Library › Latin: Myth, Hymn & Religion › Apotheosis
In the Apotheosis, the Latin Christian poet Prudentius defends the full divinity of Christ in vigorous hexameter verse. Writing around the year 400, the Spanish poet argues in turn against opponents of orthodox teaching on the Trinity and the incarnate Word, turning doctrinal polemic into poetry of unusual energy and imagination.
The poem shows how the classical epic manner could be enlisted for Christian theology, a project that made Prudentius the foremost Latin poet of the early Church. It is read today both for its theological argument and as a vivid document of the religious controversies of late antiquity.
About this edition. The Latin text is that of the Perseus Digital Library. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Other
Apotheosis
Prudentius · every word parsed
1
Est tria summa Deus, trinum specimen, uigor unus.
corde Patris genita est Sapientia, Filius ipse est;
Sanctus ab aeterno subsistit Spiritus ore.
tempore nec senior Pater est, nec numine maior,
5
nam sapiens retro semper Deus edidit ex se,
per quod semper erat, gignenda ad saecula uerbum,
edere sed uerbum Patris est, at cetera uerbi,
adsumptum gestare hominem, reparare peremptum,
conciliare Patri, dextraque in sede locare.
10
Spiritus ista Dei conplet, Deus ipse: fideles
in populos charisma suum diffundere promptus,
et patris et Christi uirtutem in corpora transfert.
1
Est uera secta? te, Magister, consulo
rectamne seruamus fidem?
an uiperina non cauemus dogmata,
et nescientes labimur?
5
artam salutis uix uiam discernere est
inter reflexas semitas,
tam multa surgunt perfidorum conpeta
torris polita erroribus,
obliqua sese conserunt diuortia
10
hinc inde textis orbitis.
quas si quis errans ac uagus sectabitur,
rectum relinquens tramitem,
scrobis latentis pronus in foueam ruet,
quam fodit hostilis manus,
15
manus latronum, quae uiantes obsidet
iter sequentes deuium,
quid non libido mentis humanae struat?
quid non malorum pruriat?
statum lacessunt omnipotentis Dei
20
calumniosis litibus,
fidem minutis dissecant ambagibus
ut quisque lingua est nequior;
soluunt ligantque quaestionum uincula
per syllogismos plectiles.
25
uae captiosis sycophantarum strophis!
uae uersipelli astutiae!
nodos tenaces recta rumpit regula,
infesta dissertantibus.
idcirco mundi stulta delegit Deus,
30
ut concidant sophistica,
deque inbecillis subiugauit fortia,
simplex ut esset credere,
lapis ecce nostro fixus offensaculo est,
inpingat in quem uanitas,
35
signum cauenti, non cauenti scandalum:
hunc sternit, illum dirigit,
dum plura temptat caecus incerto gradu,
incurrit id quod obuium est.
fax sola fidei est pracferenda gressibus,
40
ut recta sint uestigia.
quis in tenebris hostis errantes tamen
pulsat trahitque et proterit,
qui sparsa ad ipsum conmeantum transitum
frumenta saeuus deuorat,
45
qui laeta Christi culta fur interpolat
addens auenas aemulas.
quas de ueneni lacte in herbam fertiles
patitur colonus crescere,
ne forte culmum fibra inanis spiceum
50
simul reuulsa internecet.
expectat ergo dum dolosa 1 et farrea
feruens coquat maturitas,
det uentilabro lecta quaeque ut horreis,
urat recrementum focis,
55
refert sed ipsa nosse, quae messem necant,
zizaniorum semina.
1
Plurima sunt sed pauca loquar, ne dira relatu
dogmata catholicam maculent male prodita linguam,
ille Patrem pellens solio detrudit in artum
corporis humani gestamen, nec pauet ipsum
5
obiectare neci duroque adfigere ligno.
passibilisne Deus? cuius species et imago
nulli uisa umquam: nec enim conprendier illa
maiestas facilis sensuue oculisue manuue.
Ioannis magni celebris sententia praesto est,
10
haud umquam testata Deum potuisse uideri.
ille Pater, quem nulla acies uiolenta tuendo
eminus ardentis penetrauit acumine uisus,
qui se forma hominis non induit, et Deitatis
inmensum adsumpto non temperat ore modoue.
15
aut euangelici pietas spernenda libelli
iam, blaspheme, tibi est, aut numquam uisa beati
uis intacta Patris, non admiscenda caducis.
sed tamen et Patris est specimen quod cernere fas sit,
humanis aliquando oculis concurrere promptum,
20
quod quamuis hebes intuitus speculamine glauco
umentique acie potuit nebulosus adire,
quisque hominum uidisse Deum memoratur, ab ipso
infusum uidit Gnatum; nam Filius hoc est,
quod de Patre micans se praestitit inspiciendum
25
per species quas possit homo conprendere uisu.
nam mera maiestas est infinita, nec intrat
obtutus, aliquo ni se moderamine formet.
hoc uidit princeps generosi seminis Abram,
iam tunc dignati terras inuisere Christi
30
hospes homo, in triplicem numen radiasse figuram.
hoc conluctantis tractarunt bracchia Iacob,
ipse dator legis diuinae accedere coram
iussus, amicitiae conlato qui stetit ore
comminus et sacris coniunxit uerba loquellis,
35
carnis in effigie Christum se cernere sensit.
sed maiora petens animum per uota tetendit
inconcessa homini, plusquam mortale laborans
ipsum, quantus erat, sine corpore uisere Christum,
denique post multi sermonis mutua, postque
40
conspectum praesentis Eri et consortia longa,
quaeso ait ut liceat te nune, Deus optime, nosse.
respondit Dominus ‘mea, non me, eernere iustis
posteriora dabo.’ quid apertius, absque aliena
quam sumat faeie uerbum non posse uideri,
45
posse tamen, eum malit, idem numquam Patre uiso
terrenis oeulis habitu se ostendere nostro,
saepe et in angelieas uel mortales moderatum
induci species, queat ut sub imagine eerni?
hoc uerbum est quod uibratum Patris ore benigno
50
sumpsit uirgineo fragilem de corpore formam.
inde figura hominis nondum sub carne Moysi
obieeta effigiem nostri signauerat oris,
quod quandoque Deus uerbi uirtute eoactum
sumpturus corpus faciem referebat eandem.
55
sed tamen et sentam uisa est excita cremare
flamma rubum. Deus in spinis uolitabat aeutis,
uulnificasque eomas innoxius ignis agebat,
esset ut exemplo Deus inlapsurus in artus
spiniferos, sudibus quos texunt crimina densis
60
et peccata malis hirsuta doloribus inplent.
inculto nam stirpe frutex uitiosus iniquis
luxuriam uirgis inhonesto effundere suco
coeperat et nodos per acumina crebra ligabat.
cernere erat steriles subito splendescere frondes,
65
accensisque eitum foliis magno inpete late
conlucere Deum, nec spinea laedere texta,
lambere sanguineos fructus et poma eruenta,
stringere mortiferi uitalia germina ligni,
quandoquidem tristes purgantur sanguine eulpae,
70
quem contorta rubus densis cruciatibus edit.
ergo nihil uisum nisi quod sub carne uidendum,
lumen imago Dei, uerbum Deus et Deus ignis,
qui sentum nostri peccamen corporis inplet;
nam lucis genitor, uerbi sator, auctor et ignis
75
creditur extra oculos, ut apostolus edocet auctor,
qui negat intuitu fontem Deitatis adiri,
credite, nemo deum uidit, mihi credite, nemo.
