Library › Latin: Philosophy › De Libertate Arbitrii
The De Libertate Arbitrii is a dialogue between a teacher and a student by Anselm, written at the abbey of Bec. The student begins by observing that free choice seems to conflict with grace, predestination and foreknowledge, and asks what freedom of choice is and whether we always have it. The teacher rejects the definition of freedom as the power to sin or not to sin, since God and the good angels cannot sin yet are free. The dialogue goes on to define freedom of choice as the power of preserving rectitude of will for its own sake, and to explain how a will that has this power can still be overcome by temptation.
It is the second of Anselm’s three dialogues pertaining to the study of Scripture, between De Veritate and De Casu Diaboli. Its definition of freedom, which places liberty in the capacity to keep a right will rather than in a choice between alternatives, is one of Anselm’s most distinctive contributions and is basic to his later treatment of the subject in De Concordia. The work is widely studied in the history of the problem of free will.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 158, Parisiis 1853), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Philosophy
De Libertate Arbitrii
Anselm of Canterbury, Saint · every word parsed
1
117
CAPUT PRIMUM. Quod potestas peccandi non pertineat ad libertatem arbitrii.
DISC. Quoniam liberum arbitrium uidetur repugnare gratiae, et praedestinationi, et praescientiae Dei, ipsa libertas arbitrii quid sit nosse desidero, et utrum illam semper habeamus. Si enim libertas arbitrii est posse peccare et non peccare, sicut a quibusdam solet dici, et hoc semper habemus quomodo aliquando gratia indigemus? Si autem hoc non semper habemus, cur nobis imputatur peccatum, quando sine libero arbitrio peccamus? MAG. Libertatem arbitrii non puto esse potentiam peccandi et non peccandi. Quippe si haec eius esset definitio, nec Deus, nec angeli, qui peccare nequeunt, liberum haberent arbitrium: quod nefas est dicere. DISC. Quid, si dicitur aliud esse liberum arbitrium Dei et angelorum bonorum, aliud nostrum? MAG. Quamuis differat liberum arbitrium hominum a libero arbitrio Dei et angelorum bonorum diffinitio tamen huius libertatis in utrisque, secundum hoc nomen, eadem debet esse: licet enim animal differat ab animali siue substantialiter, siue accidentaliter, diffinitio tamen, secundum nomen animalis, omnibus animalibus est eadem. Quapropter talem oportet dare diffinitionem libertatis arbitrii, quae nec plus nec minus illa contineat. Quoniam ergo liberum arbitrium diuinum et bonorum angelorum peccare non potest, non pertinet ad diffinitionem libertatis arbitrii posse peccare. Denique nec libertas, nec pars libertatis est potestas peccandi. Quod ut plane intelligas, intende ad ea quae dicam. DISC. Ad hoc sum hic. MAG. Quae tibi uoluntas liberior uidetur: illa, quae sic uult et potest non peccare, ut nullatenus flecti ualeat a non peccandi rectitudine, an illa quae aliquo modo flecti potest ad peccandum? DISC. Cur non sit liberior illa, quae ad utrumque se habet, non uideo. MAG. An non uides quoniam qui sic habet quod decet, et quod expedit, ut hoc amittere non queat; liberior est quam ille, qui sic habet hoc ipsum, ut possit perdere, et ad hoc quod dedecet, et non expedit, ualeat adduci? DISC. Nulli dubium hoc esse puto. MAG. Hoc quoque non minus indubitabile dices quia peccare semper dedecens et noxium est? DISC. Nullus sanae mentis aliter sentit. MAG. Liberior igitur est uoluntas quae a rectitudine non peccandi declinare nequit, quam quae illam potest deserere. DISC. Nihil mihi rationabilius asseri posse uidetur. MAG. An putas, quod additum minuit, et separatum auget libertatem, id aut libertatem esse, aut partem libertatis? DISC. Non hoc putare possum. MAG. Potestas ergo peccandi, quae addita uoluntati minuit eius libertatem, et, si dematur, auget, nec libertas est, nec pars libertatis. DISC. Nihil consequentius.
CAPUT II. Quod tamen angelus et homo peccauerunt per hanc potestatem, et per liberum arbitrium: et quamuis potuerint seruire peccato, non tamen eis potuit dominari peccatum.
