Anselm of Canterbury, Saint: De Casu Diaboli

62

CAPUT PRIMUM. Quod etiam ad angelos dicatur: Quid habes, quod non accepisti? et a Deo non sit nisi bonum, et esse: et omne bonum sit essentia, et omnis essentia bonum.

DISCIPULUS. Illud Apostoli: Quid habes, quod non accepisti? dicitur hominibus tantum, an et angelis? MAGISTER. Nulla creatura habet aliquid a se. Quod enim seipsum a se non habet, quomodo habet a se aliquid? Denique si non est aliquid, nisi unus qui fecit et quae facta sunt ab uno: clarum est quia nullatenus potest haberi aliquid, nisi qui fecit, aut quod fecit. DISC. Uere clarum est. MAG. Sed neque ipse factor, neque quod factum est, potest haberi nisi ab ipso factore. DISC. Nec hoc minus clarum. MAG. Ille igitur solus a se habet quidquid habet; et omnia alia nonnisi ab illo habent aliquid: et, sicut a se nonnisi nihil habent; ita ab illo nonnisi aliquid habent. DISC. Non plane uideo quod ait, quod a Deo non habent alia nisi aliquid. Nam quis facit alius, ut multa, quae uidemus transire de esse ad non esse, non sint quod erant; etiamsi omnino in nihilum non transeant? Aut quis facit non esse, quidquid non est; nisi ille qui facit esse, omne quod est? Item si non est aliquid, nisi ideo quia Deus facit; necesse est ut quod non est idcirco non sit, quia ipse non facit. Sicut ergo illa quae sunt, ab illo habent esse aliquid; ita quae non sunt, uel quae de esse transeunt ad non esse, uidentur ab eodem ipso habere esse nihil. MAG. Non solum illi dicitur facere aliquid esse, aut aliquid non esse, qui facit ut sit, quod non est; aut ut non sit, quod est: sed etiam ille, qui potest facere ut non sit aliquid, et non facit, dicitur facere esse; et qui potest facere ut aliquid sit, nec facit, dicitur facere non esse. Quippe non ille tantum dicitur facere aliquem nudum esse, aut non esse indutum, qui eum despoliat; sed et qui spoliantem, cum prohibere possit, non prohibet: sed ille proprie dicitur hoc facere, iste uero improprie. Cum enim iste dicitur quia fecit esse nudum, aut non esse indutum, non aliud intelligitur nisi quia, cum posset, non fecit ut non esset nudus, aut ut maneret indutus. Hoc modo Deus dicitur multa facere quae non facit: ut, cum dicitur inducere in tentationem; quoniam non defendit a tentatione, cum possit: et facere non esse, quod non est; quoniam, cum possit, non facit esse. At si consideres ea quae sunt, cum transeunt ad non esse, ipse facit ea non esse. Quoniam namque non solum non est aliqua alia essentia, nisi illo faciente; sed nec aliquatenus manere potest, quod facta est, nisi eodem ipso seruante. Cum ipse desinit seruare quod fecit; non ideo id, quod erat, redit in non esse, quia ipse facit non esse; sed quia cessat facere esse. Nam et cum quasi iratus destruendo aliquid aufert esse, non est ab illo non esse; sed illo tollente, uelut suum, quod praestiterat, quod ab eo factum seruabatur ut esset, redit in non esse, quod non ab illo, sed a se, antequam fieret, habebat. Si enim ab aliquo tunicam repetas, quam illi nudo sponte ad tempus praestiteras, non habet a te nuditatem; sed, te quod tuum erat tollente, redit in id quod erat antequam indueretur a te. Nempe sicut a summo bono non est nisi bonum, et omne bonum est a summo bono, ita a summa essentia non est nisi essentia, et omnis essentia est a summa essentia: unde, quoniam summum bonum est summa essentia, consequens est ut omne bonum sit essentia, et omnis essentia bonum. Nihil ergo et non esse, sicut non est essentia, ita non est bonum. Nihil itaque et non esse, non est ab illo, a quo non est nisi bonum et essentia. DISC. Aperte nunc uideo quia sicut bonum et esse, non est nisi a Deo; ita non est a Deo, nisi bonum et esse. MAG. Uide ne ullatenus putes, cum in diuinis libris legimus, aut cum secundum illos dicimus Deum facere malum, aut facere non esse, quia negem propter quod dicitur; aut reprehendam, quia ita dicitur: sed non tantum debemus inhaerere improprietati uerborum ueritatem tegenti, quantum inhiare proprietate ueriatis sub multimodo genere locutionum latenti. DISC. Ista nonnisi non intelligenti aut calumnioso habes opus dicere. MAG. Redi ad id quod incoepisti, et uide si non solum homini, sed et angelo potest dici quia non habet quod non accepit

CAPUT II.

Cur uideatur diabolus ideo non accepisse perseuerantiam, quia Deus non dedit.

DISC. Satis patet non minus angelo quam homini conuenire. Constat ergo quia ille angelus, qui stetit in ueritate, sicut ideo perseuerauit, quia perseuerantiam habuit; ita ideo perseuerantiam habuit, quia accepit; et ideo accepit quia Deus dedit. Consequens est igitur quia ille, qui in ueritate non stetit, quemadmodum ideo non perseuerauit, quia perseuerantiam non habuit; sic ideo non habuit perseuerantiam, quia non accepit; et ideo non accepit, quia Deus non dedit. Si ergo potes, uolo ut ostendas mihi culpam eius; cum ideo non perseuerauerit, quia ille non dedit, quo non dante nihil habere potuit. Certus sum enim, etiamsi non uideam, non 63 illum nisi iuste a summe iusto damnatum, nec sine culpa iuste illum potuisse damnari. MAG. Unde putas consequi, si bonus angelus ideo accepit perseuerantiam quia Deus dedit, malum ideo non accepisse, quia Deus non dedit? DISC. Quia si bono angelo datio est causa acceptionis, puto non dationem esse malo angelo causam non acceptionis: et si ponitur non datio, uideo necessariam esse causam ut sequatur non acceptio: et omnes scimus quia cum non accipimus quod uolumus, non ideo non datur, quia non accipimus; sed ideo non accipimus, quia non datur. Denique quoscunque legi aut audiui facere quaestionem hanc: hac ratione eam, in quantum memini constituunt; quia si bonus angelus ideo accepit, quia Deus dedit, malus angelus ideo non accepit, quia Deus non dedit: nec memini me adhuc huius consequentiae solutionem uidisse.

CAPUT III.

Quod ideo Deus non dedit, quia ille non accepit.