uisibilis de fonte Deus, non ipse Dei fons
uisibilis; cerni potis est qui nascitur, at non
80
innatus cerni potis est: latet os Patris illud
unde Deus qui uisibilem se praestitit olim,
tale aliquid formans in sese quale secuta est
passio, quae corpus sibi uindicat; ardua nam uis
est inpassibilis, quoniam natura superni
85
ignis ad horrificas nescit descendere poenas,
nec capit humanis angoribus excruciari,
pura, serena, micans, liquido praelibera motu,
subdita nec cuiquam, dominatrix utpote rerum,
cui non principium de tempore, sed super omne
90
tempus et ante diem maiestas cum Patre summo,
immo animus Patris et ratio, uia consiliorum,
quae non facta manu nec uoce creata iubentis
protulit imperium patrio ructata profundo,
hanc igitur non flagra secant, non sputa saliuis
95
aspergunt, alapis non uexat palma relisis,
nec perfossa cruci clauorum uulnera Agunt,
his adfecta caro est hominis, quam femina praegnans
enixa est sub lege uteri, sine lege mariti.
ille famem patitur, fel potat et haurit acetum,
100
ille pauet mortis faciem, tremit ille dolorem.
dicite, sacrilegi doctores, qui Patre summo
desertum iacuisse thronum contenditis illo
tempore quo fragiles Deus est inlapsus in artus,
ergo Pater passus? quid non malus audeat error?
105
ipse puellari conceptus sanguine creuit?
ipse uerecundae distendit uirginis aluum?
et iam falsiloqua est diuini pagina libri,
quae uerbum in carnis loquitur fluxisse figuram?
at non, qui uerbi Pater est, caro factus habetur.
110
fige gradum, Scriptura, tuum; nil mobile et anceps
adfirmasse decet: Pater est, quem cernere nulli
est licitum; Pater est, qui numquam uisus in orbe est,
nec mundana inter radiauit lumina coram.
uerbum conspicuum misit, missumque recepit
115
cum uoluit: uerbo praestrinxit uiscera purae
uirginis, et uerbo struxit puerilia membra,
ipse quidem in terris uirtute et numine praesens
semper adest quocumque loci, nec pars uacat ulla
maiestate Patris; nusquam est genitor Deus absens,
120
per uerbum sed semper adest; atque inde Philippo
Christus ait ‘tanto te cum iam tempore uersor,
et Patrem te nosse negas, quem perspicis in me?’
est inuisibilis donum Patris edere natum
uisibilem, per quem ualeat Pater ipse uideri,
125
nec solis sanctorum oculis, sed lumine cassis
caecorum; caecos loquor, atra socordia quorum
corde tenebroso uerum perpendere nescit,
quem si perspicuum mortalibus infitiaris,
fare age, quem uideat Babylonis ab arce tyrannus
130
innocuas inter flammas procul exspatiantem,
calcantem rapidos inadustis fratribus ignes,
nempe ait ‘o proceres, tris uasta incendia anhelis
accepere uiros fornacibus; additus unus
ecce uaporiferos ridens intersecat ignes.
135
Filius ille Dei est; fateorque et uictus adoro.
inrisas remouete faces, taedasque tepentes
subtrahite; friget succensi sulpuris ardor.
Filius (haud dubium est) agit haec miracula rerum,
quem uideo, Deus ipse, Dei certissima proles,
140
imperat inmensis ardoribus et domat iras,
insultans famulante rogo, piceosque furores
conprimit et rabiem flammarum algescere cogit,
barbaricos calida aura sinus non tangere iussa
praeterit et tenues stridens transcurrit amictus,
145
ipse per Assyrios metuit uapor ire tiaras,
ne coma fusa umeris fumo obsordescat amaro.’
haec ait, et uarios iubet obmutescere cantus,
organa, sambucas, citharas calamosque tubasque.
stulta superstitio tacuit, uox festa quieuit,
150
quae male conspicuae celebrabat imaginis aurum.
carmina sanctorum resonant iam sola uirorum
triplice concentu regem laudantia caeli,
qui mare, qui terras, qui lucida sidera fecit,
ignibus et mediis securos texit alumnos.
155
semper in auxilium Sermo Patris omnipotentis
descendit seruando homini, mortalia semper
admiscenda sibi proprio curauit amore,
ut socianda caro Dominoque inplenda perenni,
degenerem uitam quae tunc animalis agebat,
160
exemplo mutaret eri, similesque per artus 1
cernere consortem terreni adsuesceret oris,
participemque suum uisu uelut obside nosse,
et consanguineo paulatim accedere Christo.
ergo animalis homo quondam, nunc Spiritus illum
165
transtulit ad superi naturam seminis, ipsum
infundendo Deum mortalia uiuificantem.
nunc noua materies solidata intercute flatu,
materies sed nostra tamen, de uirgine tracta,
exuit antiquae conrupta exordia uitae,
170
inmortale bonum proprio spiramine sumens,
filius ille hominis, sed Filius ille Tonantis,
iam solus uultum Patris aspicit et uidet ipsum.
nemo Patrem nouit nisi Filius et cui monstrat
Filius, et nostri mediator et omnipotentis.
175
denique concludam breuis ut conpendia summae:
non Pater in carnem descendit, sed Patris arcem
sumpta caro ascendit, Natus per utrumque cucurrit.
Cede, profanator Christi, iam cede, Sabelli,
depositorque Patris Natique insane negator,
180
nonne Patrem uiolas dum Natum scire recusas?
quandoquidem non est genitor, nisi filius extet,
nec uocitare patrem potis es quem germine fraudas,
sed fortasse uelis patriae pietatis honore
despoliare Deum, contentus nomine nudo,
185
quod Deus est, adimasque decus Patris et generis uim.
ecquis in idolio recubans inter sacra mille
ridiculosque deos uenerans sale, caespite, ture,
non putat esse deum summum et super omnia solum?
quamuis Saturnis Iunonibus et Cythereis,
190
portentisque aliis fumantes consecret aras,
attamen in caelum quotiens suspexit, in uno
constituit ius omne deo, cui seruiat ingens
uirtutum ratio uariis instructa ministris,
quae gens tam stolida est animis, tam barbara linguis,
195
quaeue superstitio tam sordida, quae caniformem
latrantemque throno caeli praeponat Anubem?
nemo Cloacinae aut Eponae super astra deabus
dat solium, quamuis olidam persoluat acerram
sacrilegisque molam manibus rimetur et exta.
