Library › Latin: Didactic & Technical › De Musica II
This anonymous treatise on music begins by listing the five musical consonances: the fourth or sesquitertia, the fifth or sesquialtera, the octave or dupla, the octave plus fifth or tripla, and the double octave or quadrupla. The author notes that the fourth and fifth are used most often in chant, the octave rarely, and the others not at all. He then explains each interval by the number of notes and intervals it contains, distinguishing the greater and lesser semitone, and moves on to the Greek system of tetrachords and the names of the strings, such as mese, paramese and hypate meson, showing which notes are fixed and which form consonances with one another.
The treatise transmits the Greek theory of intervals and the Greater Perfect System, known in the West chiefly through Boethius, in a form adapted for teaching, and its remark on which consonances were actually used in chant offers a glimpse of contemporary practice. It is a compact example of the theoretical teaching that accompanied practical instruction in singing in medieval schools. Its author and date are not established, and it is printed by Migne alongside another anonymous treatise on music.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 151, Parisiis 1853), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Didactic & Technical
De Musica II
Anonymous · every word parsed
1
Quinque sunt consonantiae musicae, Diatessaron, quae et sesquitertia dicitur: Diapente, quae et sesquialtera: Diapason, quae et dupla uocatur: Diapente et Diapason, quae et tripla nuncupatur: Bis diapason, quae et quadrupla. Duas harum, id est, diatessaron et diapente in frequentiori usu tenemus; tertia, id est, diapason raro utimur, caeteras in nostris cantilenis non adhibemus. Diatessaron igitur uocum quidem est quatuor; quia quatuor chordarum est, sed tamen interuallorum trium: Constat ex duobus tonis et semitonio minore. Est autem tonus quod et sonus; semitonium uero est maius et minus. Semitonium autem dicitur, quod non dimidius sit tonus, sed quia non sit perfecte tonus. Diapente uero uocum est quinque, quia quinque chordarum est, interuallorum quatuor, quia constat tribus tonis et semitonio minore. Diapason rursus constat ex diatessaron et diapente, id est, ex quinque tonis et duobus semitoniis minoribus, qui non impleant tonum.
Hae igitur tres principales consonantiae, diatessaron uidelicet, diapente ac diapason in decem et octo chordis per tetrachorda et pentachorda et octochorda apte distinguuntur. Nam omne quod est tetrachordum resonat consonantiam diatessaron; sunt enim quinque principalia tetrachorda, hypaton uidelicet, meson, synemmenon, diezeugmenon, hyperboleon: quae in diatonico genere melorum resonant consonantiam diatessaron. Tria siquidem sunt genera melorum, diatonon scilicet, chroma et enarmonium; sed diatonon durius et naturalius est caeteris: unde quasi repudiatis aliis hoc usitatius habetur. Dicitur autem diatonum, quod in omni tetrachordo per tonum ac tonum et semitonium progrediatur. Habet autem haec eadem consonantia diatessaron tres species: Primam uidelicet, qua per tonum ac tonum semitoniumque progreditur: Secundam uero, qua per tonum semitonium ac tonum modulatur: Tertiam quoque, qua per semitonium tonum ac tonum canitur. Diapente autem consonantia distinguitur per pentachorda, quae et ipsa quatuor habet species. Et prima progreditur quidem per tonum tonum semitonium et tonum: Secunda per tonum semitonium tonum ac tonum: Tertia per semitonium et tres tonos continuos: Quarta per tres continuos tonos et semitonium. Diapason quoque consonantia distinguitur per octo chordas. Constat enim, ut dictum est, ex quinque tonis et duobus semitoniis minoribus, continens uidelicet in se diatessaron et diapente. Habet autem et ipsa species septem, quae quoniam in raro usu habentur, breuitatis causa a nobis praetermittentur.
Nomina autem chordarum, in quibus hae consonantiae distinguuntur, haec sunt. Prima et grauissima omnium est proslambanomenos, duplici ratione immobilis, uel quia scilicet fundamentum est reliquarum uocum, uel quia in tribus generibus melorum, diatonico uidelicet, chromatico et enarmonio, sono et nomine permanet uniformis. Ad quam obtinet toni proportionem sequens hypate hypaton, et ipsa similiter duplici ex causa immobilis: uel quia scilicet in tribus generibus est consimilis, uel quia a prima praecedente ad tertiam sequentem sine hac non potest cantilena intendi, neque a tertia sequente ad primam sine hac remitti. Tertia namque sequens post has est parhypate hypaton, nec in totum mobilis, nec in totum immobilis: quia in diatonico quidem et chromatico genere uniformis habetur, in enarmonio uero uariatur. Et rursus a praecedente secunda ad sequentem quartam sine hac tertia potest cantus intendi, uel a quarta consequente ad secundam praecedentem remitti. Est itaque semitonii inter hypate hypaton, et parhypate hypaton. Post has itaque consequitur quarta lychanos hypaton mobilis per omnia, quia uidelicet in tribus generibus uariatur, et ab inferioribus ad superiora, uel a superioribus ad inferiora sine hac facilis patet in intensione uel remissione modulandi uia. Est autem tonus inter parhypate hypaton et lychanos hypaton. A prima igitur proslambanomenos ad quartam lychanos hypaton intenditur consonantia diatessaron, et ab eadem quarta ad primam per tonum et semitonium et tonum remittitur.
