Anonymous: Statuta Nova

In Dei nomine, Amen. Anno Domini nostri Iesus XPI millesimo quadringentesimo septuagesimo sexto, indictione decima et die XXUIII mensis februarii.

Attendentes magnifici et excelsi domini D. D. Priores libertatis et Uexillifer iustitiae populi florentini una cum eorum uenerabilibus collegiis ad quasdam constitutiones seu correctiones statutorum ciuitatis Pisarum editas secundum iussum et litteras dictorum D. D. per prouidos uiros ser Guasparem olim ser Gulielmi de Franchis, ser Petrum olim Antonii de Roncionibus, ser Matteum Iohannis Fauglia, Dominicum olim domini Urbani de Ceuli, Leonardum olim Antonii de Uernagallis et Iohannes olim Mattei Setarum, omnes pisanos ciues una cum spectabilibus uiris Potestate et Capitaneo dictae ciuitatis Pisarumz et postmodum legitime confirmatas per Priores et Collegia eiusdem ciuitatis Pisarum sub die XII praesentis mensis februarii uel alio ueriori tempore ut constat publico instrumento exinde rogato manu ser Simonis Dini notarii publici et tunc militis socii dicti domini Capitanei nec non ad quamdam prouisionem de dicto praesenti mense februarii editam per opportuna consilia populi et communis Florentiae per quam dictis magnificis et excelsis dominis et Uexillifero iustitiae cum dictis eorum uenerabilibus Collegiis et duabus partibus eorum fuit concessa plenissima auctoritas examinandi dictas constitutiones, easque corrigendi, approbandi et improbandi, ordinandi et alia fiendi de quibus et prout in dicta prouisione continetur et fit mentio, uisis igitur et diligenter inspectis et examinatis dictis constitutionibus et ordinibus per dictos sex ciues pisanos facti statutis et ordinatis et omnibus in eis contentis uigore dictae prouisionis de qua superius fit mentio et omni meliori modo, uia et iure quibus magis et melius potuerunt, facto prius inter eos solemni scruptinio et demum obtento partitu et seruatis seruandis secundum ordinamenta dictae ciuitatis Florentiae corrigendo, addendo et minuendo, approbauerunt, confirmauerunt, deliberauerunt, statuerunt et reduxerunt dictas constitutiones et omnia et singula per dictos sex ciues facta, constituta et ordinata in omnibus et per omnia prout infra et sub infrascripto tenore et forma, uidelicet.

I. – "De instantia causae principalis ordinariae et dilationibus ad probandum per testes in ea.

In primis quod potestas et quisquam alius iudicans ciuitatis Pisarum teneatur et debeat quamcumque causam litem et controuersiam quae coram ipsis uel altero eorum uerteretur, si sit principalis et ordinaria expedire, diffinire et terminare per sententiam diffinitiuam infra terminum duorum mensium cum dimidio dierum utilium a die litis contestatae uel pro contestata habitae numerandorum, quamquidem litem statim lapsis decem diebus utilibus a die decursi peremptorii pro legiptime contestata haberi uoluerunt et in causa procedi posse et debere ad omnes actus perinde ac si expresse lis contestata fuisset, reseruantes nihilominus tam actori quam reo omnes et singulas exceptiones, oppositiones ac defensiones cuique ipsorum competentes usque ad finem causae. In ipsa uero causa lite et eius instantia litigator qui in ea intendit suam intentionem per testes probare teneatur et debeat testes inducere et suam intentionem per testes probare infra spacium uiginti dierum utilium a iam dicta die numerandorum saluo quod si reus uoluerit aliquid per testes legiptime probare contra personas testium ab actore productorum uel dicta eorum uel etiam in casibus a iure permissis pro sua defensione infra terminum quinque dierum utilium a die publicationis testium numerandorum audiatur et idem in actore uolente probare per testes contra personas et dicta testium pro parte rei inductorum infra iam dictos quinque dies seruetur et praedicta locum habeant in causa ordinaria principali.

2. – De instantia causae principalis extraordinariae et dilationibus ad probandum per testes in ea.

Si uero fuerit causa extraordinaria, tunc dictus Potestas et quislibet alius iudicans Pisanae ciuitatis teneatur et debeat ipsam causam, litem et controuersiam expedire, finire et terminare per sententiam diffinitiuam infra spacium duorum mensium dierum utilium a die litis contestatae uel pro contestata habitae numerandorum, quamquidem litem statim post lapsum quinque dierum utilium a die porrectae petitionis numerandorum pro contestata haberi decreuerunt et in causa procedi posse et debere ad omnes actus perinde ac si lis legiptime contestata fuisset, reseruantes nihilominus utrique litigantium omnes et singulas exceptiones oppositiones et defensiones eis et cuique ipsorum competentes usque ad finem causae. In qua causa, lite et controuersia quisque litigator qui intendit in ea de sua intentione uel defensione per testes probare possit, teneatur et debeat testes inducere et suam intentionem uel defensionem per testes probare infra spatium decem dierum utilium a iam dicta die litis contestatae uel pro contestata habitae numerandorum saluo quod reus ipse uolens legiptime per testes probare contra testes ab ipso actore inductos et dicta eorum et alias in casibus a iure permissis pro sua defensione infra terminum trium dierum utilium a die publicationis testium computandorum audiatur et idem in actore uolente contra personas testium pro parte rei inductorum uel dicta eorum legiptime probare infra iam dictos tres dies seruetur, post lapsos uero terminos suprascriptos ad probandum per testes in causa nullus litigantium audiatur.