MAG. Nulla est tibi consequentia: potest enim non dare, non esse causa non accipiendi, etiamsi dare semper esset causa accipiendi. DISC. Ergo si ponatur non dare, non necesse est sequi non accipere. Quare potest esse accipere, etiamsi non sit dare. MAG. Non est ita. DISC. Exemplo uolo mihi ostendas quod dicis. MAG. Si ego porrigo tibi aliquid, et tu accipis; non ideo do quia accipis; sed ideo accipis, quia do; et est datio causa acceptionis. DISC. Ita est. MAG. Quid si id ipsum porrigo alii, et non accipit; illene ideo non accipit, quia non do? DISC. Potius uidetur quia tu ideo non das, quia ille non accepit. MAG. Hic igitur non dare, non est causa non accipiendi; et tamen si pono me non dedisse, causa est consequendi illum non accepisse. Aliud namque est rem causam esse alterius rei: aliud positionem rei esse causam ut sequatur aliud. Cum enim incendium non sit causa ignis, sed ignis incendii, positio tamen incendii semper causa est ut sequatur esse ignem. Si enim est incendium, necesse est ignem esse. DISC. Necesse est me sic esse fateri. MAG. Uides ergo, ut puto, si tu ideo accepisti, quia ego dedi, non tamen idcirco consequi illum, qui non accepit, ideo non accepisse, quia ego non dedi; et tamen consequi quia si ego non dedi, ille non accepit. DISC. Uideo, et placet mihi quia uideo. MAG. An amplius dubitas quia sicut angelus, qui stetit, ideo accepit perseuerantiam, quia Deus dedit, ita non stanti idcirco Deus non dedit, quia ille non accepit? DISC. Nondum mihi hoc ostendisti; sed illud tantum sufficienter demonstrasti, scilicet non esse consequens ex eo quia bonus angelus ideo accepit, quia Deus dedit; malum ideo non accepisse, quia Deus non dedit. Si enim uis asserere Deum illi ideo non dedisse, quia non accepit, quaero cur non accepit? Aut quia non potuit, aut quia non uoluit. Nam si non habuit potestatem aut uoluntatem accipiendi, Deus non dedit. Si enim Deus dedisset, pro certo habuisset. Quare, si non potuit habere potestatem aut uoluntatem accipiendi perseuerantiam, nisi ante Deo, quid peccauit, si non accepit quod Deus illi non dedit posse aut uelle accipere? MAG. Deus dedit illi potestatem et uoluntatem accipiendi perseuerantiam. DISC. Accepit igitur quod Deus dedit, et habuit quod accepit. MAG. Uere habuit, et accepit. DISC. Accepit ergo, et habuit perseuerantiam. MAG. Non accepit, et ideo non habuit. DISC. Nonne dixisti Deum illi dedisse, et illum accepisse potestatem et uoluntatem accipiendi perseuerantiam? MAG. Dixi; sed non dixi Deum illi dedisse accipere perseuerantiam, sed tantum uelle et posse perseuerantiam accipere. DISC. Ergo, si uoluit et potuit, accepit perseuerantiam. MAG. Non est necessarium consequens. DISC. Non uideo cur non, nisi mihi ostendas. MAG. Incoepisti unquam aliquid cum uoluntate et potestate perficiendi, quod tamen uoluntate ante finem rei mutata non perfecisti? DISC. Saepe. MAG. Uoluisti igitur et potuisti perseuerare, in quo non perseuerasti. DISC. Uolui utique; sed non perseueraui in uoluntate, et ideo non perseueraui in actione. MAG. Quare non perseuerasti in uoluntate? DISC. Quia non uolui. MAG. Nonne quandiu uoluisti perseuerare in actione, uoluisti perseuerare in ipsa uoluntate? DISC. Non possum negare. MAG. Cur ergo dicis te non uoluisse perseuerare in illa? DISC. Iterum responderem: Quia perseuerare uolui; sed non perseueraui in hac uoluntate, nisi rem uiderem in infinitum procedere, te semper idipsum interrogante, et me eadem respondente. MAG. Non ergo debes dicere: Ideo non uolui perseuerare in uoluntate, quia non uolui perseuerare in uoluntate huius uoluntatis: sed cum quaeritur: Quare non perseuerasti in actione, in qua uoluisti et potuisti perseuerare? respondere potes: quia non perseueraui in uoluntate. Quod si quaeritur iterum quare non perseuerasti in uoluntate: alia causa reddenda est, unde scilicet contigerit defectus illius uoluntatis, quam quia non perseuerasti uelle uoluntatem. Non enim respondendo aliud ostendis quam idipsum quod quaeritur; id est non perseuerasti in uoluntate perseuerandi in actione. DISC. Uideo quia non uidebam quid dicerem. MAG. Dic ergo uno uerbo quid sit perseuerare, quantum res exigit, in faciendo aliquid. DISC. Perficere: nam perseuerare in scribendo aliquid, dicimus perscribere; in ducendo, perducere. MAG. Dicamus igitur similiter, etiamsi non sit in usu, quod perseuerare in uoluntate, sit peruelle. DISC. Ita fiat. MAG. Cum ergo non perfecisti quod uoluisti, et potuisti, cur non perfecisti? DISC. Quia non peruolui. MAG. Ita ergo dic quia diabolus, qui accepit uelle, et posse accipere perseuerantiam, et uelle et posse perseuerare, ideo non accepit, nec perseuerauerit, quia non peruoluit. DISC. Item quaero quare non peruoluit? Cum enim dicis quia quod uoluit, non peruoluit, tale est ac si dicas: Quod uoluit prius, postea non uoluit. Quando ergo non uoluit quod prius uoluit, quare non uoluit, nisi quia non habuit uoluntatem? Non dico uoluntatem quam prius habuit, cum uoluit; sed quam non habuit, cum non uoluit. Hanc autem uoluntatem quare non habuit, nisi quia non accepit? Quare autem non accepit, nisi quia Deus non dedit? MAG. Iterum dico quia non ideo non accepit, quia Deus non dedit; sed ideo Deus non dedit quia ille non accepit. DISC. Hoc ostende. MAG. Sponte dimisit uoluntatem, quam habebat: et sicut accepit habere quousque habuit; ita potuit accipere semper tenere, quod deseruit: sed quia deseruit, non accepit. Quod ergo ideo non accepit tenere, quia deseruit, non ideo non accepit, quia Deus non dedit; sed ideo Deus non dedit, quia ille non accepit. DISC. Quis non uideat quia non ideo non uoluit tenere, quia deseruit, sed ideo deseruit, quia non uoluit tenere? Semper enim tenenti prius est non uelle tenere, quam uelle deserere. Ideo enim uult aliquis deserere quod tenet, quia non uult tenere. Quaero igitur quare tenere non uoluit quod tenebat, nisi quia Deus non dedit uelle? MAG. Non semper prius est non uelle tenere, quam uelle deserere. DISC. Quando non sit ostende mihi. MAG. Quando aliquam rem propter se non uis tenere, sed deserere, ut carbonem ignitum in manu nuda positum: tunc forsitan prius est non uelle tenere, quam uelle deserere; et ideo uis deserere, quia non uis tenere. Prius enim quam teneas, non uis tenere; uelle autem deserere non potes nisi cum tenes. Cum autem tenes quod nonnisi propter aliud non uis tenere, nec nisi propter aliud deserere uis; et magis uis aliud, quod non potes habere, 64 nisi deseras quod tenes: tunc uelle deserere prius est, quam non uelle tenere. Auarus namque, cum uult tenere nummum, et mauult panem quem nequit habere, nisi nummum det, prius uult dare, id est deserere nummum, quam non uelit tenere: non enim illum ideo uult, ideo non uult tenere dare quia non uult tenere; sed ideo non uult tenere, quia ut panem habeat necesse habet dare. Nam et antequam habeat, uult tenere et habere; et cum habet, nequaquam non uult tenere, quandiu non habet necesse deserere. DISC. Uerum est. MAG. Non ergo semper est prius non uelle tenere, quam uelle deserere; sed aliquando prius est, uellere deserere. DISC. Non possum negare. MAG. Dico ergo quia non ideo non uoluit, cum debuit, et quod debuit quia uoluntas defecit, Deo dare deficiente; sed quia ipse uolendo quod non debuit, bonam uoluntatem expulit mala superueniente. Quapropter non ideo non habuit bonam uoluntatem perseuerantem, aut non accepit, quia Deus non dedit; sed ideo Deus non dedit, quia ille uolendo quod non debuit, eam deseruit, et eam deserendo non tenuit. DISC. Intelligo quod dicis.

