Library › Latin: Early Christian Writings › De Azymo et Fermentato
This short work by Anselm of Canterbury, written as a letter to a bishop, discusses the controversy between Latins and Greeks over the use of unleavened or leavened bread in the Eucharist. Anselm opens with a sharp greeting: he would gladly salute the bishop as a friend if he were sure that he did not favour the successor of Julius Caesar, Nero and Julian the Apostate against the successor of Peter. He sends his treatise on the procession of the Holy Spirit and adds this discussion. He argues that the sacrament is valid with either bread, since the Gospel says only that the Lord took bread, though it is certain that he used unleavened bread, and defends the Latin practice against Greek criticism.
The letter is addressed to Walram, bishop of Naumburg, a supporter of the emperor Henry IV in the investiture conflict, which explains the barbed opening. It shows Anselm applying calm reasoning to a point of dispute between East and West, distinguishing what is essential to the sacrament from matters of custom. It complements his De Processione Spiritus Sancti as a statement of the Latin position at the time of the crusades.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 158, Parisiis 1853), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
De Azymo et Fermentato
Anselm of Canterbury, Saint · every word parsed
1
Scienti breuiter loquor. Si certus essem prudentiam uestram non fauere successori Iulii Caesaris, et Neronis, et Iuliani apostatae, contra successorem et uicarium Petri Apostoli, libentissime uos ut amicissimum et reuerendum episcopum salutarem. Quoniam autem ad defensionem ueritatis, quam contra Graecos, qui ad uos uenerunt, quaeritis, secundum posse nulli deesse debemus: opusculum uobis misi, quod de Spiritus sancti processione contra illos edidi.
CAPUT PRIMUM. Salua Sacramenti ueritate, azymum aut fermentatum panem assumi.
De sacrificio uero, in quo iidem Graeci nobiscum non sentiunt, multis rationibus catholicis uidetur, quia quod agunt non est contra fidem Christianam. Nam et azynum et fermentatum sacrificans panem, sacrificat. Et cum legitur de Domino, quando corpus suum de pane fecit, quia accepit panem, et benedixit; non additur, azymum, uel fermentatum. Certum tamen est quia azymum benedixit; forsitan non quia res, quae fiebat, hoc exigebat; sed quoniam coena, in qua hoc factum, hoc exigebat. Et cum alibi se, et carnem suam, panem uocauit , quia, sicut isto pane uiuit homo temporaliter, ita illo uiuit in aeternum, ait, azymum uel fermentatum; quia uterque pariter panis est. Non enim differunt azymus et fermentatus substantialiter (ut quidam putant) sicut homo nouus ante peccatum, et inueteratus fermento peccati nequaquam substantialiter differunt. Propter hoc ergo solum uidetur se et carnem suam panem uocasse, et de pane corpus suum fecisse: quia sicut iste panis azymus, siue fermentatus, dat uitam transitoriam; ita corpus eius aeternam: non quia fermentatus est, uel azymus. Quamuis in Lege, ubi fere omnia in figura fiebant, praeceptum sit azymum in Pascha panem manducare ; ut ostenderetur quod Christus, quem exspectabant, sincerus et mundus futurus esset; nos, qui manducaturi eramus corpus eius, similiter mundi esse moneremur ab omni fermento nequitiae et malitiae. Iam uero, postquam de ueteri figura ad nouam ueritatem uenimus, et azymam Christi carnem comedimus, non est nobis necessaria uetus illa figura in pane, de quo carnem ipsam conficimus.
CAPUT II. Aptius in azymo confici Sacramentum, quam in fermentato.
5
Apertissimum tamen est quia melius sacrificatur de azymo quam de fermentato, tum quia ualde aptius et prius et diligentius fit, tum quia Dominus hoc fecit. Unde illud non est tacendum quia, cum Graeci anathematizant azymitas (sic enim nos uocant), anathematizant Christum. Si autem dicunt quia iudaizamus; dicant similiter Christum iudaizasse. Et si audent asserere Christum propter Iudaismum, ut praeceptum de azymo datum seruaret , de azymo corpus suum fecisse, absurdissime errant: cum illum tam sinceram nouitatem infecisse fermento uetustatis existimant. Patet igitur quia, cum usus est azymo ad illud opus, non hoc fecit ut praeceptum de azymo seruaret, sed ut fermentarios, quos praeuidebat, reprobans azymitas approbaret; aut certe ut, si etiam fermentarii approbarentur, azymitas quoque approbaret.