3. – De poenis impositis actoribus si praedicta non seruauerint.

Quod si dominus Potestas uel alius quisque iudicans causam ipsam litem et controuersiam infra suprascriptos terminos uidelicet duorum mensium cum dimidio in causa ordinaria utilium et duorum mensium utilium in causa extraordinaria per sententiam causam diffinientem non expediuerit nec terminauerit, ex tunc instantia ipsius causae principalis ipso iure finita sit, et finita esse intelligatur, ipseque iudicans reum ab obseruatione iudicii absoluat et absoluere teneatur et actorem in expensis legiptimis in causa factis condemnet. Quas nisi prius reo restituerit uel taxatas reo differente recipere uel citato non comparente deposuerit mandato iudicantis, actor iterato de eodem agere non possit, his quae dicta sunt locum habentibus in causa principali.

4. – De instantia primae appellationis causae ordinariae et dilationibus ad probandum per testes.

Porro si quidem fuerit primae appellationis causa eo casu iudicantes qui de dicta prima appellatione cognoscunt in causa ordinaria teneantur et debeant ipsam appellationis causam per diffinitiuam sententiam diffinire et terminare infra spatium duorum mensium utilium a die decursi heremodicii computandorum in qua primae appellationis instantia teneatur et debeat uterque litigator tam appellans quam appellatus uolens de sua intentione uel defensione per testes aliquid probare ipsos testes inducere et per ipsos probare quidquid intendit et uult infra terminum decem dierum utilium a die decursi heremodicii computandorum, quod si litigator aliquid ex praedictis contra testes ab altera parte in ipsa instantia inductos uel dicta eorum aliquid legiptime probare uoluerit per testes, infra spatium trium dierum utilium a die publicationis testium numerandorum hoc facere possit, postea uero neuter litigantium ad probandum per testes in ipsa primae appellationis causa audiatur, et haec locum habeant in causa ordinaria primae appellationis.

5. – De instantia primae appellationis in causa extraordinaria et dilationibus ad probandum per testes.

Si uero fuerit causa extraordinaria primae appellationis, hoc casu iudicantes de ipsa causa cognoscentes teneantur et debeant ipsam appellationis causam diffinire et terminare per sententiam causam de qua agitur diffinientem infra unum mensem utilem a die decursi heremodicii numerandum. In qua etiam causa quisque litigantium ad probandum per testes admittatur infra terminum sex dierum utilium a die decursi heremodicii numerandorum et ad opponendum et probandum legiptime per testes contra testes aduersae partis in dicta instantia inductos et dicta eorum infra tres dies utiles a die ipsorum publicationis computandos audiatur, postea uero ad probandum per testes nullatenus audiatur.

6. – De poena iniuncta appellanti si praemissa non seruauerit.

Quod si iudicantes praefati ipsam primae appellationis causam infra terminos super scriptos uidelicet duorum mensium utilium in causa ordinaria et unius mensis utilis in causa extraordinaria per sententiam causam ipsam de qua agitur diffinientem non expediuerint nec terminauerint ex tunc ipsius primae appellationis instantia ipso iure sit finita ipsaque appellatio sit et esse intelligatur ipso iure deserta, primaque sententia rata et firma maneat et exinde iudicantes ipsi dictam appellationem fore desertam primamque sententiam ratam et firmam esse pronunciare teneantur et appellantem appellato in expensis legiptimis condemnare, praedictis in causa primae appellationis locum habentibus.

7. – De instantiis causarum nullitatis diffinitiuae sententiae, restitutionis in integrum et reductionis ad arbitrium boni uiri et dilationibus ad probandum per testes et poena iniuncta actoribus.

Declarantes propterea quod ea quae supra dicta sunt de temporibus instantiae primae appellationis et dilationibus in ea dandis seruentur et seruari debeant sub distinctione praedicta causae ordinariae et extraordinariae singula singulis congrue referendo et ea omnia quae supra dicta sunt in capitulo posito sub rubrica de poenis impositis actoribus locum et uires habeant in causis nullitatis diffinitiuae sententiae et restitutionis in integrum et reductionis ad arbitrium boni uiri principaliter a diffinitiua sententia petitae.

8. – De instantia secundae appellationis causae ordinariae et extraordinariae et de poena appellanti iniuncta.

Statuentes insuper quod si fuerit causa secundae appellationis ordinaria uel extraordinaria eo scilicet modo quo secundum iura municipalia Pisanae ciuitatis secunda appellatio est permissa eadem omnia quae superius dicta sunt de temporibus instantiae primae appellationis et dilationibus in ea dandis et de poena iniuncta appellanti si non seruauerit praemissa seruentur et seruari debeant sub distinctione praedicta causae ordinariae et extraordinariae uires et locum habeant in causa secundae appellationis singula singulis congrue referendo.

