Anselm of Canterbury, Saint: De Veritate

Tres tractatus pertinentes ad studium sacrae Scripturae quondam feci diuersis temporibus, consimiles in hoc quia facti sunt per interrogationem et responsionem; et persona interrogantis nomine notatur discipuli, respondentis uero nomine magistri. Quartum enim, quem simili modo edidi, non inutilem, ut puto, introducendis ad dialecticam, cuius initium est: De grammatico, quoniam ad diuersum ab his tribus studium pertinet, istis nolo connumerare. Unus horum trium est De ueritate: quid, scilicet, sit ueritas, et in quibus rebus soleat dici; et quid sit iustitia. Alius uero De libertate arbitrii, quid sit, et utrum eam semper habeat homo; et quot sint eius diuersitates in habendo, uel non habendo rectitudinem uoluntatis, ad quam seruandam est data creaturae rationali; in quo naturalem tantum fortitudinem uoluntatis ad seruandam acceptam rectitudinem; non quomodo necessarium ad hoc ipsum illi sit, ut gratia subsequatur, ostendi. Tertius autem est De quaestione qua quaeritur quid peccauit diabolus, quia non stetit in ueritate: cum Deus non dederit ei perseuerantiam quam nisi eo dante habere non potuit: quoniam si Deus dedisset, ille habuisset, sicut boni angeli habuerunt illam, quia illis dedit Deus. Quem tractatum, quamuis ibi de confirmatione bonorum angelorum dixerim, de casu diaboli titulaui: quoniam illud contingens fuit, quod dixi de bonis angelis; quod autem scripsi de malis, ex proposito fuit quaestionis. Qui uidelicet tractatus, quamuis nulla continuatione dictaminis cohaereant, materia tamen eorum, et similitudo disputationis exigit, ut simul eo, quo illos commemoraui, ordine conscribantur. Licet itaque a quibusdam festinantibus alio ordine sint conscripti, antequam perfecti essent, sic tamen eos, ut hic posui, uolo ordinari.

CAPUT PRIMUM. Quod ueritas non habeat principium, uel finem.

DISC. Quoniam Deum, ueritatem esse credimus, et ueritatem in multis aliis esse dicimus, uellem scire an ubicunque ueritas dicitur, Deum eam esse fateri debeamus. Nam tu quoque in Monologio tuo per ueritatem orationis probas summam ueritatem non habere principium uel finem, dicens: « Cogitet qui potest, quando incoepit, aut quando non fuit hoc uerum, scilicet, quia futurum erat aliquid: aut quando desinet, et non erit hoc uerum, scilicet, quia praeteritum erit aliquid. Quod si neutrum istorum cogitari potest, et utrumque hoc uerum sine ueritate esse non potest, impossibile est uel cogitare quod ueritas principium, aut finem habeat. Denique si ueritas habuit principium, aut habebit finem, antequam ipsa inciperet, uerum erat tunc quia non erat ueritas; et postquam finita erit, uerum erit quia non erit ueritas. Atqui uerum non potest esse sine ueritate: erat igitur ueritas, antequam esset ueritas; et erit ueritas, postquam finita erit ueritas: quod inconuenientissimum est. Siue igitur dicatur ueritas habere, siue intelligatur non habere principium uel finem, nullo claudi potest ueritas principio uel fine. » Haec tu in Monologio tuo. Quapropter ueritatis diffinitionem a te audire exspecto. MAG. Non memini me inuenisse diffinitionem ueritatis: sed si uis, quaeramus per rerum diuersitates, in quibus ueritatem dicimus esse, quid sit ueritas. DISC. Si aliud non potero, uel audiendo iuuabo.

CAPUT II. De ueritate significationis, et de duabus ueritatibus enuntiationis.