CAPUT III. Latinos in azymo conficientes non Iudaizare.
Quod aiunt nos iudaizare, non est uerum: quia non sacrificamus de azymo, ut legem ueterem seruemus: sed ut hoc diligentius fiat, et Dominum, qui hoc non iudaizando fecit, imitemur. Cum enim facimus aliquid, quod Iudaei, ut Iudaismum seruarent, faciebant, non iudaizamus, si non propter Iudaismum, sed propter aliam causam, hoc agimus. Si enim in diebus Paschae azymum panem aliquis comedat, siue quia non habet alium, siue quia illo magis delectatur quam fermentato; aut si quis propter infirmitatem, praeputium circumcidere cogitur; aut si boui suo quis trituranti, ne esuriat, os non obturat, nullus nisi insipiens haec agentem iudaizare iudicabit. Cum ergo nos panem azymum sacrificamus, non ut per azymi figuram talem Dominum Iesum futurum significemus, sed ut ipsum panem in corpus eius, diuina uirtute operante, sicut ipse fecit, sacrificemus: nequaquam in hoc Legis uetustatem seruamus, sed Euangelii ueritatem celebramus. Denique quando idem ipse hoc fecit, 136 et ait discipulis suis: Hoc facite in meam commemorationem ; si noluisset ut nos, quibus hoc in apostolis praecepit, hoc de azymo faceremus, praemonuisset nos in eis; et dixisset: Ne faciatis hoc de azymo. Quare cum dicens, Hoc facite, azymum non excepit, quis est cuius intellectus audet excipere quod ipse fecit, et hoc prohibere quod ipse non solum nullo sermone prohibuit, sed etiam opere praecepit? Quis, inquam, nisi plus sapiens quam oportet sapere, tantum confidat de sapientia sua, ut praesumat uel proferre, quia, cum dixit Dominus: Hoc facite, sicut competenter subintelligimus, quod ego: sic indubitanter sit subaudiendum, sed non de hoc, unde ego. Item si diuina per ea, quae digniora cognoscimus, exsequi debemus; cum sacrificium, de quo agitur, de panis siue azymi, siue fermentati, substantia constet esse celebrandum, quem panem digniorem aestimamus ad faciendam Dominici corporis ueritatem, nisi illum quem et uetus lex elegit ad significandam, et Euangelium ad exhibendam eamdem ueritatem? Si ergo respondemus Graecis nos hoc de azymo, non propter figuram, sed propter praedictas causas facere, nihil hic intelligi ualet, cur nos Graeci anathematizandos, aut saltem reprehendendos recte iudicent.
CAPUT IU. Retorquetur in Graecos argumentatio, qua probant Latinos in azymo conficientes iudaizare.
