Library › Latin: Lyric & Elegy › Epistola ad Elfegum
This verse letter in elegiac couplets by Wulfstan, cantor of the Old Minster at Winchester, is addressed to Ælfheah (Elfege), bishop of Winchester, and serves as the dedication of his metrical narrative of the miracles of Saint Swithun. Wulfstan calls himself ‘the last little servant of the English’ and a hymn-singer, apologises for his poor speech, and offers the bishop his poem on the wonders God worked through Swithun’s merits for the English. He then praises the bishop’s building works at the cathedral: the great organ whose sound is heard throughout the city, the church dedicated to Saint Peter, and a tower with five storeys and windows opening to the four quarters.
The letter is famous for its description of the organ of the Old Minster, said to require many men to work its bellows, which is a unique account of a large organ in the tenth century, and for its picture of the rebuilt cathedral. It is a key source for Winchester in the age of the Benedictine reform and for the cult of Swithun. Ælfheah later became archbishop of Canterbury and was martyred by the Danes in 1012.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 137, Parisiis 1853), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Lyric & Elegy
Epistola ad Elfegum
Wulfstan of Winchester · every word parsed
1
Incipit ad dominum specialis epistola Patrem,
Elfegum, Wenta residet qui praesul in urbe,
De sancti Patris Swithuni insignibus, et de
Basilica Petri, reserat qui limen Olympi.
5
Domino pontifici, Wentanam principe Christo
Qui regit Ecclesiam, prospera cuncta canam
Conferat Aelfhego regni coelestis honorem,
Qui dedit hunc omni Pontificem populo.
Ipse tibi pacem tribuat sine fine perennem,
10
Est qui sanctorum gloria pax et honor.
Hoc cupit ore pio, cupit hoc animoque benigno.
Ultimus Anglorum seruulus hymnicinum
Sit licet aegra mihi sine dogmatis igne loquela,
Nec ualeam tanto scribere digna uiro:
15
Hoc tamen exiguum quod defero munus amoris,
Commendare tibi, magne Pater, studui:
In quo perstrinxi quae fecit Rector Olympi
Swithuni meritis coelica signa Patris:
Per quem magna suis miracula praebuit Anglis,
20
Millia languentum corpora sacrificans
Haec etenim cecini magnalia paupere cantu,
Praesumendo boni de bonitate Dei,
Grandia de minimis est qui pensare suetus,
Suscipiens uiduae bina minuta libens.
25
Qua non paupertas, sed erat pensata uoluntas,
Quae uictum spreuit et sua cuncta dedit.
Haec igitur commendo tibi munuscula Patri,
Quae uoui Domino reddere corde pio:
Ut tua dignetur haec corroborare potestas,
30
Haec et ab infestis protegere insidiis:
Dignus apostolica resides qui praesul in aula,
Instruis et populum dogmate catholicum.
Hocque monasterium uariis ornatibus ornas,
Intus et exterius illud ubique leuans.
35
Quod quondam renouauit ouans antistes Adelwold,
Sollicitudo cui nocte dieque fuit
Christicolas augere greges, atque ore paterno
Hos cum lacte soli lacte nutrire poli.
Qui struxit firmis haec cuncta habitacula muris,
40
Ille etiam tectis texit et ipsa nouis.
Et cunctis decorauit ouans id honoribus, hucque
Dulcia piscosae flumina traxit aquae:
Secessusque laci penetrant secreta domorum,
Mundantes totum murmure coenobium.
45
Istius antiqui reparauit et atria templi,
Moenibus excelsis culminibusque nouis:
Partibus hoc Austri firmans et partibus Arcti.
Porticibus solidis, arcubus et uariis,
Addidit et plures sacris altaribus aedes,
50
Quae retinent dubium liminis introitum.
Quisquis ut ignotis deambulat atria plantis,
Nesciat unde meat, quoue pedem referat.
Omni parte fores quia conspiciuntur apertae,
Nec patet ulla sibi semita certa uiae.
55
Huc illucque uagos stans circumducit ocellos,
Attica Daedalei tecta stupetque soli:
Certior adueniat donec sibi ductor, et ipsum
Ducat ad extremi limina uestibuli.
Hic secum mirans cruce se consignat; et unde
60
Exeat, attonito pectore scire nequit.
Sic constructa micat, sic et uariata coruscat
Machina, quae hanc matrem sustinet ecclesiam,
Quam Pater ille pius, summa pietate refertus,
Nominis ad laudem celsitonantis Heri
65
Fundauit, struxit, dotauit, et inde sacrauit,
Et meruit templi soluere uota sui,
Regis Aedelredi uisu cernente modesti,
In regni solio qui superest hodie.