200
consule barbati deliramenta Platonis,
consule et hircosus Cynicus quos somniat et quos
texit Aristoteles torta uertigine neruos,
hos omnes quamuis anceps labyrinthus et error
circumflexus agat, quamuis promittere et ipsi
205
gallinam soleant aut gallum, clinicus ut se
dignetur praestare deus morientibus aequum,
cum uentum tamen ad normam rationis et artis,
turbidulos sensus et litigiosa fragosis
argumenta modis concludunt numen in unum,
210
cuius ad arbitrium sphera mobilis atque rotunda
uoluatur, seruentque suos uaga sidera cursus,
non recipit natura hominis, modo quadrupes ille
non sit, et erecto spectet caelestia uultu,
non recipit neget ut regimen pollere supremum,
215
istud et ipse Numae tacitus sibi sensit haruspex,
semifer et Scottus sentit, cane milite peior,
sed nos qui Dominum libris et corpore iam bis
uidimus, ante fide, mox carne et sanguine 1 coram,
quique uoluminibus uatum cruce teste probatis
220
rimantes digitos costarum in uulnera cruda
mersimus, et manuum uisu dubitante lacunas
scrutati aeternum regem cognouimus Iesum,
abiurare Deo titulum nomenque paternum
credimus esse nefas, qui regem protulit ex se,
225
non regem populi Parthorum aut Romulidarum,
sed regem summae et mediae rationis et imae,
atque ideo rerum dominum et super omnia regem,
carnis habet medium, summum Patris, et Stygis imum.
defluit his gradibus rursusque reuoluitur in se;
230
est Deus, est et homo; fit mortuus et Deus idem est.
omnia percurrit naturae munia pronae,
ut sursum Patris in gremium replicata reportet
mortua quae fuerant, ipsos quoque subuehat artus,
haec fore cum ueterum cecinissent organa uatum,
235
nos oculis, manibus, congressu, uoce, loquella
experti, heroum tandem intelleximus orsa
priscorum et uiso patefacta oracula Christo,
haec est nostra salus, hinc uiuimus, hinc animamur.
hoc sequimur: numquam detracto nomine Nati
240
appellare Patrem, Patris et sine nomine numquam
Natum nosse Deum, numquam nisi Sanctus et unus
Spiritus intersit Natumque Patremque uocare;
sic tamen haec constare tria, ut ne separe ductu
tris faciam, tribus his subsistat sed Deus unus.
245
nec Pater ipse autem qui Filius, ut, quia natum
scimus ab innato, uere Pater et sata uere
sit suboles, nec sit genitor sibi Filius ipse.
perquam ridiculum est et futtile, natus ut ex se
siue supernatus 1 fuerit, sibi ipse repente
250
nascendi noua materies, ac se Deus ultro
ediderit natumque sibi se fecerit ipsum,
nil falsum aut mendax diuina uocabula fingunt,
qui Pater est, gignendo Pater, tum Filius ex hoc
Filius, auctore genitus quod sit Patre summo,
255
summus et ipse tamen; nec enim minor aut Patre dispar.
unde in utroque operis forma indiscreta, nisi omnem
uim maiestatis patriae generosus haberet
Filius, idque Deus genitor, quod Filius, esset?
pergunt ulterius scrutantes quid sit id ipsum
260
gignere, si fas est humanos tendere sensus
usque ad secretum, quod tempora cuncta diesque
praeuenit antiquos, et principium super ipsum
eminet et, quodcumque potest homo quaerere, transit.
cum sit difficilis uia noscere principiorum
265
semina, qui dabitur mortali exquirere quidnam
ultra principium Deus egerit, aut quo pacto
ediderit uerbum, quod principio caret omni?
hoc solum scimus, quod traditur esse Deum, quem
non genitus genitor generauerit, unus
270
et unum, integer integrum, non coeptum sed tamen ortum,
et conperpetuum retro Patris et Patre natum,
sed nec decisus Pater est, ut pars Patris esset
Filius, extendens nec se substantia tractim
produxit minuitque aliquid de numine pleno,
275
dum mutata nouum procudit portio Natum.
non conuertibilis nec demutabilis umquam
est Deus aut gignendo aliquid sibi detrahit, atqui
totus et ex toto Deus est, de lumine lumen,
quando autem lumen sine lumine? quando refulgens
280
lux fulgore caret? quando est ut proditus ignis
ignem deminuat? quando Pater et Deus et lux
non lucis Deus et Pater est? qui, si Pater olim
non fuit, et serum genuit post tempora Natum,
fit nouus, inque nouum ius proficit, absit, ut umquam
285
plenus proficiat, qui non eget incremento.
et Deus et genitor lumenque et gloria semper
ille fuit, nec post sibi contulit ut Pater esset,
sic fit ut aeternum credamus cum Patre Christum,
illo auctore satum, cui nullus praefuit auctor,
290
haec tu si dubitas Nati mysteria Christi,
perdite, catholica non es de plebe, sed unus
de grege turifero, uenerator Deucalionum,
deuotus cippo, ficulni stipitis unctor.
quin potius scrutare Dei signacula in ipso
295
fonte uetustatis, percurre scrinia primi
scriptoris, quem non bardus pater aut auus augur,
fabula nec ueteris famae, nec garrula nutrix,
nec sago clangore loquax et stridula cornix
rem docuere Dei, sed coram proditus ipse,
300
ipse Deus trepidum mortalem mitis amico
inbuit adloquio seque ac sua summa retexit,
nimirum meminit scriptor doctissimus illo
orbis principio non solum nec sine Christo
informasse Patrem facturae plasma nouellae.
305
fecit ait ‘condens hominem Deus, et dedit olli
ora Dei.’ quidnam est aliud quam dicere ‘solus
non erat, atque Deo Deus adsistebat agenti,’
cum Dominus faceret Domini sub imagine plasma?
Christus forma Patris, nos Christi forma et imago;
310
condimur in faciem Domini bonitate paterna,
uenturo in nostram faciem post saecula Christo,
possum multa sacris exempla excerpere libris,
ni refugis, quae te doceant non in Patre solo
uim maiestatis positam, sed cum Patre Christum
315
esse Deum, uelut illud ait genealogus idem:
a Domino Dominus flammam pluit in Sodomitas.
quis Dominus, de quo Domino, si solus ab arce
siderea spectat Pater aut ardescit in iras?
Filius armatam Domini Patris ignibus iram
320
spargebat Dominus: sunt unum fulmen utraque.
Haec si Iudaicos sic intellecta rigassent
auditus stupidas ut possent 1 tangere fibras,
audissent Dominum uirtutum, qui pereuntes
uenerat ut seruaret oues; sed ab auribus omnis
325
Fluxerat ornatus, caput et iam coctile Bahal
finxerat auriculasque suo spoliarat honore,
dux populi peccantis adest de monte corusci
luminis adloquioque Dei, tabulasque tremendo
incisas digito caeca ad tentoria defert,
330
sed cadit in faciem plebs non uisura profundae
legis in effigie scriptum per enigmata Christum,
infelix, quae luce oculos praestricta pauentes
texerit et presso faciem uelarit amictu!
at nos reiecto Christum uelamine coram
335
cernimus atque Deum uultu speculantur aperto,
nec sub lege graui depressa fronte iacemus,
sed legis radium sublimi agnoscimus ore.
heu, frondosa prius ramis felicibus arbos,
pinguibus, heu, quondam radix oleagina bacis!
340
ecce tibi inserto reuirescit nunc oleastro
truncus et externi uestitur cortice libri,
iam miserere tui. non se siluestris oliui
surculus exultans alieno stipite iactat,
sed monet ut generis proprii memor unguine amaro
345
contristare comas desuescas, stirpe nec imo
inuideas missis in celsa cacumina uirgis,
blasphemas Dominum, gens ingratissima, Christum.
pascha tuum dic, dic, cuius de sanguine festum
tam sollemne tibi est? quis tandem caeditur agnus
350
anniculus? sacer ille tibi redeuntibus annis,
sed sacer in pecude. stultum est sic credere sacrum,
sanguine balantis summos contingere postes,
lasciuire choris, similaginis azymon esse,
cum fermentati turgescant crimine mores,
355
non sapis, inprudens, nostrum te effingere pascha,
legis et antiquae praeductis pingere sulcis
omne sacramentum retinet quod passio uera,
passio, quae nostram defendit sanguine frontem
corporeamque domum signato conlinit ore?
360
hanc fugit exclusis Aegyptia plaga procellis, 1
haec regis Pharii regnum ferale resoluit,
deque potestatis mundanae grandine densa
eripit Abraham cum stirpe et gente fideli.
