Library › Latin: Early Christian Writings › De Bono Mortis
In De Bono Mortis, on the good of death, Ambrose continues a discussion of the soul begun in a preceding book. He asks how death can be called good when it is the opposite of life, and argues that whatever does not harm the soul is not evil. He distinguishes three kinds of death: the death of sin, the mystical death to the world, and the separation of soul from body, which is no evil for the just. The soul is that which uses and the body that which is used; to love the beauty of the soul is to love the person. The treatise ends with the soul’s journey to its rest among the saints.
The work is a short but rich meditation on death that draws on Plato’s dialogues and on Neoplatonist sources as well as Scripture, and is often read as a companion to De Isaac et Anima. It shows Ambrose adapting philosophical arguments about the immortality of the soul for Christian consolation. Its teaching on the soul and the body was influential on Augustine and on later Christian writing on the art of dying.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 14, Parisiis 1845), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
De Bono Mortis
Ambrose, Saint · every word parsed
1
389
CAPUT I.
Connectit hunc librum cum praecedenti; et proponit dubium: Quomodo mors non dicatur mala, licet sit uitae contraria?
1·2
Quoniam de anima superiore libro sermonem aliquem contexuimus, faciliorem uiam putamus de Bono mortis conficere aliquid. Quae si animae noceat, malum uideri potest: si nihil autem officiat animae, ne malum quidem. Quod autem malum non est, id etiam bonum; quoniam quod uitiosum, id malum: quod autem uitio caret, id bonum; ideoque bona malis contraria sunt et mala bonis. Denique innocentia est, ubi non est nocendi uoluntas; et noxius dicitur, qui non sit innoxius; misericors, qui remittat; immisericors, qui ignoscere atque inflecti nesciat.
2·2
Sed forte aliquis asserat: Quid tam contrarium, quam uita morti? Si ergo uita putatur bonum, quomodo mors non est mala? Et ideo quid sit uita, quid etiam mors, consideremus. Uita est spirandi munere frui, mors priuari. Hoc autem spirandi munus apud plerosque in bonis ducitur. Hoc est ergo uita, frui bonis: mors contra: bonis exui. Et Scriptura dicit: Ecce dedi ante faciem tuam uitam et mortem, bonum et malum , uitam bonum appellans, mortem malum; uel illa sibi priora, et haec sibi conferens. Denique ut lectionis diuinae exemplo utamur, in paradiso est positus homo, ut ederet de ligno uitae, et caeteris paradisi lignis: de ligno autem in quo esset cognitio boni et mali, non ederet: qua die autem ederet, morte moreretur . Non seruauit praeceptum, et caruit fructu, atque eiectus de paradiso mortem gustauit. Malum igitur mors, quae pretio damnationis infertur. 390
CAPUT II.
Praemissa distinctione de triplici genere mortis, ostendit tertium genus medium esse; imo potius bonum iudicandum, quod nos uitae miseriis ac peccatis liberet; idem tamen patienter exspectandum.
3·2
Sed mortis tria sunt genera. Una mors peccati est, de qua scriptum est: Anima quae peccat ipsa morietur . Alia mors mystica, quando quis peccato moritur, et Deo uiuit, de qua ait Apostolus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem . Tertia mors est, qua cursum uitae huius et munus explemus, id est, animae corporisque secessio. Aduertimus igitur quod una mors sit mala, si propter peccata moriamur: alia mors bona sit, qua is qui fuerit mortuus, iustificatus est a peccato: tertia mors media sit; nam et bona iustis uidetur, et plerisque metuenda, quae cum absoluat omnes, paucos delectat. Sed non hoc mortis est uitium, at nostrae infirmitatis, qui uoluptate corporis, et delectatione uitae istius capimur, et cursum hunc consummare trepidamus, in quo pius amaritudinis, quam uoluptatis est. At non sancti ac sapientes uiri, qui longaeuitatem peregrinationis huius ingemiscebant, dissolui, et cum Christo esse pulchrius aestimantes: denique diem generationis suae exsecrabantur, sicut quis ait: Pereat dies illa in qua natus sum .
Quid enim est quod haec uita delectet, plena aerumnarum et sollicitudinum? In qua innumerae calumniae, et multae molestiae, et multae lacrymae eorum qui afflictantur molestiis, et non est, inquit , qui eos consoletur. Et ideo laudat Ecclesiastes defunctos magis quam uiuentes. Et optimus, inquit, supra hos duos, qui nondum natus est, qui non uidit hoc malum . Et alibi idem Ecclesiastes meliorem longaeuo uiro eum asseruit , quem abortu eiecit mater sua; quia non uidit haec mala quae fiunt in hoc mundo, nec in has uenit tenebras, nec in uanitate ambulauit saeculi; et ideo requiem 391 hic magis habebit qui in hanc uitam non uenit, quam ille qui uenit. Quid enim boni est homini in hac uita, qui in umbra uiuit, nec expleri potest cupiditatibus suis? Et si expleatur diuitiis, fructum quietis amittit, quia cogitur custodire quod misera auiditate quaesierit; ut miserius eas possideat, cui prodesse non poterunt. Quid enim miserius quam ut custodia torqueat, quarum abundantia nihil prosit?
5
Itaque si plena oneris uita, utique finis eius alleuamento est: alleuamentum autem est bonum, mors autem finis: mors igitur bonum est. Neque enim aliter gauisus est Simeon, qui responsum acceperat non uisurum se mortem, nisi prius uideret Christum Domini; et cum eum parentes in templum inducerent, suscepit manibus suis, et dixit: Nunc dimittis seruum tuum in pace ; quasi necessitate quadam teneretur in hac uita, non uoluntate. Ita dimitti petit, quasi a uinculis quibusdam ad libertatem festinaret. Sunt enim uelut uincula quaedam corporis huius, et quod est grauius, uincula tentationum, quae nos alligant, et ad iniuriam captiuitatis astringunt quadam lege peccati. Denique in exitu ipso uidemus quemadmodum anima decedentis paulatim soluat se uinculis carnis, et ore emissa euolet tamquam carcereo corporis huius exuta gurgustio. Denique festinabat etiam sanctus Dauid de hoc loco peregrinationis exire, dicens: Aduena ego sum apud te in terra et peregrinus, sicut omnes patres mei . Et Ideo tanquam peregrinus ad illam sanctorum communem omnium patriam festinabat, petens pro huius commorationis inquinamento remitti sibi peccata, priusquam discederet e uita. Qui enim hic non acceperit remissionem peccatorum, illic non erit. Non erit autem qui ad uitam aeternam non poterit peruenire, quia uita aeterna remissio peccatorum est. Ideoque dicit: Remitte mihi, ut refrigerer, priusquam abeam, et amplius non ero .
6·2
Quid igitur tantopere uitam istam desideramus, in qua quanto diutius quis fuerit, tanto maiore oneratur sarcina peccatorum? Ipse Dominus ait: Sufficit diei malitia sua . Et Iacob dixit: Dies annorum uitae meae quos habeo, centum triginta minimi et mali , non quia dies mali, sed quia nobis accessu dierum malitiae incrementa cumulantur. Nullus enim dies sine nostro peccato praeterit.
7·2
Unde egregie Apostolus ait: Mihi enim uiuere Christus est, et mori lucrum , aliud ad necessitatem uitae referens, aliud ad mortis utilitatem. Christus enim nobis uiuere est, cui seruimus, cui oportet ut a sanctis suis in Euangelii praedicatione deferatur obsequium. Denique et Simeon qui ait: Nunc dimittis seruum tuum , propter Christum exspectabat. Christus enim rex noster est; et ideo quod rex iubet, deserere non possumus et contemnere. Quantos imperator terrae huius in peregrinis locis aut honoris specie, aut muneris alicuius causa iubet degere! Numquid hi inconsulto 392 imperatore discedunt? Et quanto amplius est diuinis parere, quam humanis! Uiuere ergo sancto Christus est et mori lucrum. Unde Apostolus quasi seruus; non enim refugit uitae obsequium, et quasi sapiens lucrum mortis amplectitur. Lucrum est enim euasisse incrementa peccati, lucrum fugisse deteriora, et ad meliora transisse. Et addidit: Dissolui enim, et cum Christo esse multo melius: permanere autem in carne magis necessarium propter uos . Aliud melius, aliud necessarium. Necessarium propter fructum operis, melius propter gratiam et copulam Christi.
CAPUT III.
Mors naturalis definitur ac laudatur. Item mortificatio, quae mortis quaedam imitatio est, explicatur, atque a multiplici utilitate similiter commendatur. Ad extremum proponitur breuis atque elegans uitae descriptio.