Illum Pontifices sequebantur in ordine plures,
70
Complentes sanctum rite ministerium.
Quorum summus erat uultu maturus et actu,
Canitie niueus Dunstan et angelicus.
Hunc sequebatur ouans Anglorum lucifer idem
Praesul Adelwoldus, corde benigniuolus.
75
Post alii septem, quos nunc addicere promptum est. cwig,
Carmine uersifico cum pede dactylico,
Aelfstan Aethelgarus, rursumque Aelfstanus et Aes
Aelfhean, Aethilsinus, hic et Adulfus erant.
Post alii plures aderant proceresque, ducesque,
80
Gentis et Anglorum maxima pars comitum:
Quos e concilio pariter collegerat illo,
Quod fuerat uici regis in Andeferan,
Idem pastor ouans et saepe notandus Adelwold,
Sicut ei Domini gratia contulerat.
85
Et celebrant cuncti solemnia maxima templi,
Plaudentes Domino pectore laudifluo.
Laetanturque bonis super omnibus ille benignus
Quae statuit cunctis Praesul opima dari.
Fercula sunt admista epulis, cibus omnis abundat.
90
Nullus adest tristis, omnis adest hilaris.
Nulla fames, ubi sunt cunctis obsonia plenis,
Et remanet uario mensa referta cibo;
Pincernaeque uagi cellaria saepe frequentant,
Conuiuasque rogant, ut bibere incipiant.
95
Crateras magnos statuunt, et uina coronant,
Miscentes potus potibus innumeris.
Fecundi calices, ubi rusticus impiger hausit
Spumantem pateram gurgite mellifluam:
Et tandem pleno se totum proluit auro,
100
Setigerum mentum concutiendo suum.
Sicque dies alterque dies processit in hymnis,
Et benedixerunt omnia corda Deum.
Omnibus expletis tandem solemniter hymnis
Quos in honore Dei uox sonuit populi,
105
Unusquisque suas alacer repedauit ad oras,
In Domino gaudens pectore et ore canens.
Nunquam tanta fuit talisque dicatio templi
In tota Anglorum gente patrata reor:
Qualis erat Wenta celebrata potenter in urbe,
110
In sancti Petri coenobio Ueteri.
Quod Deus omnipotens sic protegat immaculatum
Ut iuge dignetur ipse habitare in eo:
Et quicunque humiles hoc ingrediuntur asylum,
Exsultent plenae participes ueniae.
115
His super Antistes sacro spiramine plenus
Adhibuit Domino plurima uota suo.
Nam fundamen ouans a cardine iecit eorum
Porticus ut staret aedificata Deo.
Erexitque nouum iacto fundamine templum:
120
Ne tamen expleret raptus ab orbe fuit,
Pro meritis superam digne translatus in aulam,
Quorum multiplices nec numerantur opes:
Altithronum primo quibus exhilarauit ab aeuo,
Donec Christo animam redderet ipse suam.
125
Uestra cui statim successit in arce potestas,
Et coeptum uigili pectore struxit opus:
Insuper occultas studuistis et addere cryptas,
Quas sic Daedaleum struxerat ingenium:
Quisquis ut ignotus ueniens intrauerit illas,
130
Nesciat unde meat, quoue pedem referat.
Sunt quibus occultae latitant quae hinc inde latebrae,
Quarum tecta patent, intus et antra latent,
Introitus quarum stat apertus, et exitus harum:
Quas homo qui ignorat luce carere putat.
135
Nocte sub obscura quae stare uidentur et umbrae:
Sed tamen occulti lumina solis habent.
Cuius in exortu cum spicula prima resultant,
Lucifer ingrediens spargit ubique iubar:
Et penetrat cunctas lucis splendore cauernas,
140
Donec in Hesperium sol ruat Oceanum.
Machina stat quarum, sacram supportat et aram,
Sanctorumque pias ordine reliquias,
Multiplicique modo manet utile culmen earum,
Exteriora gerens, interiora tegens.
145
Talia et auxistis hic organa, qualia nusquam
Cernuntur, gemino constabilita solo.
Bisseni supra sociantur in ordine folles,
Inferiusque iacent quatuor atque decem.
Flatibus alternis spiracula maxima reddunt,
150
Quos agitant ualidi septuaginta uiri.
Brachia uersantes multo et sudore madentes,
Certatimque suos quique monent socios:
Uiribus ut totis impellant flamina sursum,
Et rugiat pleno capsa referta sinu:
155
Sola quadringentas quae sustinet ordine musas,
Quas manus organici temperat ingenii.
Has aperit clausas, iterumque has claudit apertas,
Exigit ut uarii certa camoena soni.