5
MAG. Non ergo pertinet ad libertatem arbitrii, quod sic est extraneum a libertate. DISC. Rationibus tuis nullatenus contradicere queo. Sed non parum me mouet quia et angelica et nostra natura in principio habuit potestatem peccandi, quam si non habuisset, non peccasset: quare si per hanc potestatem, quae sic aliena est a libero arbitrio, peccauit utraque praedicta natura, quomodo dicemus eam peccasse per liberum arbitrium? At si per liberum arbitrium non peccauit, ex necessitate peccasse uidetur. Nempe aut sponte, aut ex necessitate: nam si sponte peccauit, quomodo non per liberum arbitrium? Quare, si non per liberum arbitrium, utique ex necessitate peccasse uidetur. Est et aliud, quod in hac peccandi potestate me mouet. Qui enim peccare potest, seruus potest esse peccati; quoniam qui facit peccatum, seruus est peccati . Qui autem potest seruus esse peccati, huic potest dominari peccatum: quomodo ergo libera facta fuit illa natura; aut cuiusmodi liberum arbitrium illud erat, cui peccatum dominari poterat? MAG. Et per potestatem peccandi, et sponte et per liberum arbitrium, et non ex necessitate, nostra et angelica natura primitus peccauit, et seruire potuit peccato; et tamen non illi peccatum dominari poterat, unde illa non libera, aut eius arbitrium non liberum dici possit. DISC. Opus habeo ut, quod dicis, aperias; quia clausum mihi est. MAG. Per liberum arbitrium peccauit apostata angelus, siue primus homo, quia per suum arbitrium peccauit, quod sic liberum erat, ut nulla alia re cogi posset ad peccandum; et ideo iuste reprehenditur, quia, cum hanc haberet arbitrii sui libertatem, non aliqua re cogente, non aliqua necessitate, sed sponte peccauit. Peccauit autem per arbitrium suum, quod erat liberum; sed non per hoc unde liberum erat, id est per potestatem, 118 quia poterat non peccare, et peccato non seruire; sed per potestatem quam habebat peccandi, qua nec ad non peccandi libertatem iuuabatur, nec ad peccandi seruitutem cogebatur. Quod autem consequi tibi uidetur quia si potuit seruus esse peccati, potuit ei dominari peccatum; et ideo nec illum, nec eius arbitrium liberum fuisse: non ita est. Etenim qui suae potestatis est ut non seruiat, nec alienae potestatis est ut seruiat, quamuis potestate sua seruire possit; quandiu non illa quae est seruiendi, sed illa quae est non seruiendi, utitur potestate, nulla res potest illi dominari, ut seruiat. Nam etsi diues liber possit se facere seruum pauperis: quandiu hoc non facit, nec ille nomen amittit libertatis, nec pauper illi dicitur dominari; aut si dicitur, improprie dicitur, quia hoc non in eius, sed in alterius est potestate. Quamobrem nihil prohibet angelum et hominem ante peccatum liberos fuisse, aut liberum arbitrium habuisse.
CAPUT III. Quod postquam se fecerunt seruos peccati, liberum habuerunt arbitrium: et quid sit liberum arbitrium.
DISC. Satisfecisti mihi, quia nihil certe hoc prohibet ante peccatum; sed postquam se fecerunt seruos peccati, quomodo liberum arbitrium seruare potuerunt? MAG. Licet peccato se subdidissent, libertatem tamen arbitrii naturalem in se interimere nequiuerunt; sed facere potuerunt ut iam non sine alia gratia, quam erat illa quam prius habuerant, illa libertate uti non ualeant. DISC. Credo: sed intelligere desidero. MAG. Consideremus primum cuiusmodi arbitrii libertatem habebant ante peccatum quando certum est eos liberum arbitrium habuisse. DISC. Hoc exspecto. MAG. Ad quid tibi uidentur illam habuisse libertatem arbitrii? An ad assequendum quod uellent; an ad uolendum quod deberent, et quod illis uelle expediret? DISC. Ad uolendum quod deberent, et quod expediret uelle. MAG. Ergo ad rectitudinem uoluntatis habuerunt libertatem arbitrii: quandiu namque uoluerunt quod debuerunt rectitudinem habuerunt uoluntatis. DISC. Ita est. MAG. Dubium est adhuc, cum dicitur quia libertatem habuerunt ad rectitudinem uoluntatis, si non addatur aliquid. Quaero igitur quomodo habebant illam libertatem ad rectitudinem uoluntatis: an ad capiendum eam sine datore, cum illam nondum haberent; an ad accipiendum nondum habitam, si daretur ut haberent; an ad deserendum quam acceperant, et per re resumendum desertam; an ad semper seruandum acceptam? DISC. Ad capiendum rectitudinem sine datore non puto illos habuisse libertatem; quoniam nihil habere potuerunt quod non acceperunt. Ad accipiendum uero a datore, quam nondum habebant, ut eam haberent, non est dicendum eos habuisse libertatem; quia non est credendum eos factos sine recta uoluntate, quamuis non negandum sit eos habuisse libertatem recipiendi eamdem rectitudinem, si eam desererent, et ab ipso primo datore illis redderetur: quod in hominibus saepe uidemus, qui de iniustitia ad iustitiam superna gratia reducuntur. MAG. Uerum est quod dicis eos posse recipere perditam rectitudinem, si reddatur: sed nos illam libertatem, quam habuerunt antequam peccarent, quaerimus, cum sine dubio liberum habebant arbitrium non