MAG. Quaeramus ergo primum quid sit ueritas in enuntiatione: quoniam hanc saepius dicimus ueram, uel falsam. DISC. Quaere tu; et quidquid inueneris, ego obseruabo. MAG. Quando est enuntiatio uera? DISC. Quando est quod enuntiat, siue affirmando, siue negando: dico enim esse quod enuntiat, etiam quando negat esse quod non est; quia sic enuntiat, 110 quemadmodum res est. MAG. An ergo tibi uidetur quod res enuntiata sit ueritas enuntiationis? DISC. Non. MAG. Quare? DISC. Quia nihil est uerum, nisi participando ueritatem: et ideo ueri ueritas in ipso uero est; res uero enuntiata non est in enuntiatione uera, unde non eius ueritas, sed causa ueritatis eius dicenda est. Quapropter non nisi in ipsa oratione quaerenda mihi uidetur eius ueritas. MAG. Uide ergo an ipsa oratio, aut eius significatio, aut aliquid eorum, quae sunt in diffinitione enuntiationis, sit quod quaeris? DISC. Non puto. MAG. Quare. DISC. Quia si hoc esset, semper esset uera; quoniam eadem manent omnia, quae sunt in enuntiationis diffinitione; et cum est, quod enuntiat, et cum non est: eadem est enim oratio, et eadem significatio, et caetera similiter. MAG. Quid igitur tibi uidetur ibi ueritas? DISC. Nihil aliud scio, nisi quia cum significat esse, quod est, tunc est in ea ueritas, et est uera. MAG. Ad quid facta est affirmatio? DISC. Ad significandum esse, quod est. MAG. Hoc ergo debet? DISC. Certum est. MAG. Cum ergo significat esse, quod est, significat quod debet. DISC. Palam est. MAG. At cum significat quod debet, recte significat. Disc. Ita est. MAG. Cum autem significat recte, recta est significatio? DISC. Non est dubium. MAG. Cum ergo significat esse quod est, reeta est significatio? DISC. Ita sequitur. MAG. Item cum significat esse quod est, uera est significatio? DISC. Uere et recta et uera est, cum significat esse quod est. MAG. Idem igitur est illi, et rectam, et ueram esse, id est, significare esse quod est? DISC. Uere idem. MAG. Ergo non est illi aliud ueritas, quam rectitudo. DISC. Aperte nunc uideo ueritatem hanc esse rectitudinem. MAG. Similiter est, cum enuntiatio significat non esse quod non est. DISC. Uideo quod dicis: sed doce me quid respondere possim, si quis dicat quod etiam cum ratio significat esse quod non est, significat quod debet: pariter namque accepit significare esse et quod est, et quod non est. Nam si non accepisset significare esse, etiam quod non est, non id significaret. Quare etiam cum significat esse quod non est, significat quod debet. At si quod debet significando, recta et uera est sicut ostendisti; uera est oratio, etiam cum enuntiat esse quod non est. MAG. Uera quidem non solet dici, cum significat esse quod non est; ueritatem tamen et rectitudinem habet, quia facit quod debet. Sed cum significat esse quod est, dupliciter facit quod debet: quoniam significat et quod accepit significare, et quod facta est. Sed secundum hanc rectitudinem et ueritatem, qua significat esse, quod est usu recta et uera dicitur enuntiatio, non secundum illam, qua significat esse, etiam quod non est. Plus enim debet propter quod accepit significationem, quam propter quod non accepit. Non enim accepit significare rem esse, cum non est, uel non esse, cum est; nisi quia non potuit illi dari tunc solummodo significare esse, quando est, uel non esse, quando non est. Alia igitur est rectitudo et ueritas enuntiationis, quia significat ad quod significandum facta est: alia uero quia significat quod accepit significare. Quippe ista immutabilis est ipsi orationi; illa uero, mutabilis: hanc namque semper habet; illam uero non semper: istam enim naturaliter habet; illam uero, accidentaliter et secundum usum. Nam cum dico: Dies est, ad significandum esse quod est, recte utor huius orationis significatione: quia ad hoc facta est, et ideo tunc recte dicitur significare. Cum uero eadem oratione significo esse quod non est, non ea recte utor: quia non ad hoc facta est; et idcirco tunc non recta eius significatio dicitur: quamuis in quibusdam enuntiationibus inseparabiles sint istae duae rectitudines, seu ueritates: ut, cum dicimus: Homo animal est, aut, Homo lapis non est. Semper enim haec affirmatio significat esse quod est; et haec negatio, non esse quod non est: nec illa possumus uti ad significandum esse quod non est; semper enim homo animal est; nec ista ad significandum non esse, quod est, quia homo nunquam lapis est. De illa igitur ueritate, quam habet oratio, secundum quod aliquis ea recte utitur, incoepimus quaerere: quoniam secundum hanc, ueram eam esse iudicat usus communis locutionis. De illa autem ueritate quam non habere non potest, postea dicemus. DISC. Redi igitur ad id quod incoepisti: quoniam sufficienter mihi inter duas ueritates orationis discreuisti; si tamen aliquam eam ueritatem ostenderis habere, cum mentitur, sicut tu dicis. MAG. De ueritate significationis, de qua incoepimus, interim ista sufficiant. Eadem enim ratio ueritatis, quam in propositione uocis perspeximus, consideranda est in omnibus signis, quae fiunt ad significandum aliquid esse, uel non esse, ut sunt scripturae, uel digitorum loquela. DISC. Ergo transi ad alia.

CAPUT III. De ueritate opinionis.

MAG. Cogitationem quoque dicimus ueram, cum est quod aut ratione aut aliquo modo putamus esse, et falsam, cum non est. DISC. Ita usus habet. MAG. Quid ergo tibi uidetur ueritas in cogitatione? DISC. Secundum rationem, quam de propositione uidimus, nihil rectius dicitur ueritas cogitationis, quam rectitudo eius. Ad hoc namque nobis datum est posse cogitare esse, uel non esse aliquid: ut cogitemus esse, quod est, et non esse, quod non est. Quapropter qui putat esse, quod est, putat quod debet, atque ideo recta est cogitatio. Si ergo uera et recta est cogitatio, non ob aliud, quam quia putamus esse quod est; aut non esse, quod non est: non est aliud eius ueritas, quam rectitudo.

CAPUT IU. De ueritate uoluntatis.

MAG. Recte consideras. Sed et in uoluntate dicit ipsa Ueritas ueritatem esse, cum dicit diabolum non stetisse in ueritate . Non enim erat in ueritate, neque deseruit ueritatem, nisi in uoluntate. DISC. Ita credo. Si enim semper uoluisset, quod debuit; nunquam peccasset, qui non, nisi peccando, ueritatem deseruit. MAG. Dic ergo quid ibi intelligas ueritatem? DISC. Non nisi rectitudinem. Nam si quandiu uoluit quod debuit, ad quod se licet uoluntatem acceperat, in rectitudine et ueritate fuit: et cum uoluit quod non debuit, rectitudinem et ueritatem deseruit: non aliud potest ibi intelligi ueritas, quam rectitudo; quoniam siue ueritas, siue rectitudo, non aliud in eius uoluntate fuit, quam uelle quod debuit.

CAPUT U. De actionis naturalis et non naturalis ueritate.