Abrahae genus est uerum, cui sanguis in ore
365
creditus inscriptusque rubet, cui uisus in orbe
haud dubitante fide Deus est, Deus ex Patre uerus.
ille Deum uidit, uisum mox credidit: at tu,
posteritas carnis, carnaliter omnia cernens,
carnis opus sub lege geris, quam spiritus inplet
370
interior; nec enim caelo lex carnea fluxit,
quam tu carne colis, sed Christo feta meamque
spem paritura utero, quam spem, nisi numinis almum
lumen et aduentum Domini, quem uiderat Abrae
prima fides, nostrisque Pater promiserat olim
375
perspiciendum oculis et legis uoce probandum?
nec solum legis; nam quae iam littera Christum
non habet, aut quae non scriptorum armaria Christi
laude referta nouis celebrant miracula libris?
Hebraeus pangit stilus, Attica copia pangit,
380
pangit et Ausoniae facundia tertia linguae,
Pilatus iubet ignorans ‘I, scriba, tripictis
digere uersiculis quae sit subfixa potestas,
fronte crucis titulus sit triplex, triplice lingua
agnoscat Iudaea legens et Graecia norit
385
et uenerata Deum percenseat aurea Roma.’
quidquid in aere cauo reboans tuba curua remugit,
quidquid ab arcano uomit ingens spiritus haustu,
quidquid casta chelys, quidquid testudo resultat,
organa disparibus calamis quod consona miscent,
390
aemula pastorum quod reddunt uocibus antra,
Christum concelebrat, Christum sonat, omnia Christum
muta etiam fidibus sanctis animata loquuntur,
o nomen praedulce mihi! lux et decus et spes
praesidiumque meum, requies o certa laborum,
395
blandus in ore sapor, fragrans odor, inriguus fons,
castus amor, pulchra species, sincera uoluptas!
si gens surda negat sibi tot praeconia de te,
tam multas rerum uoces elementaque tantae
nuntia laetitiae stolidas intrare per aures,
400
audiat insanum bacchantis energima monstri,
quod rabidus clamat capta inter uiscera daemon,
et credat miseranda suis. torquetur Apollo
nomine percussus Christi, nec fulmina Uerbi
ferre potest; agitant miserum tot uerbera linguae,
405
quot laudata Dei resonant miracula Christi.
intonat antistes Domini ‘fuge, callide serpens,
exue te membris, et spiras solue latentes,
mancipium Christi, fur corruptissime, uexas.
desine, Christus adest, humani corporis ultor:
410
non licet ut spolium rapias, cui Christus inhaesit.
pulsus abi, uentose liquor; Christus iubet, exi.’
has inter uoces medias Cyllenius ardens
eiulat, et notos suspirat Iuppiter ignes,
ecce Gerasenos legio ruit effera porcos,
415
et post multiplices busti sub rupe catenas,
poenarum gemitus longis grunnitibus edit.
clamarat, sed ab ore hominis ‘cognoscimus, Iesu
nate Deo, nate sceptris et germine Dauid,
quid sis, quid uenias; qua nos uirtute repellas
420
nouimus, aduentusque tui terrore iacemus.’
haec, Iudaea, tuas uox non peruenit ad aures?
peruenit, mentem sed non penetrauit egenam
lucis, et a primis foribus disclusa refugit.
audiit aduentum Domini, quem solis Hiberi
425
uesper habet, roseos 1 et qui nouus exeipit ortus.
laxauit Scythicas uerbo penetrante pruinas
uox euangeliea, Hyreanas quoque feruida brumas
soluit, ut exutus glaeie iam mollior amnis
Caucasea de eote fluat Rhodopeius Hebrus,
430
mansueuere Getae, feritasque eruenta Geloni
laete mero sitiens exsanguia poeula miscet
libatura saeros Christi de sanguine potus,
nouit et Atlantis pridem plaga perfida Mauri
dedere crinitos ad Christi altaria reges,
435
ex quo mortalem praestrinxit Spiritus aluum,
Spiritus ille Deus, Deus et se corpore matris
induit atque hominem de uirginitate ereauit,
Delphica damnatis tacuerunt sortibus antra,
non tripodas eortina regit, 2 non spumat anhelus
440
fata Sibyllinis fanaticus edita libris,
perdidit insanos mendax Dodona uapores,
mortua iam mutae lugent oracula Cumae,
nec responsa refert Libyeis in Syrtibus Hammon.
ipsa suis Christum Capitolia Romula maerent
445
principibus lucere Deum, destructaque templa
imperio cecidisse ducum, iam purpura supplex
sternitur Aeneadae rectoris ad atria Christi,
uexillumque crucis summus dominator adorat.
principibus tamen e cunctis non defuit unus
450
me puero, ut memini, ductor fortissimus armis,
conditor et legum, celeberrimus ore manuque,
consultor patriae, sed non consultor habendae
relligionis, amans ter centum milia diuum.
perfidus ille Deo, quamuis non perfidus orbi,
455
augustum caput ante pedes curuare Mineruae
fictilis et soleas Iunonis lambere, plantis
Herculis aduolui, genua incerare Dianae,
quin et Apollineo frontem submittere gypso
aut Pollucis equum suffire ardentibus extis.
460
forte litans Hecaten placabat sanguine multo;
pontificum festis ferienda securibus illic
agmina uaccarum steterant, uitulasque reuincta
fronte coronatas umbrabat torta cupressus.
iamque insertato reserarat uiscera cultro
465
uittatus de more senex manibusque cruentis
tractabat trepidas letali frigore fibras,
postremosque animae pulsus in corde tepenti
callidus interpres numeris et fine notabat:
cum subito exclamat media inter sacra sacerdos
470
pallidus ‘en quid ago? maius, rex optime, maius
numen nescio quod nostris interuenit aris
quam sufferre queant spumantia cymbia lacte,
caesarum sanguis pecudum, uerbena, coronae,
accitas uideo longe dispergier umbras,
475
territa Persephone uertit uestigia retro
extinctis facibus, tracto 1 fugitiua flagello,
nil agit arcanum murmur, nil Thessala prosunt
carmina, turbatos reuocat nulla hostia manes,
nonne uides ut turibulis frigentibus ignis
480
marceat, ut canis pigrescat pruna fauillis?
ecce Palatinus pateram retinere minister
non ualet, elisa destillant balsama dextra,
flamen et ipse suas miratur uertice laurus
cedere, et incertum frustratur uictima ferrum,
485
nescio quis certe subrepsit Christicolarum
hic iuuenum; genus hoc hominum tremit infula et omne
puluinar diuum, lotus procul absit et unctus;
pulchra reformatis redeat Proserpina sacris.’
dixit, et exsanguis conlabitur ac, uelut ipsum
490
cerneret exerto minitantem fulmine Christum,
ipse quoque exanimis posito diademate princeps
pallet et adstantes circumspicit, ecquis alumnus
chrismatis inscripto signaret tempora ligno,
qui Zoroastreos turbasset fronte susurros.