illam, qua nullus indigeret, si nunquam ueritatem deseruisset? DISC. Prosequar itaque, et respondebo ad ea quae restant de his quae interrogasti. Ad deserendum autem eamdem rectitudinem, eos libertatem habuisse non est uerum; quia deserere uoluntatis rectitudinem est peccare, et potestatem peccandi, nec libertatem, nec partem esse libertatis supra monstrasti . Ad resumendum uero per se desertam rectitudinem libertatem non acceperunt: cum ad hoc rectitudo illa data sit, ut nunquam desereretur. Ipsa namque potestas resumendi desertam, generaret negligentiam seruandi habitam. Quapropter restat libertatem arbitrii datam esse rationali naturae ad seruandam acceptam rectitudinem uoluntatis. MAG. Bene ad interrogata respondisti. Sed adhuc opus est ut consideremus propter quid illam rectitudinem seruare debeat rationalis natura: An propter ipsam rectitudinem an propter aliud? DISC. Si non illa libertas data esset illi naturae, ut uoluntatis rectitudinem propter ipsam seruaret rectitudinem, non ualeret ad iustitiam; quoniam constat iustitiam esse rectitudinem uoluntatis propter se seruatam: sed ad iustitiam prodesse arbitrii libertatem credimus. Quare indubitanter asserendum est rationalem naturam non eam accepisse, nisi ad seruandam rectitudinem uoluntatis propter ipsam rectitudinem. MAG. Ergo quoniam omnis libertas est potestas; illa libertas arbitrii est potestas seruandi rectitudinem uoluntatis propter ipsam rectitudinem. DISC. Non potest aliud esse. MAG. Iam itaque clarum est liberum arbitrium non esse aliud, quam arbitrium potens seruare rectitudinem uoluntatis propter ipsam rectitudinem. DISC. Clarum utique est. Sed quandiu ipsam rectitudinem habuit, seruare potuit quod habuit. Postquam autem illam deseruit, quomodo potest seruare quod non habet? Absente ergo rectitudine, quae seruari possit, non est liberum arbitrium, quod eam seruare ualeat: non enim seruare ualet quod non habet. MAG. Etiamsi absit rectitudo uoluntatis, non tamen ra ionalis natura minus habet quod suum est. Nullam namque potestatem habemus, ut puto, quae sola sufficiat, sibi ad actum: et tamen, cum ea desunt sine quibus ad actum minime perducuntur nostrae potestates, non minus eas, quantum in nobis est, habere dicimur. Sicut nullum instrumentum solum sibi sufficit ad operandum; tamen, cum desunt illa sine quibus instrumento uti nequimus, instrumentum nos cuiuslibet operis habere sine falsitate fatemur. Quod ut in multis animaduertas, in uno tibi monstrabo. Nullus uisum habens dicitur nullatenus posse uidere montem. DISC. Qui montem uidere non potest, profecto nullum habet uisum. MAG. Habet ergo potestatem et instrumentum uidendi montem, qui uisum habet: et tamen si mons abest, et dicis ei, Uide montem, respondet tibi: Non possum, quia abest; si adesset, possem uidere. Item: Si non adesset, et lux abesset; responderet se montem uidere monenti, quia non posset absente luce; sed si lux adesset, tunc posset. Rursum: si uisum habenti mons et lux praesens est, et aliquid uisui obstet, ut si quis illi oculos claudat, dicet se posse uidere montem: sed si nihil uisui eius obsisteret, tunc sine dubio montem uidendi potestatem haberet. DISC. Totum hoc omnibus notum est. MAG. Uides ergo quia potestas uidendi aliquod corpus, alia est in uidente; alia in re uidenda; alia in medio, id est neque in uidente, neque in uidendo: et ea quae est in medio, alia est in adiuuante; alia in non impediente, id est cum nihil quod impedire possit impedit. DISC. Uideo plane. MAG. Quatuor igitur istae potestates sunt, quarum si una quaelibet desit, aliae tres nec singulae, nec omnes simul aliquid possunt efficere: nec tamen, absentibus aliis, negamus aut eum qui uisum habet habere uisum, aut instrumentum siue potestatem uidendi; aut rem uisibilem posse uideri; aut lucem posse uisum iuuare. 119
CAPUT IU. Quomodo potestatem habeant seruandi rectitudinem, quam non habent.
MAG. Quarta autem potestas improprie dicitur: quod enim solet impedire uisum, non ob aliud dicitur dare potestatem uiuendi, cum non impedit, nisi quia non aufert. Potestas autem uiuendi lucem, nonnisi in tribus rebus est; quia tunc est idem, et quod uidetur, et quod adiuuat. Nonne hoc omnibus est notum! DISC. Nulli utique est ignotum. MAG. Si ergo, absente re quae uideri possit, in tenebris positi, et clausos siue ligatos oculos habentes, quantum ad nos pertinet, uidendi quamlibet rem uisibilem potestatem habemus; quid prohibet nos habere potestatem seruandi rectitudinem uoluntatis propter ipsam rectitudinem, etiam absente ipsa rectitudine, quandiu et ratio in nobis est, qua eam ualemus cognoscere; et uoluntas, qua illam tenere possumus? Ex his enim constat praefata libertas arbitrii. DISC. Satisfecisti intellectui meo, potestatem hanc seruandi rectitudinem uoluntatis rationali naturae semper inesse, atque hanc potestatem in primi hominis et angelorum arbitrio liberam fuisse, quibus inuitis rectitudo uoluntatis non poterat auferri.