Ergo quoniam docuit Apostolus eum qui euaserit ex hoc corpore, si meruerit tamen, cum Christo futurum, quid sit mors, quid etiam uita consideremus. Itaque Scriptura docente, cognouimus quia mors absolutio est animae et corporis, et quaedam hominis separatio. Soluimur enim hoc nexu animae et corporis, cum recedimus. Unde et Dauid ait: Dirupisti uincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis . Uincula autem uitae huius, id est, coniunctionis nostrae quae ex anima constat et corpore, significari docet superior uersiculus psalmi huius: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius . Et ideo quasi propheta praeuidens se cum sanctis, et qui pro deuotione animas suas in Christo deposuerunt, futurum, laetatur; quia et ipse obtulit se fideliter pro Dei populo aduersus Goliam, cum singulari certamine dimicaret, et solus commune periculum et crimen refelleret; uel cum se morti pro Domini placanda offensione promptus obiiceret; uel cum se pro salute populi laborantis diuinae ultioni paratus offerret. Sciebat enim gloriosius esse pro Christo mori, quam regnare in hoc saeculo. Quid enim praestantius quam fieri Christi hostiam? Itaque cum frequenter ab eo legamus Domino oblata esse sacrificia, hoc tamen loco addidit: Tibi sacrificabo hostiam laudis (Ibid, 17). Non sacrifico, inquit, sed sacrificabo, significans illud perfectum esse sacrificium, quando unusquisque Domino, corporis huius uinculis absolutus assisteret, et offerret se hostiam laudis; quia ante mortem nulla est perfecta laudatio: neque quisquam in hac uita potest definito praeconio praedicari, cum posteriora eius incerta sint. Mors igitur solutio est animae et corporis. Denique et in Apostolo docuimus lectum: Dissolui, et cum Christo esse multo melius . Solutio autem ista quid aliud autem agit, nisi ut corpus resoluatur et quiescat: anima autem conuertatur in requiem suam, et sit libera, quae si pia est, cum Christo futura sit? 393
Quid igitur in hac uita aliud iusti agunt, nisi ut exuant se huius corporis contagionibus, quae uelut uincula nos ligant; et se ab his molestiis separare contendant, renuntient uoluptatibus suis atque luxuriae, fugiant flammas libidinum? Nonne igitur unusquisque in hac uita positus speciem mortis imitatur, qui potest ita se agere; ut ei moriantur omnes corporis delectationes, et cupiditatibus omnibus, mundique illecebris etiam ipse moriatur, sicuti mortuus erat Paulus dicens: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo ? Denique ut sciamus quia est mors in hac uita, et bona mors, hortatur nos , ut mortem Iesu in corpore nostro circumferamus. Qui enim habuerit in se mortem Iesu, is et uitam Domini Iesu in corpore suo habebit. Operetur igitur mors in nobis, ut operetur et uita . Bona uita post mortem. hoc est, bona uita post uictoriam, bona uita absoluto certamine; ut iam lex carnis legi mentis repugnare non nouerit; ut iam nobis nulla sit cum corpore mortis contentio, sed sit in corpore mortis uictoria. Atque haud scio ipse an maioris uirtutis mors ista quam uita sit. Certe Apostoli moueor auctoritate dicentis: Ergo mors in nobis operatur, uita autem in uobis . Unius mors quantorum populorum uitam aedificabat! Itaque docet et istam mortem in hac uita positis expetendam, ut mors Christi in corpore nostro eluceat, et illam beatam qua corrumpitur exterior, ut renouetur interior, homo noster, et terrestris domus nostra dissoluatur ut habitaculum nobis coeleste reseretur. Imitatur igitur mortem qui se a communione carnis huius abducit, atque illis uinculis soluit, de quibus tibi dicit Dominus per Esaiam: Solue omnem colligationem iniustitiae, dissolue obligationes uiolentarum commutationum, dimitte confractos in remissionem, et omnem circumscriptionem iniquam dirumpe .
10
Imitatur et ille mortem qui se uoluptatibus exuit, et aeternis delectationibus attollit, atque ableuat, et in illo coelesti habitaculo locat, in quo Paulus cum adhuc uiueret, conuersabatur; aliter enim non diceret: Nostra autem conuersatio in coelis est , quod pariter ad praesumptionem meriti potest meditationemque conferri. Illic enim erat eius meditatio, illic animae eius conuersatio, illic eius prudentia, quae utique intra angustias carnis huius haerere non solebat. Sapiens enim cum illud diuinum inquirit, absoluit animam suam corpore, et eius ablegat contubernium, cum illam ueri tractat scientiam, quam uelut nudam sibi et apertam desiderat demonstrari; et ideo retibus quibusdam, et nebulis huius corporis se quaerit exuere. Neque enim manibus istis aut oculis atque auribus comprehendere illam supernam possumus ueritatem; quoniam quae uidentur temporalia sunt: quae autem non uidentur, aeterna. Denique saepe fallimur uisu, et aliter quam sunt, pleraque uidemus. Fallimur etiam auditu; et ideo contemplemur non illa quae uidentur, sed quae non uidentur, si nolimus falli. 394 Quando igitur anima nostra non fallitur, quando solium ueritatis attingit, nisi quando se ab isto secernit corpore, neque ab ipso decipitur et illuditur? Illuditur enim uisu oculorum, illuditur auditu aurium; et ideo relinquat illud et deserat. Unde Apostolus clamat: Ne tetigeritis, ne attaminaueritis, ne gustaueritis omnia quae sunt ad corruptelam . In corruptela enim sunt, quae sunt in corporis indulgentia. Et ideo ostendens non per corporis indulgentiam, sed per animae eleuationem, et cordis humilitatem se inuenisse quod uerum est, addidit: Nostra autem conuersatio in coelis est. Ibi igitur quaerat quod uerum est, quod est et manet, seque in se colligat, et congreget omnem aciem uirtutis suae; neque aliis committat et credat, sed se ipsum cognoscat et intelligat; et quod sibi uidetur uerum esse, hoc sequendum nouerit; quod delectatione carnali eligendum aestimauerit, hoc sciat falsum, ab eo fugiat et recedat, quia fraudis est plenum.
Merito ergo depretiauit et dehonestauit hoc corpus, corpus mortis appellans . Quis enim oculis potuit uidere uirtutis splendorem? Quis iustitiam manibus comprehendere? Quis sapientiam oculorum obtutibus intueri? Denique quando aliquid cogitamus, neminem nobis occurrere, neminem uolumus obstrepere auribus nostris, atque ita intendimus animo, ut plerumque non uideamus praesentia. Quinetiam in noctibus sincerius cogitamus, et tunc melius quae mouent, corde meditamur. Unde et Propheta ait: Quae dicitis in cordibus uestris, in cubilibus uestris compungimini . Saepe etiam aliqui claudunt oculos, si quid profundae uolunt nisu cogitationis eruere, oculorum impedimenta uitantes. Saepe etiam solitudines captamus, ne cuius sermo nostris auribus insusurret, et quasi semita quaedam inhaerentem cogitationi animam abducat a uero, atque ab intentione deflectat.
Multas igitur occupationes nobis corporis huius necessitas gignit, atque usus inuehit, quibus impeditur animae uigor, ac reuocatur intentio. Unde de se pulchre dicit sanctus Iob: Memento quia lutum me finxisti (Iob, X, 9). Si ergo lutum est corpus, oblinit nos utique, non diluit, et coinquinat animam inquinamento intemperantiae. Corium et carnem me, inquit, induisti, ossibus et neruis intexuisti (Ibid, 11). Ligatur itaque et distenditur anima nostra istius corporis neruis, et ideo interdum rigescit, saepe curuatur. Et addidit: Ab iniquitate innocentem me non fecisti. Si enim impius fuero, uae mihi: si autem sim iustus, non potero me reclinare. Plenus enim confusionis sum. Introduxisti super me tentationes . Quid enim est aliud haec uita nisi plena laqueorum? Inter laqueos ambulamus, inter plurimas uersamur tentationes. Denique idem supra ait: Numquid non tentatio est uita hominis in terra (Iob, UII, 1)? Bene addidit in terra, quia est uita hominis et in coelo, Sicut mercenarii, inquit, merces uita eius , in labore scilicet et tepore, leuior fabulis, et fluitans, et natans uerbis: cuius habitatio 395 in luteis domibus, et ipsa uita in luto. Nulla firmitudo sententiae, nulla constantia. In die nox desideratur, in nocte dies quaeritur: ante escam gemitus, inter cibos fletus, lacrymae, dolores, timores, sollicitudines, nulla requies a perturbationibus, nulla a laboribus reclinatio, irae et indignationis motus horridior. Plerique cupiunt mortem, et non impetrant: si autem impetrauerint, gratulantur; quia sola est mors requies uiro.
20
CAPUT IU.
Mortem multis nominibus esse bonam: sed maxime quod sit finis peccati, et ad meliorem uitam transitus; quodque ipsa nos redemerit.
13·2
Sed dicet aliquis scriptum esse quia Deus mortem non fecit: uita erat in paradiso, ubi lignum uitae , et uita erat lux hominum. Mors igitur mala, quae accessit et subintrauit. Sed quomodo mors mala, si aut secundum gentiles sensu caret, aut secundum Apostolum lucrum Christus esse, cum quo esse multo melius? Quomodo igitur mors nobis malum, si nullus post mortem sensus est? Ubi enim nullus sensus, nullus utique iniuriae dolor, quia dolor sensus est. Aut quia est post mortem sensus, est etiam uita post mortem, et superstes mortis est anima quae sensu utitur, et uita fungitur. Cum autem manet post mortem uita atque anima, manet bonum, nec morte amittitur, sed augetur: nec ullo impedimento mortis retardatur anima: sed operatur magis, quia operatur quae sua sunt, sine ulla societate corporis, quod animae maiori oneri quam usui est. Quid igitur mali est animae, quae puritatem suam custodierit et uirtutum disciplinam seruauerit? Aut si non seruauerit, non mors malum, sed uita; quia uita non fuit. Quae est enim uita uitiis peccatisque obsita? Quid igitur accusamus mortem, quae aut uitae pretium luit, aut abolet eius dolorem atque cruciatum? Itaque mors aut suae quietis bono utitur, aut malo alieno laborat.