MAG. Bene intelligis. Uerum in actione quoque nihilominus ueritas credenda est, sicut Dominus dixit. Quia Qui male agit, odit lucem; et: Qui facit ueritatem, uenit ad lucem . DISC. Uideo quod dicis. MAG. Considera igitur quid ibi sit ueritas, si potes. DISC. Nisi fallor, eadem ratione qua supra ueritatem in aliis cognouimus, in actione quoque contemplanda est. MAG. Ita est. Nam si male agere, et ueritatem facere opposita sunt, sicut ostendit Dominus cum dicit: Qui male agit odit lucem; et: Qui facit ueritatem, uenit ad lucem; idem est, ueritatem facere, quod est, 111 bene facere. Bene namque facere, ad male facere contrarium est. Quapropter si ueritatem facere, et bene facere idem sunt in oppositione, non sunt diuersa in significatione: sed sententia est omnium quia qui facit quod debet, bene facit, et rectitudinem facit. Unde sequitur quod rectitudinem facere , est facere ueritatem. Constat namque facere ueritatem, esse bene facere; et bene facere, esse rectitudinem facere. Quare nihil apertius quam ueritatem actionis, esse rectitudinem. DISC. In nullo uideo titubare considerationem tuam. MAG. Inspice an omnis actio, quae facit quod debet, ueritatem facere conuenienter dicatur. Est quippe actio rationalis, ut dare eleemosynam; et est irrationalis actio, ut actio ignis, qui calefacit. Uide ergo an conuenienter dicamus ignem facere ueritatem? DISC. Si ignis ab eo, a quo habet esse, accepit calefacere, cum calefacit, facit quod debet. Igitur non uideo quae inconuenientia sit ignem facere ueritatem et rectitudinem, cum facit quod debet. MAG. Mihi quoque aliter non uidetur. Unde animaduerti potest rectitudinem seu ueritatem actionis, aliam esse necessariam, aliam non necessariam. Ex necessitate namque ignis facit ueritatem et rectitudinem, cum calefacit; et non ex necessitate facit homo rectitudinem et ueritatem, cum bene facit: facere autem non solum pro eo quod proprie dicitur facere, sed pro omni uerbo Dominus uoluit intelligere, cum dixit quoniam qui facit ueritatem uenit ad lucem . Non enim separat illum ab hac ueritate siue luce; qui patitur persecutionem propter iustitiam; aut qui est, quando, et ubi debet esse; aut qui stat, uel sedet, quando debet, et similia. Nullus namque dicit tales non bene facere. Et cum dicit Apostolus quia recipiet unusquisque prout gessit , intelligendum ibi est quidquid solemus dicere bene facere, uel male facere. DISC. Usus quoque communis locutionis hoc habet, ut et pati, et multa alia dicat facere, quae non sunt facere. Quare rectam quoque uoluntatem, de cuius ueritate, ante ueritatem actionis, supra contemplati sumus, inter rectas actiones, nisi fallor, computare possumus. MAG. Non falleris. Nam qui uult quod debet, recte et bene facere dicitur, nec ab his qui ueritatem faciunt excluditur. Sed quoniam de ueritate inuestigando, illam loquimur, et Dominus de illa ueritate quae in uoluntate est, specialiter uidetur dicere, cum dicit de diabolo quia in ueritate non stetit : ideo separatim quid in uoluntate ueritas esset, considerare uolui. DISC. Placet mihi ita factum esse. MAG. Cum ergo constet actionis ueritatem aliam naturalem esse, aliam non naturalem, sub naturali ponenda est illa ueritas erationis, quam supra uidimus ab illa non posse separari. Sicut enim ignis, cum calefacit, ueritatem facit, quia ab eo accepit a quo habet esse: ita et haec oratio, scilicet, dies est, ueritatem facit, cum significat diem esse, siue dies sit, siue dies non sit, quoniam hoc naturaliter accepit facere. DISC. Nunc primum uideo in falsa oratione ueritatem.

CAPUT UI. De sensuum ueritate, et quod falsitas, quae putatur esse in sensu, sit in opinione.

MAG. Putasne nos praeter summam ueritatem, omnes sedes inuenisse ueritatis? DISC. Reminiscor nunc cuiusdam ueritatis, quam in his, de quibus tractasti, non inuenio. MAG. Quae est illa? DISC. Est quidem in sensibus corporis ueritas, sed non semper: nam fallunt nos aliquando. Nam cum uideo aliquando per medium uitrum aliquid, fallit me uisus: quia aliquando renuntiat mihi corpus, quod uideo ultra uitrum, eiusdem esse coloris cuius est et uitrum, cum alterius sit coloris: aliquando uero facit me putare uitrum habere colorem rei, quam ultra uideo, cum non habeat. Multa sunt alia, in quibus uisus, et alii sensus fallunt. MAG. Non mihi uidetur haec ueritas, uel falsitas in sensibus esse, sed in opinione. Ipse namque sensus interior se fallit, non illi mentitur exterior. Quod aliquando facile cognoscitur, aliquando difficile. Cum enim puer timet sculptum draconem aperto ore, facile cognoscitur quia hoc non facit uisus, qui nihil aliud puero renuntiat, quam senibus, sed puerilis sensus interior, qui nondum bene scit discernere inter rem et rei similitudinem. Tale est cum uidentes hominem alicui similem, putamus illum esse cui similis; aut cum audiens quis non hominis uocem, putat esse uocem hominis. Nam et hoc facit sensus interior. Quod autem dicis de uitro, ideo est, quia cum uisus transit per corpus aliquod aerei coloris, non aliter impeditur assumere similitudinem coloris, quem ultra uidet, quam cum transit per aera: nisi inquantum illud corpus, quod transit, spissius, aut obscurius est aere: ut, cum transit per uitrum sui coloris, id est cui nullus alius admistus est color; aut per purissimam aquam, aut per crystallum, aut per aliquid similem habens colorem. Cum uero transit idem uisus per alium colorem, ut per uitrum non sui eoloris, sed cui alius color est additus, ipsum colorem qui prius occurrit accipit. Quapropter, quoniam post unum acceptum colorem, secundum quod illo affectus est, alium quicunque occurrat, aut nullatenus, aut minus integre suscipit: ideo illum quem prius cepit, aut solum, aut cum eo qui post occurrit, renuntiat. Si enim uisus, quantum capax est coloris, tantum afficitur priore colore, non potest alium sentire simul colorem: si autem minus quam colorem sentire possit, priori afficitur, potest alium sentire: ut, si transit per aliquod corpus uelut per uitrum, quod ita perfecte sit rubicundum, ut omnino ipse uisus afficiatur eius rubore, nequit diuerso simul affici colore: si autem non tam perfectum inuenit ruborem qui prior occurrit, quantum coloris capax est, quasi nondum plenus, adhuc alium ualet assumere colorem, inquantum eius capacitas priori colore non est satiata. Qui ergo hoc nescit, putat uisum renuntiare quia omnia quae post prius assumptum colorem sentit, aut omnino, aut aliquatenus eiusdem sint coloris. Unde contingit ut sensus interior culpam suam imputet sensui exteriori. Similiter cum fustis integer, cuius pars est intra aquam, et pars extra, putatur fractus: aut cum putamus quod uisus noster uultus nostros inueniat in speculo, et cum multa alia nobis aliter uidentur uisus et alii sensus nuntiare quam sint, non culpa sensuum est, qui renuntiant quod possunt, quoniam ita posse acceperunt; sed iudicio animae imputandum est, quod non bene discernit quid possint illi, aut quid debeant. Quod ostendere quoniam laboriosum magis est quam fructuosum ad hoc quod intendimus, in hoc modo tempus insumendum non arbitror. Hoc tantum sufficiat dicere: quia sensus quidquid renuntiare uideantur, siue ex sui natura hoc faciant, siue ex aliqua alia causa, faciunt quod debent; et ideo rectitudinem et ueritatem faciunt: et continetur haec ueritas sub illa ueritate, quae est in actione. DISC. Satisfecisti mihi tua responsione, et nolo te amplius morari in hac de sensibus quaestione.