CAPUT IU.

Quomodo ille peccauit, et uoluit similis esse Deo.

MAG. Dubitas adhuc diabolum non ideo uoluisse deserere quod habebat, quia non uoluit tenere; sed ideo non uoluisse tenere, quia uoluit deserere? DISC. Non dubito sic esse posse; sed nondum fecisti me certum sic esse. Prius ergo ostende quid uoluit habere quod non habebat, ut uellet deserere quod tenebat, sicut in auaro monstrasti. Deinde, si nihil contradici poterit ita esse, me non dubitare fatebor. MAG. Peccasse illum non dubitas; quoniam a iusto Deo non potuit iniuste damnari; sed quaeris quomodo peccauit. DISC. Ita est. MAG. Si iustitiam perseueranter seruasset, non peccasset unquam, nec miser esset. DISC. Ita credimus. MAG. Iustitiam uero nullus seruat, nisi uolendo quod debet; neque deserit, nisi uolendo quod non debet. DISC. Nulli dubium. MAG. Uolendo aliquid igitur, quod uelle tunc non debebat, deseruit iustitiam; et sic peccauit. DISC. Ita sequitur. Sed quaero quid aliud uoluit, quam quod habebat. MAG. Quidquid habebat, debebat uelle. DISC. Debebat uere uelle quod a Deo acceperat; nec hoc uolendo peccauit. MAG. Uoluit igitur aliquid quod non habebat, nec tunc uelle debebat, sicut Eua similis uoluit esse diis prius quam Deus hoc uellet. DISC. Nec hoc ita sequi negare queo. MAG. Nihil autem uelle poterat nisi iustitiam, aut commodum: ex commodis enim constat beatitudo, quam uult omnis rationalis natura. DISC. In nobis possumus hoc cognoscere, qui nihil uolumus, nisi quod iustum aut commodum putamus. MAG. Iustitiam uero uolendo, peccare non potuit. DISC. Uerum est. MAG. Peccauit ergo uolendo aliquod commodum, quod nec habebat, nec tunc uelle debuit, quod tamen ad augmentum beatitudinis esse illi poterat. DISC. Palam est quoniam aliter non potuit. MAG. Cernis, ut puto, quia plus aliquid quam acceperat, inordinate uolendo, uoluntatem suam extra iustitiam extendit. DISC. Aperte nunc uideo quia peccauit, et uolendo quod non debuit, et non uolendo quod debuit: et palam est quia non ideo uoluit plusquam debuit, quia noluit tenere iustitiam; sed ideo iustitiam non tenuit, quia aliud uoluit, quod uolendo illam deseruit, sicut in auaro, de nummo et pane monstrasti. MAG. At cum hoc uoluit, quod Deus illum uelle nolebat, uoluit inordinate similis esse Deo. DISC. Si Deus cogitari non potest, nisi ita solus ut nihil illi simile cogitari possit, quomodo potuit diabolus uelle quod non potuit cogitare? Non enim ita obtusae mentis erat, ut nihil aliud simile Deo cogitari posse nesciret. MAG. Etiamsi noluit omnino par esse Deo, sed aliquid minus Deo, contra uoluntatem Dei, hoc ipso uoluit inordinate similis esse Deo, quia propria uoluntate, quae nulli subdita fuit, uoluit aliquid. Solius enim Dei esse debet, sic uoluntate propria uelle aliquid, ut superiorem non sequatur uoluntatem. DISC. Ita est. MAG. Non solum autem uoluit esse aequalis Deo, quia praesumpsit habere propriam uoluntatem; sed etiam maior uoluit esse, uolendo quod Deus illum uelle nolebat, quoniam uoluntatem suam supra uoluntatem Dei posuit. DISC. Satis liquet. MAG. Iam igitur tibi manifestum esse puto ex rationibus suprapositis diabolum sponte dimisisse uelle quod debebat, et iuste amisisse quod habebat; quia sponte et iuste uoluit quod non habebat, et uelle non debebat. DISC. Nihil puto manifestius. MAG. Quamuis igitur bonus angelus ideo accepit perseuerantiam, quia Deus dedit, non ideo tamen malus non accepit, quia Deus non dedit: sed Deus ideo non dedit, quia ille non accepit; et ideo non accepit, quia accipere noluit. DISC. Mihi quidem ita satisfacis ad ea quae quaero, ut nec in his quae proponis, nec in ipsa consequentia conclusionum tuarum ullam uideam, sensu meo, titubare ueritatem.

CAPUT U.

Quod boni angeli ante casum malorum pecccare potuerunt.

MAG. Putasne bonos angelos similiter potuisse peccare, antequam mali caderent? DISC. Puto; sed ratione comprehendere uellem. MAG. Hoc certum habes quia si non potuerunt peccare, non potestate sed necessitate seruauerunt iustitiam. Quare non magis meruerunt gratiam a Deo, quia steterunt, aliis cadentibus, quam quia seruauerunt rationalitatem, quam perdere nequiuerunt. Sed nec iusti recte, si bene consideres, dicerentur. DISC. Sic monstrat ratio. MAG. Illi ergo qui ceciderunt, si non peccassent cum possent, tanto meliores essent quam isti, quanto et uere essent iusti et gratiam a Deo mererentur. Unde sequitur quia aut electi homines maiores et meliores erunt angelis bonis, aut reprobi angeli perfecte non restaurabuntur, quoniam non tales erunt homines, qui pro illis assumentur, quales illi futuri erant. DISC. Haec duo penitus neganda existimo. MAG. Potuerunt igitur boni angeli peccare, ante casum malorum nec aliter, quam sicut ostensum est de illis qui peccauerunt. DISC. Aliter esse posse non uideo.

CAPUT UI.

Quomodo boni confirmati sunt in suo statu, et mali in casu suo.

MAG. Illi itaque angeli, qui magis uoluerunt iustitiam quam habebant, quam illud plus quod non habebant, bonum quod quasi propter iustitiam, quantum ad uoluntatem pertinuit, perdiderunt; iustitia retribuente, acceperunt et de illo, quod habebant, in uera securitate permanserunt. Quapropter adeo sunt prouecti, ut sint adepti quidquid potuerunt uelle; nec iam uideant quid plus uelle possint: et propter hoc peccare nequeunt. Illi uero angeli qui maluerunt illud plus, quod nondum Deus illis dare uolebat, quam stare in iustitia, in qua facti erant, eadem iustitia iudicante, et illud propter quod illam contempserunt nequaquam obtinuerunt; et quod tenebant bonum amiserunt. Sic ergo distincti sunt angeli, ut adhaerentes iustitiae nullum uelle bonum possint, quo non 65 gaudeant; et deserentes illam, nullum uelle queant, quo non careant. DISC. Nihil pulchrius, aut iustius hac distinctione. Sed si posses dicere, uellem audire cuiusmodi commodum illud fuit, quod et boni angeli iuste uolendo sic profecerunt, et mali iniuste concupiscendo sic defecerunt. MAG. Quid illud fuerit non uideo; sed quidquid fuerit, sufficit scire quia fuit aliquid, ad quod crescere potuerunt; quod non acceperunt, quando creati sunt, ut ad aliud suo merito proficerent.