10
CAPUT U. Quod nulla tentatio cogat inuitum peccare
Sed nunc quomodo est humanae uoluntatis arbitrium hac potestate liberum; cum saepe rectam habens homo uoluntatem, ipsam rectitudinem inuitus, cogente tentatione, deserat? MAG. Nemo illam deserit, nisi uolendo. Si ergo inuitus dicitur nolens, nemo deserit illam inuitus: ligari enim homo potest inuitus, quia nolens potest ligari; torqueri potest inuitus, quia nolens potest torqueri; occidi potest inuitus, quia nolens potest occidi; uelle autem non potest inuitus, quia uelle non potest, nolens uelle; nam omnis uolens ipsum suum uelle uult. DISC. Quomodo ergo dicitur inuitus mentiri, qui mentitur ne occidatur: cum hoc nonnisi uolens facit? Nam, sicut inuitus mentitur, sic inuitus uult mentiri; et qui inuitus uult mentiri, nolens uult mentiri. MAG. Ideo forsitan inuitus mentiri dicitur; quia, cum sic uult ueritatem ut non mentiatur nisi propter uitam, et uult mendacium, quia propter uitam; et non uult mendacium propter ipsum mendacium, quoniam uult ueritatem: et ideo uolens, et nolens mentitur. Alia namque est uoluntas, qua uolumus aliquid propter se, ut cum uolumus salutem propter se; et alia, cum aliquid uolumus propter aliud, ut cum uolumus absinthium bibere propter salutem. Unde potest forsitan dici secundum has diuersas uoluntates, quia inuitus, et non inuitus mentitur. Quapropter cum dicitur inuitus mentiri, quia non id uult inquantum uult ueritatem, non repugnat illi sententiae qua dico neminem inuitum deserere rectitudinem uoluntatis; quia mentiendo uult eam deserere propter uitam: secundum quam uoluntatem non inuitus eam deserit, sed uolens; de qua uoluntate nunc loquimur. De illa namque loquimur, qua uult mentiri propter uitam; non de illa, qua non uult mendacium propter se. Aut idcirco certe mentitur inuitus, quia inuitus aut occiditur, aut mentitur, id est inuitus est in hac angustia, ut ex necessitate unum horum quodlibet fiat: quamuis enim necesse sit illum aut occidi aut mentiri, non tamen necesse est illum occidi, quia potest non occidi, si mentitur; nec necesse est illum mentiri, quia potest non mentiri, si occiditur. Neutrum enim est determinate in necessitate; quia utrumlibet est in potestate. Ita quoque, licet inuitus aut mentiatur, aut occidatur, non tamen ideo consequitur ut inuitus mentiatur, aut ut inuitus occidatur. Est et alia ratio, quam frequens habet usus, cur inuitus et nolens et ex necessitate dicitur aliquis facere, quod tamen uolens facit. Nam quod nonnisi difficile facere ualemus, et ideo non facimus, dicimus hoc nos facere non posse, et ex necessitate nos, siue inuitos, deserere: et quod sine difficultate dimittere nequimus, et idcirco facimus, hoc nos inuitos, et nolentes, et ex necessitate facere asserimus. Hoc igitur modo, qui mentitur ne moriatur, mentiri inuitus et nolens dicitur, et ex necessitate, quia mendacium uitare non ualet sine mortis difficultate. Sicut igitur qui mentitur propter uitam, improprie dicitur inuitus mentiri, quoniam mentitur uolens; ita non proprie dicitur inuitus uelle mentiri, quoniam hoc nonnisi uolens uult. Nam sicut, cum mentitur, uult ipsum mentiri; sic, cum uult mentiri, uult ipsum uelle. DISC. Non possum negare quod dicis. MAG. Quomodo ergo non est libera uoluntas, quam aliena potestas sine suo assensu subiicere non potest? DISC. Nonne simili ratione possumus dicere uoluntatem equi esse liberam, quia non appetitui carnis seruit, nisi uolens? MAG. Non est hic similiter; in equo namque non ipsa uoluntas se subiicit, sed naturaliter subiecta semper necessitate appetitui carnis seruit. In homine uero, quandiu ipsa uoluntas recta est, nec seruit, nec subiecta est cui non debet, nec ab ipsa rectitudine ulla ui aliena auertitur, nisi ipsa, cui non debet, uolens consentiat: quem consensum non naturaliter, nec ex necessitate sicut equus, sed ex se aperte uidetur habere. DISC. Satisfecisti huic obiectioni meae de uoluntate equi. Redi ubi eramus. MAG. An negabis omnem rem liberam esse ab ea re a qua cogi nisi uolens, uel prohiberi non potest? DISC. Non uideo quomodo negem. MAG. Dic etiam quomodo superat recta uoluntas, et quomodo superatur? DISC. Uelle ipsam rectitudinem perseueranter, est illi uincere; uelle autem quod non debet, est illi uinci. MAG. Puto quia tentatio rectam uoluntatem nonnisi uolentem, aut ab ipsa rectitudine prohibere, aut ad id, quod non debet, cogere potest: ut illam nolit, et istud uelit. DISC. Nec hoc ulla ratione falsum esse uideo. MAG. Quis ergo potest uoluntatem dicere non esse liberam ad seruandam rectitudinem, et liberam a tentatione et peccato: si nulla tentatio potest illam, nisi uolentem, auertere a rectitudine ad peccatum, id est ad uolendum quod non debet? Cum ergo uincitur, non aliena uincitur potestate, sed sua. DISC. Hoc monstrant ea quae dicta sunt. MAG. Nonne uides ex his consequi quia nulla tentatio potest uincere rectam uoluntatem? Nam, si potest, habet potestatem uincendi, et sua potestate uincit; sed hoc esse non potest, quoniam uoluntas nonnisi sua uincitur potestate. Quare nullatenus potest tentatio uincere rectam uoluntatem; et cum dicitur, improprie dicitur. Non enim aliud intelligitur, quam quia uoluntas potest se subiicere tentationi; sicut e conuerso, cum imbecillis dicitur posse uinci a forti, non sua potestate posse dicitur, sed aliena; quoniam non significatur aliud, nisi quia fortis habet potestatem uincendi imbecillem. 120
CAPUT UI. Quomodo sit nostra uoluntas potens contra tentationes, licet uideatur impotens.