9. – De instantiis et dilationibus in causa appellationis ab interlocutoria et absolutoria.

Uolentes praeterea quod ea quae supradicta sunt de causa primae appellationis extraordinaria et dilationibus in ea dandis seruentur et locum habeant in causa appellationis interpositae a sententia interlocutoria eo casu tantum quo ipsa interlocutoria ferretur incidenter uel emergenter in causa siue ante litem contestatam uel pro contestata habitam siue post si ab ipsa secundum iura municipalia Pisanae ciuitatis potuerit appellari, et in causa appellationis interpositae ab absolutoria ab obseruatione iudicii si ab ipsa appellatio secundum iura municipalia praedicta sit permissa, alias non.

10. – De exceptione non facienda in et de causis forataneorum.

Declarantes etiam quae supra dicta sunt de temporibus instantiarum causarum principalium et appellationum in eis et qualibet earum dandis et de aliis prout supra continetur et scriptum est seruentur et seruari debeant et uires et locum habeant in causa uel causis forataneorum qui non sint de ciuitate Pisarum uel eius districtu ita quod pari modo et ordine tractentur et finiantur.

11. – De dilationibus dandis in productione instrumentorum.

Instrumenta autentica in quacumque causa instantiarum praedictarum usque ad sententiam per quemcumque litigantium produci possint, dum tamen per hoc non impediatur quin sententia infra dicta tempora suprascriptarum instantiarum feratur, nisi definitio totius causae uel alicuius articuli commissa fuerit consilio sapientis quo casu productio instrumentorum fieri non possit, et productio praedictorum instrumentorum fiat et fieri debeat saltem per sex dies ante finem temporis instantiae praefixi.

12. – De cessionibus dilationum in omnibus causis.

Praefatas autem dilationes et quaslibet earum supra tam in principalibus causis quam appellationum expressas, cedere uolumus ipso iure cuilibet litigantium etiam si nulla ipsarum per Iudicem data aut concessa fuisset.

13. – De mensibus utilibus et quot dierum sint, et quae sint causae extraordinariae.

Et quia superius fit mentio de mensibus utilibus et causis extraordinariis ad hoc ut de praedictis nulla possit dubitatio exoriri declarauerunt quod quilibet mensis utilis de quo superius fit mentio sit et esse intelligatur triginta dierum utilium tantum; causae uero extraordinariae sint et esse intelligantur omnes et singulae causae lites et controuersiae in quibus non fit uera litis contestatio et etiam in quibus summariae et de plano proceditur et iuris ordine non seruato et omnes et singulae causae lites et controuersiae in quibus agitur de quantitatae librarum centum monetae currentis et non maiori, uel de re ualente dictas libras centum et non plus et ab inde infra, quo casu iudicans quisque de tali causa cognoscens possit procedere summarie et de plano ipsamque finire et expedire celeriter ueritate comperta prout uiderit fore iuris, seruata tamen forma supra in secundo capitulo tradita.

14. – De citationibus ad respondendum positionibus.

Ad respondendum autem positionibus et interrogationibus in causa factis sufficiat in quacumque causa etiam principali bina citatio in quarum qualibet duorum dierum utilium dilatio concedatur, die ipsius citationis in termino computata. Quod si bis citatus personaliter uel domi contumax in respondendo fuerit sine iusta et euidenti causa, pro confesso habeatur de his quae in ipsis positionibus et interrogationibus continentur.

15. – De petitione consilii sapientis.

In consiliis uero petendis et exhibendis per iudicantes ea omnia et singula obseruare decreuerunt et eo modo et forma de quibus et prout alias in statutis Ciuitatis praedictae continetur et expressum est sub poena librarum centum sibi auferenda et communi Florentino applicanda, haec tamen illis adiiciendo quod dictum consilium peti debeat a quocumque litigantium ad minus per sex dies utiles ante finem instantiae cuiuscumque causae aliter illud petens non audiatur, ac etiam, cum in dandis nominibus iudicum non suspectorum a litigantibus calumniose et animo iudicium protelandi inderdum iuris periti non nunquam qui iura non nouerunt, interdum doctores in sepulcris reconditi dantur et nominantur, ideo huiusmodi abusibus et malitiis occurrentes prouidentur ut deinceps consilio sapientis concesso per iudicantes quoscumque, de cetero partes pro die sequenti iuridica monitae esse intelligantur ad nomina iudicantium non suspectoram in cedulis danda, ut hactenus consueuit, in quibus non nisi doctores iuris canonici uel ciuilis uel utriusque, uiuentes et cognitos inscribere debeant, quod si quis scolarem uel iurium imperitum aut doctorem mortuum inscripserit, iudex illum reiicere et non admittere teneatur: et nihilominus talis huiusmodi inscribens poenam librarum decem incurrat Camerae Comunis Florentini uice qualibet applicandam, quod si binis cedulis eadem die dictorum iudicum datis partes ipase minime concordes in electione dicti consultoris inuentae fuerint possit teneatur et debeat dictus iudicans sub dicta poena librarum centum Communi Florentini applicanda, intra tres dies utiles a die petitionis consili eas concordiam cogere et compellere mulcta indicta et captis pignoribus procedendo etiam ad detemptionem personalem et alias prout ipsi oportunum uisum fuerit. Qui consultor sic electus ea omnia et singula exequatur ad quae per ordinamenta praedicta astrictus esse cognoscatur infra illas et sub illis poenis de quibus supra fit mentio, prouiso quo pendente termino dictis consultoribus ad reddenda eorum consilia per dicta ordinamenta dato, tempora instantiarum cuiuscumque causae interim non labantur.