CAPUT UII.

Quaestio, an uoluntas, et eius conuersio ad quod non debet, sit ipsum malum quod malos facit; et cur non possit rationalis creatura per se de malo conuerti ad bonum, sicut potest de bono ad malum.

DISC. Et nobis nunc sufficiat hucusque de hoc inuestigasse. Sed nescio quid sit, ut cum me spero ad finem quaestionis iam pertingere, tunc magis uideam uelut de radicibus succisarum quaestionum alias pullulantes consurgere. Ecce enim cum manifestissime uideam peruersum angelum nulla ratione deuenire potuisse in immoderatam boni indigentiam, nisi propter immoderatam concupiscentiam; non parum me mouet, unde ipsam inordinatam habuit uoluntatem. Si enim bona fuit, propter bonam uoluntatem, de tanto bono cecidit in tantum malum. Item: Si bona fuit, Deus illam illi dedit; quia nonnisi nihil habuit a se. Si ergo uoluit quod Deus dedit uelle, quid peccauit? Aut si a se habuit hanc uoluntatem, habuit aliquod bonum, quod non accepit. Quod si mala est, et aliquid est; iterum occurrit quia nonnisi a Deo est, a quo est omne quod aliquid est. Et similiter quaeri potest quid peccauit habendo uoluntatem quam Deus dedit; aut quomodo potuit Deus dare malam uoluntatem. Si uero haec mala uoluntas ab ipso diabolo fuit, et aliquid est, habuit aliquid a se, et non est omnis essentia bona, nec malum erit nihil, sicut solemus dicere; siquidem mala uoluntas essentia est; aut si mala uoluntas nihil est, propter nihil et ideo sine causa, tam grauiter damnatus est. Quod autem dico de uoluntate, hoc ipsum dici potest de concupiscentia, siue desiderio, quoniam et concupiscentia, et desiderium uoluntas est: et sicut est bona et mala uoluntas, ita est bona et mala concupiscentia, et bonum et malum desiderium. Quod si dicitur quia uoluntas est aliqua essentia, et ideo bonum est aliquid; sed conuersa ad hoc, quod debet uelle, fit bona uoluntas; ad id uero, quod non debet, conuersa, dicitur uoluntas mala: quidquid dixi de uoluntate, uideo posse dici de ipsa conuersione uoluntatis. Mouet enim multum me, unde ipsam peruersam habuit diabolus uoluntatis conuersionem, et caetera quae de uoluntate modo dixi. Est adhuc aliud, quod ualde miror, cum considero hanc uoluntatis conuersionem: cur, uidelicet Deus talem fecerit illam naturam, quam tanta excellentia sublimauerat; ut eo quod debuit uelle, posset conuertere uoluntatem suam ad id quod non debuit; sed de eo quod non debet, non possit ad id quod debet: cum multo magis uideatur, potestatem debuisse talis creatura a tali factore accipere faciendi bonum, ad quod facta est; quam faciendi malum, ad quod uitandam facta est. Quod etiam in nostra natura quaeri potest, quoniam credimus nullum hominem posse bonam uoluntatem habere, nisi dante Deo; malam uero semper habere posse, sola permissione Dei.

CAPUT UIII.

Quaestio proposita resoluitur. Quod uoluntas, et eius conuersio non sit ipsum malum.

MAG. Nec uoluntatem, nec uoluntatis conuersionem puto negari posse aliquid esse. Nam etsi non sunt substantiae, non tamen probari potest eas non esse essentias, quoniam multae sunt essentiae praeter illam, quae proprie dicitur substantia. Denique bona uoluntas non magis est aliquid, quam mala uoluntas; nec est ista magis malum quam illa bonum. Non enim magis est aliquid uoluntas, quae uult dare misericorditer, quam illa quae uult rapere uiolenter; nec magis haec malum quam illa bonum est. Ergo si mala uoluntas est ipsum malum, quod malus aliquis dicitur, erit et bona uoluntas ipsum bonum, quo fit aliquis bonus: sed mala uoluntas erit nihil, si est ipsum malum quod credimus esse nihil. Bona igitur uoluntas nihil erit, quoniam ipsa non magis est aliquid, quam mala uoluntas. Quare ipsum bonum quod bonos facit non poterimus negare nihil esse, quoniam ipsum est bona uoluntas quae nihil erit. Sed falsum esse nullus ambigit, bonam uoluntatem siue bonum ipsum esse nihil. Itaque mala uoluntas non est ipsum malum quod malos facit; sicut nec bona uoluntas est ipsum bonum quod bonos facit. Hoc ipsum, quod dixi de uoluntate, potest etiam considerari in conuersione uoluntatis. Non enim magis est aliquid conuersio illa quae conuertit uoluntatem de rapina ad tribuendum, quam est illa quae conuertit eamdem uoluntatem de largitate ad auaritiam; et caetera, quae de uoluntate paulo ante dixi. DISC. Mihi quoque hoc ipsum uidetur quod asseris. MAG. Neque ergo uoluntas mala, neque praua uoluntatis conuersio, est ipsum malum, quo angelus uel homo fit malus, et quod nihil esse dicimus: nunc bona uoluntas aut bona uoluntatis conuersio est bonum quo boni fiunt

CAPUT IX.

Quod iniustitia sit ipsum malum, et sit nihil.

DISC. Quid ergo dicemus ipsum malum quod malos facit: et quid ipsum bonum quod bonos facit? MAG. Iustitiam credere debemus esse ipsum bonum quo sunt boni, id est iusti, et angeli, et homines; et quo ipsa uoluntas bona siue iusta dicitur, iniustitiam uero ipsum malum esse, quod nihil aliud dicimus esse quam boni priuationem, quod malos et malam uoluntatem facit: et ideo eamdem iniustitiam non aliud esse asserimus quam priuationem iniustitiae. Quandiu enim uoluntas primum data rationali naturae, et simul in ipsa datione ab ipso datore conuersa, imo non conuersa, sed facta recta ad hoc quod uelle debuit, stetit in ipsa rectitudine, quam dicimus ueritatem siue iniustitiam, in qua facta est, iusta fuit. Cum uero auertit se ab eo quod debuit, et conuertit se ad id quod non debuit, non stetit in originali (ut ita dicam) rectitudine, in qua facta est? Quam cum deseruit, magnum aliquid perdidit; et nihil pro ea, nisi priuationem eius, quae nullam habet essentiam, et quam iniustitiam nominamus, suscepit. 66

CAPUT X.

Quomodo malum uideatur esse aliquid.