At si dicunt nos non hoc agere posse de azymo sine intellectu figurae; per quod iudaizare probamur: ergo nec illi similiter queunt ad hoc ipsum uti fermentato sine figura; quia et uetus Scriptura per fermentum designat peccatum, cum exsecratur in Pascha suo comedere fermentatum ; et noua, dum monet nos in Pascha nostro epulari non in fermento ueteri, neque in fermento malitiae et nequitiae . Dicimus etiam quia nos non iudaizamus, si figuram tenemus in azymo: quoniam non significamus Christum sine fermento peccati uenturum, tanquam Iudaei; sed monstramus eum talem uenisse, sicut Christiani: et per hoc monemur tales nosmetipsos exhibere, quale Pascha nostrum est quod manducamus. Illi autem nec Iudaeos, nec Christianos in hoc se profitentur, quia Deum in fermenti sui figura, nec uenturum, ut Iudaei; nec uenisse, ut Christiani, sine peccato significant: sed potius paganis fauere uidentur, qui illum, sicut alios homines, peccato fermentatum existimant. Si uero aiunt Christianos non debere uti figuris, quia uetera transierunt , in quibus erant necessariae: negent (ut alia taceam) baptismum esse figuram cuiusdam mortis et sepulturae, contra Apostolum dicentem: Quicunque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem . Aut si concedunt nos uti figuris, sed non in eisdem rebus, quibus in figura lex uetus utebatur, et ideo non esse panem azymum assumendum ad ullam figuram, quia ad hoc in eadem lege accipitur: non baptizent in aqua, quoniam Patres nostri omnes in Moyse baptizati sunt in nube, et in mari ; quod negari nequit in figura fuisse: ne uideantur baptizare baptismo Ioannis, qui baptizauit in aqua. Si ergo irreprehensibiliter figurate baptizamus in aqua: licet illud baptisma uetus, quod fuit huius noui figura, in aqua fuerit: quaenam est in ista Graecorum sapientia, quae propter hoc, quia uetus Pascha, per quod nostrum figuratum est, celebratum est in azymis, detestatur nos sacrificare corpus Christi, qui est Pascha nostrum, de azymo in figura, siue ad commemorandum quia talis fuit ille, cuius corpus sacrificamus, scilicet sine peccati infectione; siue ad commonendum nos, quia corpus eius comedimus, tales debere esse, secundum Apostolum dicentem: Expurgate uetus fermentum, ut sitis noua conspersio, sicut estis azymi. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque epulemur non in fermento ueteri, neque in fermento malitiae et nequitiae; sed in azymis sinceritatis et ueritatis .
10
CAPUT U. Loca Scripturae quibus Graeci contra Latinos in controuersia de fermentato abutebantur, congrue exposita, ac primum tractatur illud: Littera occidit.
Siue itaque in figura sacrificemus azymum panem, siue sine omni figura, nullatenus nos Graeci reprehensibiles ualent ostendere; sed aut soli nos bene agimus, illi non bene; aut nos melius et diligentius, si illi bene. Nempe satis ostendunt se nullam habere rationem ad suam partem confirmandam, nostram infirmandam: cum hoc contra nos proferunt, quod nullo modo aut contra nos, aut cum illis esse cognoscitur. Obiiciunt enim nobis, sicut in uestra legi epistola, quod dicit Apostolus: Littera enim occidit; spiritus autem uiuificat ; et quod Amos propheta: Sacrificate, inquit, de fermentato laudem . Unde nituntur ostendere quia littera, quae uetus Pascha celebrari iubet in azymis, nos occidit; cum eam seruamus, azymum sacrificando, non bene Apostoli uerba intelligentes. Littera enim tunc dicitur occidere, quando illa iubens a peccato declinare, peccatum ostendit: quoniam, nisi adiuuet gratia, ut fiat quod iubetur, inobedientem et praeuaricatorem facit. Quod in Epistola ad Romanos idem aperte monstrat Apostolus, dicens: Peccatum non cognoui nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non concupices . Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem uiuebam sine lege aliquando. Sed cum uenisset mandatum, peccatum reuixit. Ego autem mortuus sum, et inuentum est mihi mandatum, quod erat ad uitam, hoc esse ad mortem. Nam peccatum, occasione accepta per mandatum, seduxit me, et per illud occidit . Sic littera sine adiuuante gratia occidit, Spiritus autem uiuificat; sicut ait idem Apostolus ad Titum: Cum autem benignitas et humanitas apparuit Saluatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos; sed secundum suam misericordiam saluos nos fecit per lauacrum regenerationis et renouationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Iesum Christum Saluatorem nostrum, ut iustificati gratia ipsius haeredes simus secundum spem uitae aeternae . Ideo cum dixisset: Sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros Noui Testamenti, non littera, sed spiritu , ait: littera enim occidit: spiritus autem uiuificat . Ac si dicat: Fecit nos Deus ministros Noui Testamenti, quod non est in littera occidente, sicut Uetus; sed in spiritu uiuificante. Ad utrumque uero, ad occisionem scilicet litterae et uiuificationem spiritus, pertinet quod subiunxit: Quod si ministratio mortis, litteris deformata in lapidibus, fuit in gloria; ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi propter gloriam uultus eius, quae euacuatur: quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria? Nam si ministratio damnationis gloria est, multo magis abundat ministerium iustitiae in gloria. Nam nec glorificatum est, quod claruit in hac parte, propter excellentem gloriam. Si enim quod euacuatur, per gloriam est: multo magis quod manet, in gloria est. Habentes igitur talem spem, multa fiducia utimur: et non sicut Moyses ponebat uelamen super faciem suam, ut non intenderent filii Israel in faciem eius, quod euacuatur; sed obtusi sunt sensus eorum: usque in hodiernum enim diem idipsum 137 uelamen in lectione Ueteris Testamenti manet non reuelatum; quoniam in Christo euacuatur. Sed usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, uelamen est positum super cor eorum. Cum autem conuersus fuerit ad Dominum, auferetur uelamen. Dominus autem spiritus est; ubi autem spiritus Domini, ibi libertas. Nos uero omnes reuelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem, tanquam a Domini spiritu. Ideo habentes administrationem, iuxta quam misericordiam consecuti sumus, non deficimus De occisione litterae, et uiuificatione spiritus, superfluum mihi uidetur super haec aliquid addere. Satis igitur patet quia nec Graecis prodest, nec nobis obest, quod de occidente littera obiiciunt.
CAPUT UI. Quomodo propheta iubeat sacrificari de fermentato laudem.
Quod autem assumunt de propheta: Uenite in Galgala, et impie agite: et sacrificate de fermentato laudem ; intelligendum est esse dictum aut approbando tale sacrificium, aut reprobando. Sed si hoc praecipit propheta, ut secundum eos loquar, illos occidit littera, qui litteram seruando, de fermentato sacrificant. At si hoc exprobrando dictum est, qua fronte sacrificant quod propheta in sacrificium exsecratur: aut qua ratione hoc in auctoritatem sibi assumunt? Quod autem hoc propheta non iubendo, sed reprehendendo dixerit, dubium non est; cum hoc impiae actioni associauerit. Dixerat enim: Uenite ad Bethel, et impie agite. Et paulo post, continuata increpatione ait: Et sacrificate de fermentato laudem. Aut ergo tanta ratione partem suam fermentarii defendant, quanta suam roborant azymitae: aut reiiciant suum fermentum, et fiant azymitae: aut si nec illud ualent, nec istud uolunt, saltem non reprehendunt azymitas.
CAPUT UII. Connubia Latinorum de eadem cognatione in certis gradibus dissitis, male a Graecis reprobata.
15
In tertia quaestione, sicut intelligo, mandatis quia Graeci detestantur nostra connubia, ubi cognati cognatis de alia cognatione copulantur. Quod cur faciant, nullam uideo auctoritatem aut rationem. Nam si hoc in suis prohibent fieri connubiis, aut non extendunt cognationes usque ad septimam generationem, sicut nos; aut impossibile uidetur seruari, quod praecipiunt. Sunt enim saepe in una cognatione plusquam centum uiri et mulieres egentes coniugio. Totidem igitur cognationes inuenire necesse est, de quibus singulis singuli eligantur uiri et mulieres, quibus illi de una cognatione singuli singulis copulentur. Aut itaque detestabilia sunt indubitanter eorum connubia, si intra septem generationes sunt; nec debent reprehendere nostra, quando cognati coniunguntur cognatis de alia cognatione, quod nulla prohibet auctoritas uel ratio; aut impossibile est, ut dixi, seruare quod praecipiunt; ut scilicet, tot cognationes exquirantur ad unius cognationis connubia, quot sunt in illa uiri et mulieres petentes coniugia. Quod autem sine omni auctoritate et ratione fit contra rationem, absque dubio rationabiliter repudiandum iudicatur.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.