495
armiger e cuneo puerorum flauicomantum,
purpurei custos lateris, deprenditur unus,
nec negat, et gemino gemmata hastilia ferro
proicit ac signum Christi se ferre fatetur.
prosiluit pauidus deiecto antistite princeps
500
marmoreum fugiens nullo comitante sacellum,
dum tremefacta cohors dominique oblita supinas
erigit ad caelum facies atque inuocat Iesum,
iamne piget facti? iam paenitet? en tibi Christum,
infelix Iudaea, Deum, qui sabbata soluens
505
terrea mortales aeterna in sabbata sumpsit,
gentibus emicuit, praefulsit regibus, orbem
possidet, imperii dominam sibi cedere 1 Romam
conpulit et simulacra deum Tarpeia subegit,
disce tuis, miseranda, malis, quo uindice tandem
510
uana superstitio lex et carnaliter acta
plectatur, cuius uirtus te proterat ultrix.
destructone iacent Solomonia saxa metallo
aedificata manu? iacet illud nobile templum,
cur iacet? artificis quia dextra solubilis illud
515
caemcntum struxit resolubile; iure solutum est
et iacet, in nihilum quoniam redit omne politum.
quod fieri recipit, recipit quandoque perire,
si nostrum contra quod sit uis discere templum,
est illud quod nemo opifex fabriliter aptans
520
conposuit, quod nulla abies pinusue dolata
texuit, exciso quod numquam marmore creuit;
cuius onus nullis fultum sublime columnis
fornice curuato tenui super arte pependit,
sed uerbo factum Domini; non uoce sonora,
525
sed uerbo, quod semper erat. uerbum caro factum est.
hoc templum aeternum est, hoc finem non habet, hoc tu
expugnare uolens flagris, cruce, felle petisti,
destructum iacuit poenis uexantibus: esto,
matris enim ex utero quod destrueretur habebat,
530
sed quod morte breui materna ex parte solutum est
maiestate Patris uiuum lux tertia reddit,
uidisti angelicis comitatum coetibus alte
ire meum, cuius seruor munimine, templum,
illius aeternae suspendunt culmina portae,
535
ac per inacccssas scalarum gloria turres
tollitur et gradibus lucet uia candida summis,
at tua congcstae tumulant holocausta ruinae,
quid mereare Titus docuit, docuere rapinis
Pompeianae acies, quibus exstirpata per omnes
540
terrarum pelagique plagas tua membra feruntur.
exibis uagus huc illuc fluitantibus errat
Iudaeus, postquam patria de sede reuulsus
supplicium pro caede luit, Christique negati
sanguine respersus commissa piacula soluit,
545
en quo priscorum uirtus defluxit auorum!
eruit ab antiquis dilapsa fidelibus heres
nobilitas, sed iam non nobilis; illa recentem
suspectat 1 captiua fidem, uis tanta nouellae
credulitatis inest; Christum confessa triumphat
550
gens infida prius, Christi sed uicta negatrix
subditur imperio dominos sortita fideles.
Sunt qui Iudaico cognatum dogma furori
instituunt media Christum ratione secuti,
hoc tantum, quod uerus homo est, at caelitus illum
555
adfirmant non esse Deum; pietate fatentur,
maiestate negant: morum pro laude sacratum
concelebrant, adimunt naturae summa supernae.
omne opus egregium, per quod sollertia pollens
emicat, ingenii est aut roboris: illud acuto
560
corde uiget, duris excellit uiribus istud.
mortale est sed utrumque homini; nam cana senescunt
ingenia et ualidos consumunt saecla lacertos.
haec nos in Domini uirtute et laude perenni
non sequimur: sequimur nullo quod semine terrae
565
germinat, inmundum quod non de labe uirili
sumit principium; tener illum seminat ignis,
non caro nec sanguis patrius nec foeda uoluptas,
intactam thalami uirtus diuina puellam
sincero adflatu per uiscera casta maritat;
570
inconperta ortus nouitas iubet ut Deus esse
credatur Christus sic conditus, innuba uirgo
nubit spiritui, uitium nec sentit amoris,
pubertas signata manet; grauis intus et extra
incolumis, florens de fertilitate pudica,
575
iam mater, sed uirgo tamen, maris inscia mater.
quid renuis? quid inane caput, non credule, quassas?
angelus hoc saneto fore nuntiat 1 ore: plaeetne
credere et angelicis aurem reserare loquellis?
ipsa coruscantis monitum sacra uirgo ministri
580
credidit atque ideo concepit credula Christum;
credentes nam Christus adit, dubitabile pectus
sub titubante fide refugo contemnit honore,
uirginitas et prompta fides Christum bibit aluo
cordis et intactis condit paritura latebris,
585
crede quod emissus solio Patris angelus infit.
uel, si concretus liquidam de sidere uocem
non capit auditus, mulier quid coniuge praegnans
clamet anus credens et tandem sobrius audi.
mira fides! utero puer interceptus anili
590
uirgineum Dominum materno ex ore salutat,
primus et infantem non natus nuntiat infans
iam nostrum; 1 uagire sibi nam pusio nondum
norat et ora Deo reserabat garrula Christo,
promite secretos fatus; date, pandite librum,
595
euomuit spirante Deo quem sanctus Esaias.
percensere libet calamique reuoluere sulcos,
sidereis quos illa notis manus aurea duxit,
ite hinc, dum rutilos apices submissus adoro,
dum lacrimans ueneror dumque oscula dulcia figo;
600
gaudia concipiunt lacrimas, dant gaudia fletum.
aduenit promissa dies quam dixerat iste
adfore uersiculus, cum uirgo puerpera, teste
haud dubie sponso, pacti cui cura pudoris,
edidit, Emmanuelque meum me cernere fecit,
605
estne Deus iam noster? homo uersatur et adstat
nobis cum nomenque probat uersumque uetustis
obscurum saeclis praesenti inluminat ore.
estne Deus, cuius cunas ueneratus Eous
lancibus auratis regalia fercula supplex
610
uirginis ad gremium pannis puerilibus offert?
quis tam pinnatus rapidoque simillimus austro
nuntius Aurorae populos atque ultima Bactra
attigit, inluxisse diem Iactantibus horis,
qua tener innupto penderet ab ubere Christus?
615
uidimus hunc aiunt ‘puerum per sidera ferri,
et super antiquos signorum ardescere tractus.’
diriguit trepidans Chaldaeo in uertice pernox
astrologus, cessisse Anguem, fugisse Leonem,
contraxisse pedes lateris maneo ordine Cancrum,
620
cornibus infractis domitum mugire Iuuencum,
sidus et Hirquinum laceris marcescere uillis,
labitur hinc pulsus Puer Hydrius, inde Sagittae,
palantes Geminos fuga separat, inproba Uirgo
prodit amatores tacitos in fornice mundi,
625
quique alii horrificis pendent in nubibus ignes
Luciferum timuere nouum: rota lurida solis
haeret, et excidium sentit iam iamque futurum,
seque die medio uelandum 1 tegmine glauco,
splendoremque poli periturum nocte diurna
630
orbe repentinis caput obnubente tenebris.
hunc ego non cumulem myrrhaeque et turis et auri
muneribus? scio quem uideam, quae dona rependam.
hunc ego non uenerer, qui caelo uisus humique
inuentus rex atque Deus moderatur utrumque
635
naturae specimen, tumuloque inferna refringens
regna insurgentes secum iubet ire sepultos?
caelum habitat, terris interuenit, abdita rumpit
Tartara, uera fides; Deus est, qui totus ubique est.
numquid uana uiros aut mens aut lingua fefellit?
640
numquid fortuitis frustrantia dona dederunt
casibus aut caeco uotum sub honore dicarunt?
quae porro causa aut ratio submittere colla
ante pedes Mariae puerique crepundia parui,
si tantum mortalis erat, nec summa potestas
645
inplebat teneros diuinis flatibus artus?
sed iam tolle magos, tus, aurum, myrrhea dona,
quae uerum docuere Deum, praesepia, pannos,
matris adoratum gremium face sideris ardens:
ipsa Deum uirtus factorum et mira loquantur,
650
insanos uideo subito mitescere uentos
cum iubeat Christus, uideo luctantia magnis
aequora turbinibus tranquillo marmore tendi
imperio Christi, uideo calcatus eundem
cum patitur gurges tergum solidante liquore.