DISC. Quod dicis malum esse priuationem boni, concedo; sed nihilominus uideo bonum priuationem esse mali. Et, sicut percipio in priuatione mali aliquid aliud fieri, quod bonum dicimus, ita animaduerto in priuatione boni aliquid aliud fieri, quod malum nominamus. Quapropter licet quibusdam argumentis malum nihil esse probetur; quoniam malum nonnisi uitium aut corruptio est, quae nullo modo sunt nisi in aliqua essentia, et quanto magis ibi sunt, tanto magis illam redigunt in nihilum; et si eadem essentia omnino deueniat ad nihil, uitium quoque et corruptio inueniuntur nihil: licet, inquam, sic aut alio modo probetur nihil esse malum; non potest animus meus nisi sola fide acquiescere; si non illud mihi auferatur, quod mihi econtra probat malum nonnisi aliquid esse. Nam cum auditur nomen mali, frustra horrent corda nostra quod in huius nominis significatione intelligunt, si nihil significatur hoc nomine. Item: Si uox haec, scilicet malum nomen est; utique significatiuum est. Si autem significatiuum est, significat; sed, nonnisi aliquid significat. Quomodo ergo malum est nihil; si quod significat nomen eius, est aliquid? Denique, cum manente iustitia, tanta uideatur tranquillitas, tanta quies ut in multis nihil aliud uideatur iustitia quam quiescere a malo; sicut est castitas, patientia: recedente autem iustitia, tam diuersus, tam laboriosus tamque multiplex occupet animum affectus, qui uelut crudelis Dominus miserum homunculum cogat tot turpium et laboriosorum operum cura sollicitum esse, et ipsis operibus tam grauiter laborare: mirum est, si poterit ostendi nihil haec omnia operari.

CAPUT XI [ al. X].

Quod malum et nihil non possint per nomen suum probari aliquid esse, sed quasi aliquid.

MAG. Puto quia non ita es insanus ut dicas nihil esse aliquid, cum tamen non possis negare nihil esse nomen. Quapropter si nihil non potest probare aliquid esse, per nomen nihil, quomodo aestimas te probare malum esse aliquid, per nomen mali. DISC. Nihil agit exemplum, quod litem lite resoluit. Nam et hoc ipsum, nihil, nescio quid sit. Quapropter quoniam in manibus quaestio est de malo, quod dicis esse nihil si uis me docere, quid intelligam esse malum, doce me prius quid intelligam esse nihil: deinde, ad alia quibus propter nomen mali dixi me moueri de eo, ut aliquid esse uideatur, respondebis. MAG. Cum nequaquam differant nihil esse et non aliquid esse, quomodo dici potest quid sit quod non est aliquid? DISC. Si non est aliquid, quod hoc nomine significatur, non significat aliquid. Si uero non significat aliquid, non est nomen: sed utique nomen est, quanquam igitur nullus dicat nihil esse aliquid; sed semper nihil esse nihil cogamur fateri, nemo tamen potest nomen nihili significatiuum esse diffiteri. Uerum, si hoc ipsum nomen non significat nihil, sed aliquid, id quod significatur, uidetur non posse esse nihil, sed magis aliquid. Si ergo quod significatur non est nihil, sed aliquid, qualiter uerum erit ut nihil significetur per hoc nomen, quod est nihil? Quippe si uere nihil dicitur, uere nihil est; et idcirco non est aliquid. Quare, si quod significatur hoc nomine, non est nihil, sed aliquid (quemadmodum consequentia uidetur ostendere), falso et incongrue uocatur hoc nomine. At econtra, si secundum iudicium omnium, id quod nominatur nihil uere est nihil, nequaquam est aliquid; usquamne uidetur aliquid consequentius, quam ut hoc ipsum nomen nihil significet, id est non significet aliquid? Quid itaque est quia hoc nomen, uidelicet nihil non significat nihil, sed aliquid; et non significat aliquid, sed nihil? MAG. Forsitan non repugnant, significare nihil et aliquid. DISC. Si non repugnant: aut ista uox diuersa consideratione significat nihil et aliquid; aut inuenienda res est aliqua, quae sit aliquid, et nihil. MAG. Quid si utrumque inueniri potest, et diuersa, scilicet significationis consideratio in hoc nomine, et eamdem rem esse aliquid, et nihil? DISC. Utrumque uellem cognoscere. MAG. Constat quoniam haec uox, scilicet nihil, quantum ad significationem, nullatenus differt ab eo quod dico, non aliquid. Nihil quoque hoc apertius, quam quod haec uox, scilicet non aliquid, omnem rem penitus et omne quod est aliquid, intellectu remouendum; nec omnino ullam rem, aut penitus quod aliquid sit in intellectu retinendum, sua significatione constituit. Sed quoniam remotio alicuius rei significari nullatenus potest nisi cum significatione eius ipsius, cuius significatur remotio: nullus enim intelligit quid significet non homo, nisi intelligendo quid sit homo: necesse est ut haec uox quae est, non aliquid, destruendo id quod est aliquid, significet aliquid. Quoniam uero auferendo omne quod est aliquid, nullam significat essentiam, quam in audientis intellectu retinendam constituat: idcirco uox, non aliquid, nullam rem, aut quod sit aliquid, significat. Igitur haec uox, non aliquid, his diuersis rationibus aliquatenus significat rem, et aliquid; et nullatenus significat rem, aut aliquid: significat enim remouendo, et non significat constituendo. Hac ratione nomen, nihil, quod perimit omne quod est aliquid, et destruendo non significat nihil, sed aliquid; et constituendo non significat aliquid, sed nihil. Quapropter non est necesse, nihil esse aliquid, ideo quia nomen eius significat aliquid, quolibet modo; sed potius necesse est nihil esse nihil, quia nomen eius significat hoc modo aliquid. Hoc itaque modo non repugnat malum nihil esse et mali nomen esse significatiuum; si sic aliquid perimendo significat, ut nullius rei sit constitutiuum. DISC. Nequeo negare nomen nihili, secundum praedictam a te rationem, aliquo modo significare aliquid; sed satis notum est quia illud aliquid, quod isto modo hoc nomine significatur, non nominatur nihil; nec cum audimus hoc nomen, accipimus illud pro illa re, quam ita significat. Illud igitur quaero, pro quo hoc nomen ponitur; et quod intelligimus, cum ipsum audimus: illud, inquam, quaero, quid sit. Illud enim hoc nomen proprie significat; et idcirco nomen est, quia eius significatiuum est, non quia supra dicto modo negando significat aliquid: eius quippe nomen est, pro cuius significatione inter nomina computatur, et illud uocatur nihil. Illud quaero, quomodo sit aliquid, si proprie uocatur nihil; aut qualiter sit nihil, si nomen significatiuum eius significat aliquid, aut quomodo idem sit aliquid, et nihil? Illud idem quaero de nomine mali; et de eo quod significat, et quod malum nominatur. MAG. Recte quaeris; quia licet, supraposita ratione, malum et nihil significent aliquid, tamen quod significatur non est malum aut nihil: sed est alia ratio qua significant aliquid, et quod significatur est aliquid; sed non uere aliquid, sed quasi aliquid. Multa quippe esse dicuntur secundum formam, quae non sunt secundum rem: ut, timere, secundum formam uocis, dicitur actiuum, cum sit 67 passiuum, secundum rem. Ita quoque caecitas dicitur aliquid, secundum formam loquendi, cum non sit aliquid, secundum rem. Sicut enim de aliquo dicimus quia uisum habet, et uisus est in eo; ita dicimus quia habet caecitatem, et caecitas est in eo: cum haec non sit aliquid, sed potius non aliquid; et hanc habere, non sit habere aliquid, imo carere eo, quod est aliquid. Caecitas namque non est aliud quam non uisus, aut absentia uisus ubi uisus debet esse; non uisus uero uel absentia uisus non magis est aliquid, ubi uisus debet esse quam ubi non debet esse. Quare caecitas non magis est in oculo aliquid quia ibi debet esse uisus, quam non uisus uel absentia uisus in lapide, ubi non debet esse uisus. Multa quoque alia similiter dicuntur aliquid, secundum formam loquendi, quae non sunt aliquid, quoniam sic loquimur de illis, sicut de rebus existentibus. Hoc ergo modo malum et nihil significant aliquid; et quod significatur, est aliquid, non secundum rem, sed secundum formam loquendi. Nihil enim non aliud significat, quam non aliquid, aut absentiam eorum quae sunt aliquid; et malum non est aliud, quam non bonum, aut absentia boni, ubi debet et expedit esse bonum. Quod autem non est aliud, quam absentia eius quod est aliquid, utique non est aliquid. Malum igitur uere est nihil, et nihil non est aliquid, et tamen quodammodo sunt aliquid, quia sic loquimur de his, quasi sint aliquid, cum dicimus: Nihil, uel malum fecit, aut, nihil aut malum est, quod fecit: sicut dicimus: Aliquid, uel bonum fecit, aut, aliquid uel bonum est quod fecit. Hinc est quod cum negamus omnino esse aliquid quod dicit aliquis, ita dicimus: Hoc quod dicis, nihil est. Nam hoc et quod proprie non dicuntur nisi de eo quod est aliquid: et cum ita dicuntur, sicut modo dixi, non dicuntur de eo quod sit aliquid, sed quod quasi aliquid dicitur. DISC. De ratione nominis mali, qua me putabam posse probare malum esse aliquid, satisfecisti.