Quinta dehinc subsequitur hypate meson immobilis, sicut et hypate hypaton, tono quidem distans a lychanos hypaton, ad hypate hypaton autem resonans consonantiam diatessaron, ad proslambanomenos quoque symphoniam diapente, siue a superioribus ad inferiora remittatur cantilena, siue ab inferioribus ad superiora intendatur. Deinde sexto loco ponitur parhypate meson, nec in totum mobilis, nec in totum immobilis, sicut et parhypate hypaton; et ipsa quoque semitonio differt ab hypate meson. Sed ad parhypate hypaton obtinet symphoniam diatessaron intensam uel remissam. Septimo denique ordine succedit lychanos meson, per omnia mobilis, sicut et lychanos hypaton; quae a parhypate meson quidem tono distat, ad lychanos hypaton autem diatessaron resonat, ad parhypate hypaton uero diapente concrepat. Octauo deinceps loco collocatur mese, quae est media superiorum et inferiorum, immobilis et ipsa sicut et proslambanomenos; quia nec a superioribus uocibus ad inferiores peruius descensus, nec ab inferioribus ad superiores sine hac facilis patet ascensus. Et haec rursus a lychanos mesen distans tono ad hypate meson uero facit consonantiam diatessaron, ad lychanos hypaton autem diapente, ad proslambanomenos quoque resonat diapason. Ubi aperte datur intelligi, quod supradictum est, diatessaron et diapente in diapason contineri. Nam a mese in hypate meson inuenitur missa diatessaron, et ab hypate meson in proslambanomenos diapente remissa: itemque diapente remissa a mese in lychanos hypaton, et ab eadem in proslambanomenos remissa diatessaron; conuersimque a proslambanomenos in lychanos hypaton intensa diatessaron, et ab eadem in mese intensa diapente; rursusque a proslambanomenos in hypate meson intensa diapente, et ab eadem in mese intensa diatessaron. A mese igitur in proslambanomenos remissa diapason.
5
Deinde sequuntur duo tetrachorda partim synemmenon partim diezeugmenon; sed synemmenon tetrachordum coniungitur cum mese per semitonium, quod est inter mese et trite synemmenon: diezeugmenon autem tetrachordum disiungitur a mese per tonum, qui est inter mese et paramese. Unde et illud appellatur synemmenon, id est, coniunctarum; istud uero diezeugmenon, id est, disiunctarum. Si igitur a mese, quae est octaua, intendas semitonium, occurret nona trite synemmenon, nec in totum mobilis, nec in totum immobilis, faciens ad parhypate meson consonantiam diatessaron. A qua si rursus intendatur tonus, occurret decima, parahete synemmenon, mobilis per omnia, et facit diatessaron ad lychanos meson per tonum semitonium et tonum; ad parhypate meson uero resonat consonantiam diapente. Post hanc quoque intenso tono sequitur nete synemmenon undecima, quae ad mesen quidem resonat consonantiam diatessaron, ad lychanos uero meson diapente. Si autem a mese quis intendat tonum, occurret paramese, quae relicto tetrachordo synemmenon quasi post mesen uidetur esse nona, sed hoc aptato comprobatur esse duodecima. Est autem immobilis et ipsa sicut et hypate hypaton, ad quam uidelicet ipsa facit consonantiam diapason. Haec eadem quoque paramese ad hypate meson quidem remittit consonantiam diapente per tres tonos continuos et semitonium, sed ad parhypate meson non ualet remittere diatessaron; unde et remota uidetur a tetrachordo meson, et omnimodis est contraria trite synemmenon, adeo, ut si utralibet harum in cantu proferatur, altera nullatenus inferatur. Ab eadem paramese intenso semitonio consequitur decima tertia trite diezeugmenon, nec in totum mobilis nec in totum immobilis, sicut et parhypate hypaton, ad quam haec ipsa facit consonantiam diapason. Et est ea ipsa consona paranete synemmenon, nomine tantum discrepans ab ea, et quod a mese ad hanc fit intensio per tonum et semitonium, ad illam uero per semitonium et tonum. Ab eo rursus intenso tono occurret decima quarta paranete diezeugmenon mobilis per omnia, sicut et lychanos hypaton, ad quam ipsa facit consonantiam diapason. Haec eodem suo sono sonorumque proportione aequiparat nete synemmenon. Nam sicut a mese ad illam intenditur diatessaron per semitonium tonum et tonum, sic et ad istam per tonum semitonium et tonum. Remittit haec etiam sicut et illa, consonantiam diapente ad lychanos meson. Item ab eadem paranete diezeugmenon intenso tono sequitur decima quinta nete diezeugmenon, immobilis sicut et hypate meson, ad quam ipsa reddit consonantiam diapason. Resonat autem hoc tetrachordum a paramese inchoatum, sicut et reliqua, consonantiam diatessaron. Cui addito tono quidem inter mese et paramese fit consonantia diapente. Huic aptatur tetrachordum hyperboleon: intenso enim semitonio a nete diezeugmenon nascitur decima sexta trite hyperboleon, nec in totum mobilis, nec in totum immobilis, sicut et parhypate meson, ad quam ipsa resonat consonantiam diapason. Ab ea quoque intenso tono succedit decima septima paranete hyperboleon mobilis per omnia, sicut et lychanos meson, ad quam ipsa facit consonantiam diapason. A qua rursus intenso tono subsequitur decima octaua nete nete hyperboleon, immobilis sicut et mese, ad quam ipsa reddit duplicem sonum. Quemadmodum enim proslambanomenos ad mesen intendit diapason, ita mese ad nete hyperboleon. Unde et proslambanomenos ad nete hyperboleon facit bisdiapason, quae et quadrupla nuncupatur. Sed haec, ut dictum est, in nostris cantilenis non adhibetur.