16. – De citationibus ad sententias.

De citationibus ad sententias ferendas et de tenore et forma earum et de poenis iudicantibus et de poenis impositis notariis curiarum ut scribant dies utiles uoluerunt ea omnia et singula seruari quae per ordinamenta nouissima Pisanae Ciuitatis de praedictis et eorum quolibet loquentia, statuta et ordinata sunt in omnibus et per omnia.

17. – De instantiis compromissorum et coactione arbitrorum.

De compromissis autem per arbitros et arbitratores expediendis, statuerunt et praesenti firmauerunt edicto quod omnia compromissa sine termino facta, spatio trium mensium continuorum a die facti compromissi computandorum finiantur, et per lapsum dicti termini finita esse intelligantur, declarantes et condentes quod quilibet iudicans Pisanae ciuitatis ad petitionem alterius partis uel ambarum teneatur et debeat cogere ipsos arbitros et arbitratores realiter et personaliter ipsosque detinendo et mulctam eis indicendo ad terminandas causas, lites quaestiones et controuersias eis commissas infra terminum in compromisso contentum, uel ubi terminus non esset expressus in compromisso infra dictum terminum trium mensium sub poena florenorum centum auri camerae Comunis Florentiae applicandorum in qua ipso facto ipse iudicans incurrat nisi praedicta adimpleuerit cum effectu ut supra dictum est.

18. – De iudice secundarum appellationum.

Insuper animaduertentes quod in ciuitate Pisana non est deputatus iudex seu iudicans secundarum appellationum et nullitatum licet olim iudex earum esset officium nouae Curiae pupillorum quod in praesentiarum uacat in Ciuitate praedicta et quod multae retroscriptis temporibus discordiae inter litigantes exortae fuere quisnam dictarum secundarum appellationum iudex esset, ideo ad tollendas omnes ambiguitates statuerunt et ordinauerunt quod Potestas Ciuitatis Pisarum qui erit pro tempore sit et esse debeat dictarum secundarum appellationum et nullitatum iudex competens ita quod a D. Capitaneo, qui est secundum alia ordinamenta Ciuitatis Pisarum iudex primarum appellationum et nullitatum in causis a ducentis florenis infra, appelletur et appellari debeat, quotiens huiusmodi secunda appellatio interponi permissa est per statuta Ciuitatis praedictae, ad dictum dominum Potestatem, dummodo non sit ille idem qui tulit sententiam in causa principali, quo casu appelletur et prouocetur ad eius successorem, et interim, donec dictus successor uenerit, tempora data ad diricturam deponendam et ad heremodicium mittendum et alia tempora instantiae non currant, sed statim currere incipiant ipsa die qua dictus successor officium ceperit: et praedicta uindicent sibi locum in causis futuris tantum.

19. – De executione rei iudicatae et instrumentorum.

Sententiae, lauda, arbitria et arbitramenta quae dari et ferri contigerit in futurum auctoritate quorumcumque statutorum ciuitatis Pisanae uel alias quomodolibet in quibuscumque causis et negociis ciuilibus executioni mandentur et mandari possint et debeant summarie et de facto incipiendo etiam a captura personae perinde ac si talis contra quem lata et data fuerint esset legiptime exbannitus et in banno positus et pronuntiatus pro debito in talibus sententiis, laudis, arbitriis et arbitramentis contentis secundum quod per formam capituli breui Pis. Communis positi sub Rub. "De capiendo homines pro debito", de tali banno disponentis ordinatur, post decem dies a die prolationis sententiarum talium, laudorum, arbitrorum et arbitramentorum proxime numerandos, uel postquam transiuerint in rem iudicatam nisi ab eis fuerit legiptime prouocatum, uel petita reductio ad arbitrium boni uiri et eadem executio fiat et fieri possit et debeat de quocumque instrumento debiti, mutui depositi et accomandigiae et de quolibet alio instrumento dummodo sit exequibile, clarum et liquidum et non exigat aliquam probationem et declarationem ipsius ita tamen ut dicta instrumenta et quodlibet eorum quae peterentur executioni mandari producantur ab illo in cuius persona loquuntur uel eius procuratore legiptimo uel habente iura a creditore uel ab herede uel habente causam ab ipso creditore. Et fiat antequam detur licentia capturae fides iudicanti uel curiae de his quae sunt necessaria ad legiptimationem personae executionem petentis. Et praedicta fiant et fieri debeant etiam si in eis uel aliquo eorum non esset appositum pactum quod debitor elapso termino capi possit, ordinantes praeterea ac statuentes quod quicumque captus uigore praedictarum sententiarum, laudorum, arbitriorum et arbitramentorum uel quorumcumque instrumentorum aut alias quomodolibet se non legiptime captum ostenderit, aut capturam ipsam inlegiptimam fuisse iudicanti constiterit uigore quietationis et pacti de non petendo, solutionis aut falsitatis, et id probauerit, possit teneatur et debeat dictus iudicans eum aliquem capi facientem dicto iniuram passo condemnare de facto in solidis quadraginta sibi ab eo exsoluendis pro quolibet die quo sic captus et detemptus permanserit et ipsum sic inglegiptime aliquem capi facientem ad dictos solidos quadraginta pro quolibet die ipsi capto numerandos uiribus sui officii personaliter uel in bonis cogere et compellere possit omni tam iuris quam facti exceptione remota penitus et reiecta.