655
ipse super fluidas plantis nitentibus undas
ambulat ac presso firmat uestigia fluctu,
increpat ipse notos, et flatibus otia mandat,
quis iubeat saeuis aquilonibus ‘ite, silete
carceribus uestris amploque facessite ponto,’
660
sit nisi caelipotens aquilonum conditor idem?
ninguidus agnoscit Boreas atque imbrifer Eurus
nimborum dominum tempestatumque potentem,
excitamque hiemem uerrunt uidente sereno,
quis pelagi calcarit aquas? quis per uada glauca
665
gressibus inpressis spatiatus triuerit udum
non submersus iter, sola pendulus et pede sicco,
aequoreae nisi factor aquae, qui Spiritus olim
ore superfusus patrio uolitabat in undis
nondum discretis nec certo litore elausis?
670
sustinuit gressum Domini famulus liquor, ac se
mobilitate carens solidos substrinxit ad usus.
quid diuersa Dei memorem facta inclyta Christi?
altius inspecta quae,1 maiestate negator,
haud dubitans hominem, tute ipse fatebere numen.
675
inleuit caecos oculos et lumina limo
reddidit umectam sacro sputamine terram
contrectans digitis: luteum medicamen operta
nox habuit, tenebras obducta uligo remouit,
insuper ostendit quonam caligo lauacro
680
expurganda foret, uariis Siloa refundit
momentis latices, nec fluctum semper anhelat,
sed uice distincta largos lacus accipit haustus.
agmina languentum sitiunt spem fontis auari,
membrorum maculas puro ablutura natatu.
685
certatim interea roranti pumice raucas
exspectant scatebras et sicco margine pendent,
hoc limum iubet inpositum de fonte lauari
Christus et infusa uultum splendescere luce.
norat enim limo sese informasse figuram
690
ante tenebrosam, proprii medicamen et oris
adiecisse nouo, quem primum finxerat, Adae.
nam sine diuino Domini perflamine summi
arida terra fuit, nulli prius apta medellae:
sed postquam liquidus caelesti Spiritus ore
695
uirgineam respersit humum, medicabilis illa est.
inde trahit sucum lentoque umore salutem
inlinit, infunditque diem baptismate lota.
caecus adest oculis iam Christi ex ore refectis
seque luto et nitidis lucem sumpsisse fluentis
700
clamat, et auctorem stupefacta per oppida monstrat,
auctorem lucis largitoremque dierum,
non dedignatum medicae purgamen aquai
corpore sub proprio monstrare errantibus aegris,
milibus ex multis paucissima quaeque retexam,
705
summatim relegam totus quae non capit orbis.
quinque in deserto panes iubet et duo pisces
adponi in pastum populis, qui forte magistrum
non reuocante fame stipabant undique saeptum,
inmemoresque cibi uicos, castella, macellum,
710
oppida, mercatus et conciliabula et urbes
respuerant, largo contenti dogmate uesci,
multa uirum strato feruent conuiuia faeno,
centenos simul accubitus iniere sodales,
seque per innumeras infundunt agmina mensas,
715
pisciculis — iam crede Deum — saturanda duobus
et paucis crescente cibo per fragmina crustis.
ambesis dapibus cumulatim aggesta redundant
fercula, bis senos micarum molibus inplent
post cenam cophinos; crudus conuiua resudat
720
congeriem uentris, gemit et sub fasce minister.
quis cumulare potest epulas in grandia paruas?
quis, nisi qui corpus pastumque et corporis omnem
condens ex nihilo nulla existente creauit
mundum materia? non sicut sculptor ab aeris
725
rudere decoctam consuescit uiuere massam,
sed Deus omnipotens orbem sine semine finxit,
nil erat omne quod est: nil id procedere et esse
atque nouum fieri, mox et grandescere iussum est.
paruum de nihilo primum fuit, addita paruo
730
incrementa modis auxerunt omnia plenis.
ergo ego, cum uideam manibus sic crescere Christi
parua alimenta hominum, possum dubitare per ipsum
exiguas rerum species elementaque mundi
ex nihilo primum modica et mox grandia sensim
735
creuisse, ex modicis quae consummata uidemus?
ac ne post hominum pastus calcata perirent,
neue relicta lupis aut uulpibus exiguisue
muribus in praedam nullo custode iacerent,
bis sex adpositi, cumulatim qui bona Christi
740
seruarent grauidis procul ostentata canistris.
sed quid ego haec autem titubanti uoce retexo,
indignus qui sancta canam? procede sepulcro,
Lazare, dic cuius uocem tellure sub ima
audieris, quae uis pcnetrauerit abdita leti,
745
quod, cum te Christus penitus nigrante profundo
inmersum uocat ut redeas, ceu proximus audis,
nec remoratus ades? quae tam uicina Charybdis
regna tenebrarum tenui distantia fine
coniungit superis? ubi Taenara tristia uasto
750
in praeceps deiecta chao, latebrosus et ille
amnis inexpletis uoluens incendia ripis?
ante fores tumuli, quas saxa inmania duro
obice damnarant scopulis substructa cauatis,
stat Dominus nomenque ciet frigentis amici,
755
nec mora, funereus reuolutis rupibus horror
euomit exequias gradiente cadauere uiuas,
soluite iam laetae redolentia uincla, sorores,
solus odor sparsi spiramen aromatis efflat,
nec de corporeo nidorem sordida tabo
760
aura refert, oculos sanie stillante solutos
pristinus in speculum decor excitat, et putrefactas
tincta rubore genas paulatim purpura uestit,
quis potuit fluidis animam suffundere membris?
nimirum qui membra dedit, qui fictilis uluae
765
perflauit uenam madidam, cui tabida glaeba
traxit sanguineos infecto umore colores.
o mors auritis iam mitis legibus, o mors
surda prius, iam docta sequi quodcumque iubetur,
cui tantum de te licuit? conuicta fatere
770
esse Deum, solus qui me tibi praeripit, Iesum.
abde negatores Christi, nemo inuidet, abde;
utere sorte tua blasphemis nocte tenendis
perpetua, plebem iustorum capta resolue,
qui norunt hominem atque Deum sic dicere Christum
775
ut uerus summusque Deus mortalia gestet.
ipse gerit quod struxit opus, nec ferre pudescit
factor quod peperit, corpus loquor atque animae uim.
finxerat hoc digitis, animam sufflauerat ore.
totum hominem Deus adsumit, quia totus ab ipso est,
780
et totum redimit quem sumpserat, omne reducens,
quidquid homo est, istud tumulis, ast illud abysso.
Occurrit dubitans hic dissertator et illud
obicit, anne fides capit ut substantia flante
inspirata Deo cruciatum sentiat, utque
785
inferni petat ima poli barathroque coquatur?
crede animam non esse Deum, sed crede creatis
maiorem cunctis, ipsam quoque crede creatam,
formata est namque ore Dei, quae non erat ante,
sed formata habitu pulcherrima pictaque rebus
790
diuinis, et plena Deo similisque creanti,
non tamen ipsa Deus, quoniam generatio non est,
sed factura Dei est; solus de corde Parentis
Filius emicuit; uerus, uerus 1 Deus ille.
conlatum est animae, subito ut, quae non erat, esset.