14·2
Nunc illud specta: si uita oneri, mors absolutioni: si uita supplicio, mors remedio: aut si iudicium post mortem, etiam uita post mortem. Uita igitur hic non est bona: aut si hic uita bona, quomodo mors illic non est bona, cum ibi nullus supersit terribilis iudicii metus? Sed ipsa hic uita bona si est, quibus rebus bona est? Uirtute utique, et bonis moribus. Non ergo secundum animae et corporis copulam bona est: sed quia per uirtutem quod malum est suum repellit; quod autem bonum est mortis, adipiscitur; ut quod animae est, magis quam id quod contubernii et coniunctionis operetur. Quod si uita bona, quae animae se a corpore separantis est speculum, et si anima bona quae se eleuat atque abducit a corporis contubernio; et mors utique est bonum, quae animam a societate carnis huius absoluit et liberat.
15
Omnifariam igitur mors est bonum; et quia compugnantia diuidit, ne se inuicem impugnent; et quia portus quidam est eorum qui magno uitae istius iactati salo, fidae quietis stationem requirunt; 396 et quia deteriorem statum non efficit: sed qualem in singulis inuenerit, talem iudicio futuro reseruat, et quiete ipsa fouet, et praesentium inuidiae subducit, et futurorum exspectatione componit. Accedit eo, quod frustra homines mortem timent, quasi finem naturae. Nam si recolamus quod Deus mortem non fecerit: sed postquam homo lapsus in flagitium est praeuaricationis et fraudis, sententia eum comprehenderit, ut in terram suam terra remearet, inueniemus mortem finem esse peccati ; ne quo esset uita diuturnior, eo fieret culpa numerosior. Passus est igitur Dominus subintrare mortem, ut culpa cessaret. Sed ne iterum naturae finis esset in morte, data est resurrectio mortuorum; ut per mortem culpa deficeret, per resurrectionem autem perpetuaretur natura. Ideoque mors haec transitus uniuersorum est. Opus est ut constanter transeas. Transitus autem a corruptione ad incorruptionem, a mortalitate ad immortalitatem, a perturbatione ad tranquillitatem. Non igitur nomen te mortis offendat, sed boni transitus beneficia delectent. Quid est enim mors, nisi sepultura uitiorum, uirtutum suscitatio? Unde et ille ait: Moriatur anima mea in animis iustorum , id est, consepeliatur, ut sua uitia deponat, iustorum assumat gratiam qui mortificationem Christi in corpore suo atque anima circumferunt. Mortificatio autem Christi, remissio peccatorum, abolitio criminum, erroris obliuio, assumptio gratiarum est. Quid autem de bono mortis plenius possumus dicere, quam quod mors est quae mundum redemit?
25
CAPUT U.
Hortatur ad contemptum mortis, eiusdemque usum, id est, mortificationem, in hacce uita imitandum. Dein quemadmodum anima ad similitudinem Dei exaltetur, a quo pingatur, et custodiatur, aperit. Tum de horto mentis, ac fructibus, quibus pascatur Uerbum, disputat.
Sed de communi omnium morte dicamus. Quid eam timeamus, quae animae nocere non soleat? Scriptum est enim: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere . Per mortem autem istam anima liberatur, dum a corporis contubernio secernitur, et inuolucris perturbationis exuitur. Unde et nos dum in corpore sumus, usum mortis imitantes ableuemus animam nostram ex istius carnis cubili, et tamquam de isto exsurgamus sepulcro. Abducamus nos a corporis nexu, relinquamus omnia quaecumque terrena sunt; ut cum uenerit aduersarius, nihil in nobis inueniat suum. Contendamus ad illud aeternum, ad illud diuinum euolemus pennis dilectionis, et remigio charitatis. Surgamus hinc, hoc est, de saecularibus atque mundanis. Dixit enim Dominus: Surgite, eamus hinc , praecipiens ut unusquisque surgat de terrenis, erigat animam humi iacentem, ad superna attollat, excitet aquilam suam, et illam aquilam de qua dictum est: Renouabitur sicut aquilae iuuentus tua . Ad animam hoc dictum est. Anima ergo 397 nostra sicut aquila alta petat, supra nubes uolet, renouatis splendescat exuuiis, coelo uolatus inferat, ubi laqueos incidere non possit. Auis enim quae descendit ex alto, uel quae in altum se extollere non potest, frequenter aut laqueis capitur, aut uisco fallitur, aut quibuscumque irretitur insidiis. Sic quoque et anima nostra caueat ad haec mundana descendere. Laqueus est in auro, uiscus in argento, nexus in praedio, clauus est in amore. Deum aurum petimus, strangulamur: dum argentum quaerimus, in uisco eius haeremus: dum praedium inuadimus, alligamur. Quid inane quaerimus lucrum pretiosae animae detrimento? Exiguus tibi est totus mundus pro unius animae dispendio. Quid enim prodest homini si hunc mundum lucretur, animae uero suae detrimentum patiatur? Aut quam commutationem dabis pro anima tua? Non auro redimitur, non argento, immo auro amittitur. Quin etiam mulieris decus, dum tentatur, astringit. Clauus est libido, clauus tristitia, clauus iracundia, claui sunt omnes passiones, quae uelut ueru quodam animam nostram penetrant, et infigunt corpori, uisceribusque eius annectunt.
Fugiamus ergo haec mala, et exaltemus animam nostram ad illam imaginem Dei et similitudinem. Fuga malorum similitudo Dei est, et uirtutibus imago Dei acquiritur. Ideo qui nos pinxit quasi auctor, pinxit uirtutum coloribus: Ecce ego, inquit ad Hierusalem, pinxi muros tuos . Non detergamus penicillo negligentiae depicta animae nostrae firmamenta muralia. Ideo dixit: Muros pinxi, quibus hostem possimus auertere.
Habet anima muros suos, de quibus eminet, et de quibus ait: Ego ciuitas munita, ego ciuitas obsessa . His munitur muris, his obsessa defenditur. Et uere murus anima, quae praetendit in castris. Unde et ipsa ait in Canticis: Ego murus, ubera mea ut turres . Bonus murus quem pinxit Dominus, sicut ipse ait: In manibus meis pinxi muros tuos, et in conspectu meo es semper . Bona anima quae habet speculatorem Deum, et in manibus eius est, sicut anima Prophetica, quae in manus Domini commendatur ut spiritus , et quae in conspectu Dei est; Oculi enim Domini super iustos , sicut et ipse ait: Ego eram in oculis eius tamquam inueniens pacem . Bonas turres habet quae habet et de intelligibilibus uerbum, et de moralibus disciplinam. Ideoque haec anima habens gratiam suorum uberum ingreditur in hortos, et inueniens illic sponsum sedentem et disputantem cum amicis ait: Qui sedes in hortis, uocem tuam insinua mihi . Mihi, inquit, non amicis. Fuge, frater meus. Hortatur ut fugiat sponsus, quia iam sequi potest etiam ipsa terrena fugientem. Dicit autem ut similis sit damulae, quae euadit de retibus. Uult 398 enim et ipsa fugere et euolare supra mundum.
Hinc hortum illum sibi Plato composuit, quem Iouis hortum alibi, alibi hortum mentis appellauit. Iouem enim et deum et mentem totius mundi dixit. In hunc introisse animam, quam Uenerem nuncupat, ut se abundantia et diuitiis huius horti repleret, in quo repletus potu iaceret porus, qui nectar effunderet. Hoc igitur ex libro Canticorum composuit, eo quod anima Deo adhaerens in hortum mentis ingressa sit, in quo esset abundantia diuersarum uirtutum, floresque sermonum. Quis autem ignorat quod ex paradiso illo, quem legimus in Genesi habentem lignum uitae, et lignum scientiae boni et mali , et ligna caetera, abundantiam uirtutum putauerit transferendam, et in horto mentis esse plantandam? Quem in Canticis canticorum Salomon hortum animae significauit, uel ipsam animam. Sic enim scriptum est: Hortus clausus, soror mea sponsa, hortus clausus, fons signatus, transmissiones tuae paradisus . Et infra ait anima: Exsurge, aquilo, et ueni, auster, perfla hortum meum, et defluant unguenta mea. Descendat frater meus in hortum suum. Quanto hoc pulchrius quod anima ornata uirtutum floribus hortus sit, uel in se paradisum habeat germinantem ! In quem hortum inuitat Uerbum Dei descendere, ut anima illa Uerbi imbre coelestis, et eius copiis irrigata fructificet. Uerbum autem Dei pascitur animae uirtutibus, quoties obedientem sibi et opimam inuenerit, et carpit fructus eius, atque his delectatur. Cum autem descenderit in eam Dei Uerbum, defluunt ex ea salubrium unguenta uerborum, et diuersarum flagrant longe lateque redolentia gratiarum spiramina.