20. – De causis mercantilibus et earum instantiis.

Quaestiones et causae mercantiles dependentes ex facto et traffico mercantiae inter mercatores tantum siue inter artifices tantum uel inter mercatores et artifices, mercantiliter tractentur, cognoscantur et terminentur per dictum Dominum Potestatem ciuitatis Pis. ad eius solitum bancum iuris, qui hactenus locumtenentis consulum curiae mercatorum in ciuitate Pis. fuit, summariae, de plano, sine strepitu et figura iudicii, iuris ordine non seruato, sola facti ueritate comperta, diebus feriatis et non feriatis exceptis feriis in honorem Dei, nec fiat distinctio inter quoscumque illa uertantur, hoc tamen modo et ordine in praemissis seruato quod si quidem causa fuerit ponderis uel ualoris librarum decem uel ab inde infra, dictus D. Potestas et locum tenens porrecta sibi tali quali petitione ab actore in scriptis reoque ad respondendum citato et uisis et auditis iuribus utriusque partis teneatur et debeat dictam causam per eius diffinitiuam sententiam decidere et terminare prout iuri et aequitati uiderit conuenire, si uero causa fuerit ponderis uel ualoris a dictis libris decem usque in centum et a libris centum usque in quingentis et ab inde supra, praemissa omnia et singula seruentur et seruari debeant dummodo in qualibet dictarum causarum in quibus ageretur de quantitatibus supra expressis si ab aliqua partium fuerit postulatum dictus D. Potestas et locum tenens teneatur et debeat uti consilio mercatorum partibus non suspectorum uidelicet in causa decem librarum usque in centum quattuor, a libris uero centum usque in quingentis sex et ab inde supra, decem. Qui mercatores modo et forma praemissis electi huiusmodi electionem acceptare teneantur causam et causas et partes audire, libros et scripturas diligenter examinare et super ea uel eis relationem in scriptis dicto D. Potestati et locumtenenti facere, et haec omnia infra tempus et terminum eis per dictum iudicantem statuendum sub poena librarum uiginti quinque pro quolibet incurrenda et Camerae Communis Florentiae applicanda. Uolentes ut antequam mercatores ipsi ad praedicta exequenda procedant, de bene et legaliter ac omni ui odio prece premio et qualibet humana gratia remotis referendo, solemniter in manibus iudicantis iuramentum praestent. Quam quidem praedictotum mercatorum relationem D. Potestas ipse uel locum tenens sequi teneatur et debeat et secundum eam diffinire et terminare talem causam infra terminum quadraginta dierum currentium a die datae petitionis numerandorum. Ita et tantum quarumcumque mercantilium causarum instantiam durare uoluerunt et non ultra, easdemque poenas tam iudicanti quam parti de quibus supra statutum et ordinatum est impositas esse si causas ipsas non expedierit uel expediri fecerit decreuerunt. A quibuscumque sententiis uel earum aliqua modo et forma praemissis latis nullatenus appellari nec remedio nullitatis illas aut earum aliquam infringi uoluerunt, sub poena librarum ducentarum cuique contrafacenti tollenda et Camerae Communis Florentiae applicanda. Et nihilominus, poena commissa uel non, talis sententia ratha maneat et exequi debeat prout alias per supra ordinata statutum est.

21. – De causis uertentibus inter ciues pisanos.

Item considerantes quod alias per statutum et ordinamenta ciuitatis Pis.7 seu reformationes eiusdem in effectu statutum fuit quod praefactus D. Potestas de quaestionibus librarum quinque uel ab inde infra possit cognoscere et decidere de facto et de quaestionibus a libris quinque supra usque in libris quadraginta uertentibus inter ciues pisanos teneatur et debeat facere et ordinare quod extrahantur tres ciues pisani prout latius in dictis reformationibus continetur, statuerunt reformationes praedictas ampliando quod ubi per illas disponitur de libris quinque extendatur ad libras decem inclusiue et ab inde infra et ubi disponitur de libris quadraginta extendatur ad libras centum inclusiue ut supra et procedatur in dictis causis eo modo et forma et prout et sicut in dictis reformationibus continetur.

22. – De ciuibus et praestantiatis non conueniendis alibi quam in curia D. Potestatis.

