Library › Latin: Epic › De Obsidione Domini Canis Grandis (Book II)
This book of Albertino Mussato’s epic on the siege of Padua by Cangrande della Scala is headed as the clash with the French before Padua. The poet asks the Muses how he can retell the city’s wars in metre worthy of Homer, fearing both ingratitude if he refuses and shame if he takes on a burden too great, since he holds the laurel as a debt. The narrative tells how Cangrande raised a high mound to watch over the gate by the Ponte Corvo, and how the Paduan leader planned a night sortie to level it, sending out the eager people armed with swords and tools.
Mussato (1261–1329), who had been crowned poet laureate by his city, writes as both participant and celebrant of Padua’s resistance, with similes and speeches modelled on Virgil and Lucan. The book offers detailed information on the siege works and the fighting around the walls in 1320, and is part of an early experiment in applying classical epic to recent civic history.
About this edition. The Latin text comes from Musisque Deoque and its collection Poeti d’Italia in lingua latina (edition: G. Gianola, 2000, Musisque Deoque 2007), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Epic
De Obsidione Domini Canis Grandis (Book II)
Albertino Mussato · every word parsed
1
de conflictu Gallorum ante Paduam
Queritis heroes Padue per metra renarrem
Bella, dee, grandesque actus et digna relatu
Meonio. Si non, petitis deponere frondem
5
Laurinam immeriti seu iura remittere feudi.
Quid perplexus agam? Scelus est si iussa recusem
Debitor ingratus, quod si temerarius ultra
Quam ualeant humeri subeam perferre, uerendum est
Ne sub fasce cadam casusque sit ipse pudori.
10
Este tamen comites. Sceleri preferre pudorem
Maluerim quacumque lira, dum menibus urbis
Iamdudum infestos ualeam consternere Gallos.
Struxerat excelsum tumulum Canis aggeris alti
Peruigil ut summo fieret custodia uallo
15
Inspectura super Pontis pinnacula Curui
Urbis pressa tenens orientis limina portis.
Hunc equare solo et tacito delere ligone
Nocte parat solers, omni memorabilis euo,
Rector et egressum populo concessit ouanti.
20
Exeritur gladiis moles immanis acutis.
Materias sibi quisque parat; si congrua desint
Instrumenta, solum manibus decerpit aduncis.
Ut formicarum facit innumerabile uulgus,
Diripit annone cumulum cum grana reportat;
25
Queque suum sibi sumit onus; si forte grauetur,
Ponit et ore trahit minimis innixa lacertis.
Sicque pari raptu carptim decrescit aceruus.
Mane rubens Titan excussa nocte refulsit
Et nitidos celo radios effuderat alto
30
Fossoresque Simon specula despexit ab alta
Que Baxanelli superest a culmine castri.
Erigitur sociosque iubet consurgere Gallos.
Quisnam militie referat sublimia Galle
Arma et equos, faleras auroque micantia fuluo
35
Scuta uirum rutili radiis splendentia Phebi?
Hec est illa cohors Henrici Cesaris olim
Strenua que uictis egit fera prelia Tuscis,
Que, Ligurum terris ingenti Marte subactis,
Ussit finitimos seuis populatibus agros,
40
Post Taruisinas Patauina suburbia flammas
Obsidet exacto que formidabilis anno.
Has secum horendas castri de ponte cohortes
Sub litui stridore Simon, Pistoria tellus
Quem genuit, ductor cunei castrique potestas
45
Eduxit preuectus equo sublimior alto:
Ad tumulum uergebat iter peditumque labores.
Protinus e castro uisis descendere Gallis
Infremuit genus omne uirum, commixta per urbem
Nobilitas cum plebe ruit, sonat arma tumultus,
50
Arma uocat sibi quisque dari; furor arma ministrat.
Hic fundas fert, ille sudes; fora cunta uiasque
Arma replent, densis omnis fluit angulus armis
Acclamatque frequens exire in prelia rumor.
Ut mare permotum fundo, cum nubilus aer
55
Desuper a uentis agitur, super estuat undis
Euoluitque fremens magno cum murmure fluctus,
Extollens altas ad sidera summa procellas,
Tunc, si forte aliquis malecautus nauiget ordo
Nautarum feriatque ruens in uela repente
60
Turbo rapax, lapsas demergit in equora classes.
Ut sic excitam uidet Altinerius urbem,
Rector perpetue nactus preconia fame,
Azonum patrii cui stirps generosa Triuici,
Arduus incepto dedit incrementa uigori.