20·2
Unde ait sponsus (sponsus autem animae Dei Uerbum est, cui anima legitimo quodam connubii foedere copulatur): Ingressus sum in hortum meum, soror mea sponsa, uindemiaui myrrham meam cum unguentis meis, manducaui panem meum cum melle meo, bibi uinum meum cum lacte meo. Edite, proximi mei, et bibite, et inebriamini, fratres mei. Ego dormio, et cor meum uigilat . Cognoscamus quos fructus et cibos epuletur Deus, quibusue delectetur. Delectatur eo, si quis mortificet peccatum suum, oblitteret culpam suam, sepeliat atque abolefaciat iniquitates suas. Myrrha enim est sepultura mortuorum. Mortua autem peccata sunt, quae uitae suauitatem habere non possunt. Perfunduntur autem diuini sermonis unguentis, et fortiore cibo uerbi uelut pane, et suauiore sermone uelut melle curantur quaedam uulnera delictorum. Sermonum autem cibos esse docet et alibi Salomon dicens: Faui mellis, sermones boni . In illo ergo horto sermones boni sunt, alius qui culpam coerceat, alius qui iniquitatem corripiat, alius qui mori faciat 399 insolentiam, et uelut sepeliat eam, quando correptus aliquis erroribus suis renuntiat. Est etiam sermo fortior qui confirmat cor hominis ualidioribus Scripturae coelestis alimentis. Est etiam sermo suasorius, dulcis ut mel, et tamen peccatoris conscientiam in ipsa suauitate compungens. Est etiam feruentioris spiritus sermo, qui inebriat sicut uinum, et cor hominis laetificat. Est etiam lacteus sermo, purus et candidus. Hos cibos dulcium utiliumque sermonum epulandos sponsus proximis suis dicit: Edite, proximi mei, et bibite et inebriamini, fratres mei . Proximi autem sunt qui eum sequuntur, et nuptiis eius intersunt. Quo cibo et potu repleta anima (bibit enim unusquisque aquam de suis uasis, et de puteorum suorum lontibus) atque inebriata, saeculo dormiebat, uigilabat Deo. Et ideo, sicut posteriora docent, aperiri sibi Deus Uerbum eius ianuam postulabat, ut eam suo repleret ingressu.
21·2
Hinc ergo epulatores illi Platonici, hinc nectar illud ex uino et melle prophetico, hinc somnus ille translatus est, hinc uita illa perpetua, quam deos suos dixit epulari, quia Christus uita est. Ideoque talium sermonum seminibus animae eius repletus est uenter, atque ipsa exiuit in Uerbo. Quae autem exit anima a seruitio isto, et eleuat se a corpore, Uerbum sequitur.
CAPUT UI.
Hic omnia laqueis principatuum aeriorum et potestatum mundi plena esse. Quomodo ii declinandi; quodue iter ad illud insistendum?
Sed sunt principatus aerii, et potestates mundi, qui nos uelut de muro deiicere animae, uel impedire recte gradientes, uel ad altiora tendentes quaerunt deponere, et ad terrena reuocare. Sed nos multo magis ad sublimia mentem erigamus, Uerbum sequentes Dei. Illi principatus saecularia offundunt, quibus tuam mentem incuruent: tunc magis ad Christum, anima, dirige gressus tuos. Iniiciunt cupiditatem auri, argenti, uicinae possessionis; ut acquirendae eius gratia excuses te a coena illius qui ad nuptias Uerbi te inuitauit; tu caue ne excuses, sed uestem te indue nuptialem, et utere conuiuio diuitis; ne diues qui te inuitauerat, cum excusaueris te, dum es saecularibus occupatus, alios inuitet, et tu excludaris. Iniiciunt etiam honoris appetentiam potestates mundi; ut te extollas sicut Adam, et dum uis adaequare Deum similitudine potestatis, diuina praecepta despicias, et quae habebas, incipias amittere. Qui enim non habet, et quod habet auferetur ab eo.
Quoties in oratione nobis, qua maxime Deo appropinquamus, offunduntur ea quae plena sunt opprobrii alicuius aut sceleris, quo nos a studio precationis auertant! Quoties inimicus cordi nostro conatur inserere, quo nos reflectat a sanctitatis proposito et piis uotis! Quoties corporeos inflammat ardores! Quoties occursare 400 facit oculos meretricios, quibus castum iusti tentet affectum, ut improuiso amoris spiculo feriat imparatum! Quoties inserit animo tuo uerbum iniquum, et cogitationes cordis absconditas! De quo tibi dicit lex: Attende tibi, ne fiat uerbum absconditum in corde tuo iniquum , et dicat tibi Dominus: Quid cogitas mala in corde tuo? Neue cum abundaueris auro et argento, et opimis agrorum fructibus, uel honoribus dicas: Uirtus mea dedit mihi haec; et obliuiscaris Dominum Deum tuum .
His ergo anima quae cupit euolare, deponitur. Sed tu obluctare quasi bonus miles Christi Iesu, et inferiora despiciens, terrena obliuiscens, ad coelestia et aeterna contende. Attolle animam tuam, ne eam illiciat esca laqueorum. Uoluptates saeculi, escae quaedam sunt; et quod peius est, escae malorum, escae tentationum. Dum uoluptatem quaeris, laqueos incurris. Oculus enim meretricis, laqueus amatoris est. Oculus ergo meretricis est laqueus. Laqueus est etiam sermo meretricis, qui obdulcat ad tempus fauces tuas, et postea exasperat eas amaritudine conscientiae peccatricis. Laqueus est aliena possessio plena amoenitatis. Omne iter istius uitae plenum laqueorum est. Unde iustus dicit: In uia hac qua ambulabam, absconderunt laqueos mihi . In uia, inquit, hac absconderunt; ideo tu illam uiam ambula quae dicit: Ego sum uia, et ueritas, et uita ; ut dicas: Animam meam conuertit, deduxit me super semitas iustitiae propter nomen suum .
25·2
Moriatur igitur nobis hoc saeculum, moriatur nobis carnis istius sapientia, quae inimica est Deo. Subiiciamus animam nostram soli Christo, ut dicat unusquisque: Nonne Deo subiecta est anima mea ? Non saeculo subdita, non mundo, inquit, subdita. Non potest hoc pecuniosus, non potest auarus dicere: sed dicit iustus et continens. Auarus autem dicit: Anima, habes multa bona in annos multos posita, requiesce, manduca, bibe, epulare ; quia auari anima subdita est luxuriae corporali: iusti autem anima utitur corpore ut instrumento aut organo, quae uelut praeclara artifex quo uult obsequium corporis ducit, et effingit de eo speciem quam elegerit, et eas quas uoluerit, facit in eo resonare uirtutes, pangens nunc modulos castitatis, nunc modulos temperantiae, sobrietatis carmen, integritatis dulcedinem, uirginitatis suauitatem, grauitatem uiduitatis. Interdum tamen modulator compatitur organo suo. Et ideo honesta modulare, ut sit honesta compassio. Nam et ille qui uidet, uidendo plerumque, et audiens audiendo afficitur. Et ideo dicit Scriptura: Oculi tui recta uideant . Et intra: Ne multus fueris ad alienam. Noli intendere in oculos iuuenculae. Noli intendere in uerba meretricis . 401
CAPUT UII.
40
Laqueos quoque nobis circumfusos esse in corpore: hoc regi oportere ab anima, quae tamen ipsi nonnumquam compatitur. Praeterea tot molestiis uitam abundare, ut odio habeatur, et mors solis impiis amara sit, quibus tamen uita debeat esse amarior. Mortem igitur malum non esse.
26·2
Et quid de extraneis laqueis loquor? Nostri nobis laquei sunt cauendi. In ipso hoc corpore nostro laquei circumfusi nobis sunt, quos debemus uitare. Non credamus nos huic corpori, non misceamus cum eo animam nostram. Cum amico, inquit, misce animum tuum, non cum inimico . Inimicum tibi est corpus tuum quod repugnat menti tuae, cuius opera inimicitiae, dissensiones, lites, perturbationesque sunt. Noli cum eo miscere animam tuam, ne utrumque confundas. Nam si miscetur, ergo melior fit caro quae inferior est, quam anima quae superior; quia anima uitam corpori tradit, caro autem mortem animae transfundit. Confunditur ergo utriusque operatio, confunditur prope ipsa utriusque substantia. Igitur suscipit in se anima insensibilitatem defuncti corporis, et corpus omnibus animae uirtutibus fungitur. Ac ne forte quia infunditur anima corpori, etiam confundi putetur, exemplum nobis sit huius luminis gratia. Siquidem et lumen terreno loco infunditur, nec tamen confunditur. Non sit ergo confusa operatio, quorum dispar substantia est: sed sit anima in corpore, ut uiuificet corpus, hoc gubernet, illuminet.