DISC. Quamuis sic omnia impugnantia uoluntati nostrae subiicias, atque nullam tentationem illi dominari permittas, ut in nullo possim obuiare assertionibus tuis; non tamen possum dissimulare quamdam impotentiam esse in eadem uoluntate, quam fere omnes experimur, cum uiolentia tentationis superamur. Quapropter nisi illam potentiam quam probas, et istam impotentiam quam sentimus, facias conuenire: non potest animus meus ad quietem huius quaestionis peruenire. MAG. Istam impotentiam uoluntatis, quam dicis, in quo putas esse? DISC. In eo quia non potest perseueranter rectitudini adhaerere. MAG. Si per impotentiam non adhaeret, aliena ui auertitur a rectitudine. DISC. Concedo. MAG. Quae est haec uis? DISC. Uis tentationis. MAG. Haec uis non eam auertit a rectitudine, si ipsa non uult quod suggerit tentatio. DISC. Ita est. Sed ipsa tentatio sua ui cogit eam uelle quod suggerit. MAG. Qomodo cogit eam uelle? An ita ut possit quidem nolle, sed non sine graui molestia; an ita ut nullatenus possit nolle? DISC. Quamuis fateri me oporteat nos aliquando sic premi tentationibus, ut sine difficultate non ualeamus nolle quod suggerunt; non tamen possum dicere quod sic nos unquam opprimant, ut quod monent nullatenus nolle possimus. MAG. Nescio quomodo possit dici. Si enim uult homo mentiri, ut non sustineat mortem et seruet uitam ad tempus; quis dicet impossibile uelle eum non mentiri, ut uitet aeternam mortem, et sine fine uiuat? Quapropter iam dubitare non debes hanc impotentiam seruandi rectitudinem, quam dicis in nostra uoluntate cum tentationibus consentimus, non esse ex impossibilitate, sed ex difficultate. Frequenti namque usu dicimus nos non posse aliquid; non quia nobis est impossibile, sed quia illud sine difficultate non possumus. Haec autem difficultas non perimit libertatem uoluntatis: impugnare namque potest inuitam uoluntatem, expugnare nequit inuitam. Hoc itaque modo, puto te posse uidere quomodo conueniant potentia uoluntatis, quam ratio ueritatis asserit; et impotentia, quam humanitas nostra sentit. Sicut enim difficultas nequaquam uoluntatis interimit libertatem; ita illa impotentia, quam non ob aliud in uoluntate dicimus esse, nisi quia non potest tenere suam rectitudinem sine difficultate, non aufert eidem uoluntati perseuerandi in rectitudine potestatem.
CAPUT UII. Quomodo uoluntas fortior sit quam tentatio; etiam cum ab illa uincitur.
15
DISC. Sicut nequaquam ualeo quod probas negare; ita nullatenus queo uoluntatem fortiorem esse tentatione, cum ab ea superatur, affirmare. Nam si uoluntas seruandi rectitudinem fortior esset quam tentationis impetus; fortius illa uolendo quod tenet, resisteret quam illa insisteret. Non enim aliunde scio me magis uel minus fortem habere uoluntatem, nisi quia magis uel minus fortiter uolo. Quapropter cum minus fortiter uolo quod debeo, quam tentatio mihi suggerit quod non debeo; quomodo tentatio fortior non sit uoluntate mea, non uideo. MAG. Ut uideo, aequiuocatio uoluntatis te fallit. DISC. Ipsam uellem aequiuocationem cognoscere. MAG. Sicut uisus aequiuoce dicitur; ita et uoluntas. Uocamus enim uisum, ipsum instrumentum uidendi, id est radium procedentem per oculos, quo sentimus lucem et quae sunt in luce: et dicimus uisum, opus instrumenti ipsius, quando illo utimur, id est uisionem. Eodem modo dicitur uoluntas, ipsum instrumentum uolendi, quod est in anima, et quod conuertimus ad uolendum hoc uel illud; sicut uisum ad uidendum diuersa conuertimus: et dicitur uoluntas, usus eius uoluntatis, quae est instrumentum uolendi, sicut dicitur uisus, usus eius uisus, qui est instrumentum uidendi. Sicut igitur uisum, qui est instrumentum uidendi, habemus etiam cum non uidemus; uisus autem, qui est opus eius, non est nisi cum uidemus: ita uoluntas, instrumentum scilicet uolendi, semper est in anima, etiam cum non uult aliquid, uelut cum dormit; uoluntatem uero, quam dico usum siue opus eiusdem instrumenti, non habemus nisi quando uolumus aliquid. Illa igitur uoluntas, quam uoco instrumentum uolendi, una et eadem semper est, quidquid uelimus. Illa uero, quae opus eius est, tam multiplex est, quam multa et quam saepe uolumus; quemadmodum uisus, quem etiam in tenebris uel clausis oculis habemus, semper idem est, quidquid uideamus. Uisus autem, id est opus eius, qui et uisio nominatur, tam numerosus est quam numerosa, et quam numerose uidemus. DISC. Plane uideo, et amo hanc uoluntatis discretionem: et iam mihi uideor uidere, quam ex eius ignorantia patiebar, deceptionem; sed tamen tu prosequere quod incoepisti. MAG. Cum ergo uideas