CAPUT UII. De ueritate essentiae rerum .

MAG. Iam considera an praeter summam ueritatem, in aliqua re ueritas sit intelligenda, exceptis his quae supra conspecta sunt. DISC. Quid illud esse potest? MAG. An putas aliquid esse aliquando, aut alicubi, quod 112 non sit in summa ueritate, et quod inde non acceperit quod est, inquantum est: aut quod possit aliud esse, quam quod ibi est? DISC. Non est putandum. MAG. Quidquid igitur est uere est, inquantum hoc est quod ibi est. DISC. Absolute concludere potes quia omne quod est uere est, quoniam non est aliud quam quod ibi est. MAG. Est igitur ueritas in omnium quae sunt essentia, quia hoc sunt quod in summa ueritate sunt. DISC. Uideo ita ibi esse ueritatem, ut nulla ibi possit esse falsitas, quoniam quod falso est non est. MAG. Bene dicis. Sed dic an aliquid aliud debeat esse, quam quod est in summa ueritate? DISC. Non. MAG. Si ergo omnia hoc sunt quod ibi sunt sine dubio hoc sunt quod debent. DISC. Uere hoc sunt quod debent. MAG. Quidquid uero est quod debet esse, recte est. DISC. Aliter esse non potest. MAG. Igitur omne quod est recte est. DISC. Nihil consequentius MAG. Si ergo ueritas et rectitudo idcirco sunt in rerum essentia, quia hoc sunt quod sunt in summa ueritate, certum est ueritatem rerum esse rectitudinem.

CAPUT UIII. De diuersis intellectibus, debere, et non debere; posse, et non posse.

DISC. Nihil planius, quantum ad consequentiam argumentationis. Sed secundum rei ueritatem, quomodo possumus dicere quia quidquid est debet esse, cum sint multa opera mala quae certum est esse non debere? MAG. Quid mirum, si eadem res debet esse et non esse? DISC. Quomodo potest hoc esse? MAG. Scio te non dubitare quia nihil omnino est, nisi Deo aut faciente, aut permittente. DISC. Nihil mihi certius. MAG. An audebis dicere quia Deus aliquid faciat aut permittat non sapienter, aut non bene? DISC. Imo assero quia nihil nisi bene et sapienter. MAG. An iudicabis non debere esse quod tanta bonitas et tanta sapientia facit, aut permittit? DISC. Quis intelligens audeat hoc cogitare? MAG. Debet igitur esse pariter, et quod faciente, et quod permittente Deo fit. DISC. Patet quod dicis. MAG. Dic etiam: an putas esse debere malae uoluntatis affectum? DISC. Idem est ac si dicas an debeat esse opus malum: quod nullus sensatus concedet. MAG. Permittit tamen Deus aliquos male facere, quod male uolunt. DISC. Utinam non tam saepe permitteret. MAG. Idem igitur debet esse, et non esse: debet enim esse, quia bene et sapienter ab eo, quo non permittente fieri non posset, permittitur; et non debet esse, quantum ad illum, cuius iniqua uoluntate concipitur. Hoc igitur modo Dominus Iesus, quia solus innocens erat, non debuit mortem pati, nec ullus eam illi debuit inferre; et tamen eam debuit pati, quia ipse sapienter, et benigne, et utiliter uoluit eam sufferre. Multis enim modis eadem res suscipit diuersis considerationibus contraria: quod in actione saepe contingit, ut in percussione. Percussio namque et agentis est et patientis: unde et actio dici, et passio potest, quamuis, secundum ipsum nomen, actio uel percussio, et quae similiter dicta a passiuis in actiua significatione dicuntur magis uideantur esse patienter quam agentis. Quippe secundum id quod agit, magis proprie uidentur dici agentia uel percutientia; et secundum id quod patitur, actio uel percussio. Nam agentia et percutientia, ab agente et percutiente dicuntur (sicut prouidentia a prouidente, et continentia a continente) quae scilicet agens et percutiens, prouidens et continens, actiua sunt; actio uero et percussio, ab acto et percusso, quae passiua sunt, deriuantur. Sed quoniam (ut in uno dicam quod in caeteris intelligas) sicut percutiens non est sine percussione, nec percussus absque percutiente, ita percutientia et percussio sine inuicem esse nequeunt; imo una et eadem res est diuersis nominibus secundum diuersas partes significata: idcirco percussio, et percutientis, et percussi esse dicitur. Quapropter secundum quod agens uel patiens eidem subiacent iudicio, uel contrariis, ipsa quoque actio ex utraque parte similiter iudicabitur, aut contrarie. Cum ergo et qui percutit recte percutit, et qui percutitur recte percutitur: ut, cum peccans, ab eo ad quem pertinet corrigitur, ex utraque parte recta est, quia ex utraque parte debet esse percussio. E contrario, quando ab iniquo iustus percutitur, quia nec iste percuti, nec ille percutere debet, ex utraque parte non recta est, quia ex neutra parte debet esse, percussio. Cum uero peccans ab eo ad quem non pertinet percutitur, quoniam et iste debet percuti, et ille non debet percutere, debet et non debet esse percussio: et ideo recta, et non recta negari non potest. Quod si ad supernae sapientiae bonitatisque consideres iudicium, siue ex altera tantum, siue ex utraque parte, agentis scilicet et patientis, non debeat esse percussio: quis audebit negare debere esse, quod tanta bonitate et sapientia permittur? DISC. Neget qui audet, ego uero non audeo. MAG. Quid etiam, si secundum naturam rerum consideres, ut cum claui ferrei impressi sunt in corpus Domini: an dices fragilem carnem non debuisse penetrari, aut acuto ferro penetratam non debuisse dolere? DISC. Contra naturam dicerem. MAG. Potest igitur contingere ut debeat esse secundum naturam actio, uel passio, quae secundum agentem uel patientem esse non debet, quoniam nec ille agere, nec iste debet pati. DISC. Nihil horum negare possum. MAG. Uides igitur saepissime posse contingere ut eadem actio debeat esse et non debeat esse, diuersis considerationibus. DISC. Ita aperte hoc ostendis, ut non possim non uidere. MAG. Uerum inter haec te scire uolo quia debere et non debere, aliquando dicitur improprie; ut, cum dico quia debeo amari a te. Si enim uere debeo, debitor sum reddere quod debeo; et in culpa sum, si non amor a te. DISC. Ita sequitur. MAG. Sed cum debeo amari a te, non est a me exigendum, sed a te. DISC. Fateri me ita esse oportet. MAG. Cum ergo dico quia debeo amari a te, non ita dicitur, quasi ego aliquid debeam, sed quia tu debes amare me. Similiter cum dico quia non debeo amari a te, non aliud intelligitur, quam quia tu non debes amare me. Qui modus loquendi est etiam in potentia et in impotentia, ut cum dicitur: Hector potuit uinci ab Achille, et Achilles non potuit uinci ab Hectore. Non enim fuit potentia in illo qui potuit uinci, sed in illo qui uincere potuit: nec impotentia in illo qui uinci non potuit, sed in illo qui uincere non potuit. DISC. Placet mihi quod dicis: quippe utile puto hoc cognoscere.