Negare tamen non possumus quod compatiatur corpori suo; nam et contristatur. Siquidem Iesus ait: Tristis est anima mea usque ad mortem , affectum hominis in se exprimens. Et alibi: Anima mea turbata est ualde . Siquidem et modulator modulis suis, aut tibiae, aut citharae, aut organi, uoce, gestu, affectuque compatitur. In tristibus sonis tristior, in laetis laetior, in acutioribus excitatior, in ipsis mitioribus mitior atque mansuetior; ut sonos cantuum ipse commendet, et quodammodo moduletur affectus. Anima quoque in hoc corpore tamquam in fidibus musicis, quae sobria est tamen summis, ut ita dicam, digitis uelut neruorum sonos, ita pulsat carnis istius passiones, ut consonum reddat morum atque uirtutum consentientemque concentum; ut in omnibus cogitationibus suis, in omnibus operibus id custodiat, ut omnia consilia et facta sibi concinant. Anima est ergo quae utitur, corpus quod usui est; ac per hoc aliud quod in imperio, aliud quod in ministerio: aliud quod sumus, aliud quod nostrum est. Si quis animae pulchritudinem diligit, nos diligit: si quis corporis decorem diligit, non ipsum hominem, sed carnis diligit pulchritudinem, quae tamen cito marcescit et defluit.
Unde illi intende, de quo dicit Propheta: Qui non accepit in uanum animam suam . In uanum accepit animam suam (ut iam de huius uitae dicamus molestiis) qui saecularia struit, aedificat 402 corporalia. Quotidie ad edendum et bibendum surgimus, et nullus expletur, ut non post momentum esuriat ac sitiat. Quotidie lucrum quaerimus, et nullus cupiditati modus ponitur. Non satiabitur, inquit, oculus uisu, nec auris auditu . Qui diligit argentum, non satiatur argento. Nullus finis laboris, et nullus est fructus abundantiae. Cupimus quotidie scire noua; et quid est ipsa scientia, nisi quotidiani doloris adiectio? Omnia quae sunt iam fuerunt, et nihil sub sole est nouum, sed omnia uanitas. Totam uitam odio habui , dixit Ecclesiastes. Qui uitam odio habuit, mortem utique praedicauit. Denique mortuos laudauit magis quam uiuentes ; et illum iudicauit beatum, qui in hanc uitam non uenit, nec inanem hunc suscepit laborem. Circuiuit, inquit, cor meum, ut scirem impii laetitiam, et considerarem, et quaererem sapientiam, et numerum, et ut scirem per imperium laetitiam, et molestiam, et iactationem; et inueni ego eam amariorem, quam mortem : non quia amara sit mors, sed quia impio amara; et tamen amarior uita, quam mors. Grauius est enim ad peccatum uiuere, quam in peccato mori; quia impius quamdiu uiuit, peccatum auget: si moriatur, peccare desinit.
Plerique criminum suorum absolutione laetantur. Si emendaturi sunt, recte: si perseueraturi in eis, stulte; quia longe illis plus damnatio profuisset, ne incrementa facerent peccatorum. De quo sublimis est sententia Apostoli dicentis, quod non solum ii qui flagitiosa agunt, sed etiam qui ea approbant, digni morte sunt : sed et illos qui talia condemnant in aliis qualia ipsi agunt, inexcusabiles haberi, ut et sua damnatos sententia . Cum enim alios condemnant, se ipsos condemnant. Nec sibi eos blandiri oportere, quia poenarum ad tempus immunes uidentur, et exsortes reatus; cum grauiores poenas intra se luant, et sibi rei sint, qui aliis non uidentur; atque in se intorqueant grauiorem conscientiae sententiam, cum de aliorum peccatis iudicant. Sed noli, inquit , o homo, diuinae bonitatis et patientiae thesauros contemnere; bonitas enim Dei ad poenitentiam te prouocat, ad correctionem inuitat: duritia autem tua, qua in erroris pertinacia perseueras, futuri iudicii auget seueritatem, ut dignam retributionem tuorum accipias delictorum.
30
Non igitur mors malum. Nam neque apud uiuentes mors est, neque apud defunctos: apud alios enim non est, quia adhuc uiuunt, alii transierunt. Itaque neque apud eos amara est, qui eam adhuc nesciunt, hoc ipso quia nesciunt; neque apud eos qui iam et secundum corpus nihil sentiunt, et secundum animam liberati sunt. 403
CAPUT UIII.
Nihil terroris habere ipsam mortem, sed opinionem de morte terrori esse; quae quidem opinio ad uitam referenda est. Duas causas esse cur mors habeatur terribilis, quibus refutatis, mors uariis testimoniis, sed praesertim B. Iob auctoritate praedicatur.
Quod si terribilis apud uiuentes aestimatur, non mors ipsa terribilis est, sed opinio de morte, quam unusquisque pro suo interpretatur affectu, aut pro sua conscientia perhorrescit. Suae igitur unusquisque conscientiae uulnus accuset, non mortis acerbitatem. Denique iustis mors quietis est portus, nocentibus naufragium putatur. Certe iis quibus grauis est timor mortis, non est graue mori, sed graue est uiuere sub metu mortis. Non ergo mors grauis, sed metus mortis. Metus autem opinionis est: opinio uero nostrae infirmitatis, contraria ueritati. Nam per ueritatem uirtus, per opinionem infirmitas. Opinio autem non mortis utique, sed uitae est. Ergo illud graue uitae magis inuenitur esse. Liquet igitur quia mortis metus non ad mortem referendus est, sed ad uitam. Non enim habemus quod in morte metuamus, si nihil quod timendum sit uita nostra commisit. Etenim prudentibus delictorum supplicia terrori sunt: delicta autem non mortuorum actus sunt, sed uiuentium. Uita igitur ad nos refertur, cuius actus in nostra potestate est: mors autem nihil ad nos; est enim separatio animae et corporis: anima absoluitur, corpus resoluitur. Quae absoluitur, gaudet: quod resoluitur in terram suam, nihil sentit: quod nihil sentit, nihil ad nos.
Tamen si mors malum, quomodo iuuenes non timent fieri senes, nec finitimam morti uerentur aetatem; patientiusque deficit qui praesumpta morte deficit, quam qui inopinata. His quoque qui mortem malum putant, aptum responsum arbitror, quia per uitam ad mortem est transitus: per mortem autem ad uitam reditus. Neque enim nisi qui mortui fuerint, possunt resurgere. Insipientes autem mortem quasi summum malorum reformidant: sapientes quasi requiem post labores, et finem malorum expetunt.
33·2
Duabus autem ex causis mortem insipientes uerentur. Una, quod eam interitum appellant: interitus autem hominis esse non potest, cum anima superstes corpori sit, saluo eo quod ipsum corpus maneat resurrectio. Altera autem causa, quod poenas reformident, poetarum uidelicet fabulis territi, latratus Cerberi, et Cocyti fluminis tristem uoraginem, Charontem tristiorem, Furiarum agmina, aut praerupta tartara, in quibus Hydra saeuior sedem habeat. Tityi quoque uiscera reparandis fecunda suppliciis, quae uultur immanis sine ullo fine depascitur. Ixionii quoque orbis perpetuam sub poenae atrocitate uertiginem, tum saxi desuper imminentis super capita accubantium inter epulas impendentem ruinam. 404 Haec plena sunt fabularum, nec tamen negauerim poenas esse post mortem. Sed quid ad mortem id quod post mortem est? Si autem quae post mortem sunt, referantur ad mortem, eadem etiam quae post uitam sunt, referantur ad uitam. Nulla ergo erunt supplicia quae referantur ad mortem. Mors enim, ut supra diximus , absolutio est et separatio animae et corporis: non est autem mala solutio; quia dissolui et esse cum Christo multo melius . Non igitur mala mors. Denique mors peccatorum pessima. Non utique mors pessima generaliter: sed pessima specialiter peccatorum . Denique pretiosa iustorum. Unde liquet acerbitatem non mortis esse, sed culpae .
34·2
Pulchre autem Graeci a fine mortem appellauerunt; τελευτην enim mortem appellant, eo quod finis istius uitae sit. Sed etiam somnum Scriptura nuncupat mortem, sicut est illud: Lazarus amicus noster dormit: sed uado ut suscitem eum . Somnus autem bonus, quoniam quies est, sicut scriptum est: Ego dormiui, et requieui, et surrexi; quoniam Dominus suscepit me . Dulcis igitur quies mortis. Denique Dominus suscitat quiescentes, quia Dominus est resurrectio.
35
Illud quoque egregium, quod ait Scriptura: Ante mortem non laudaueris quemquam . Unusquisque enim in nouissimis suis cognoscitur, et in filiis suis aestimatur, si bene filios suos instituit, et disciplinis competentibus erudiuit. Siquidem ad negligentiam patris refertur dissolutio filiorum. Tum quia unusquisque, quamdiu uiuit, obnoxius est lapsui, nec senectus immunis a crimine; ideo legis quia Abraham mortuus est in senectute bona , eo quod in bonitate propositi sui permansit. Mors igitur uitae est testimonium. Nam si laudari ante gubernator non potest, quam in portum nauem deduxerit, quomodo laudabis hominem, prius quam in stationem mortis successerit? Et ipse sui est gubernator, et ipse uitae huius iactatur profundo, quamdiu in salo isto, tamdiu inter naufragia. Dux ipse nisi confecto praelio non sumit lauream, nec miles arma deponit, nec stipendii mercedem adipiscitur, nisi hoste superato. Mors igitur stipendiorum plenitudo, summa mercedis, gratia missionis est.