duas uoluntates esse, instrumentum scilicet uolendi, et opus eius, in qua harum duarum intelligis fortitudinem constare uolendi? DISC. In illa quae est instrumentum uolendi. MAG. Si ergo scias uirum ita fortem, ut eo tenente taurum indomitum, taurus non possit se mouere: et uideas eumdem uirum ita tenentem arietem, ut ipse aries sese de manibus eius excutiat, putabis ne illum minus fortem in tenendo arietem quam in tenendo taurum? DISC. Illum quidem non dissimiliter fortem in utroque illo opere iudicabo, sed eum sua fortitudine non aequaliter uti fatebor: fortius enim operatur in tauro, quam in ariete. Sed ille fortis est, quia fortitudinem habet; actio uero eius fortis dicitur quia fortiter fit. MAG. Sic intellige uoluntatem, quam uoco instrumentum uolendi, inseparabilem et nulla alia ui superabilem fortitudinem habere: qua aliquando magis, aliquando minus utitur in uolendo. Unde quod fortius uult nullatenus deserit, oblato eo quod minus fortiter uult: et cum offertur quod uult fortius, statim dimittit quod non pariter uult: et tunc uoluntas, quam dicere possumus actionem instrumenti huius; quoniam agit opus suum, cum aliquid uult; tunc, inquam, uoluntas actio magis uel minus fortis dicitur, quoniam magis uel minus fortiter fit. DISC. Aperta iam mihi esse, quae explicas, necesse est ut fatear. MAG. Uides igitur quia, cum homo habitam rectitudinem uoluntatis aliqua ingruente deserit tentatione, nulla ui aliena abstrahitur; sed ipsa conuertit se ad id quod fortius uult.
CAPUT UIII. Quod nec Deus potest auferre uoluntatis rectitudinem.
DISC. Nunquid uel Deus potest illi auferre rectitudinem? MAG. Uide quomodo non possit. Totam quidem substantiam, quam de nihilo fecit, potest redigere in nihilum; a uoluntate uero habente rectitudinem, non ualet illam separare. DISC. Huius tuae mihi inauditae assertionis multum a te rationem exspecto. MAG. Nos loquimur de illa uoluntatis rectitudine, qua iusta dicitur uoluntas, id est quae propter se seruatur. Nulla autem est iusta uoluntas, nisi quae uult 121 quod Deus uult eam uelle. DISC. Quae hoc non uult, plane iniusta est. MAG. Seruare itaque rectitudinem uoluntatis propter ipsam rectitudinem, est unicuique eam seruanti uelle quod Deus uult illum uelle. DISC. Sic oportet fateri. MAG. Si Deus separat hanc rectitudinem ab alicuius uoluntate, aut uolens facit hoc, aut nolens. DISC. Nolens non potest. MAG. Si itaque aufert alicuius uoluntati praefatam rectitudinem uult quod facit. DISC. Absque dubio uult. MAG. Utique ab cuius uoluntate uult separare eamdem rectitudinem, non uult eum rectitudinem seruare uoluntatis propter ipsam rectitudinem. DISC. Sic sequitur. MAG. Sed iam positum est seruare hoc modo rectitudinem uoluntatis esse omni seruanti uelle quod Deus uult illum uelle. DISC. Si positum non esset, ita tamen esset. MAG. Ergo si Deus saepe fatam rectitudinem tollit ab aliquo, non uult eum uelle quod uult eum uelle. DISC. Nihil consequentius, et nihil impossibilius. MAG. Igitur nihil magis impossibile, quam Deum rectitudinem uoluntatis auferre. Quod tamen facere dicitur, quando non facit ut eadem rectitudo non deseratur. Porro diabolus, uel tentatio, ideo dicitur hoc facere, siue uoluntatem ipsam uincere, et a rectitudine, quam tenet abstrahere; quoniam nisi promitteret ei aliquid aut minaretur auferre, quod magis quam ipsam rectitudinem uult; nullatenus ipsa se ab illa, quam aliquatenus uult, auerteret. DISC. Sic planum uidetur mihi quod dicis, ut nihil contra posse dici existimem.
CAPUT IX. Quod nihil sit liberius recta uoluntate.
MAG. Cernis itaque nihil liberius recta uoluntate, cui nulla uis aliena potest suam auferre rectitudinem. Nempe si dicimus quia, cum aliquis uult mentiri ne perdat uitam aut salutem, cogitur deserere timore mortis, aut tormentis ueritatem: non est uerum. Non enim cogitur magis uelle uitam quam ueritatem; sed quoniam ui aliena prohibetur utramque seruare simul, ipsa eligit quod mauult, sponte utique, et non inuita; quamuis in necessitate utramlibet deserendi posita sit non sponte, sed inuita. Non enim minus fortis est ad uolendum ueritatem, quam ad uolendum salutem; sed fortius uult salutem. Nam, si praesentem uideret gloriam aeternam, quam statim post seruatam ueritatem assequeretur, et inferni tormenta, quibus post mendacium sine mora traderetur ; procul dubio mox uirium sufficientiam ad seruandam ueritatem habere cerneretur. DISC. Aperte hoc uidetur, cum maiores uires exhiberet ad uolendum salutem aeternam propter se, et ueritatem propter praemium, quam ad salutem temporalem seruandam.