Considuntque duo concordi pectore fratres,
160
Et regit alphabetum rector uterque suum.
Suntque quater denis occulta foramina linguis,
Inque suo retinet ordine quaeque decem.
Huc aliae currunt, illuc aliaeque recurrunt;
Seruantes modulis singula puncta suis.
165
Et feriunt iubilum septem discrimina uocum,
Permisto lyrici carmine semitoni:
Inque modum tonitrus uox ferrea uerberat aures,
Praeter ut hunc solum nil capiat sonitum.
Concrepat in tantum sonus hinc, illincque resultans,
170
Quisque manu patulas claudat ut auriculas,
Haud quaquam sufferre ualens propiando rugitum,
Quem reddunt uarii concrepitando soni:
Musarumque melos auditur ubique per urbem,
Et peragrat totam fama uolans patriam.
175
Hoc decus ecclesiae uouit tua cura Tonanti,
Clauigeri inque sacri struxit honore Petri.
Insuper excelsum fecistis et addere templum
Quo sine nocte manet continuata dies.
Turris ab axe micat, quo sol oriendo coruscat,
180
Et spargit lucis spicula prima suae.
Quinque tenet patulis segmenta oculata fenestris,
Per quadrasque plagas pandit ubique uias.
Stant excelsa tholis rostrata cacumina turris,
Fornicibus uariis et sinuata micant.
185
Quae sic ingenium docuit curuare peritum:
Quod solet in pulchris addere pulchra locis.
Stat super auratis uirgae fabricatio bullis.
Aureus et totum splendor adornat opus,
Luna coronato quoties radiauerit ortu,
190
Alterum ab aede sacra surgit ad astra iubar:
Si nocte inspiciat hunc praetereundo uiator,
Et terram stellas credit habere suas.
Additur ad specimen stat ei quod uertice gallus
Aureus ornatu grandis et intuitu.
195
Despicit omne solum, cunctis supereminet aruis
Signiferi et Boreae sidera pulchra uidens.
Imperii Sceptrum pedibus tenet ille superbis,
Stat super et cunctum Wintoniae populum.
Imperat et cunctis euectus in aera gallis.
200
Et regit occiduum nobilis imperium.
Impiger imbriferos qui suscipit undique uentos,
Seque rotando suam praebet eis faciem.
Turbinis horrisonos suffertque uiriliter ictus.
Intrepidus perstans; flabra, niues tolerans,
205
Oceano solem solus uidit ipse ruentem:
Aurorae primum cernit et hic radium.
A longe adueniens oculo uicinus adhaeret,
Figit et aspectum dissociante loco.
Quo fessus rapitur uisu mirante uiator,
210
Et pede disiunctus lumine iunctus adest.
Plura quid his addam? tota uirtute laboras
Ut decores totum undique coenobium.
Cuius nuper erat encaenia rite peracta,
Et celebrata satis ordine mirifico:
215
Octo quod egregii Domino sanxere Hierarchi,
Quos simul hic pietas fecit adesse Dei.
Primus erat quorum Sigericus onomate pulchro,
Uictor honore potens, uictor in arce nitens:
Ante retroque micans, habitu uenerandus et actu.
220
Cuius ab eloquio dulcia mella fluunt.
Quem Deus e coelis tueatur ubique supernis:
Anglorum populis seruet et incolumem.
Hunc Aelfstanus ouans, alter comitatur et Elfstan.
Pontifices ambo, plenus uterque Deo.
225
Aelfheah adest, Ordbirhtus adest, Wilfsinus et Aelfric,
Splendentes cuncti iure sacerdotii.
Incipiuntque omnes modulata uoce canentes:
Pax sit huic domui, pax sit et hic fidei:
Pax fiat intranti, pax et fiat egredienti:
230
Semper in hocque loco, laus sit honorque Deo.
Sic in laude Dei resonant noua moenia templi,
Omnis et in Domino lingua resultat ouans.
Hinc adstant proceres, pueri hinc, iuuenesque, senesque,
Et celebrant sancti gaudia coenobii.
235
Sic optata diu data nunc memoranda per aeuum,
Uotis plena piis fulsit in urbe dies;
In qua promeruit sua gaudia cernere Pastor,
Officioque sacro reddere uota Deo.
Hinc te Pontifices circumdant, inde ministri.
240
Te totum cinxit, hinc honor, inde fauor.
Et simul hymnisona fratrum coeunte corona:
Quisque tuum uotum, qua ualet arte, canit.
Cimbalicae uoces calamis miscentur acutis.
Disparibusque tropis dulce camoena sonat.