CAPUT IX [ al., X]. Quod omnis actio significet aut uerum aut falsum.

MAG. Recte putas: sed redeamus ad ueritatem significationis, a qua ideo incepi, ut te a notioribus ad ignotiora perducerem. Omnes enim de ueritate significationis loquuntur: ueritatem uero, quae est in rerum essentia, pauci considerant. DISC. Profuit mihi quia hoc ordine me duxisti. MAG. Uideamus ergo quam lata sit ueritas significationis. Namque non solum in his quae signa solemus dicere, sed et in aliis omnibus quae diximus est significatio uera uel falsa. Quoniam namque non est ab aliquo faciendum, nisi quod quis debet facere; eo ipso quod aliquis aliquid facit, dicit et significat hoc se debere facere: quod si 113 debet facere quod facit, uerum dicit, si autem non debet, mentitur. DISC. Quamuis uidear mihi intelligere, tamen quia inauditum hactenus fuit, apertius ostende quod dicis. MAG. Si esses in loco ubi scires esse salubres herbas et mortiferas, sed nescires eas discernere et esset ibi aliquis, de quo non dubitares quin illas discernere sciret, tibique interroganti quae salubres essent et quae mortiferae, alias uerbo salubres diceret esse, et alias comederet; cui magis crederes, uerbo an actioni eius? DISC. Non tantum crederem uerbo quantum operi. MAG. Plus ergo tibi diceret quae salubres essent opere quam uerbo. DISC. Ita est. MAG. Sic itaque, si nescires non esse mentiendum, et mentiretur aliquis coram te, etiamsi diceret tibi ipse se non debere mentiri, plus ipse tibi diceret opere se mentiri debere, quam uerbo non debere. Similiter dum cogitat aliquis, aut uult aliquid, si nescires an deberet id uelle, siue cogitare, si uoluntatem eius et cogitationem uideres, significaret tibi ipso opere quia hoc deberet cogitare et uelle. Quod si ita deberet, uerum diceret; sin autem, mentiretur. In rerum quoque existentia est similiter uera uel falsa significatio; quoniam eo ipso quia est, dicit se debere esse. DISC. Uideo nunc aperte quod hactenus non animaduerti.

CAPUT X [ al., XI]. De summa ueritate.

MAG. Progrediamur ad ea quae restant. DISC. Praecede, et sequar. MAG. Summam autem ueritatem non negabis esse rectitudinem? DISC. Imo nihil aliud illam possum fateri. MAG. Considera quia cum omnes supradictae rectitudines ideo sint rectitudines, quia illa in quibus sunt, aut sunt aut faciunt quod debent; summa ueritas non ideo est rectitudo, quia debet aliquid. Omnia enim illi debent: ipsa uero nulli quidquam debet, nec ulla ratione est quod est, nisi quia est. DISC. Intelligo. MAG. Uides etiam quomodo ista rectitudo causa sit omnium aliarum ueritatum et rectitudinum, et nihil sit causa illius? DISC. Uideo et animaduerto in aliis quasdam esse tantum effecta; quasdam uero esse causas, et effecta: ut, cum ueritas, quae est in rerum existentia, sit effectum summae ueritatis, ipsa quoque causa est ueritatis quae cogitationis est, et eius quae est in propositione: et istae duae ueritates nullius sunt causa ueritatis. MAG. Bene consideras: unde iam intelligere potes quomodo summam ueritatem in meo Monologio probaui non habere principium uel finem, per ueritatem orationis. Cum enim dixi, quando non fuit uerum quia futurum erat aliquid, non ita dixi ac si absque principio ista oratio fuisset, quae assereret futurum aliquid esse, aut ista ueritas esset Deus: sed quoniam non potest intelligi quando, si oratio ista esset, ueritas illi deesset, ut per hoc quia non intelligitur quando ista ueritas esse non potuerit, si esset oratio in qua esse posset, intelligatur illa ueritas sine principio fuisse, quae prima causa est huius ueritatis. Quippe ueritas orationis non semper posset esse, si eius causa non semper esset. Etenim non est uera oratio, quae dicit futurum esse aliquid, nisi reipsa sit aliquid futurum; neque aliquid est futurum, si non sit in summa ueritate. Similiter de illa intelligendum est oratione, quae dicit quia praeteritum est aliquid. Nam si nullo intellectu ueritas orationi huic, si facta fuerit, deesse poterit, necesse est ut eius ueritatis, quae summa causa est istius, nullus finis intelligi possit. Idcirco namque uere dicitur praeteritum esse aliquid, quia ita est in re: et ideo est aliquid praeteritum, quia sic est in ueritate summa. Quapropter si nunquam potuit non esse uerum, futurum esse aliquid, et nunquam poterit non esse uerum, praeteritum aliquid esse, impossibile est principium summae ueritatis fuisse, aut finem futurum esse. DISC. Nihil tuae rationi obiici posse uideo.

CAPUT XI [ al., XII]. De ueritatis diffinitione.