20
CAPUT X. Quomodo peccans sit seruus peccati; et quod maius miraculum fit, cum Deus reddit rectitudinem illam deserenti, quam cum mortuo reddit uitam.
MAG. Semper itaque habet rationalis natura liberum arbitrium; quia semper habet potestatem seruandi rectitudinem uoluntatis, propter ipsam rectitudinem, quamuis aliquando cum difficultate. Sed, cum libera uoluntas deserit rectitudinem, per difficultatem seruandi; utique post seruit peccato, per impossibilitatem per se recuperandi. Si ergo fit spiritus uadens, et non rediens , quoniam qui facit peccatum, seruus est peccati . Quippe, sicut nulla uoluntas, antequam haberet rectitudinem, potuit eam, Deo non dante, capere; ita cum deserit acceptam, non potest eam nisi Deo reddente recipere. Et maius miraculum existimo, cum Deus uoluntati desertam reddit rectitudinem, quam cum mortuo reddit uitam amissam. Corpus enim necessitate moriendo non peccat, ut uitam nunquam recipiat; uoluntas uero per se rectitudinem deserendo, meretur ut illa semper indigeat. Et si quis sponte sibi mortem infert, non aufert sibi quod nunquam erat amissurus; qui uero uoluntatis rectitudinem deserit, hoc abiicit quod ex debito semper erat seruaturus. DISC. Uerum ualde uideo quod dicis de seruitute, qua seruus sit peccati, qui facit peccatum; et de impossibilitate recuperandi desertam rectitudinem, nisi ab eo, a quo prius data erat reddatur; et ut illam semper teneant indesinenter, considerandum est omnibus quibus datur.
CAPUT XI. Quod ista seruitus non auferat libertatem arbitrii.
Sed hac sententia multum repressisti exsultationem meam, quia iam putabam esse securum hominem semper habere libertatem arbitrii. Quare ipsam seruitutem exponi mihi postulo, ne forte libertati praefatae repugnare uideatur. Utraque enim, scilicet haec libertas et seruitus, est in uoluntate, secundum quam liber aut seruus est homo. Si ergo seruus, quomodo liber? Aut si liber, quomodo seruus? MAG. Si bene discernas; quando non habet praefatam rectitudinem, sine repugnantia et seruus est, et liber. Nunquam enim est eius potestatis rectitudinem capere, cum non habet; sed semper est eius potestatis seruare, cum habet. Per hoc, quia redire non potest a peccato, seruus est; et per hoc, quia abstrahi non potest a rectitudine, liber est. Sed a peccato et eius seruitute, nonnisi per alium potest reuerti; a rectitudine uero, nonnisi per se potest auerti, et a libertate sua nec per se, nec per alium potest priuari. Semper enim naturaliter liber est ad seruandam rectitudinem, si eam habet: etiam quando, quam seruet, non habet. DISC. Sufficit mihi haec huius libertatis et seruitutis, ut in eodem homine possint esse, simul facta concordia.
CAPUT XII. Cur, cum homo non habet rectitudinem, magis dicitur liber; quia, cum habet, non potest ei auferri: quam, cum eam habet, seruus; quia, cum non habet, non potest per se eam recuperare .
25
Sed multum nosse desidero cur quando non habet rectitudinem, magis dicitur liber; quia non potest ei ab alio auferri, cum habet, quam cum rectitudinem habet, seruus; quoniam eam non potest recuperare per se, cum non habet. Per hoc enim quia redire non potest a peccato, seruus est: per hoc quod abstrahi non potest a rectitudine, liber est, et, sicut nunquam abstrahi potest, si habet, ita nunquam potest redire, si non habet. Quapropter, sicut semper habet illam libertatem; ita semper habere uidetur illam seruitutem. MAG. Ista seruitus non est nisi impotentia non peccandi. Siue enim dicamus eam impotentiam esse redeundi ad rectitudinem siue impotentiam recuperandi, aut iterum habendi rectitudinem: non ob aliud est homo seruus peccati, nisi quoniam per hoc quia nequit redire ad rectitudinem, aut recuperare, aut habere illam, non potest non peccare. Cum autem habet eamdem rectitudinem, non habet impotentiam non peccandi. Quare quando habet rectitudinem illam, non est seruus peccati. Potestatem autem seruandi rectitudinem semper habet, et cum rectitudinem habet, 122 et cum non habet; et ideo semper est liber. Quod autem quaeris cur quando non habet rectitudinem, magis dicitur liber idcirco quoniam ab alio non ei potest auferri, quando habet: quam tunc seruus, cum habet rectitudinem, ideo quia non potest eam recuperare per se, quando non habet: tale est, ac si quaeras cur homo cum sol abest magis dicitur habere potestatem uidendi solem, propter hoc quia intueri illum potest, cum adest, quam dicitur cum sol adest, habere impotentiam uidendi solem, quoniam quando abest non potest eum facere sibi praesentem. Sicut enim etiam quando sol abest, habemus in nobis uisum quo illum uidemus, cum adest; sic etiam quando uoluntatis rectitudo nobis deest, habemus tamen in nobis aptitudinem intelligendi et uolendi, qua eam possumus seruare propter se, cum eam habemus. Et, sicut quando nobis nihil deest ad uidendum solem, nisi praesentia eius, tunc solummodo non habemus illam potestatem, quam nobis facit eius praesentia; sic tantummodo quando nobis illa rectitudo deest, tunc habemus illam impotentiam, quam fecit nobis eius absentia. Semper igitur homo habet arbitrii libertatem, sed non semper seruus est peccati; sed quando non habet rectam uoluntatem. DISC. Si intente cogitassem quae supra dicta sunt , quando uidendi potestatem in quatuor potestates distribuisti, non hic dubitassem: quare fateor culpam huius dubitationis meae. MAG. Parcam tibi nunc, si deinceps ea quae dicimus sic praesentia, cum opus erit, habueris; ut ea nobis necesse non sit repetere. DISC. Gratam habeo tuam indulgentiam. Sed ne mireris, si ea quae non consueui cogitare, non sunt mihi propter unam auditionem semper omnia ad intuendum in corde praesentia.
