Library › Latin: Lyric & Elegy › Epicedion in Hippolytam Sfortiam
This funeral poem in hexameters by the humanist Aulo Giano Parrasio (1470–1522) laments the death of Ippolita Maria Sforza, duchess of Calabria. The poet calls on the Muses to open new springs and pour out all their waters, and asks the streams and groves of Helicon to resound with laments like those of Thetis at Achilles’ tomb, since the dead woman was no stranger to the Muses’ rock: Minerva herself might have mistaken her for Calliope or one of her sisters. Later a speaker reproaches the powers of death, asking whether envy of her fame caused her death and wishing that Fortune had struck the speaker instead.
Ippolita Sforza, daughter of Francesco Sforza of Milan and wife of Alfonso of Aragon, duke of Calabria, was a woman of considerable learning and a patron of humanists; she died in 1488. Parrasio, a Calabrian scholar later famous as a teacher of rhetoric in Milan and Rome, wrote this elaborate lament early in his career. The text follows the edition of T. Klein (1987).
About this edition. The Latin text comes from Musisque Deoque and its collection Poeti d’Italia in lingua latina (edition: T. Klein, 1987, Musisque Deoque 2007), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Lyric & Elegy
Epicedion in Hippolytam Sfortiam
Aulo Giano Parrasio · every word parsed
1
Nunc, si quando mihi, nunc, nunc succurrite, Musae,
Et fontes aperite nouos, immittite habenas
Fluminibus! totos effundat Pympla liquores,
Nunc laxet Cephysus aquas et murmure rauco
5
(Qualia, quum Tyrio uernantem flore uideret
Narcissum, fudisse ferunt) lamenta resumat,
Et nemus Ardalidum coenoso gurgite praeceps
Insonet, acsi iterum trepidet Phytona renatum!
Nec mage Corycio festos, Pegnides, in antro
10
Ducite (ut ante) choros, sed quales Nereis olim
Ad tumulos et busta sui conspexit Achillis
Crine Thetys lacero, miseras renouate querelas!
Et tua feralem comitetur tybia pompam,
Euterpe, calami iam dudum dulce sonantes
15
Longa (nec immerito) sine uoce silentia seruent!
Nam iacet Aoniae rupis non aduena, sed quae
Innuptam potuit uobis permista Mineruam
Decipere intuitu, dum fessa iugis Aganippes
Retur Calliopen et nomine saepe sororum
20
Compellat. nam te Musarum ex agmine credit,
Hippolyte, sed nec facie nec uoce minorem.
En citharae uocalis honos (uelut astitit Haebro,
Quum minus arguto neruos impelleret Orpheus
Pollice) sponte tacet, non crines Daphnidis arbor
25
Nectit Apollineos, sed dirae tempora taxi
Serta et Amiclei cingunt monumenta doloris,
Sydoniam prohibet pedibus illudere pallam
Et ferrugineo mutauit coccina cultu
Pallia nec suspendit ebur. nam lumina uertit
30
Ad lacrimas, Alphonse, tuas et rore madentes
Ipse genas manibus nec siccis tergit ocellis
Et queritur, medicis quod non conceditur haerbis
Aut succo aeternas Parcarum rumpere leges.
At te nulla iuuant solantia uerba dolores,
35
Immensum sed mente fouens et pectore uulnus
Questibus indulges, et coniunx semper in ore est
Chara tuo Hippolyte. quam si tibi fata dedissent
Legibus Hysmariis fidibus reuocare canoris,
Nulla tuam possent terrere pericula mentem.
40
Tartareas sedes et inania regna subires,
Et canis in triplices laxantis guttur hiatus
Rursus Tenareis onerares colla catenis,
Ad Stygiam Lyciae perhibent quam ualle Chymeram
Bellorophonteas uix pertimuisse sarissas
45
(Saeuiat illa licet geminatis ignibus) ires,
Dummodo fatorum series te coniugis umbram
Abstrahere inde ferat uel tanto munere penset
Durum iter. heu! nullos flectunt conuitia Manes
Nec mites, Alphonse, preces. at fundere questus
50
Quisque potest. moestis animos explere querelis
Quis prohibet? gemitu manante quid ora reflectis?