CAPUT XII.

Quod angelus a se non potuit habere uoluntatem primam; et quod multa dicuntur posse aliena potestate, et non posse aliena impotentia.

Restat nunc ut me ad alia, quae mihi malum esse aliquid persuadere nituntur, quid respondere ualeam edoceas. MAG. Ut ueritatem rei enodare possimus, longius aliquantulum exordiri nos oportet; sed et opus est ut tu ea, quae dicam, non sis contentus singula tantum intelligere, sed omnia simul memoria quasi sub uno intuitu colligere. DISC. Ego quidem intentus ero quantum potero: uerumtamen si in aliquo tardior quam uelis exstitero, non te me exspectare pigeat, prout uideris tarditatem meam expetere. MAG. Ponamus ergo Deum nunc facere angelum, quem uelit facere beatum; et non simul totum, sed per partes et hactenus iam esse factum, ut iam sit aptus ad habendam uoluntatem, sed nondum uelit aliquid. DISC. Pone quod uis, et expone quod quaero. MAG. An ergo putas quod iste angelus per se possit uelle aliquid? DISC. Non bene uideo quod dicis per se. Quod enim (sicut supra iam dixisti de omni creatura) nihil habet, quod non accepit, nihil potest per se. MAG. Per se dico, per hoc quod iam habet: ut qui habet pedes et quae sufficiunt ad potentiam ambulandi, potest ambulare per se; qui autem habet pedes, et non habet incolumitatem pedum non potest ambulare per se. Hoc itaque modo quaero an ille angelus, qui iam aptus est ad uolendum, et nondum quidquam uult, possit per se uelle aliquid? DISC. Puto quia potest, si aliquando uult. MAG. Non respondes ad interrogationem meam. DISC. Quomodo? MAG. Ego quaero de nihil uolente, et de potestate quae praecedit rem: et tu respondes de uolente et de potestate quae fit cum re. Nam omne quod est, eo ipso quia est, potest esse; non autem omne quod est, potuit esse, antequam esset. Cum ergo quaero utrum ille qui nihil uult, possit uelle, quaero potestatem ante uoluntatem, qua se possit mouere ad uoluntatem. Tu uero, cum respondes quia si uult potest, dicis potestatem quae fit cum ipsa uoluntate. Necesse enim est si uult, ut possit uelle. DISC. Scio duas esse potestates: unam, quae nondum est in re; alteram, quae iam est in re. Sed et hoc non possum nescire, quia quidquid ita potest esse ut iam sit, si aliquando non fuit, potuit prius esse. Si enim non potuisset, nunquam esset. Bene ergo aestimo me respondisse, quia qui ideo potest uelle, quia iam uult, necesse est eum prius potuisse, quam uellet. MAG. Putas quia quod nihil est, omnino nihil habet; et ideo nullam habet potestatem, et sine potestate omnino nihil potest. DISC. Hoc non possum negare. MAG. Aestimo quia mundus, antequam fieret, nihil erat. DISC. Uerum dicis. MAG. Ergo omnino nihil potuit, antequam esset. DISC. Ita sequitur. MAG. Non ergo potuit esse, antequam esset. DISC. Et ego dico: Si non potuit esse, impossibile fuit ut esset aliquando. MAG. Et possibile, et impossibile erat, antequam esset: et quidem in cuius potestate non erat ut esset, erat impossibile; sed Deo, in cuius potestate erat ut fieret possibile erat; quia ergo Deus prius mundum potuit facere quam fieret, ideo est mundus; non quia ipse mundus prius potuit esse. DISC. Rationi non possum contradicere; sed usus loquendi non consentit. MAG. Non est mirum. Multa namque in communi locutione dicuntur improprie; sed cum oportet medullam ueritatis inquirere, necesse est improprietatem perturbantem, quantum res expetit et possibile est, secernere. Ex qua improprietate loquendi fit ut saepissime dicamus rem posse, non quod illa possit, sed quoniam alia res potest; et rem, quae potest, non posse, quoniam alia res non potest: ut, si dico: Liber potest a me scrib., utique liber nihil potest, sed ego possum scribere librum. Et cum dicimus: Iste non potest uinci ab illo, non aliud intelligimus quam ille non potest uincere istum. Hinc est quod dicimus Deum non posse aliquid sibi aduersum, aut peruersum; quoniam sic est potens in beatitudine et iustitia, imo quoniam beatitudo et iustitia non sunt illo diuersa, sed unum bonum, sic est omnipotens in simplici bono ut nulla res possit quod noceat summo bono: ideo namque non potest corrumpi uel mentiri. Ita ergo quidquid non est, antequam sit sua potestate esse non potest; sed, si potest alia res facere ut sit, hoc modo aliena potestate potest esse. Quamuis autem pluribus modis diuidi possit potentia uel impotentia, hoc tantum nunc tibi sufficiat quia multa dicuntur posse non sua, sed aliena potestate; et multa non posse non sua, sed aliena impotentia. De propria igitur potestate loquor, cum quaero de angelo, quem nouum posuimus fieri, et hactenus iam esse factum, ut iam aptus sit ad habendam uoluntatem, sed nihil adhuc uelit; an ipse possit per se uelle aliquid et de ipsa mihi responde. DISC. Si iam sic aptus est ad uoluntatem ut nihil illi aliud desit quam uelle, non uideo cur per se non possit: quicunque enim aptus est ad uidendum, et clausis oculis in luce positus nihil uidet, potest tamen uidere per se: quare ergo non uolens similiter non uelit per se, sicut non uidens potest per se uidere? MAG. Quia ille non uidens habet uisum et uoluntatem, qua potest mouere uisum; nunc uero de illo, qui nullam habet uoluntatem, loquimur. Quare, responde mihi, si qua res seipsam mouet de non uelle ad uelle, utrum sic ipsa uelit mouere. 68 DISC. Si dixero quia moueatur non uolens, consequens erit ut non a se sed ab alio moueatur, nisi forte si quis subito claudit oculos ad ictum uenientem, aut si cogitur quis aliquo incommodo, ut uelit quod prius non uolebat. Nescio enim an tunc prius se uelit mouere ad hanc uoluntatem. MAG. Nullus cogitur uel timore uel sensu alicuius incommodi, nec attrahitur amore alicuius commodi ad uolendum aliquid, nisi qui prius habet naturalem uoluntatem uitandi incommodum aut habendi commodum; quia uoluntate se mouet ad alias uoluntates. DISC. Negare nequeo. MAG. Dic ergo quia quidquid se mouet ad uolendum, prius se uult ita mouere. DISC. Ita est. MAG. Quod ergo nihil uult, nullo modo potest se mouere ad uolendum. DISC. Non possum contradicere. MAG. Restat igitur ut ille angelus, qui iam aptus factus est ad habendam uoluntatem, sed tamen nihil uult, non possit habere primam uoluntatem a se. DISC. Necesse est fateri me quia nihil potest per se uelle, qui nihil uult. MAG. Beatus autem non potest esse, si non uult beatitudinem. Dico autem nunc beatitudinem, non beatitudinem cum iustitia, sed quam uolunt omnes, etiam iniusti. Omnes quippe uolunt bene sibi esse. Excepto namque hoc, quod omnis natura bona dicitur; duo bona et duo his contraria mala usu dicuntur: unum bonum est, quod dicitur iustitia, cui contrarium malum est, iniustitia; alterum bonum est, quod mihi uidetur posse dici commodum; et huic malum opponitur incommodum. Sed iustitiam quidem non omnes uolunt, neque omnes fugiunt iniustitiam; commodum uero non solum omnis rationalis natura, sed et omne quod sentire potest, uult; et uitat incommodum. Nam nullus uult, nisi quod aliquo modo putat sibi commodum. Hoc igitur modo, bene sibi esse omnes uolunt, et male sibi esse nolunt. De hac beatitudine nunc dico, quia nullus potest esse beatus qui non uult beatitudinem. Nullus namque beatus, potest esse aut habendo quod non uult, aut non habendo quod uult. DISC. Non est negandum. MAG. Nec beatus esse debet qui non uult iustitiam. DISC. Nec hoc minus concedendum.