MAG. Redeamus ad indagationem ueritatis quam incoepimus. DISC. Totum hoc pertinet ad indagandam ueritatem; uerumtamen redi ad quod uis. MAG. Dic ergo mihi an tibi uideatur esse aliqua rectitudo alia, praeter has quas contemplati sumus. DISC. Non alia praeter has, nisi illa quae est in rebus corporeis, quae multum est aliena ab istis, ut rectitudo uirgae. MAG. In quo tibi illa uidetur differre ab istis. DISC. Quia illa uisu corporeo cognosci potest; istas rationis capit contemplatio. MAG. Nonne rectitudo illa corporum ratione intelligitur, praeter subiectum, et cognoscitur? Aut si alicuius corporis absentis linea dubitetur an recta sit, et monstrari potest quia in nullam partem flectitur, nonne ratione colligitur quia rectam eam necesse est esse? DISC. Etiam. Sed eadem quae sic ratione intelligitur, uisu sentitur, in subiecto; illae uero nonnisi sola mente percipi possunt. MAG. Possumus igitur, nisi fallor, diffinire quia ueritas est rectitudo sola mente perceptibilis. DISC. Nullo modo hoc dicentem falli uideo. Nempe nec plus, nec minus continet ista diffinitio ueritatis quam expediat, quoniam nomen rectitudinis diuidit eam ab omni re, quae rectitudo non uocatur. Quod uero sola mente percipi dicitur, separat eam a rectitudine uisibili.

CAPUT XII [ al., XIII] De iustitiae diffinitione.