Insuper aduertentes quod ciues pisani et alii prestantiati et subeuntes onera in Ciuitate praedicta et eius burgis et subburgis grauia et diuersa incomoda dispendia et iacturas substinent quotidie ex eo quia passim et indistincte extra ciuitatem praedictam ad instantiam cuiuscumque personae loci collegii societatis et uniuersitatis officii et officialis ad iudicium euocantur. Et quod ualde obsonum et indignum uidetur cum in Ciuitate pisana sit continuo Dominus Potestas qui est iudex ordinarius et potest et debet de quacumque causa et lite in curia sua uertente et quae modo quopiam contra aliquem mouetur cognoscere et terminare, quod ad alios iudices uel magistratus contra pisanos ciues uel praestantiatos in dicta Ciuitate recursus habeatur et oporteat eos non sine ipsorum grauibus damnis et impensis sub aliis iudicibus litigare cumque per superiora ordinamenta breuitati litium sit ualde consultum et celeritati consequendae iustitiae opportune prouisum, ideo hac costitutione ad conseruandam dicti D. Potestatis iurisdictionem et ad superfluas et inutiles expensas subditorum amouendas statuendum duxerunt quod de cetero nullus ciuis pisanus uel prestantiatus et subiens onera in Ciuitate ipsa aut in eius burgis et subburgis possit et debeat quoquo modo directe uel indirecte aut aliquo quaesito colore citari cogi conueniri aut ad iudicium trahi ad petitionem singulae uel publicae cuiuscumque personae loci communis collegii societatis et uniuersitatis, officii aut officialis cuiuscumque solum et dumtaxat pro causis et negociis ciuilibus nisi coram D. Potestate Ciuitatis praedictae et eius curia, attento maxime quod idem D. Potestas uigore sui officii unicuique breue et expeditum iustitiae complementum subministrare potest et debet nec opus est ad alium pro commodiore et celeriore iustitia consequenda quoquo modo recurri. Et quod alias intra pisanos a dictis magnificis Dominis simile decretum extitit celebratum quod si quis huius constitutionis trangressor extiterit poenam librarum ducentarum Camerae Communis Florentiae applicandarum ipso facto incurrat et nihilominus omnia et singula acta et gesta per quemcumque contra praesentis constitutionis formam nulla sint ipso iure et nullam executionem mereantur non obstantibus quibuscumque in contrarium editis quibus per hac derogatum esse intelligatur etiam si de illis mentio spetialis fieri deberet. Et praedicta in praesenti capitulo contenta non habeant locum in ciuibus, magistratibus et officialibus Ciuitatis Florentiae.

23. – De donamentis mulierum et dotis confessione.

Item considerantes quam plures lites, discordias et controuersias annis superioribus exortas inter ciues pisanos praedictos et continue uigere super petitionibus donamentorum mulierum eis datorum a uiris uel aliis eorum contemplatione in domibus dictarum mulierum antequam traducantur a uiris, quae quidem donamenta secundum ueterem at laudabilem Pis. Ciuitatis consuetudinem pleno iure ad ipsas mulieres uel earum heredes spectabant et in talibus donamentis petendis et consequendis in bonis quondam uiri uel eius heredum praecipuum ius ipsis mulieribus competebat, hoc uero tempore huiusmodi donamenta quia data et facta mulieribus ipsis a uiris uel aliis eorum respectu post contractum matrimonium per uerba de praesenti et sic lege prohibente minime ualere et tenere nec mulieribus ius petendi aut consequendi illa competere nonnulli iurisconsulti asseruerunt. Unde cum plurima damna eisdem mulieribus et earum heredibus prouenerunt et continuo proueniant. Ex quo illarum indemnitati consulere, lites amouere et pristinam dictae Pis. urbis consuetudinem retinere cupientes, statuerunt quod omnia et singula huiusmodi donamenta ut puta anuli, iocalia, zonae, bursae, uestes ac similia iam data et donata et de cetero danda et donanda a uiris uel aliis eorum contemplatione uxoribus suis antequam traducantur ad ipsorum uirorum domos siue sint data ante contractum matrimonium per uerba de praesenti siue post, rite et legittime data et donata intelligantur et sint, et ipsarum mulierum propria efficiantur omnino et tamquam de rebus propriis agere et disponere possint et ualeant pro earum libito et ad illa petenda, consequenda et habenda ius ipsis mulieribus competere posse et debere aduersus heredes in bonis quondam uiri si apud eos remansisse uel illa alienasse aut in suam utilitatem quomodolibet conuertisse quondam uirum legiptime constiterit decreuerunt. Dummodo in praedictis donamentis non intelligantur uenire nec in eis comprehendi illae uestes quas uir mittit ad uxorem suam ut ad domum ipsius uiri ornatior ueniat die quo eam traducit, ut cioppae, cottae sericae uel purpureae et similes uestes. Et similiter confessionem dotis cum donatione propter nuptias factam a uiro uxori suae constante matrimonio etiam in ultima uoluntate ualidam et efficacem esse et plenam roboris firmitatem obtinere, dummodo huiusmodi dotis promissio manu pubblici notarii facta, ipsum matrimonium praecedat et appareat uoluerunt et ordinauerunt, non obstantibus quibuscumque legibus aut statutis in contrarium disponentibus. De donamentis uero quae mulier portat ad uirum ea seruentur et seruari debeant quae hactenus consueta sunt et per statuta ipsa antiqua dictae Ciuitatis disponuntur, et idem de anulis sponsalitiis.