Pone metum! neque enim te nunc, Alphonse, uetabo
Flere, sed ipse etiam tecum sine fine seueros
Incusare deos et pallida numina cogor,
55
Quae tantum sunt passa nefas, ut stamina duro
Pollice florentis rescinderet Atropos aeui.
An dum plaudentem liuentia Fata uiderent
Omni ex parte domum, quam non uictoria tantum
Una, sed innumerae tollunt ad sydera laurus,
60
Intendere animos nec tale timentia largo
Uulnere (proh crimen superum!) uitalia tangunt?
Ah nimium faciles! cur pondera tanta nouercae
Inuidiae hac una uoluistis morte mereri?
Crudeles Morbi, Stygium quae limen Erynnis
65
Pandit et aethereas uobis exire sub auras
Ius dedit? ah! tantum potuistis stringere corpus?
Quam melius Scythicis Ephymetea rupibus ales
Fulmineis digytis et rostro frangeret unco,
Ignauo qui corde nocens obnoxia fecit
70
Saecla malis, miserum committens pestibus orbem!
Heu! potuit niueos Macies diffusa per artus
Sydereum uultum et frontis tenuare uigorem.
Non facies, non oris honos, quo uicta fatetur
Esse Uenus, non casta fides aequata maritae
75
Dulichiae, duplices non doctae Pallados artes:
Ingenium, textura et acus, quo cedat Aracne,
Quanuis haec tenui mentitur nubila filo,
Non pudor ingenuus, non simplex gratia morum,
Non castigatum confessa modestia pectus
80
Nec ualuere trucis Naturae munera cymbam
Exorare senis uel certam flectere mortem.
Quaenam sedulitas, quaenam tibi cura medentum
Defuit aut succi diuerso ex orbe petiti?
Quae delubra deum, quaenam sine thuribus aedes,
85
Quis sine honore lapis uel quae penetralia templi
Igne carent Cilico? non uir genialia tantum
Sacra, sed externos properat placare Penates.
Quaeritur antiquis sacrorum annalibus ordo,
Et cadit ante Iouem gramen depasta Faliscum
90
Hostia et auratis tepefecit cornibus aram.
At tibi bis septem mactantur, Iuno, iuuencae
Numine pro triplici. iam rursus grata Dianae
Instaurata nouum cognouit Aricia regem,
Atque iterum puero renouantur praeside lustra,
95
Amphitryoniades, et Surrentina Dicarchum
Uilla tuens priscis miratur gymnada festis.
Quin etiam Aeneae nocturna piacula diuae
Coccytos reuocat, sed luctans excutit ictum
Uictima nec dubia patitur ceruice securim.
100
Singula quid referam, quum publica uota supersint?
O quotiens secum querulis pater ipse deorum
Uocibus indoluit se non potuisse sororum
Licia et instantem iussis praeuertere sortem!
Quicquid in Hemonio seruabat semifer antro
105
Uel Tymbreus ager seu molli Creta sub Ida
Educat, aut si quas medicis Epidaurius haerbas
Angue salutifero patriis collegit in oris,
Si quid alit tellus, quo sit reparabile durum
Leti iter aut possint fati decreta morari,
110
Omne uiri quaesiuit amor: tibi cuncta laborant
Auxilia. at tristis flauum Proserpina crinem
Stat complexa, necis deflectunt lumina uires.
Heu! perstat famulos uisu lustrare supremo
Hinc atque inde greges, et charum amplexa maritum
115
Pauca refert. uix illa quidem mandata cadente
Finierat suprema sono, quin lingua retenta est
Uocibus in mediis et clauso immurmurat ore.
Heu! quae lingua silet, qua non antiqua Corynne
Obstupeat, sed cuncta simul cessura uetustas.
120
Tintinnant aures, oculos nox occupat atra.
Attamen ipsa uirum labens circumdedit ulnis.
Acrius emeritis constringens colla lacertis,
Et uelut auratis uiuax laquearibus humor
Defit et in nubes paulatim flamma recedit
125
Ceruleumque trahunt radiantia tecta colorem,
Non secus (heu pietas!) liquidas dilapsus in auras
Spiritus augustos damnauit nocte penates;
Nec minus attonita est praerepta coniuge proles
Regia, quam uates calcato Thracius angue
130
Strymonia consorte fuit plectroque tacente
Moestior Eurydices defleuit funera planctu.
Quid tibi nobilitas, quid regia stemmata prosunt?