Sed quoniam docuisti me omnem ueritatem esse rectitudinem, et rectitudo idem uidetur mihi esse quod iustitia, iustitiam quoque doce me, quid esse intelligam. Uidetur namque quia omne quod rectum est esse, iustum etiam est esse: et conuersim, quia quod iustum est esse, rectum est esse. Iustum enim et rectum uidetur, ignem calidum esse; et unumquemque hominem, diligentem se diligere. Nam si quidquid debet esse, recte et iuste est; nec aliud recte et iuste est, nisi quod debet esse: sicut puto, non potest aliud esse iustitia quam rectitudo. In summa namque et simplici natura, quamuis non ideo sit recta et iusta, quia debeat aliquid, dubium tamen non est, idem esse rectitudinem et iustitiam. MAG. Habes igitur diffinitionem iustitiae, si iustitia non est aliud quam rectitudo. Et quoniam de rectitudine sola mente perceptibili loquimur, inuicem sese diffiniunt ueritas, et rectitudo, et iustitia: ut qui unam earum nouerit, et alias nescierit, per notam ad ignotarum scientiam pertingere possit; imo qui nouerit unam, alias nescire non possit. DISC. Quid ergo? An dicemus lapidem iustum, cum a superioribus inferiora petit; quia hoc facit, quod debet, quemadmodum dicimus hominem iustum, qui quod debet facit? MAG. Non solemus huiusmodi iustitia iustum dicere. DISC. Cur ergo magis homo quam lapis iustus est, si uterque iuste facit? MAG. Tu ipse an non putas facere hominis, a facere lapidis aliquo modo differre? DISC. Scio quia homo sponte, lapis naturaliter et non sponte facit. MAG. Idcirco lapis non dicitur iustus, quia non est iustus qui facit quod debet, si non uult quod facit. DISC. Dicemus ergo iustum esse equum, cum uult pascere, quia uolens facit quod debet? MAG. Non 114 dixi iustum esse eum, qui facit uolens quod debet; sed dixi non esse iustum, qui non facit uolens quod debet. DISC. Dic ergo quis sit iustus? MAG. Quaeris, ut uideo, diffinitionem iustitiae, cui laus debetur; sicut contrario eius, scilicet iniustitiae debetur uituperatio. DISC. Illam quaero. MAC. Constat quia illa iustitia non est in ulla natura, quae rectitudinem non agnoscit. Quidquid enim non uult rectitudinem, etiamsi eam tenet, non meretur laudem, quia tenet rectitudinem; uelle autem illam non ualet, qui nescit eam. DISC. uerum est. MAG. Rectitudo igitur, quae tenenti se laudem acquirit, non est nisi in rationali natura, quae sola rectitudinem, de qua loquimur, percipit. DISC. Ita sequitur MAG. ergo quoniam omnis iustitia est rectitudo, nullatenus est iustitia, quae seruantem se facit laudabilem, nisi in rationalibus. DISC. Non potest aliter esse. MAG. Ubi igitur tibi uidetur ista iustitia in homine, quia rationalis est? DISC. Non est nisi aut in uoluntate, aut in scientia, aut in opere. MAG. Quid, si quis recte intelligit, aut recte operatur, non autem recte uelit; laudabit eum quisquam de iustitia? DISC. Non. MAG. Ergo non est ista iustitia scientiae rectitudo, aut rectitudo actionis; sed rectitudo uoluntatis. DISC. Aut hoc erit, aut nihil. MAG. Uidetur tibi sufficienter esse diffinita iustitia quam quaerimus? DISC. Tu uide. MAG. Quicunque uult quod debet, putas eum recte uelle et habere rectitudinem uoluntatis? DISC. Si quis nesciens uult quod debet: ut cum uult ostium claudere contra illum qui, ipso nesciente, uult in domo alium occidere; siue iste habeat, siue non habeat aliquam uoluntatis rectitudinem, non habet illam quam quaerimus. MAG. Quid dicis de illo qui scit se debere uelle quod uult? DISC. Potest contingere ut intelligens uelit quod debet, et nolit se debere. Nam cum latro cogitur ablatam reddere pecuniam, palam est quia non uult se debere; quoniam ideo cogitur uelle reddere, quia debet: sed hic nullatenus laudandus est hac rectitudine. MAG. Qui cibat esurientem pauperem propter inanem gloriam, uult se debere uelle quod uult: idcirco namque laudatur, quia uult facere quod debet: quid itaque de isto iudicas? DISC. Non est huius rectitudo laudanda; et ideo non sufficit ad iustitiam quam quaerimus. Sed ostende iam quae sufficiat. MAG. Omnis uoluntas sicut uult aliquid, ita uult propter aliquid. Nam quemadmodum considerandum est quid uelit, ita uidendum est cur uelit. Quippe non magis recta debet esse uolendo quod debet, quam uolendo propter quod debet. Quapropter omnis uoluntas habet quid, et cur: omnino namque nihil uolumus nisi sit cur uelimus. DISC. Omnes hoc in nobis cognoscimus. MAG. Cur autem tibi uidetur unicuique uolendum quod uult, ut laudabilem habeat uoluntatem? Quid enim uolendum sit, palam est; quia qui non uult quod debet, iustus non est. DISC. Nec minus apertum mihi uidetur quia sicut uolendum est unicuique quod debet; ita uolendum est ideo, quia debet, ut iusta sit eius uoluntas. MAG. Bene intelligis haec duo necessaria esse uoluntati ad iustitiam: uelle scilicet quod debet; ac ideo, quia debet. Sed dic an sufficiant. DISC. Cur non? MAG. Cum aliquis uult quod debet, quia cogitur; et ideo cogitur, quia hoc uelle debet: nonne hic quodammodo uult quod debet quoniam debet? DISC. Non possum negare; sed alio modo uult iste, alio modo uult iustus. MAG. Distingue istos modos. DISC. Iustus namque, cum uult quod debet, seruat uoluntatis rectitudinem non propter aliud, inquantum iustus est, quam propter ipsam rectitudinem. Qui autem nonnisi coactus, aut extranea mercede conductus, uult quod debet (si seruare dicendus est rectitudinem) non eam seruat propter ipsam, sed propter aliud. MAG. Uoluntas ergo illa iusta dicenda est, quae sui rectitudinem seruat propter ipsam rectitudinem. DISC. Aut ista, aut nulla uoluntas iusta est. MAG. Iustitia igitur est rectitudo uoluntatis propter se seruata. DISC. haec est iustitiae diffinitio, quam quaerebam. MAG. Uide tamen ne forte aliquid in ea debeat corrigi. DISC. Ego nihil in ea corrigendum. MAG. Nec ego. Nulla namque iustitia est, quae non est rectitudo; nec alia, quam rectitudo uoluntatis, iustitia dicitur per se. Dicitur enim rectitudo actionis, iustitia; sed nonnisi cum iusta uoluntate fit actio. Rectitudo autem uoluntatis, etiamsi impossibile sit fieri quod recte uolumus, tamen nequaquam amittit nomen iustitiae. Quia autem seruata dicitur: Forte dicet aliquis, si rectitudo uoluntatis nonnisi cum seruatur, dicenda est iustitia; non mox ut habetur, est iustitia: nec accipimus iustitiam, cum illam accipimus; sed nos, seruando, facimus eam iustitiam esse. Nam prius accipimus illam et habemus, quam seruemus: non enim ideo illam accipimus, nec idcirco illam primitus habemus, quia seruamus; sed illam incipimus ideo seruare, quia accipimus et habemus. Sed ad hoc respondere nos possumus quia simul accipimus illam et uelle et habere: non enim illam habemus, nisi uolendo; et, si eam uolumus, hoc ipso eam habemus. Sicut autem illam simul habemus, et uolumus; ita illa simul uolumus et seruamus: quoniam sicut eam non seruamus, nisi cum illam uolumus; sic non est quando eam uelimus, et non seruemus: sed quandiu eam uolumus, seruamus; et donec seruamus, uolumus. Quoniam ergo eodem tempore contingit nobis illam et uelle et habere: nec diuerso tempore in nobis sunt et uelle, et seruare eam; ex necessitate simul accipimus et habere illam, et seruare: et sicut quandiu seruamus, habemus illam; ita quandiu habemus, seruamus: nec ulla ex his generatur inconuenientia. Quippe sicut eiusdem rectitudinis acceptio natura prius est quam habere, aut uelle illam: quoniam habere illam, aut uelle, non est causa acceptionis, sed acceptio facit uelle illam et habere: et tamen simul sunt tempore acceptio, et habere et uelle: simul enim incipimus illam et accipere, et habere, et uelle; et tamen simul sunt tempore, acceptio, et habere, et uelle: et mox ut est accepta, est habita et uolumus eam; ita habere, seu uelle illam, quamuis natura prius sint, quam seruare illam; simul tamen sunt tempore. Quare a quo simul accipimus et habere, et uelle, et seruare uoluntatis rectitudinem, ab illo accipimus iustitiam: et mox ut habemus et uolumus eamdem rectitudinem uoluntatis, iustitia dicenda est. Quod uero addidimus, propter se, ita necessarium est ut nullo modo eadem rectitudo, nisi propter se seruata, iustitia sit. DISC. Nihil possum cogitare contra. MAG. Uidetur tibi quod ista diffinitio possit aptari summae iustitiae, secundum quod de re loqui possumus, de qua nihil, aut uix proprie aliquid potest dici? DISC. Licet nonnisi tibi aliud uoluntas, aliud rectitudo: tamen sicut dicimus potestatem diuinitatis, aut diuinam potestatem, siue potentem diuinitatem (cum in diuinitate non sit aliud potestas quam diuinitas); ita non inconuenienter dicimus ibi rectitudinem uoluntatis, aut uoluntariam rectitudinem, seu rectam uoluntatem. Si uero illam rectitudinem dicimus propter se seruari, de nulla alia rectitudine tam conuenienter dici posse uidetur. Sicut enim non aliud illam, sed ipsa se seruat, nec per aliud sed per se, ita non propter aliud quam propter se. MAG. Indubitanter itaque possumus dicere quia iustitia est rectitudo uoluntatis: quae rectitudo propter se seruatur. Et quoniam uerbi, quod hic dico (seruatur) non habemus participium passiuum praesentis temporis, pro praesenti, possumus uti passiuo praeterito participio eiusdem uerbi. DISC. Hunc usum habemus notissimum, ut praeteritis 115 participiis passiuis utamur pro praesentibus, quae latinitas non habet; sicut non habet praeterita participia a uerbis actiuis et neutris; et pro praeteritis, quae non habet, utitur praesentibus: ut si dicatur de aliquo: Hic quod studens et legens didicit, nonnisi coactus docet, id est quod dum studuit et legit, didicit, nonnisi cum cogitur docet. MAG. Bene ergo diximus iustitiam esse rectitudinem uoluntatis seruatam propter se, id est quae seruatur propter se. Et hinc est, quod iusti dicuntur aliquando recti corde, id est recti uoluntate; aliquando recti, sine adiectione cordis; quoniam nullus alius intelligitur rectus, nisi qui rectam habet uoluntatem: ut est illud: Gloriamini omnes recti corde . Et illud: Uidebunt recti, et laetabuntur . DIS. Satisfecisti etiam pueris de diffinitione iustitiae: transeamus ad alia.

CAPUT XIII [ al., XIU]. Quod una sit ueritas in omnibus ueris .