Quantum autem morti dedit sanctus Iob, qui dixit: Benedictio morituri in me ueniat ? Nam etsi Isaac benedixerit filios suos moriens, et Iacob benedixerit Patriarchas: tamen benedictionis illius gratia poterat solis benedicentium meritis deputari, uel pietati paternae. Hic uero nulla praerogatiua meritorum est, nulla pietatis, sed solius mortis priuilegium: cum benedictio cuiusque morituri tantum uirtutis habeat, ut eam sibi sanctus Propheta optauerit. Ac per hoc cogitemus semper hunc uersiculum, et corde teneamus.
Si quem uiderimus pauperem moriturum, sumptu iuuemus; et dicat unusquisque nostrum: Benedictio morituri in me ueniat. Si quem uiderimus debilem, non deseramus: si quem in extremis positum, non relinquamus: occurrat et nobis dicere: 405 Benedictio morituri in me ueniat. Laudet et te unusquisque moriturus, unusquisque depositus aeuo, unusquisque confectus uulnere graui, unusquisque morbo absumptus, et iam morti proximus. Hic uersiculus quantos benedici fecit! Quoties mihi pudorem incussit, si moriturum praeterii, si non uisitaui grauiter aegrum, si fastidiui inopem, si captiuum non redemi, si senem spreui! Sit ergo in corde id semper, ut stimulet duriores, ut admoneat promptiores. Resonent te postrema uerba morituri, et benedictionem tui egrediens corpore anima secum uehat. Eripe etiam eum qui ad mortem ducitur, qui periturus erat, nisi tu subuenisses, ut dicas: Benedictio perituri ueniat in me.
55
CAPUT IX.
Concluditur mortis bonum ex interitu corporis et immortalitate animae: quae immortalitas multifariam ostenditur. Cui accedit ad fugiendam corporis societatem, et prosequendam summi boni coniunctionem exhortatio.
Quis igitur dubitet de bono mortis, cum id quod inquietum, id quod erubescendum, id quod inimicum nobis est, id quod uiolentum, id quod procellosum, et ad omnia uitia illecebrosum est, conquiescat et iaceat, et quasi fera claudatur cauea sepulcri, relinquatur rabies eius exanimis, et emortua compago uiscerum in terram resoluatur: id autem quod familiare uirtutibus, amicum disciplinis, studiosum gloriae, sequax boni, Deo subditum est, ad illud sublime euolet; et cum illo puro et perpetuo bono atque immortali maneat, ipsi adhaereat; et cum ipso sit de quo cognationem ducit, ut quidam ait: Cuius et genus sumus ? Non enim mori animam cum corpore manifestum est, quia non est de corpore. Non esse autem eam de corpore Scriptura multis modis edocet. Nam et Adam a Domino Deo nostro accepit spiritum uitae, et factus est homo in animam uiuentem . Et Dauid ait: Conuertere, anima mea, in requiem tuam; quia Dominus benefecit mihi . Et in quo benefecerit, audi: Quia liberauit, inquit, pedes meos a lapsu . Uides gratulari eum mortis huius remedio, quia finis factus est erroris, quia culpa, non natura defecit.
39·2
Denique quasi exutus et liber, dicit: Placebo Domino in regione uiuorum . Illa est enim uiuorum regio. Denique illam animarum requiem dicit terram esse uiuentium , quo peccata non penetrant, ubi uirtutum uiuit gloria. Ista autem regio plena est mortuorum, quia plena delictorum, meritoque dictum est: Dimitte mortuos sepelire mortuos suos . Sed et supra similiter ait: Anima eius in bonis demorabitur, et semen eius haereditabit terram , hoc est, anima timentis Deum habitabit in bonis, ut semper in eis sit, et secundum ea. Quod potest etiam de eo accipi qui sit in corpore; ut et ipse si timeat Deum, in bonis habitet, et in coelestibus sit, et possideat corpus suum, et dominetur ei quasi in seruitutem redacto, et possideat haereditatem gloriae et coelestium promissorum.
40·2
Unde et nos si uolumus post mortem corporis 406 huius in bonis esse, caueamus ne agglutinetur anima nostra huic corpori, ne commisceatur, ne inhaereat, ne trahatur a corpore, et tamquam ebria perturbationibus eius uacillet et fluitet, nec se ei credat atque eius delectationibus, ut committat se eius sensibus. Nam et oculus eius error et fraus est, quia fallitur uisus: et auris eius deceptio est, quia et auditus illuditur: et sapor eius deceptio est. Denique non otiose dictum est: Oculi tui recta uideant . Et: lingua tua non loquatur peruersa . Quod non esset dictum, nisi frequenter errarent. Uidisti meretricem, captus es uultu eius, et forma decoram putasti: errauerunt oculi tui, peruersa uiderunt, alia nuntiauerunt. Nam si uere uidissent, uidissent deformem meretricis affectum, inhorrentem procaciam, indecentem impudicitiam, marcentes libidines, tetram colluuionem, animae uulnera, conscientiae cicatrices. Qui uiderit, inquit, mulierem ad concupiscendum eam . Uides quod iste falsum quaesiuit, qui non ueritatem, sed adulterium requisiuit. Uidere enim quaesiuit ut concupisceret, non ut uerum cognosceret. Errat igitur oculus, ubi errat affectus. Affectus ergo deceptio est, deceptio uisus. Et ideo tibi dicitur: Ne capiaris oculis tuis , id est, non capiatur anima tua. Mulier enim uirorum pretiosas animas capit . Deceptio est auditus. Denique blandimento multo sermonis mulier fornicaria saepe iuuenis cor seduxit, decepit, illusit .
Ergo non laqueis nos credamus et retibus iis quae decipiunt et illudunt; quia corda tentantur, impediuntur cogitationes, quae impediuntur uisu, impediuntur auditu, odore, tactu, sapore. Non sequamur illecebrosa et seductoria: sed sequamur illud quod bonum est, illi adhaereamus, illud imitemur, illius praesentia, illius communicatio nos meliores faciat, mores nostros coloret, illius quaedam nos societas informet. Qui enim bono adhaeret, assumit inde quod bonum est; quia scriptum est: Cum sancto sanctus eris et cum electo electus eris, et cum peruerso peruersus eris, et cum innocente innocens eris : assiduitate enim atque imitatione quaedam similitudinis imago formatur. Ideoque addidit: Quoniam tu illuminas lucernam meam, Domine . Etenim qui appropinquat lumini, citius illuminatur, et plus in eo splendor aeterni luminis refulget e proximo. Ergo anima quae adhaeret illi inuisibili bono Deo, atque immortali, et ipsa corporea haec fugit, et terrena, et mortalia derelinquit, fitque illius similis quod desiderat, in quo uiuit et pascitur; et quia immortali intendit, non est ipsa mortalis. Quae enim peccat, moritur; non utique aliqua sui dissolutione, sed merito moritur Deo, quia uiuit peccato. Ergo quae non peccat, non moritur; quia manet in substantia sui, manet in uirtute et gloria.
Nam quomodo substantia eius interire potest, cum utique anima sit quae uitam infundit? Et cui anima infunditur, uita infunditur: a quo anima discedit, uita discedit. Anima ergo uita est. Quomodo enim potest mortem recipere, cum sit contraria? Sicut enim nix calorem non recipit, 407 nam statim soluitur: et lux non recipit tenebras, nam statim discutit (infuso enim lumine, tenebrarum horror aufertur, sicut admoto igne, niuium rigor desinit), ita et anima quae uitam creat, mortem non recipit, et non moritur: anima autem mortem non recipit; anima ergo non moritur.
CAPUT X.
Scriptura quoque animarum immortalitas probatur; nec non eisdem superiora habitacula assignantur: ubi et exploditur philosophorum metempsychosis; ac deinde querela de iustorum dilata mercede diluitur.
Habemus ergo rationem, sed haec humana: illud diuinum, quod ait Dominus: Potestatem habeo ponendi animam meam; et potestatem habeo iterum sumendi eam . Uides igitur quia non moritur cum corpore, quae et ponitur et resumitur, et in manus Dei Patris commendatur. Sed forte dicas speciale esse quod Christi est, et quamuis ille quae sunt hominis susceperit, tamen quia alterius est causae et istud astruere, ne tempus teramus, audi dicentem: Quid scis an nocte hac a te tua anima reposcatur ? Numquid dixit: Moriatur in te anima tua? Non; sed, reposcatur a te. Quae data est, reposcitur, uel repetunt a te. Repetitur enim anima, non interimitur. Quae repetitur, manet: quae interimitur, non manet. Quomodo enim interimitur, de qua dixit Sapientia Dei, non timendum quemquam qui potest corpus occidere, animam autem non potest ? De qua dicit propheta: Anima mea in manibus tuis semper . Semper, inquit, non in tempore.
Et tu commenda animam tuam in manus Domini: non solum cum recedit e corpore, sed etiam cum est in corpore, est in manibus Domini; quia non uides eam unde ueniat, aut quo uadat. Est enim in te, et est cum Deo. Denique cor regis in manu Domini, et ab eo regitur et gubernatur. Cor repletur mente, quia mens animae principale est, et uirtus animae. Non eam uirtutem dico quae in lacertis, sed quae in consiliis, temperantia, pietate, atque iustitia est. Si cor hominis in manu Domini, multo magis anima. Si anima in manu Dei est, non utique anima nostra sepulcro simul cum corpore includitur, nec busto tenetur: sed quiete pia fungitur. Et ideo homines frustra pretiosa struunt sepulcra, quasi eae animae, et non solius corporis receptacula sint.