CAPUT XIII. Quod potestas seruandi rectitudinem uoluntatis propter ipsam rectitudinem, sit perfecta diffinitio libertatis arbitrii.
MAG. Dic adhuc si quid in diffinitione libertatis arbitrii, quam fecimus, dubitas? DISC. Unum est, quod adhuc me aliquantulum in ea sollicitat. Nam saepe habemus potestatem seruandi aliquid; quae tamen libera non est, ut aliena ui impediri non possit. Quamobrem, cum dicis quia libertas arbitrii est potestas seruandi rectitudinem uoluntatis propter ipsam rectitudinem, uide ne forte addendum sit, quod illam potestatem tam liberam designet esse, ut nulla ui superari possit. MAG. Si potestas seruandi rectitudinem uoluntatis, propter ipsam rectitudinem, aliquando inueniri posset absque illa quam perspeximus libertate, expediret ut quod dicis adderetur: sed cum dicta diffinitio sic perfecta sit ex genere et differentiis, ut nec minus aliquid claudat, nec plus quam illa quam quaerimus libertas, nihil illi addendum, aut demendum intelligi potest. Est enim potestas, libertatis genus. Quod autem additum est, seruandi, separat eam ab omni potestate quae non est seruandi, sicut est potestas ridendi aut ambulandi. Addendo uero, rectitudinem, secreuimus eam a potestati seruandi aurum, et quidquid non est rectitudo. Per additamentum, uoluntatis, segregatur a potestate seruandi rectitudinem aliarum rerum, ut uirgae, aut opinionis. Per hoc autem quod dictum est, propter rectitudinem ipsam, diuiditur a potestate seruandi rectitudinem uoluntatis propter aliud, ut cum seruatur propter pecuniam, aut naturaliter. Seruat enim naturaliter canis rectitudinem uoluntatis, cum amat catulos suos, aut dominum suum sibi benefacientem. Quoniam igitur nihil est in hac diffinitione, quod non sit necessarium ad concludendam libertatem arbitrii rationalis uoluntatis, et ad alia excludenda, sufficienter illa includitur, et alia excluduntur: nec abundans utique, nec indigens est haec nostra diffinitio. Itane tibi uidetur? DISC. Mihi utique perfecta uidetur. MAG. Dic ergo, si quid uis amplius de libertate hac, propter quam imputatur illam habenti, siue faciat bonum, siue malum. De hac enim sola nunc noster est sermo.
CAPUT XIU. Diuisio eiusdem libertatis.
DISC. Restat nunc ut diuidas eamdem libertatem. Quamuis enim, secundum hanc diffinitionem, communis sit omni rationali naturae; multum tamen differt illa quae Dei est, ab illis quae rationalis creaturae sunt; et illae ab inuicem. MAG. Libertas arbitrii alia est a se, quae nec facta est, nec ab alio accepta, quae est solius Dei; alia a Deo facta et accepta, quae est angelorum et hominum. Facta autem siue accepta, alia est habens rectitudinem quam seruet; alia carens. Habens, alia tenet, sepaparabiliter; alia inseparabiliter. Illa quidem quae separabililer tenent, fuit angelorum omnium, antequam boni confirmarentur et mali caderent; et est omnium hominum ante mortem, qui habent rectitudinem eamdem. Quae uero tenet inseparabiliter, est electorum angelorum et hominum. Sed angelorum electorum, post ruinam reproborum; et hominum, post mortem suam. Illa autem quae caret rectitudine: alia caret recuperabiliter, alia irrecuperabiliter. Quae recuperabiliter caret, est tantum in hac uita omnium hominum illa carentium, quamuis illam multi non recuperent. Quae autem irrecuperabiliter caret, est reproborum hominum et angelorum, sed angelorum post ruinam, et hominum post hanc uitam. DISC. De diffinitione et diuisione libertatis huius, Deo annuente, sic mihi satisfecisti ut nihil queam inuenire quod necesse habeam de illis interrogare.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.