24. – Quod statuta suprascripta habeant locum in Capitaneo et Potestate Pisarum.

Item ordinauerunt et decreuerunt quod praedicta omnia in dictis capitulis et statutis disposita ubi et quatenus loquuntur de magistratibus et ius reddentibus, locum habeant tantum in Capitaneo et Potestate Ciuitatis Pis. et non in aliis magistratibus quoquo modo.

25. – Quod nullus notarius emat gabellam Banci.

Item deliberauerunt et ordinauerunt quod nullus notarius uel procurator causarum per se uel per alium aut pro alio possit uel ualeat emere uel acquirere gabellam Banci Potestatis dictae Ciuitatis Pis. uel si eam emerit uel acquisierit aut emi uel acquiri fecerit durante emptione uel acquisitione praedicta non possit modo aliquo directe uel indirecte aut sub aliquo quaesito colore procurare uel sollicitare causas uel circa eas officium notariatus uel procuratoris exercere sub poena florenorum uiginti quinque largorum pro quolibet contrafaciente et qualibet uice auferenda et Communi Florentiae applicanda.

26. – Quod contrafacientes sint suppositi conseruatoribus legum.

Item deliberauerunt ordinauerunt et decreuerunt quod omnes et singuli contrafacientes contentis in dictis capitulis uel aliquo eorum siue essent iudices siue priuati, sint et esse intelligantur suppositi cognitioni Conseruatorum legum Ciuitatis Florentiae et notarius dictorum Conseruatorum debeat copiare praedicta omnia capitula apud statuta eorum officii ut de praedictis possint dicti Conseruatores omni tempore habere scientiam.

27. – Quod praesentia statuta habeant locum in causis futuris.