45
Animarum autem superiora esse habitacula Scripturae testimoniis ualde probatur. Siquidem et in Esdrae libris legimus: Quia cum uenerit iudicii dies, reddet terra defunctorum corpora, et puluis reddet eas quae in tumulis requiescunt, reliquias mortuorum. Et habitacula, inquit, reddent animas quae his commendatae sunt, et reuelabitur Altissimus super sedem iudicii (IU Esdrae, UII, 32). Hae sunt habitationes de quibus dicit Dominus, multas mansiones esse apud Patrem suum, quas suis, pergens ad Patrem, discipulis praepararet . Sed Esdrae usus sum scriptis, ut cognoscant gentiles, ea quae in Philosophiae libris 408 mirantur, translata de nostris. Atque utinam non superflua his et inutilia miscuissent; ut dicerent animas hominum pariter ac bestiarum esse communes, earumque summum praemium, si magnorum philosophorum animae in apes aut luscinias demigrarent; ut qui ante hominum genus sermone pauissent, postea mellis dulcedine, aut cantus suauitate mulcerent. Satis fuerat dixisse illis quod liberatae animae de corporibus αιδην peterent, id est, locum qui non uideretur, quem locum latine infernum dicimus.
46·2
Denique et Scriptura habitacula illa animarum promptuaria nuncupauit : quae occurrens querelae humanae, eo quod iusti qui praecesserunt, uideantur usque ad iudicii diem, per plurimum scilicet temporis, debita sibi remuneratione fraudari, mirabiliter ait coronae esse similem illum iudicii diem , in quo sicut non nouissimorum tarditas, sic non priorum uelocitas. Coronae enim dies exspectatur ab omnibus; ut intra eum diem et uicti erubescant, et uictores palmam adipiscantur uictoriae. Illud quoque non reliquit occultum eo quod superiores uideantur qui ante generati sunt, infirmiores qui postea. Comparauit enim utero mulieris partus huius saeculi ; quoniam fortiores sunt qui in iuuentute uirtutis nati sunt, infirmiores qui tempore senectutis. Defecit enim multitudine generationis hoc saeculum tamquam uulua generantis, et tamquam senescens creatura robur iuuentutis suae, uelut marcenti iam uirium suarum uigore, deponit.
47·2
Ergo dum exspectatur plenitudo temporis, exspectant animae remunerationem debitam. Alias manet poena, alias gloria; et tamen nec illae interim sine iniuria, nec istae sine fructu sunt. Nam et illae uidentes seruantibus legem Dei repositam esse mercedem gloriae, conseruari earum ab Angelis habitacula, sibi autem dissimulationis et contumaciae supplicia futura, et pudorem et confusionem; ut intuentes gloriam Altissimi, erubescant in eius conspectum uenire, cuius mandata temerauerint. Sicut enim praeuaricatio Adae, ita et confusio; quoniam sicut ille per incuriam mandatorum coelestium lapsus est, et pudore se prolapsionis abscondit, fulgorem diuinae praesentiae uerecundia peccatricis conscientiae subire non ausus: ita et animae peccatorum uibrantis luminis eius splendorem non sustinebunt, quo teste se reminiscentur errasse.
CAPUT XI.
70
Septem ordines quibus digesta erit post hanc uitam iustorum laetitia, exponit; atque ut studiose ad Deum anima accedamus, neque finem uitae perhorrescamus, hortatur.
Iustarum autem animarum per ordines quosdam digesta erit laetitia . Primum, quod uicerint carnem, nec illecebris eius inflexae sint. Deinde, quod pro pretio sedulitatis et innocentiae suae, securitate potiantur, nec quibusdam sicut impiorum animae erroribus et perturbationibus 409 implicentur, atque uitiorum suorum memoria torqueantur, et exagitentur quibusdam curarum aestibus. Tertio, quod seruatae a se legis diuino testimonio fulciantur, ut factorum suorum incertum supremo iudicio non uereantur euentum. Quarto, quia incipiunt intelligere requiem suam, et futuram sui gloriam praeuidere, eaque se consolatione mulcentes, in habitaculis suis cum magna tranquillitate requiescent stipatae praesidiis angelorum. Quintus autem ordo exsultationis uberrimae habet suauitatem, quod ex hoc corruptibilis corporis carcere in lucem libertatemque peruenerint, et repromissam sibi possideant haereditatem. Est enim ordo quietis, quia est et resurrectionis: Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo, inquit, omnes uiuificabuntur. Unusquisque autem in ordine suo: primitiae Christus; deinde qui sunt Christi, qui in aduentum eius crediderunt, deinde finis . Erit igitur ordo diuersus claritatis et gloriae, sicut erit ordo meritorum. Processus quoque ordinum processum exprimit claritatis . Denique sexto ordine demonstrabitur iis, quod uultus earum sicut sol incipiat refulgere, et stellarum luminibus comparari; qui tamen fulgor earum corruptelam iam sentire non possit. Septimus uero ordo is erit, ut exsultent cum fiducia, et sine ulla cunctatione confidant, et sine trepidatione laetentur, festinantes uultum eius uidere, cui sedulae seruitutis obsequia detulerunt: de quo innoxiae conscientiae recordatione praesumant gloriosam mercedem laboris exigui, quam incipientes recipere, cognouerunt indignas esse huius temporis passiones, quibus remunerationis aeternae gloria tanta refertur. Hic ordo, inquit , animarum, quae sunt iustorum, quas etiam immortales non dubitauit dicere in quinto ordine; eo quod spatium, inquit, incipiunt recipere fruentes et immortales. Haec est, inquit , requies earum per septem ordines, et futurae gloriae prima perfunctio, priusquam in suis habitationibus quietae congregationis munere perfruantur. Unde ait propheta ad angelum: Ergo dabitur tempus animabus, postquam separatae fuerint de corporibus, ut uideant ea quomodo dixisti . Et dixit Angelus: septem dies erit libertas earum, ut uideant, in septem diebus, qui praedicti sunt sermones, et postea congregabuntur in habitaculis suis. Haec ideo plenius de iustorum ordinibus expressa sunt, quam de passionibus impiorum; quia melius est cognoscere quomodo innocentes saluentur, quam quomodo crucientur flagitiosi. 410
Ergo quia iusti hanc remunerationem habent , ut uideant faciem Dei, et lumen illud quod illuminat omnem hominem, abhinc induamus huiusmodi studium, ut appropinquet anima nostra Deo, appropinquet oratio, adhaereat illi nostrum desiderium, non separemur ab eo. Et hic quidem positi, meditando, legendo, quaerendo copulemur Deo, cognoscamus eum ut possumus. Ex parte enim hic cognoscimus, quia hic imperfecta, illic perfecta omnia: hic paruuli, illic robusti. Uidemus, inquit, nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem . Tunc reuelata facie gloriam Domini speculari licebit, quam nunc animae corporis huius concretis uisceribus inuolutae, et quibusdam carnis huius maculis et colluuionibus obumbratae sincere uidere non possunt. Quis enim, inquit, uidebit uultum meum, et uiuet ? Et recte. Nam si solis radios oculi nostri ferre non possunt, et si quis diutius e regione solis intenderit, caecari solere perhibetur: si creatura creaturam sine fraude atque offensione sui non potest intueri, quomodo potest sine periculo sui uibrantem cernere uultum creatoris aeterni, corporis huius opertus exuuiis? Quis enim iustificatur in conspectu Dei, cum unius quoque diei infans mundus a peccato esse non possit, et nemo possit de sui cordis integritate et castimonia gloriari?
50
Non timeamus igitur recipi ab hominibus, non uereamur illum debitum omnibus finem, in quo Esdras remunerationem suae deuotionis inuenit, dicente ei Domino: Tu enim recipieris ab hominibus, et conuersaberis residuum cum Filio meo, et cum similibus tuis . Quod si illi gloriosum et iucundum erat cum similibus conseruari, quanto nobis gloriosius erit et iucundius ad meliores pergere, et conuersari cum iis, quorum facta miramur?
Quis utique prior, Esdras, an Plato? Nam Paulus Esdrae, non Platonis secutus est dicta. Esdras reuelauit secundum collatam in se reuelationem iustos cum Christo futuros, futuros cum sanctis. Hinc et Socrates ille festinare se dicit, ad illos suos deos, ad illos optimos uiros. Nostra sunt itaque quae in philosophorum litteris praestant: et ille posuit ea quorum proprium testimonium non habebat: nos diuini praecepti habemus auctoritatem. Moyses et Elias cum Christo apparuerunt ; Abraham duos alios cum Deo suo suscepit hospitio ; Iacob Dei castra conspexit ; Daniel iustos sicut solem et stellas fulgere in coelo, reuelante sibi Spiritu sancto, declarauit . 411
75
CAPUT XII.
Aeternam felicitatem describit, quam nobis etiam destinatam esse demonstrat. Deinde eiusdem qualitates prosequens, illam uiuorum regionem esse ostendit, hanc mortuorum. Ad extremum prudenti admonitione librum absoluit.