Quid pater Insubrum rerumque potitus in urbe
Felix innumeras regnorum flexit habenas ?
135
Ite et ob immensas, mortales, temnite letum
Diuitias, longae promittite tempora uitae,
Quod uobis dat Phasis auem uel, qui Iouis arcem
Prodidit obsessam, dapibus prosecta dat anser,
Quod tibi frendentem nebulosis Umbria campis
140
Nutrit aprum rombumque nequit perferre patella
Aequoris Hadriaci, quod pinguis stagna Lucrini
Mollia marmorea saturent conchilia testa
Et gemini pontes onerent triclinia mullo
Tradat et Euripus murenam sole fluentem
145
Quodque Phalerna tuam non noto consule sedant
Uina sitim uel musta praemant tibi praela Timoli!
Heu miseri! non fata mouent Meotica pisces
Quos stringit glacies uel quos das, Nile, syluri.
Dic, ubi lasciui iaceat regina Canopi!
150
An quod Erythream consumpsit prodiga concham,
Hospitium commune fugit? num bacca Metellae
Egit, ut Esopi uitaret filius Horcum?
Nil tibi, nil equidem prosunt uiuaria, Sergi!
I nunc, sume animos, quod quicquid Hiberia fossis
155
Mittit ab auriferis, iterum tibi terra recondat,
Et quantum gazae Macedum Scaptensula fodit,
Archetypo cratere teras et murrina temnas,
Quod tua Dalmatico radiant coelata metallo
Atria et excelsas tollunt electra columnas!
160
Quid saepire iuuat uitreis specularibus hortos
Aut colere Hybleis certantia floribus arua
Oleneisque iugis aut poma simillima ramis
Massilis, siluis aequare uireta tyranni
Corcyre et uerni superare rosaria Pesti?
165
Quid platani uos umbra tenet, quid aquatica lothos?
Occidit Alcynous gelidoque sub axe sorores
Hesperides, Geticis mortales exuit artus
Hippomenes et Athlanta iubis, Hortensius oras
Cessit ad infernas nec spargit in arbore Bacchum.
170
Assyrio quanquam saturatum uellus aheno
Lanaque Puniceo bis uos infecta ueneno
Uestiat Oebalius tradatque alimenta Phalantus
Luxuriae et Ceae uenalia dona Mineruae,
Mors tamen in cunctos nullo discrimine saeuit.
175
Dulichium Croesus non praestat Lidius Irum,
Non felix Hecaten Lampido Laconica uincit,
Diues inopsque simul Letheas tendit ad undas.
Huc Mida Lenei doni contemptor auarus
Cessit et in Stygiis creuere paludibus aures.
180
Non faciem aut nitidam curat Proserpina formam
Inuictumque caput: Paridi nam Troia sepulcrum
Aeacidaeque dedit, Thersitem et Nerea nigri
Non renuere lacus; nec te facundia, Ulysse,
Casibus eripuit natique a caede redemit.
185
Moenia sternit edax et tecta superba uetustas.
Ecce iacet Babylon, saeue Tritonidos arces
Pyramidumque labor, Thebe bimarisque Corinthus.
Denique cuncta cadunt, sed tantum Musa perennes
Nos facit et maius longo dat tempore nomen.
190
Haec cineres, haec sola rogos, haec fulmina temnit,
Haec titulum et famae decus indelebile seruat,
Haec tibi busta dabit nullum trepidantia finem.
Hippolyte, uitamque tuis uirtutibus addet,
Haec lamenta pii geminas diffundet in Arcthos
195
Coniugis orbati, qui (nunquam castior ardor!)
Funus amat, superos heu! nocte diuque fatigat
Ingratosque uocat, quod non tam iusta precanti
Arrisere. modo suspiria ducit ab alto
Pectore, nunc partemque tori castumque cubile
200
Ingemit et tali depromit uoce dolorem:
"Nulla tuam, Lachesis, potuere immania laudum
Frangere seuiciam, quis alta silentia Ditis
Caelestesque domos et sortis sceptra secundae
Prouocat? (ah liuor!) tantae praeconia famae
205
Inuidiam fecere tibi? non ista nocendi
Causa sat aequa fuit. sed si te dira cupido
Impulit in facinus, potuisti stamine uerso
Fortunam mutare meam, patientior essem.