795
ille coaeternus Patris est et semper in ipso,
nec factus sed natus habet quodcumque paternum est,
haec similis uelut umbra Dei est. sic ipse locutus
factor, utroque hominem meditans de Agmine iunctim
aedificare sui similem; sed non habet umbra
800
quod corpus solidum, cuius imitatio in umbra est,
atque aliud uerum est, aliud simulatio ueri.
est similis saeclis quod non consumitur ullis,
quod sapiens iustique capax reginaque rerum
imperat, ante uidet, perpendit, praecauet, infit,
805
uerborum morumque opifex instructaque mille
artibus et caelum sensu percurrere docta,
his animam similem sibi conditor effigiauit,
cetera dissimilem: quippe hanc conprendere promptum est,
quam modus et species determinat, at Deus ingens
810
atque superfusus trans omnia nil habet in se
extremum, ut claudi ualeat sensuue teneri,
inconprensa manet uirtus, cui linea defit ultima,
quam spatium non mensurabile tendit,
ergo animam factam, magno et factore minorem
815
maioremque aliis atque omnibus imperitantem,
corruptela putris nascentem turbida carnis
concipit, ac membris tabentibus interfusam
participat de faece sua; fit mixta deinde
peccandi natura luto cum simplice flatu,
820
sed fortasse animam, Domini quia fluxit ab ore,
conpositam factamque neges, uelut ipsa Dei pars,
quod dictu scelus est, taetras trahat oblita culpas
et pessum damnata ruens chaos intret opertum,
sit res illa Dei, non abnuo; pars tamen illa
825
haudquaquam dicenda Dei est, quae tempore coepit,
nec prior aut senior quam primum plasma putanda est.
tunc etenim factam uideo, cum cordis amici
intrauit germana domum limique recentis
hospita et ipsa recens fraterna sedit in aula.
830
illa quidem flatus Domini est, sed spiritus et uis
non est plena Dei, tanto moderamine missa
quanto flans uoluit flandi seruare tenorem.
est inpossibile spectare profunda Sabaoth,
sed speculum Deitatis homo est: in corpore discas
835
rem non corpoream sollers interprete Christo
qui Patrem proprium mortali in corpore monstrat,
perspice quam uarios fundamus ab ore uapores,
spiramus quotiens animae sufflabilis auras,
nunc flatum tepidum calor exhalatus anhelat,
840
rorantes nebulas udis de faucibus efflans;
cum libet, in gelidum flabrali frigore uentum
spiritus existit tenuis et sibilat aer.
adde et distinctum quem musica tibia flatum
concipit: aut ille est presso modulamine parcus,
845
aut tumidum largo sublimat flamine bombum,
aut raucos frangit modulos, aut lene susurrat,
aut exile trahens sonitus producit acutos,
aut murmur tenerum sublidit uoce minuta,
haec cum te uideas mortali in corpore posse,
850
cur non aeternum potuisse infundere credas
qualem animam uoluit? praescriptis quam quia condens
efflauit fuditque modis, sit facta necesse est.
denique multa sapit, sed non sapit omnia nostrae
uis animae, certum sapere ac praenoscere iussa.
855
iam cui certus inest modus et cui nosse negatum est
omnia, factura est; nam condita et aucta probatur,
collige de simili, sitne haec factura, creauit
nempe manus Domini corpus mortale lutumque
conposuit digitis, numquid manus articulatim
860
est digesta Dei? numquid uola? numquid et ungues
claudere flexibiles patulam seu tendere palmam?
ista figura manus nostrae est, quam non habet in se
incircumscriptus Dominus; sed tradita forma est
humanis quae nota animis daret intellectum, 1
865
ut per corpoream speciem plasmasse feratur
corporis effigiem. 1 sic est plasmata uicissim
flatu incorporeo res flabilis, oris et esse
fertur opus, tenuis per quod constructa refulsit
forma animae atque rudi factam se munere sensit.
870
si non est factura manus caro nostra, nec oris
est factura anima, flatu et spiramine coepta
inque locum deducta aliquem; namque omne quod hora
natalis profert, locus accipit; et locus ullus
quod cohibere potest, modicum est, nec in omnia fusum;
875
et quod tam modicum est ut certa sede locetur
iam titubare potest; et quod titubauerit intra
naturam uitii est; uitiosum denique tristem
reccidit in poenam: Deus hoc, mihi credite, non est.
aut, si maiestas animae est, ostendite quid sit
880
quod lapsam Christique inopem noua gratia inundat,
Spiritus et Sanctus baptismate iustificatam
nobilitat, famulaeque decus, quod defuit, addit,
quod quia praestatur meritis mentisque negatur,
absurde fertur Deus aut pars esse Dei, quae
885
diuinum summumque bonum de fonte perenni
nunc bibit obsequio, nunc culpa aut crimine perdit,
et modo supplicium recipit, modo libera calcat,
miraris peccare animam, quae carne coactam
sortita est habitare domum, cum peccet et ipse
890
angelus, hospitium qui nescit adire caducum
cratis tabifluae? peccat quia factus et ipse est,
non genitus: quocumque modo sit factus, id unus
scit factor Dominus: factum mihi credere sat sit.
solus labe caret peccati conditor orbis,
895
ingenitus 1 genitusque Deus, Pater et Patre natus,
solus et exceptus tormentum admittere triste
inuiolatus agit, nec quidquam sentit acerbi,
exsortem dic esse animam crucis atque doloris,
si culpae inmunem uacuamque a crimine nosti,
900
quae peccare ualet, ualet et succumbere poenae.
ipsa quidem sincera fuit dum conditur olim,
quae collata rudem fecit uiuiscere limum,
utpote de liquido naturae semine primos
accipiens habitus superoque expressa sereno,
905
sed mox, ut grauido iussa est innectier aruo,
suauibus inlecebris nimium blandita refrixit
deque uolutabris pretiosum polluit ignem,
dum transgressa Dei positum fas inproba calcat,
haec prima est natura animae, sic condita simplex
910
decidit in uitium per sordida foedera carnis,
exim tincta malo peccamine principis Adae
infecit genus omne hominum quod pullulat inde,
et tenet ingenitas animarum infantia in ortu
primi hominis maculas, nec quisquam nascitur insons.
915
uitandus tamen error erit, ne traduce carnis
transfundi in subolem credatur fons animarum
sanguinis exemplo, cui texta propagine uena est.
non animas animae pariunt, sed lege latent!
fundit opus natura suum, quo paruula anhelent
920
uaseula uitalisque adsit scintilla coactis.
quae quamuis infusa nouum penetret noua semper
figmentum, uetus illa tamen de crimine auorum
dicitur, inloto quoniam concreta ueterno est.
inde secunda redit generatio et inde lauatur
925
naturae inluuies, iterumque renaseimur intus
perfusi, ut ueterem splendens anima exuat Adam.
quae quia materiam peccati ex fomite carnis
consociata trahit, nec non simul ipsa sodali
est incentiuum peccaminis, inplicat ambas
930
uindex poena reas peccantes mente sub una,
peccandique cremat socias cruciatibus aequis,
his crucibus Christus nos liberat incorruptae
matris et innocui gestator corporis unus.
naturam poenae expositam, sed non uitiorum
935
naturam expositam contactibus induit Iesus,
atque ideo poenae nil debuit intemeratus,
fraude carens, omni culparum aspergine liber.1
quid Christi in membris peccati saeua satelles
poena ageret? quid mors hominis sine crimine posset?