His igitur freti, intrepide pergamus ad redemptorem nostrum Iesum; intrepide ad patriarcharum concilium, intrepide ad patrem nostrum Abraham, cum dies aduenerit, proficiscamur; intrepide pergamus ad illum sanctorum coetum, iustorumque conuentum. Ibimus enim ad patres nostros, ibimus ad illos nostrae fidei praeceptores; ut etiamsi opera desint, fides opituletur, defendatur haereditas. Ibimus et ubi sinum suum Abraham sanctus expandit, ut suscipiat pauperes, sicut suscepit et Lazarum: in quo sinu requiescunt, qui in hoc saeculo grauia atque aspera pertulerunt.
Sed nunc, pater, etiam atque etiam extende ad suscipiendum hunc pauperem manus tuas, aperi gremium tuum, expande sinus tuos, ut plures suscipias, quia plurimi in Dominum crediderunt. Sed tamen, quamuis fides creuerit, abundat iniquitas, refrigescit charitas. Ibimus ad eos, qui recumbunt in regno Dei cum Abraham, Isaac, et Iacob, quoniam rogati ad coenam non se excusauerunt. Ibimus eo ubi paradisus est iucunditatis, ubi Adam qui incidit in latrones, nescit iam uulnera sua flere, ubi et latro ipse regni coelestis consortio gratulatur, ubi nullae nubes, nulla tonitrua, nullae coruscationes, nulla uentorum procella, neque tenebrae, neque uesper, neque aestas, neque hyems uices uariabunt temporum. Non frigus, non grando, non pluuiae, non solis istius erit usus, aut lunae, neque stellarum globi: sed sola Dei fulgebit claritas. Dominus enim erit lux omnium; et illud lumen uerum, quod illuminat omnem hominem, fulgebit omnibus. Ibimus eo ubi seruulis suis Dominus Iesus mansiones parauit, ut ubi ille est, et nos simus. Sic enim uoluit. Quae sint illae mansiones audi dicentem: In domo Patris mei mansiones multae sunt . Quae sit uoluntas: Iterum, inquit, uenio, et accersio uos ad me ipsum, ut ubi ego sum, et uos sitis .
Sed dices quia solis discipulis loquebatur, quod ipsis solis spoponderit multas mansiones. Igitur undecim tantum discipulis praeparabat? Et ubi est illud quod ex omnibus mundi partibus uenient et recumbent in Dei regno ? Unde uoluntatis diuinae dubitamus effectus? Sed Christi uelle, fecisse est. Denique demonstrauit et uiam, demonstrauit et locum, dicens: Et quo uado, uos scitis, e uiam scitis . Locus apud Patrem est, uia Christus est, sicut ipse ait: Ego sum uia, et ueritas, et uita. Nemo uenit ad Patrem nisi per me. . Ingrediamur hanc uiam, teneamus ueritatem, uitam sequamur. Uia est quae perducit, ueritas est quae confirmat, 412 uita quae per se redditur. Et ut sciamus ueram uoluntatem, addidit in posterioribus: Pater, quos dedisti mihi, uolo ut ubi ego sum, et illi sint mecum, ut uideant claritatem meam . Repetitio ista confirmatio est, sicut illud: Abraham, Abraham ! Et alibi: Ego sum, ego sum, qui deleo iniquitates tuas . Pulchre autem quod supra promisit, hic poposcit. Et quia ante promisit, et sic poposcit, non ante poposcit, et sic promisit: promisit quasi arbiter muneris, conscius potestatis: poposcit a Patre quasi pietatis interpres. Et ante promisit, ut potestatem cognoscas: poposcit postea, ut pietatem intelligas. Non poposcit ante, et sic promisit; ne uideretur promisisse potius quod impetrauerat, quam quod promiserat, praestitisse. Nec superfluum putes quod poposcit, cum tibi exprimat paternae uoluntatis consortium, in quo unitatis indicium, non incrementum est potestatis.
55·2
Sequimur te, Domine Iesu: sed ut sequamur accersi, quia sine te nullus ascendit. Tu enim uia es, ueritas, uita, possibilitas, fides, praemium. Suscipe nos quasi uia, confirma quasi ueritas, uiuifica quasi uita. Pande illud tuum bonum quod uidere desiderabat Dauid, inhabitans in domo Domini; ideoque dicebat: Quis ostendit nobis bona ? Et alibi: Credo uidere bona Domini in terra uiuentium . Ibi enim sunt bona, ubi uita perpetua est, uita sine crimine. Alibi quoque ait: Replebimur in bonis domus tuae . Quod ideo frequentauit, ut scires hinc bonum illud philosophos transtulisse, quod summum asserunt. Pande ergo illud uere bonum tuum, illud diuinum, in quo et uiuimus, et sumus, et mouemur . Mouemur quasi in uia, sumus quasi in ueritate, uiuimus quasi in uita aeterna . Demonstra nobis illud bonum, quod est simile sui, semper indissolubile atque immutabile, in quo simus aeterni in agnitione omnis boni, sicut uas electionis tuae Paulus testificatus est dicens: Forsitan enim ideo discessit ad horam, ut aeternum illum reciperes . Aeternum ergo ministrum Dei dixit, scribens ad Philemonem, cuius fidem in agnitionem omnis boni quod in sanctis est, in Christum Iesum euidentiorem fieri postulabat. In quo bono est requies pura, lux immortalis, gratia perpetua, haereditas animarum pia, et secura tranquillitas, non morti subiecta, sed erepta de morte, ubi nullae lacrymae, nullus est fletus. Unde enim illic fletus, ubi nullus est lapsus? Ubi sunt sancti tui erroribus et sollicitudinibus, insipientia atque ignorantia, timore ac metu, cupiditatibus atque corporeis colluuionibus et passionibus absoluti, ubi regio uiuentium est. Et ut assertioni huic adiungamus auctoritatem, de hoc bono Propheta dicit: Conuertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit tibi: quoniam eripuit animam meam de morte, oculos meos a lacrymis, pedes meos a lapsu. Placebo Domino in regione uiuorum . Placebo, dixit, non placeo, hoc est, de tempore sibi blanditur futuro. Contraria sunt autem 413 praesentibus futura, et temporalibus aeterna. Et ideo quoniam ibi uiuorum regio, hic utique mortuorum.
56·2
An non mortuorum haec regio, ubi umbra mortis, ubi porta mortis, ubi corpus est mortis? Denique donatur Petro, ne forte portae inferi praeualeant ei . Portae inferi istae sunt terrenae. Unde et ille ait: Qui exaltas me de portis mortis . Sicut enim sunt portae iustitiae in quibus sancti Domino confitentur, ita sunt criminum portae in quibus impii Dominum negauerunt. Audi quoniam regio ista sit mortuorum. Si quis igitur mortuum tetigerit, immundus erit . Immundus autem in conspectu Domini omnis iniquus. Si quis igitur tetigerit iniquitatem, immundus erit: si quis in deliciis, mortuus; quoniam quae in deliciis est, uiuens mortua est . Et qui infideles sunt, descendunt in infernum uiuentes: etsi nobiscum uidentur uiuere, sed in inferno sunt. Si quis usuram accipit, rapinam facit, uita non uiuit, ut habes in Ezechiele . Si quis autem iustus iustificationes Domini custodit ut faciat eas, uita, inquit, uiuet, et uiuet in eis. Ipse est ergo in regione uiuorum, in illa regione ubi uita non est abscondita, sed libera; ubi non umbra, sed gloria. Hic enim nec ipse Paulus uiuebat in gloria. Denique in corpore mortis ingemiscebat. Audi dicentem: Nunc enim uita nostra abscondita est cum Christo in Deo: cum autem Christus apparuerit uita nostra, tunc et 414 nos cum illo apparebimus in gloria .
Festinemus ergo ad uitam. Si quis uitam tangit, uiuet. Denique tetigit illa mulier quae tetigit fimbriam eius, et a morte dimissa est, cui dicitur: Fides tua te saluam fecit, uade in pace . Si enim qui mortuum tangit, immundus est; sine dubio qui uiuentem tangit, saluus est. Quaeramus ergo uiuentem. Sed iterum uideamus, ne eum quaeramus inter mortuos, et dicatur nobis sicut et mulieribus illis: Quid quaeritis uiuentem cum mortuis? Non est hic, sed surrexit . Ipse quoque Dominus ubi se quaeri uellet, ostendit dicens: Uade ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum, et ad Patrem uestrum, Deum meum, et Deum uestrum . Ibi ergo quaeramus eum, ubi quaesiuit Ioannes, et inuenit. Ille eum in principio quaesiuit, et inuenit uiuentem apud uiuentem, Filium apud Patrem. Nos eum in temporum fine quaeramus, et complectamur pedes eius, et adoremus eum, ut dicat et nobis: Nolite timere , id est, nolite timere a peccatis saeculi, nolite timere ab iniquitatibus mundi, nolite timere a fluctibus corporalium passionum, ego sum peccatorum remissio: nolite timere a tenebris, ego sum lux: nolite timere a morte, ego sum uita. Quicumque ad me uenit, mortem non uidebit in aeternum; quoniam ipse est plenitudo diuinitatis, et ipsi est gloria, decus, perpetuitas a saeculis, et nunc, et semper, et in omnia saecula saeculorum, Amen.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.