CAPUT XIII.

Quod accepta sola uoluntate beatitudinis, nec aliud posset uelle, nec illam non uelle; et quidquid uellet, non esset iusta uel iniusta uoluntas.

MAG. Dicamus ergo Deum illi dare primum solam beatitudinis uoluntatem, et uideamus an idcirco quia accepit aliquam uoluntatem, iam ipse se possit mouere ad uolendum aliud quam quod accepit uelle. DISC. Prosequere quod incoepisti: ego enim paratus sum intelligere. MAG. Constat quia nondum uult aliud quam beatitudinem; quia non aliud accepit uelle. DISC. Uerum est. MAG. Quaero ergo a te an possit se mouere ad aliud uolendum. DISC. Nequeo uidere quomodo se moueat ad uolendum aliud quam beatitudinem, qui aliud non uult. Nam si uult se mouere ad aliud uolendum, uult utique aliud. MAG. Sicut ergo, nulla uoluntate adhuc data, nihil poterat per se uelle, ita, sola uoluntate beatitudinis accepta, nullam aliam a se potest habere uoluntatem. DISC. Ita est. MAG. Nonne si putat prodesse aliquid ad adipiscendam beatitudinem, potest se mouere ad uolendum illud? DISC. Dubito quid respondeam, nam si non potest, non uideo quomodo uelit beatitudinem qui non potest uelle quo se adipisci posse beatitudinem putat; si uero potest, non intelligo quomodo non possit uelle aliud. MAG. Qui uult aliquid non propter rem quam uidetur uelle, sed propter aliud, quid proprie iudicandus est uelle? an aliud quod dicitur uelle, an illud propter quod uult? DISC. Illud utique, propter quod uult, uidetur uelle. MAG. Qui ergo uult aliquid propter beatitudinem, non aliud uult quam beatitudinem: quare potest et quod putat prodesse ad beatitudinem, et solam beatitudinem uelle. DISC. Satis est planum. MAG. Quaero adhuc an accepta hac sola uoluntate possit non uelle beatitudinem. DISC. Non potest utrumque simul et uelle, et non uelle. MAG. Uerum est. Sed non hoc quaero, sed quaero an possit deserere hanc uoluntatem, et mouere se de uelle ad non uelle beatitudinem? DISC. Siquidem hoc facit nolens, non ipse facit; si uero uolens, aliud uult quam beatitudinem; sed non uult aliud; quare manifestum puto quia nullatenus potest per se non uelle id quod solum accepit uelle. MAG. Bene intelligis. Sed responde mihi adhuc: Si potest non uelle beatitudinem, quanto maiorem eam intelliget qui nihil nisi beatitudinem uult et non potest non uelle beatitudinem? DISC. Si non tanto magis uellet beatitudinem quanto meliorem ac maiorem illam putaret, aut omnino non uellet beatitudinem, aut uellet aliquid aliud propter quod meliorem nollet; sed dicimus quia illam uult, et non aliud. MAG. Uult ergo esse beatus quanto altius hoc esse posse cognoscit. DISC. Procul dubio uult. MAG. Ergo uult similis esse Deo. DISC. Nihil apertius. MAG. Quid tibi uidetur? an esset iniusta uoluntas, si hoc modo similis uellet esse Deo? DISC. Nec iustam uolo dicere, quia uellet quod non conueniret; nec iniustam, quia ex necessitate uellet. MAG. At eum qui uult beatitudinem solam, commoda tantum uelle posuimus. DISC. Ita est. MAG. Si ergo ille, qui nihil uellet nisi commoda, non posset habere maiora et ueriora, uelletne minora quibuscunque uti posset? DISC. Imo non posset non uelle quamlibet infima, si maiora non posset. MAG. Nonne, cum uellet commoda infima et immunda, quibus irrationabilia animalia delectantur, esset eadem uoluntas iniusta et uituperabilis? DISC. Quomodo iniusta aut reprehendenda uoluntas esset; quia uellet, quod non posse non uelle accepisset? MAG. Uoluntatem tamen ipsam, siue cum uult summa commoda, siue cum uult infima, constat esse opus et donum Dei, sicut est uita aut sensibilitas, et non esse in ea iustitiam siue iniustitiam. DISC. Non est dubium. MAG. Ergo in quantum essentia est bonum, aliquid est; quantum uero ad iustitiam pertinet siue iniustitiam, nec bona nec mala est. DISC. Nihil clarius. MAG. Sed non debet esse beatus, si non habet iustam uoluntatem; imo non potest perfecte nec laudabiliter esse beatus, qui uult quod nec potest, nec debet esse. DISC. Multum patet.