65
Nam celer egressus reseratis publica portis
Aduersum hostiles eduxit signa cateruas.
Tum plebs abiectis tabulis et stramine multo
Per medios agros fluuii quem fecerat hostis
Egreditur properans plenis armata faretris
70
Balistasque gerens hostilibus obuia campis;
Hastarum stipata nemus fert altera densum
Milleque terribiles pars tela minantia mortes;
Pars heret tumulo seque aggere continet alto
Inspectans campo uenientes cominus hostes.
75
Nec dum prorsus eques fluuium transcenderat ullus.
Tumque, timens Tyso fluuii transgressa meatus
Agmina ne pereant uenientibus obuia Gallis,
Paulides Tyso Patauus, cui uillula Sanctus
Angelus ediderat simul et cognomen et ortum,
80
Transiliit latam ripe cum fragmine fossam.
Quem celeri cursu succensa mente secuti
Bis seni e Patauis equites, seu circiter, ausu
Migrantes fluuium simul innituntur eodem
Quis mens una fuit populum plebemque tueri,
85
Quod si fata negent seu sors casusue reposcat,
Equo Marte mori patrieque impendere uitam.
At reliqui ciues rectorque omnisque senatus
Cis fluuium resident retinentes ordine turmas.
Iure quidem belli passus uia stricta maligni
90
Paulatim expositas prohibet transire phalanges;
Quippe erat emergens aciei parte resecta
Ut foret in paucos facilis uictoria Gallis.
Sed nil iura ualent belli, mens ulla, uel ullum
Humane uirtutis opus, regit omnia casus.
95
Pro libitu domine rumpunt sua stamina Parce.
Sidera disponunt hominum mentesque modosque
Inspectante Deo proprio qui singula nutu
Corrigit et cunctos hominum preponderat actus.
Utque Symon pedites modico cum milite flumen
100
Excessisse uidet, primam secum ire cohortem
Ipse iubet reliquasque suis consistere signis.
Et citat alipedem fixis calcaribus altum,
Fulmineum uibrans crebris tinnitibus ensem,
Et ferit in pedites ingenti turbine primos
105
Euertitque solo magna cum strage cadentes.
Tergaque continuo fuso dedit agmine uulgus
Ac redit ad fosse latices et sternitur undis.
Diffugere armis in proxima rura relictis.
Successit Simoni primi uictoria belli.
110
Nec dum fessa alios fortuna superbior ausus
Extensura fuit Pataue exicialior urbi.
Namque uidens populus uictos dare terga maniplos
Et profugos medie stagno se sternere fosse
Uertit et ipse gradus ipsam fugiturus in urbem.
115
Proh pudor! atque equites multi uidere fugaces,
Proh timor! et uacuum Gallis dimittere campum.
Tum discrimen erat fusis in menia turbis
Insimul hostiles secum migrare cohortes;
Sancta sed excelsi uetuerunt numina celi.
120
Ipsa quippe die memorabant digna duorum
Celicole magno plausu martiria fratrum.
Tum quoque terribilis uolat ad celestia rumor
Dardanio in Patauo clades instare cedesque
Quarum Troiane nulla feritate ruine
125
Excessere modos furiis nec sanguine tanto.
Protinus assurgens sacer Hermacora piorum
Alloquitur cetum clementi uoce beatum:
"Pro me proque meo fabor, bona numina, fratre.
Qualescumque sumus meritis hec gaudia nostris
130
Uobiscum, o celebres sancti, sedesque tenemus.
Tempora cum uestris ueniunt solemnia festis
Concinimus laudes et delectamur in illis.
Festum hodie nostrum est populis celebrabile cunctis
Quod nobis solo tantum contingit in anno:
135
Spernimur indigne, nec ob hoc martiria passi
Corpora mundanis dedimus ferienda flagellis.
En noua seua meus nos incendentia frater
Fortunatus habet surgitque per ethera clamor.
Quidam diffusi sunt rura per Itala Galli
140
Qui, sueti bellis alienique eris auari,
Digressi propriis humano sanguine uiuunt.
Post Tuscas clades Longobardasque ruinas
Bellaque sub muris Padue dilata per annum,
Nunc inferre manus Paduam conantur in ipsam
145
Multifidasque parant cedes. Succurrite, sancti,
Parcite, ne tantas uideant mea festa ruinas."
Nec mora. Sanctorum cetus pietate molestus
Christum adiit fuditque suo pro fratre querelam.
Christus ait: "Galli pereant certamine; digni
150
Marte luant tantis quesita salaria bellis.
Dignum et iustum est ut pereant per bella nefandi".