Ex supradictis igitur speciebus consonantiarum nascentur octo modi siue tropi, per quos omnis cantus moderatur. Horum primus et omnium grauissimus uocatur hypodorius, secundus hypophrygius, tertius hypolydius, quartus dorius, quintus phrygius, sextus lydius, septimus mixolydius uel hyperdorius, octauus hypermixolydius. Et primus quidem superatur a secundo in cacumine tono: secundus autem a tertio tono: tertius uero a quarto semitonio: quartus quoque a quinto tono: quintus autem a sexto tono: sextus uero a septimo semitonio: septimus autem ab octauo tono: quod in monochordi partitione in promptu est uidere, ubi ea, quae est mese hypodorii, aequiparat in sui dispositione lychanos meson hypophrygii, et perhypate meson hypolydii, nec non hypate meson dorii. Mese autem hypophrygii est paramese hypodorii: mese quoque hypolydii est trite diezeugmenon eiusdem hypodorii: itemque mese dorii est paranete diezeugmenon eiusdem hypodorii; distat igitur mese dorii diatessaron consonantia. Sicque sequentes tropi sese alterutrum in acumine superant, ut nete hyperboleon hypodorii inueniatur, mese hypermixolydii; facitque eadem hypermixolydii ad dorii mesen consonantiam diapente, ad mesen uero hypodorii resonat consonantiam diapason; siquidem ea ipsa, quae est media primi, est et prima octaui. Quocirca plerumque contingit, ut cantus eminentiorum troporum a sui status rectitudine resoluantur in chordas inferiores. Ex his itaque quatuor dicuntur authentici, id est, magistri uel principales: eisque uicissim supponuntur alii quatuor, qui uocantur plagi, id est, laterales uel particulares. Indicis a summo capiens exordia primus In minimi primo flexu postrema reponit, Quae sedes stat principium finisque secundi, Tertius a summo rursum capit indicis ortum. In summo finem distinguens auricularis. Hic caput et finis quarti dinoscitur esse. Indicis in medio quintus sumit caput artum, Et medii finem modulaminis aptat in unque: Qui locus exortum sexti finemque tuetur. Indicis hinc radix septeni perficit ortum. Summus apex medii cuius postrema resumit, Octauus hac sede caput finemque reponit.
Prius diuidenda est tota linea in quatuor partibus per tria puncta semper a dextero latere procedens, id est, a dextra magada. In primo puncto pone P. quae chorda uocatur nete hyperboleon. In secundo pone H. et uocatur mese. In tertio D. et uocatur lychanos hypaton. In quarto autem pone A. uel in sinistra magada, cuius chorda proslambanomenos. Deinde diuide per octo partes usque ad P. et pone nouem usque ad O. et erit tonus, cuius chorda uocatur trite hyperboleon: et iterum octo partes usque ad O. et nouem usque ad N. et erit tonus; chorda eius uocatur trite hyperboleon. Et haec sunt sesquioctauae proportiones. Deinde diuide usque ad P. in tres partes, et in quarta pone M. et erit symphonia diatessaron; chorda eius uocatur trite diezeugmenon. Diuide iterum in duas partes usque ad P. et in tertia pone I. et erit symphonia diapente; chorda eius uocatur paramese. Porro diuide ab I. usque ad H. et in horum medio superpone figuram trite, cuius chorda uocatur trite synemmenon. Item diuide usque ad I. in duas partes, et in tertia pone G. et iterum erit symphonia diapente, cuius chorda uocatur lychanos meson. Diuide iterum in duas partes usque ad H. et in tertia pone F. cuius chorda uocatur parhypatemeson. Diuide iterum in duas partes usque ad I. et in tertia pone E. cuius chorda uocatur hypate meson. Item diuide usque ad F. in tres partes, et in quarta pone C. et erit symphonia diatessaron, cuius chorda uocatur parhypate hypaton. Diuide item usque ad E. in tres partes, et in quarta pone B. cuius chorda uocatur hypate hypaton.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.