Praesentes autem constitutiones et omnia et singula in eis et qualibet earum comprehensa tamquam ius nouissimum continentes uoluerunt et mandauerunt cuique dispositioni iuris communis uel municipalis ac cuique capitulo constituti uel breuis et alio consilio uel ordinamento pisani communis et populi et alterius cuiuscumque loci preferri et in obseruantia anteponi, declarantes postremo quod praedicta omnia et singula in praesentibus constitutionibus contenta in futuris causarum instantiis non autem in pendentibus uindicent sibi locum et pendere quoad haec instantia intelligatur si fuerit lis contestata uel pro contestata habita in praedictis etiam si de praedictis uel aliquo praedictorum foret hic uel esset facienda mentio specialis uel ipsorum tenor deberet hic illorum uigore de uerbo ad uerbum fieri descriptio. Et erant ita scripta. Ego Ioannes olim S. Marci Thomasis de Romena imperiali auctoritate iudex ordinarius notariusque publicus et ciuis florentinus et in praesentiarum scriba magnificorum dictorum Dominorum Priorum libertatis et Uexilliferi iustitiae praedictis omnibus et singulis in X proxime praecendentibus chartis de membranis contentis interfui eaque rogatus aliis meis negociis occupatus scribenda et pubblicanda commisi infrascripto D. Bartolomeo de Leonibus notario et coadiutore infrascripto, ideoque sub signum meum apposui consuetum. Et erant ita scripta. Ego Bartolomeus olim D. Gabrielis Francisci de Leonibus ciuis florentinus imperiali auctoritate iudex ordinarius notarius publicus nec non ad praesens coadiutor suprascripti spectabilis uiri D. Ioannis D. Marci de Romena notarii et scribae praefatorum magnificorum Dominorum praedicta omnia et singula in praesentibus et aliis X proxime praecedentibus chartis de membranis simul sutis ex commissione mihi facta per dictum S. Ioannem de qua supra patet ex libris deliberationum et partitorum dictorum magnificorum Dominorum per dictum D. Ioannem rogatus fideliter scripsi hic transumpsi et publicaui nihil addens uel minuens quod sensum mutet uel uariet intellectum ideoque ad fidem et robur ipsorum subscripsi et signum meum consuetum apposui. Exhibita et praesentata fuerunt et sunt praefata noua statuta Pis. Ciuitatis et eorum approbatio pro parte magnificorum Dominorum nostrorum spectabilibus patribus prioribus et collegiis praefatae Ciuitatis Pis. et mihi Ioanni notario infascripto Dominicae Incarnationis anno mille–simo quadringentesimo septuagesimo octauo, indictione X, die uero XXIII mensis martii, more Ciuitatis Pis. Subscriptio int. not. Ego Ioannes filius olim S. Bertoli S. Antonii de Sancto Cassiano ciuis Pisarum, imperiali auctoritate iudex ordinarius nec non notarius et cancellarius praefatorum Dominorum substitorum praedictorum exhibitis et praesentatis interfui et inde rogatus scribere scripsi et statuta praedicta sumi scribi et copiari per alium mihi fidum feci ex originali publico praedicto rafrontato quinque proximis praecedentibus chartis membraneis simul sutis et ligatis in praesenti libro uocato Constituto pisano et quia cum originali praedicto concordare inueni nihil addito uel diminuto quod sensum mutet uel uariet intellectum, ideo me subscripsi et signo et nomine meis solitis roboraui in fidem et testimonium omnium et singulorum praemissorum. Haec est copia infrascripti capituli de praesenti noua reformatione pisanae Ciuitatis tenoris infrascripti: Item prouiderunt et deliberauerunt quod Dominus Potestas Pisarum Ciuitatis tam cum scripturis et testibus quam sine, posita coram eo et eius curia reclamatione prout eiusdem discreptioni uidebitur melius et utilius conuenire de facto auditis partibus de quaestionibus et differentiis librarum quinque et ab inde infra coram eo uertentibus et quae quomodolibet oriri possent, possit et ualeat cognoscere et decidere de facto et sine strepitu et figura iudicii, ita quod a declaratis cognitis et decisis nullo aliquo tempore appellare possit aut de nullitate dicere uel opponere (sic) non obstantibus aliquibus statutis legibus et ordinamentis in contrarium disponentibus et quod de et pro litibus quaestionibus et differentiis a libris quinque supra usque in libris quadraginta inclusiue uertentibus coram eo et eius curia inter ciues pisanos ad petitionem cuiscumque partis tam actoris quam rei possit teneatur et debeat D. Potestas facere et ordinare quod extrahantur tres ciues pisani de bursa per praedictos reformatores ordinata et alias pro tempore ordinanda dictis partibus seu alicui earum non suspecti sorte et fortuna et quod suspecti a qualibet dictarum partium ligantium nominare debeant et suspecti extracti habeant deuetum et tunc remittantur in dictis bursis et in eorum loco extrahi debeant alii non suspecti secundum ordinamenta edita uel edenda qui tres ciues sic extracti ex commissione dicti D. Potestatis habeant intelligere differentias dictarum partium eis commissas in temporibus et terminis eis assignandis per dictum D. Potestatem semel et pluries non maioribus uno mense in totum prout suae discreptioni uidebitur conuenire inspecta importantia causae et litis praedictae et dictis differentiis intellectis dicti tres ciues seu duo partes eorum in concordia teneantur et debeant summarie decidere et terminare inter dictas partes et eorum laudum et sententiam eorum propriis scriptis eorum sigillo sigillatis referre et portare dicto D. Potestati seu eius uicario qui D. Potestas teneatur et debeat confirmare dictum laudum et sententiam et sic confirmata postea aperiri facere et pubblicare quae sic confirmata de iure ualeat et teneat et ualitura sit omni exceptione remota, interposita ut supra dicti D. Potestatis aucthoritate et sic ea executioni mandari possit et debeat per eos ad quos pertinebit nec ab ea appellari aut de nullitate opponi possit sub poena librarum centum cuilibet contrafacenti auferenda et Communi Pis. applicanda pro tribus partibus et pro reliqua quarta parte rectori et dictum laudum et sententiam facere et referre teneantur et debeant dicti tres ciues infra tempus eius ut supra assignandum sub poena librarum uigintiquinque eisdem et cuilibet eorum auferenda et ut supra applicanda. Et erant ita subscripta: Ego Carolus Io. D. Caroli de Uecchiano pis. ciuis publicus notarius pis. imperiali auctoritate et iudex ordinarius qui omnia et singula in praesenti facie contenta scripsi ideo ad fidem praemissorum me subscripsi. Nos Camillus de Parmeriis senensis I. U. D. canonicus buconouensis R.mi D.ni Archiepiscopi Pisani in spiritualibus et temporalibus uicarius generalis fidem facimus et attestamur qualiter spectabilis et egregius uir D. Bartolomeus de S. Cassiano qui suprascripta statuta publicauit et autenticauit tempore dicti facti autentici et postea fuit, prout hodie est, bonus lealis autenticus et fidedignus notarius et suis scripturis publicis et autenticis datur et adhibetur plena et indubitata fides in iudicio et extra. In cuius rei testimonium etc. Dominicae Incarnationis anno millesimo quingentesimo uigesimo indictione octaua, die uero XXIII mensis februarii, stilo pisano. Ego Ioannes de Uen. notarius in dicta Curia de mandato. Hic sigillum. Ego Iacobus Andreae Lauaianus ciu. Pis. imperiali auctoritate iudex ordinarius atque notarius publicus nec non cancellarius actans magnificorum patrum Priorum ciuitatis Pis. quia suprascripta statuta noua edita anno millesimo quadringentesimo septuagesimo sexto una cum originalibus statutis pisanae ciuitatis quae nunc sunt in uiridi obseruantia auscultando concordare inueni nullo addito uel diminuto quod sensum mutet uel uariet intellectum, ideo subscripsi et signo et nomine meis solitis nec non sigillo Pisani Communis roboraui in fidem robur et testimonium omnium praemissorum. Dominicae Incarnationis anno MDXX indictione octaua die uero uigesima quarta februari, stilo pisano. Hic sigillum. Laus.