Tuncque acies peditum primo diffusa tumultu
Erigitur sancto monitu directaque tensis
Spicula balistis in equorum pectora figunt
155
Gallorum; subito fit densus in aera nimbus
Missilibus multis in equorum corpora iactis;
Erigitur sonipes, pedibus ferit aera quassis
Ora armosque leuans iaculi dum uulnera sentit.
Uidit ut euersas telis seccedere turmas
160
Cautus Marte Symon, nudo circunfluus ense,
Colligit in girum cuneos signumque receptu
Edidit ut lato distingueret agmina campo
Dirigeretque suam recta ad certamina frontem.
Non secus ut Libicus prospecto cominus hoste
165
Per gramen teretes rugas discriminat anguis
Utque paret toto collectum corpore uirus
Ora reflexa simul conuexa per ilia ducit
Postque caput tollit damna ad letalia promptum
Hunc non expleta siquidem uertigine Penus
170
Percutiat conto, reliqui tutaminis expes,
Suffigit tellure caput corpusque relinquit.
Tum Tyso exortans populum dimictit habenas
Excurrentis equi, totis quoque uiribus hastam
Torquet in oppositum uentoso turbine Gallum
175
(Non umbo non parma tenax percussa tuentur
Pectora quin strictum penetret uitalia ferrum;
Labitur obuersa galea casuque uirentem
Tundit humum densoque quatit talaria calce).
Atque infit: "Cape Galle tui condigna laboris,
180
Que Canis hoc anno meruisti premia toto
Et nostrum siciens aurum bibe sanguinis undam".
Hec ait et sociis orditur prelia paucis.
Tu quoque in his paucis nunquam reticende Iohannes
Tysonis iunctus lateri simul ense cruento
185
In patrias laudes pugnans sublimia quondam
De Campo Sancti memorasti stemata Petri.
Utque uidet rector signis ad terga reflexis
Hostiles acies uicinis cedere campis
Et male fidentes ceptis desistere bellis
190
Euocat excelsum resupinus ad ethera Christum.
"O bona progenies Patris dignissima summi,
Quam colui puro sub corde fidelior – inquit –
Annue comissam ferro defendere terram
Dexter et hos hodie Gallos delere superbos.
195
Marte cadant soliti per prelia Martis iniqui
Sub Canis imperiis Ligurum potare cruores.
Tum pia thura dabo cunctis redolentia templis
Et cantare nouas faciam me supplice laudes.
Uosque simul mecum, Pataui, quos stirpe parentum
200
Troia tulit tellus alto de sanguine Teucri.
Hectorei iuuenes, pariter tendamus in hostes.
Numen adest, uideo; supera de parte iuuamur".
Sic fatus Patauas ducens in prelia turmas
Uelocem citat alipedem calcaribus ultra
205
Exiliens tremulum uiridi de cespite pontem
Attollensque grauem stridenti fulmine clauam
Cudit in argenti galeam sub sole micantem
Affigitque cauo capiti cerebrique fluentis
Spargit equi uomitum maculantem sanguine crines.
210
Lapsus equo moriens cadit Anglicus, aurea miles
Edidit euersis sursum calcaria plantis.
"Uiuat – ait uulgus – talis per tempora rector".
Tum maior Patauum uertentes terga phalanges
Gallorum insequitur moles sternitque necatque.
215
Ictibus increpitant percussa frequentibus era
Fabrorum incussis uelut instrumenta metallis.
Nec pugnare ualet sociorum strage repressus
Gallus, in extenso uires effundere campo.
Non agris sonipes sessorem uexit apertis;
220
Pressus uterque fuga, peragit certamina neuter;
Inuenit arua ruens fossis abrupta profundis
Et ruit in preceps titubans unaque sepultus
Cum moriente perit tumuloque nec indiget ullo.
Aggeris a Uico pupugit festinus in hostes
225
Ubertus, feriens quem repperit agmine primum:
Cassidis extrema gladium deducit ab ora
Fulmineum cesumque secat cum gucture collum.
Aduolat in medio gemitu caput. Excitus ictu
Cornipes acephalum defert per prelia corpus.
230
Proximus huic frater ualidam Burgundio quercum
Torquet in Aucatum patris qui tuta tegebat
Ilia coniciens uulnus ceruice sub ipsa,
Non letale tamen. Fugit aduentantia contra
Bella, nec ex toto fratrem dimisit inultum.
235
Dens Dentum de prole patrum per bella uagantem
Despexit procerum pennata cuspide Gallum
Diuisum turmis, armis auroque micantem.