245
Insuper et cleri iubilat plebs omnis et infans:
Et Deitatis opem machina trina tonat.
Laetitiae augmentum quoniam cumulatur in omni
Istius antiqui parte monasterii.
Laetanturque cibis omnes epulisque refecti,
250
Potibus et uariis omnibus atque bonis.
Sic huius sancti nituit celebratio templi,
Nomine apostolico sanctificata Deo.
Haec est aula pii fulgens in onomate Petri,
Qui solet excelsos claue ligare polos:
255
Qui praestante Deo soluitque ligamina mundo,
Et reserat cunctis coelica regna piis.
Haec quoque, Paule, tibi committitur, aula tuenda,
Qui mundi cunctos ore domas populos.
Exsistatis ut hic speciales ambo patroni:
260
Est quibus unus apex, gloria parque polo.
Exaudire Deum rogitetis et omnipotentem,
Dignetur populi uota precesque sui.
Quisquis ut hoc templum beneficia poscere quaerit,
Impetret a Domino gaudia plena pio.
265
Qua uir apostolicus iacet almus et ille Birinus
Has lauacro gentes qui lauit occiduas.
Signipotens in ea pausat quoque demate [ l. corpore] Swithun
Qui precibus cunctum subleuat hunc populum.
In medio templi fulgent Byrnstanus et Aelfheah,
270
Iure sacerdotii cultor uterque Dei.
Summus et antistes, patriae decus, altor egentum,
Spes peregrinorum, splendor honorque Patrum;
Noster Adelwoldus pastor, pater atque magister,
Cuius in aeterna luce coruscat apex.
275
Cuius in Anglorum micat omni limine nomen,
Inque monasteriis, pluribus inque locis
Quae uouens Domino construxit, eique sacrauit,
Centenos in eis accumulando greges;
Qui inter Pontifices minimus nullatenus exstat,
280
Cuius doctrinae splendet ubique iubar:
Inter apostolicos sed lucet in axe Hierarchos:
Per quem signa facit iam manifesta Deus,
Illustrans oculos tetra caligine mersos,
Et reuocans neruis languida membra suis.
285
Ad cuius sacrum ueniunt quicunque sepulcrum,
Cum precibus plenam percipiunt ueniam.
Quique fide pleni quaerunt beneficia Christi,
Munera quae cupiunt coelitus inueniunt.
Comperit hoc nuper quidam uir nobilis Aelfelm,
290
Insomnis tumbam iussus adire sacram;
Cuius erant oculi nimio glaucomate clausi,
Nec ualuit phoebum cernere nec radium.
Qui mox huc ueniens, Sanctus mandauit ut idem
Percepit clarum luminis intuitum,
295
Et nullo ducente redit, miratur et in se
Qualis erat ueniens, qualis et hinc rediens.
Sic etiam quaedam nimis infirmata puella.
Ducitur ad tumulum matre gemente sacrum.
Protinus obdormit uigilans sanissima surgit,
300
Incolumisque domum cum genetrice redit.
Talia quid mirum rutilant quod signa per illum,
Et quod post mortem clarus in aethre micat?
Cuius uita fuit uirtutibus undique plena:
Qui iugiter studuit corde placere Deo;
305
Temporibusque suis clara atque exempla futuris
Praebuit, altithronum semper amando Deum,
Multiplici iubilo gaudens feliciter: unde
Exsultat Christi nobilis Ecclesia.
Est quoniam Dominus mirabilis et metuendus,
310
Qui facit in sanctis signa stupenda suis.
Sunt alii plures etiam hinc atque inde locati,
De quibus est scriptum quod canit Ecclesia:
Corpora Sanctorum sunt hic in pace sepulta,
Et uiuunt eorum nomina in aeternum.
315
Quorum facta sequens et dicta fideliter implens,
Sedulus iniunctum perficis officium.
Lumen apostolicum populis tua lingua ministrat,
Et uerbum Domini te reserante patet.
Pauperibus uictum, nudis largiris amictum,
320
Diuidis et miseris munera larga pius:
Ut commissa tibi duplicata talenta reportans,
Introcas Domini gaudia uera tui.
Suscipe, quaeso, tibi quae defero munera patri,
Atque ea quae meritis debita soluo tuis.
325
Haec tibi uita diu rogo prospera cuncta ministret,
Luxque futura tibi prosperiora ferat.
Hic Domino multos soluas pia uota per annos,
Ut tibi commissae multiplicentur oues.
Et subeas regnum grege te comitante supernum
330
Cum sanctis semper laetus in arce poli.
Quod tibi concedat qui cuncta elementa gubernat
Unus ubique potens in Trinitate Deus. Amen.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.