Quam cuperem (si fata darent) inglorius, uxor,
210
Te superante tamen parcam producere uitam!
Si saltem nigram committeret anguibus horam
Atropos: ut Gracchus magnum testarer amorem.
At quia non licuit, citius ridentibus agris
Daulias et truncas ponet Philomela querelas
215
Siccabitque genas potius Sypileiaque mater,
Quam tua de nostro, consors, labatur imago
Pectore: semper eris nostris accommoda uerbis.
Heu requies, heu sola mei concordia regni,
Heu communis amor! per te cedebat Enyo,
220
Si qua foret, populi poteras conuertere mentem
Mitibus imperiis, quanquam genitoris adesset
Numen. quum refugus nostrum uastauerat hostis
Barbarus Hydruntum (nam tunc me Ethrusca tenebat,
Horrebatque meas trepidans Florentia uires),
225
Alta lacessito tollis munimina caelo
Septaque militibus Turcarum despicis iras.
Quid quum sanguinei foedatum puluere belli
Exciperes? clypeo tectum galeaque comanti
Nutantem totisque uirum complexa fouebas
230
Uisceribus roseo depromens gaudia uultu?
Quis numerare uelit, quaecunque impenderis in me,
Dum coniurati pariter cratere sub uno
In nos humanum proceres hausere cruorem,
Quae (uelut Hemonio Magnum Cornelia bello)
235
Anxia me uotis, spe consiliisque iuuabas?
Et licet (ut memorant) nocturna incertior aura
Faemina sit, (testor superos!) constantia tecum
Certa fuit mentemque locum figebat in unum.
Non sic Eriphile, quae, conspicienda monili
240
Ut foret Hysmenio, timidas monstrare latebras
Coniugis ausa sui est cultuque rependere famam.
Heu! memini, quod saepe legens monumenta Maronis
Phoenissam Annamque leuem culpare solebas,
Annam, quam perhibent annorum iura tenere
245
Arbitrioque suo uitam spondere perennem.
Hinc uetuit te annare diu; sed te necis horror
Cogere non potuit, quod uel damnanda probares.
Si tibi cura forent Smyrnei scripta poetae
(Mollia nam sacri praebebant ocia uates),
250
Quin Helenam argueres, non te tenuere Lacones
Stesichorusque ferox similem fraudatus ob iram
Luminibus. quotiesque nocens tibi uisa Cytheis!
Nec caruisse putas Aeaeae labe puellae
Hospitium, quanuis mox nullos sensit amores.
255
Te tantum Pegasea fides nocturnaque tela,
Icariotis opus, uel quae crudele tyranni
Morte nefas est ulta sua, sensere potentem
Eloquio, illarum dum fortia facta tueris,
Nec uirtute minor (fas sit mihi uera fateri!).
260
Non equidem uereor, quod, si portenta iuberent
Mortem instare meam, pro me mea fata subires;
Et si mille proci thalamos temerare pararent,
Non falsos commenta dolos, non arte negasses,
Sed castas intrare domos armata uetares;
265
Si incaestare torum cuperet Tarquinia proles
Proditione tuum, non uerbis mota nec ense,
Sed furibunda genas et corda dolosa cruentis
Unguibus effoderes animosque imitata uiriles
Diuideres artus, effractaque tempora palmis
270
Casta maritalis praeberent signa pudoris
Membraque iactares latos dispersa per agros,
In triplices secuere greges ut Penthea Bacchae.
Quid mirum? non te nobis priuata dederunt
Semina, sed (si quid regalis praestat origo
275
Laudibus) inueniemus auum, a quo ducta propago
Est tua, Flamicium, qui saeuum fregit Othonem
Et meruit posita (Parcae uoluere) figura
Ceruleos augere deos. nec quippe tacendus
Est patruus, rigui tenuit qui sceptra Pisauri,
280
Magnus Alexander, uel qui, charissima coniunx,
Sfortia te genuit (sic ducitur ordo) secundus,
Sfortia, qui Ligurum populos moderamine flexit
Picaenosque lares strauit, qui Marte subegit
Moenia lanigeris iterum surgentia Gallis.
285
Cuius ut acta canam, rutilos prius aequore currus
Condet in Hesperio rursusque resurget Apollo.