Hunc contra direxit equum. Quem peruius ille
Ense ferire parans primum tamen excipit ictum.
240
Discidit toraca calibs humerumque sinistrum
Incussum fracto diuellit pectore neruo.
Excidit ad clunes terreque obuersus inherti,
Proh, pedes occiditur multa cum strage popelli.
Postquam scissa acies equitum dispersaque turba
245
Non unam tenuere uiam, sed proxima castro
Prima subit, Montis Silicis tenet altera callem,
Una Nicolai retinens uestigia Sancti
Pontem adiit Brinthe, sed plurima mergitur amni.
Arua ignota tenent alii siluasque pererrant
250
Utque locis spectant se se cessisse remotis,
Exonerantur equis ultro spoliisque relictis
Expetit ambiguus terras sibi quisque salutis
Et tantum salue querit solamina uite.
Ut dispersa lupis fugiunt armenta per agros,
255
Si fugiat pastor timidus, seu forsitan absens
Tum fuerit, non ulla tenent directa uiarum
Signa uel assuetos aditus trepidantque ruuntque;
Nec dudum curant pasci, sed cedibus instant
Immani feritate lupi, dum uisibus illa
260
Euasere suis auidi missoque furore
Ad predam redeunt et corpora pinguia pascunt.
At quis humi stratos perstringat carmine Gallos
Terribilesque uirum strages et funera dira
Totque cruentato disiecta cadauera campo
265
Cumque equitem sternebat eques, rapit impia plebes
Exutumque armis sectumque in frusta relinquit.
Ha nimium uestre patuere furoribus ire,
O Pataui tanto bachati sanguine ciues!
Deletur tua magna Canis fiducia Grandis
270
Cuius finitimas calcasti robore terras:
Uicta iacet Frigiis, ne dedignare, lacertis.
Troica nam uersis surgit uictoria fatis
Hisque utinam scieris susceptis sistere damnis,
Sed maiora parant celestia numina ceptis.
275
Non etenim Pataui correctus carmine uatis
Desisti obscure metuens presagia lune.
Spreuerat illa tui supero de cardine scribe
Contemptrix sancte deiecta superbia pacis.
Scinditur in partes Patauo cum milite uulgus:
280
Pars fugat errantes equites, pars cedibus instat,
Nec uacat officio quisquam, ne prospera cursu
Abstineat Fortuna suo flatumue remittat.
Nonnulli multo cesorum sanguine fessi
Siue eris cupidi et pietatis imagine pauci
285
Surripiunt urbi uiuos animasque reseruant.
Stabat lapsus equo fundo Simon obrutus ymo
Pondere pressus equi, sed nondum cognitus ulli.
In quem forte aliquis pedes incidit utque mouentem
Menbra uidet subito socios conclamat in illum.
290
Erigitur pedibus galeaque a fronte reuulsa
Agnouere uirum toto licet ore cruentum
Exertosque neci uocat: "Obseruate potentem,
O iuuenes, uobis infestum reddere castrum.
Preterea uiuens tanto uos ere replebo
295
Pauperiem uestris ut non timeatis in annis".
Protinus auditis hostes sibi fecit amicos
Tutoresque sue meruit quesisse saluti.
Quis referat Simonis prolato nomine capti
In uulgus dubiam quanto discrimine uitam
300
Traxerit? E mediis gladiis populique furore
Uiuus in hostilem tandem deducitur urbem.
Hunc preter multos proceres in menia traxit
Nobilitas belli prebens sub iure fauorem,
Blandior infesti cohibens suspiria uulgi.
305
Cernere erat galeas auri fulgore nitentes
Arteque celatos puro toracas in auro
Textaque lunatis argentea cingula bullis.
Arma iacent latos iam non preciosa per agros,
Arma gerit mulier plenis onerata canistris,
310
Cara emitur cassis bino si uenditur asse.
Altus equo laxis terit arua patentia frenis
Militis arma ferens pedes ostentata per urbem.
Mandat humanda cauis congesta cadauera fossis
Que dispersa iacent rector, ne letifer aer
315
Desuper inficiens sane preiudicet urbi.
Multa labant rapidis fluuiorum mersa sub undis,
Post nonos conspecta dies deformia uisu
Tandem finitime que suscepere lacune.
Flumina finitimi populi uetuere bibenda
320
Nostra diu, puros dum gustauere liquores.
Uictor ouans letam facit Altinerius urbem
Donaque diuinis offert suauissima templis;
Hermacora super Fortunatusque beantur;
Sed Canis alta sui pandit suspiria damni.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.