940
nimirum cassis conatibus et sine neruis
conciderent steriles peccati fomite nullo.
mors alitur culpa; culpam qui non habet, ipso
pastus defectu mortem consumit inanem.
sie mors in Domini consumpta est corpore Christi,
945
sic periit, solitum dum non habet arida pastum.
suspice quapropter solum inculpabile numen,
uirtutem 1 Patris et Christi, et iam desine nostrae
inuidiam conflare animae, quod sit Deus aut quod
portio parua Dei, cum Christo abscidere quidquam
950
et resecare Deo partem uel carpere tantum
numen non liceat, plenum sibi semper et in se.
Est operae pretium nebulosi dogmatis umbram
prodere, quam tenues atomi conpage minuta
instituunt, sed cassa cadit uentoque liquescit
955
adsimilis, fluxu nec se sustentat inani.
aerium Manichacus ait sine corpore uero
peruolitasse Deum, mendax phantasma cauamque
corporis effigiem, nil contrectabile habentem,
ac primum specta an deceat quidquam simulatum
960
adsignare Deo, cuius mera gloria falsi
nil recipit, membris hic se fallacibus aptans
fingeret esse hominem uentosa subdolus arte,
mentitus totiens, cum diceret ‘inueteratis
do ueniam morbis, simul et peccata remitto:
965
Filius est hominis, pestem qui pellere carnis
et scelerum nexus laxare ac soluere possit:
surge ualens, surge innocuus, iam tolle grabatum:
Filius hoc hominis iubeo?’ dignusne uidetur
qui testis sibi sit seque ac sua carnea norit?
970
quid? cum discipulos, hominis quid Filius esset
passurus, fido iam praescius ore monebat,
nonne fatebatur se cum uirtute paterna
esse hominem uerum? quod si non credo, fefellit,
si natura Dei quae sit, Manichaee, requiris,
975
omne quod est, uerum est. nam si mendosus agit quid,
nec Deus est: mendum diuinus non capit usus.
obicis aeterno Domino quod lubricus ad nos
uenerit, adsimulans aliud quam uerus habebat,
obmutesce, furor; linguam, canis inprobe, morde
980
ipse tuam, lacero consumens uerba palato.
latranti obsistit Mattheus rabiemque refellit,
qui notat omne genus carnalis stirpis ad usque
corporeum Christum, per sex septena uirorum
nomina descendens et uenam sanguinis alti
985
ex atauis longo texens per stemmata filo.
septimus hebdomadi uenit superaddere sextae
hunc numerum Christus, placidum qui conficit annum
cuncta remittentem contractibus inlaqueata
multimodis, hominemque hominis de morte leuantem,
990
inperfectus enim limus mortalis erat tunc:
uir solus perfectus adest atque integer Iesus,
cui nihil ex septem septenis defuit, ex quo
perficeret mortale genus uirtute perenni.
hic ille est nobis qui septima sabbata conplet,
995
ut caro nostra Deo tandem sociata quiescat,
quam bis terna malis uexabant sabbata noxis.
curramus notis gradibus regumque sequamur
progeniem: Christum inuenies de carne parentum
effluxisse hominum, qui sit de semine Dauid,
1000
stirpe recensita numerandus sanguinis heres.
quid? cum sanctiloquus reuoluto germine Lucas
sursum uersus agit seriem, scandente nepotis
corpore perque atauos cursum relegente uetustos,
septenos decies conscendit Christus in ortus
1005
et duo (nam totidem doctores misit in orbem);
descensos nascendo gradus redeundo retexit
actus ad usque apicem terreni corporis Adam.
inde parens Deitas recipit sua nostraque mixtim,
fitque Dei summi per Christum filius Adam.
1010
restat ut aeriam fingas ab origine gentem,
aerios proceres, Leui, Iudam, Simeonem,
aerium Dauid, magnorum corpora regum
aeria, atque ipsam fecundae uirginis aluum
aere fallaci nebulisque et nube tumentem;
1015
uanescat sanguis perflabilis, ossa liquescant
mollia, neruorum pereat textura uolantum;
omne quod est gestum notus auferat inritus, aurae
dispergant tenues, sit fabula quod sumus omnes,
et quid agit Christus si me non suscipit? aut quem
1020
liberat infirmum si dedignatur adire
carnis onus manuumque horret monumenta suarum?
indignumne putat luteum consciscere corpus,
qui non indignum quondam sibi credidit ipsum
pertrectare lutum, cum uas conponeret aruo
1025
nondum uiscereo, sed inertis glutine limi
inpressoque putres sub pollice duceret artus?
tantus amor terrae, tanta est dilectio nostri,
dignatur praepinguis humi conprendere mollem
diuinis glaebam digitis, nec sordida censet
1030
haerentis massae contagia, iusserat ut lux
confieret, facta est ut iusserat; omnia iussu
imperitante nouas traxerunt edita formas:
solus homo emeruit Domini formabile dextra
os capere, et fabro Deitatis Agmine nasci,
1035
quorsum igitur limo tanta indulgentia nostro
contigit, ut Domini manibus tractatus honora
arte sacer fieret, tactu iam nobilis ipso?
decrerat quoniam Christum Deus incorrupto
admiscere solo, sanctis quod fingere uellet
1040
dignum habuit digitis et carum condere pignus.
destituit natura quidem destructa coactae
telluris formam, mortique obnoxia cessit:
sed natura Dei numquam soluenda caducam
tellurem nostro uitiatam primitus usu
1045
esse suam uoluit, ne iam uitiabilis esset.
Christus nostra caro est: mihi soluitur et mihi surgit;
soluor morte mea, Christi uirtute resurgo.
cum moritur Christus, cum flebiliter tumulatur,
me uideo: e tumulo cum iam remeabilis adstat,
1050
cerno Deum. si membrorum phantasma meorum est,
et phantasma Dei est; mendax in utroque necesse est
sit Christus, specie si Christus fallere nouit.
si non uerus homo est, quem mors hominem probat ipsa,
nec uerus Deus est, operis quem gloria prodit
1055
esse Deum. uel crede mori, uel adesse refelle,
et gemina uerum Christum ratione negato.
nam quid magnificum, si non est mortuus Iesus,
et redit? illa Dei uirtus memorabilis est, ut
occisus redeat superis surgatque sepultus.
1060
quisque Deum Christum uult dicere, dicat eundem
esse hominem, ne maiestas sua fortia perdat.
Nosco meum in Christo corpus consurgere. quid me
desperare iubes? ueniam quibus ille reuenit
calcata de morte uiis: quod credimus, hoc est.
1065
et totus ueniam; nec enim minor aut alius quam
nunc sum restituar. uultus, uigor et color idem,
qui modo uiuit, erit, nec me uel dente uel ungue
fraudatum reuomet patefacti fossa sepulcri.
qui iubet ut redeam, non reddet debile quidquam;
1070
nam si debilitas redit, instauratio non est.
quod casus rapuit, quod morbus, quod dolor hausit,
quod truncauit edax senium populante ueterno,
omne reuertenti reparata in membra redibit.
debet enim mors uicta fidem, ne fraude sepulcri
1075
reddat curtum aliquid, quamuis iam curta uorarit
corpora; debilitas tamen et uiolentia morbi
uirtus mortis erat: reddet quod particulatim
sorbuerat quocumque modo, ne mortuus omnis
non redeat, si quid pleno de corpore desit,
1080
pellite corde metum, mea membra, et credite uosmet
cum Christo reditura Deo; nam uos gerit ille
et secum reuocat, morbos ridete minaces,
inflictos casus contemnite, taetra sepulcra
despuite; exsurgens quo Christus prouocat, ite.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.