CAPUT XIU.

Quod similiter sit, si sola accepta est uoluntas rectitudinis: et idcirco utramque uoluntatem accepit simul ut et iustus, et ut beatus esset.

MAG. Consideremus ergo de iustitiae uoluntate. Si daretur eidem angelo uelle solum quod eum uelle conueniret, an posset aliud uelle; aut si posset non uelle per se, quod accepisset uelle? DISC. Omnino quod uidimus in uoluntate beatitudinis, necesse est in hac quoque uoluntate euenire. MAG. Ergo nec iustam, nec iniustam haberet uoluntatem. Sicut enim ibi non esset uoluntas iniusta, si uellet inconuenientia. Quoniam hoc non posset non uelle; ita hic si uellet inconuenientia, non idcirco esset iusta uoluntas; quoniam sic hoc accepisset, ut non posset aliter uelle. DISC. Ita est. MAG. Quoniam ergo nec solummodo uolendo beatitudinem, nec solummodo uolendo 69 quod conuenit, cum ex necessitate sic uelit, iustus uel iniustus potest appellari : nec potest nec debet esse beatus nisi uelit, et nisi iuste uelit: necesse est ut sic faciat Deus utramque uoluntatem in illo conuenire, ut et beatus esse uelit, et iuste uelit: quatenus addita iustitia sic temperet uoluntatem beatitudinis, et resecet uoluntatis excessum, et excedendi non amputet potestatem, ut, cum per hoc quia uolet beatus esse, modum possit excedere; per hoc quia iuste uolet, non uelit excedere: et sic iustam habens beatitudinis uoluntatem, possit et debeat esse beatus: qui non uolendo quod non debet uelle, cum tamen possit, mereatur ut quod uelle non debet, nunquam uelle possit; et semper tenendo iustitiam per moderatam uoluntatem nullo modo indigeat; aut si deseruerit iustitiam per immoderatam uoluntatem, omni modo indigeat. DISC. Nihil conuenientius cogitari potest. MAG. Memento quia, cum superius considerabamus solam beatitudinis uoluntatem sine hac meta, quam addidimus, ut sub Deo se coerceat, dicebamus in ea non esse iustitiam uel iniustitiam, quidquid uellet. DISC. Bene memini.

CAPUT XU [ al., XIU].

Quod iustitia sit aliquid.

MAG. An putas aliquid esse quod additum eidem uoluntati temperat illam, ne plus uelit quam uelle oportet, et expedit? DISC. Nullus intelligens, nihil hoc esse putabit. MAG. Hoc, satis credo, animaduertis non aliud esse quam iustitiam. DISC. Nihil aliud cogitari potest. MAG. Certum est igitur iustitiam esse aliquid. DISC. Imo ualde aliquid bonum. MAG. Antequam acciperet iustitiam hanc, uoluntas illa debebat uelle et non uelle secundum iustitiam? DISC. Non debebat quod ideo non habebat, quia non acceperat. MAG. Postquam autem accepit: non dubitas debere, nisi aliqua uiolentia amittat? DISC. Semper eam huic debito alligatam puto, siue teneat quod accepit siue sponte deserat. MAG. Recte iudicas. Sed quid, si uoluntas eadem iustitiam tam utiliter et tam sapienter additam sibi, nulla indigentia et nulla uiolentia cogente, deserat, utendo sponte sua potestate, id est plus uolendo quam debeat? An remanebit aliquid aliud cum ipsa uoluntate, quam quod prius considerabamus ante additamentum iustitiae? DISC. Quoniam nihil aliud est additum quam iustitia, separata iustitia nihil aliud certum est remanere quam quod prius erat, nisi quia debitricem fecit eam accepta iustitia, et quasi quaedam pulchra uestigia sui reliquit derelicta eadem iustitia. Eo enim ipso, quo debitrix iustitiae permanet, monstratur honestate iustitiae fuisse decorata. Sed et hoc satis iustum est, ut quod semel accepit iustitiam, eam semper debeat, nisi uiolenter amiserit. Et certe multum dignior natura probatur, quae uel aliquando habuisse et semper habere ut habeat tam honestum bonum conuincitur, quam quae hoc ipsum non habere nec debere aliquando cognoscitur. MAG. Bene consideras: sed adde huic tuae sententiae, quia quanto natura, quae hoc habuit et debet, monstratur laudabilior, tanto persona, quae non habet quod debet, conuincitur uituperabilior. DISC. Uehementer assentio. MAG. Discernere mihi bene, quid ibi monstret naturam laudabilem, et quid faciat personam uituperabilem. DISC. Habuisse uel debere monstrat naturalem dignitatem, et non habere facit personalem inhonestatem. Debere enim, factum est ab eo qui dedit; non habere uero, factum est ab ipso qui deseruit. Ideo namque debet, qui accepit; ideo uero non habet, quia deseruit. MAG. Non ergo reprehendis in ipsa uoluntate, quae non stetit in iustitia, debere iustitiam; sed non habere iustitiam. DISC. Omnino nihil aliud ibi reprehendo quam absentiam iustitiae, siue non habere iustitiam. Nam, sicut iam dixi, debere, decorat; non habere uero, deturpat; et quo magis illud decet, eo magis istud dedecet: imo, non ob aliud uoluntatem illam deturpat ex propria culpa non habere, quam quia illam decorat ex bonitate dantis debere habere. MAG. Nonne iam uoluntatem ipsam, quae non habet iustitiam, quam debet habere, iudicas iniustam, et in illa esse iniustitiam? DISC. Quis non ita iudicet? MAG. Si non esset iniusta, nec esset in illa iniustitia; puto quia nihil in ea reprehenderes. DISC. Nihil omnino. MAG. Ergo nihil aliud in ea reprehendis quam iniustitiam, et quia iniusta est. DISC. Non possum aliud quidquam in ea reprehendere. MAG. Si ergo nihil aliud ibi reprehendis quam absentiam iniustitiae, et illam non habere iustitiam, sicut paulo ante dixisti; et iterum uerum est quia nihil aliud reprehendis in ea, quam in illa esse iniustitiam, siue illam esse iniustam; palam est quia non aliud in illa est iniustitia aut esse iniustam, quam absentia iustitiae aut non habere iustitiam. DISC. Nullo modo possunt haec esse diuersa. MAG. Sicut igitur absentia iustitiae et non habere iustitiam, nullam essentiam habet, ita iniustitia, et esse iniustum, nullum habet esse, et idcirco non est aliquid, sed nihil. DISC. Non est consequentius aliquid. MAG. Memento etiam iam constare quia recedente iustitia, excepto debito iustitiae, nihil aliud illi remansit quam quod habebat ante susceptam iustitiam. DISC. Constat utique. MAG. At iniusta non erat, nec iniustitiam habebat, antequam haberet iustitiam. DISC. Non. MAG. Ergo, aut recedente iustitia, non est in illa iniustitia, nec est iniusta; aut nihil est iniustitia, uel esse iniustum. DISC. Non potest uideri aliquid magis necessarium. MAG. At iniustitiam illam habere, et esse iniustam, post desertam iustitiam concessisti. DISC. Imo non possum non uidere. MAG. Nihil igitur est iniustitia, uel esse iniustum. DISC. Credentem me fecisti scire quod nesciens credebam.