MAG. Redeamus ad rectitudinem seu ueritatem: quibus duobus nominibus (quoniam de rectitudine mente sola perceptibili loquimur una res significatur, quae genus est iustitiae: et quaeramus an sit una sola ueritas in omnibus istis, in quibus ueritatem dicimus esse: an ita sint ueritates plures, sicut plura sunt, in quibus constat esse ueritatem. DISC. Hoc multum nosse desidero. MAG. Constat quia in quacunque re sit ueritas, non est aliud quam rectitudo. DISC. Non hinc dubito. MAG. Si ergo plures sunt ueritates, secundum plures res, plures quoque sunt rectitudines. DISC. Hoc quoque non minus certum est. MAG. Si secundum diuersitates rerum, necesse est esse diuersas rectitudines, utique, secundum res ipsas, habent esse suum eaedem rectitudines: et sicut res ipsae, in quibus sunt, uariantur, sic quoque rectitudines uarias esse necesse est. DISC. In una re in qua rectitudinem esse dicimus, ostende quod in caeteris intelligam. MAG. Dico quia si rectitudo significationis ideo est alia, quam uoluntatis rectitudo, quia ista in uoluntate, illa in significatione est, habet suum esse rectitudo propter significationem, et secundum eam mutatur. DISC. Ita est. Cum enim significatur esse quod est, aut non esse quod non est, recta significatio est, et constat esse rectitudinem, sine qua significatio recta nequit esse. Si uero significetur esse quod non est, aut non esse quod est, aut si nihil omnino significetur, nulla erit rectitudo significationis, quae nonnisi in significatione est. Quapropter per significationem habet esse, et per eam mutatur eius rectitudo: quemadmodum color per corpus habet esse, et non esse. Existente namque corpore, colorem eius necesse est esse; et pereunte corpore, colorem eius manere impossibile est. MAG. Non similiter se habent color ad corpus et rectitudo ad significationem. DISC. Ostende dissimilitudinem. MAG. Si nullus aliquo significare uelit signo quod significandum est, erit ulla per signa significatio? DISC. Nulla. MAG. An ideo non erit rectum ut significetur quod significari debet? DISC. Non idcirco minus erit rectum, aut minus hoc exiget rectitudo. MAG. Ergo non existente significatione, non perit rectitudo, qua rectum est, et qua exigitur, ut quod significandum est, significetur. DISC. Si interiisset, non esset rectum hoc, nec ipsa hoc exigeret. MAG. Putasne, cum significatur quod significari debet, significationem tunc rectam esse propter hanc et secundum hanc ipsam rectitudinem? DISC. Imo non possum aliter cogitare. Si enim alia rectitudine recta est significatio; pereunte ista, nihil prohibet rectam esse significationem. Sed nulla est recta significatio, quae significat quod non est rectum significari, aut quod non exigit rectitudo. MAG. Nulla igitur significatio est recta alia rectitudine, quam illa quae permanet pereunte significatione. DISC. Palam est. MAG. An itaque non uides quia non ideo est rectitudo in significatione, quia tunc incipit esse, cum significatur esse quod est, uel non esse quod non est; sed quia significatio tunc fit secundum rectitudinem, quae semper est: nec ob hoc abest a significatione, quia perit, cum non sic ut debet, aut cum nulla sit significatio; sed quoniam tunc significatio deficit a non deficiente rectitudine? DISC. Sic uideo, ut non possim non uidere. MAG. Rectitudo ergo, qua significatio recta dicitur, non habet esse, aut aliquem motum, per significationem: quomodocunque moueatur ipsa significatio. DISC. Mihi nihil iam clarius. MAG. Potesne probare colorem similiter se habere ad corpus, quomodo rectitudo se habet ad significationem? DISC. Paratior nunc sum probare quia ualde dissimiliter. MAG. Puto quia iam tibi notum est quid de uoluntate et eius rectitudine, et de aliis quae rectitudinem habere debent, sentiendum sit. DISC. Omnino uideo hac ipsa ratione probari, quoquo modo ipsa sint, rectitudinem immutabilem permanere. MAG. Quid itaque consequi existimas de ipsis rectitudinibus. Sunt aliae ab inuicem; aut est una et eadem omnium rectitudo. DISC. Supra concessi quia si ideo sunt plures rectitudines, quoniam plures sunt res in quibus considerantur, necesse est eas existere et uariari secundum res ipsas: quod nequaquam fieri demonstratum est. Quapropter non ideo sunt plures rectitudines, quia plures sunt res, in quibus sunt. MAG. An habes aliquam aliam rationem, cur tibi plures esse uideantur? praeter ipsam rerum pluralitatem? DISC. Sicut istam nullam esse cognosco; ita nullam aliam inueniri posse considero. MAG. Una igitur et eadem est omnium rectitudo. DISC. Sic me fateri necesse est. MAG. Amplius: Si rectitudo non est in rebus illis, quae debent rectitudinem, nisi cum sunt secundum quod debent, et hoc solum est illis rectas esse, manifestum est earum omnium unam solam esse rectitudinem. DISC. Non potest negari. MAG. Una igitur in omnibus illis est ueritas. DISC. Et hoc negari impossibile est: sed tamen ostende mihi cur dicimus huius uel illius rei ueritatem, uelut ad distinguendas ueritatum differentias, si nullam ab ipsis rebus assumunt diuersitatem? Multi namque uix concedent nullam esse differentiam inter ueritatem uoluntatis, et eam quae dicitur actionis, aut alicuius aliorum. MAG. Improprie huius, uel illius rei esse dicitur; quoniam illa non in ipsis rebus, aut ex ipsis, aut per ipsas, in quibus esse dicitur, habet suum esse: sed cum res ipsae secundum illam sunt, quae semper praesto est his quae sunt sicut debent, tunc dicitur huius uel illius rei ueritas: ut ueritas uocis, actionis, uoluntatis ; quemadmodum dicitur tempus huius, uel illius rei, cum unum et idem sit tempus omnium, quae sunt in eodem tempore simul. Et si non esset haec uel illa res, non minus esset idem tempus: non enim dicitur ideo tempus huius uel illius rei, quia tempus est in ipsis rebus; sed quia ipsae sunt in tempore. Et sicut tempus per se consideratum non dicitur tempus alicuius, sed cum res, quae in illo sunt, consideramus, dicimus tempus huius uel illius rei; ita summa ueritas per se subsistens nullius rei est: sed cum aliquid secundum illam est, tunc eius dicitur ueritas, uel rectitudo.