Maternum si stemma petis: tribuere Philippi,
Innumeras quorum laudes et gesta trophea
Inclyta testantur. sed si tibi nulla tuorum
290
Nomen facta darent, poterat tua candida uirtus
Esse decus generis uel nobilitare nepotes.
Ingenio (si casta tamen uel honesta fuisset)
Componenda tuo pharetrata Semiramis esset:
Dum ciuile nefas Romanaque bella tonabant,
295
Seruabas patrios sene cum genitore penates.
Quanuis Euryalae precibus, Melibaea querelis
Uicta sit, ut dubii ferrem in discrimina Martis,
Thermodoontiacam solito de more securim
Et pharetram ex humero Scythicam gestare parabas,
300
Nomen Amazonium indefassaque pectora iactans.
Ipse tamen renui. nam me sors si qua tulisset,
Fingebam, quod te pars magna superstite nostrae
Restaret uitae superasque efferrer in auras.
Scilicet iccirco, quod Mors repsisset ab umbris
305
Atra caput, uetui. cur non Tyrinthius heros,
Dum te strauit humi, solido sub carcere clusit?
Non tua dextra ferox geminos laesisset in uno
Corpore. non erat haec turpi mihi cognita furto.
Ast Amor Uraniesque genus thedaeque pudicae
310
Et pater et genius lecto iunxere iugali,
Et iunxere quidem. nam semper duximus unum
Conueniensque iugum, nec nos diuersa trahebant
Uota, sed (heu miserum!) semper fuit una duobus
Mens, at honesta tamen. cur Mors nos diuidis atra?
315
Haud equidem poteris, nanque est imitandus uterque Plautius!"
Haec ait et ferrum stringebat acutum.
Concurrunt proceres et curia tota gementes
Hoc uetuere malum, uaginaque suscipit ensem,
Et mulcent placidis animum sermonibus aegrum.
320
Tu tamen obuertis uultum, dux inclyte, tristem,
Paeonias nec passa manus hiat alta cicatrix.
Hic amor, haec pietas, haec mira licentia flendi!
Tempus erat, Pario quo iam tua membra sepulcro,
Hippolyte, condenda forent. componitur Indo
325
Dente torus, sceptro quo tu subnixa potenti
Acsi uiua sedes, et fuluo tegmine circum
Umbraris, ceu si quis opus componet eburnum
Molibus Aetneis aut Orythiae therebinto.
Hic caligantem superant funalia noctem,
330
Et Cilicum messes undataque pascua Nilo
Uerque Arabum et Cynarae quae stillat ab arbore guttam
Coryciosque crocos arsuraque thura Sabaeum
Uulcanus populatur edax. non Uida liquores,
Cynnamon Ethiopes, non gramen decolor Indus
335
Colligit, Alphonsi quod non det dextra fauillis.
Illum unum, illum omnis procerum uulgique corona
Et modo plangentem liuentia pectora palmis
Pressaque captantem resupinis oscula labris
Scindentemque togas animamque efflare parantem
340
Suspiciunt tantumque simul mirantur amorem.
Quin subit ante oculos materno in funere natos
Stare pios. mens horret adhuc, quod uoce parentem
Moerebant parili luctantes scindere uestes.
Uirginis haud aliter nomen sortita canorae,
345
Parthenope concussa ruit sparsisque capillis
Busta gemit dominae, quam si foret undique flammis
Septa uel hostili uictos testudine muros
Et portas perferre suas tormenta uideret:
Talis erat Troiae Thebesque cadentis imago.
350
Non sic, uipereo quum dente Licurgius infans
Occidit, Argiuae puerum gemuere phalanges.
Tu quoque funestam (tanti simulacra doloris!)
Mitibus exequiis celebras, Consentia, pompam.
At non ista ducis uulnus potuere profundum
355
Laenire, ut lacrimis oculos abstergeret udos.
Festinant proceres lugubres sumere uestes
Atque apio redimire fores et ducere moles
Synadicas, ubi tu membris siccata quiescas,
Hippolyte. proh tetra dies, proh, Phoebe, nefandum
360
Crimen, ut ista tuo rubeat Pallantias ortu!
An cordi fortasse tibi est exposcere poenas,
Quod, dum, Phoebe, uiri peteret noua nupta penates,
Ceu tuereris adhuc languenti Belida uultu
Leucothoen, forma uictum pallere coegit?
365
Nanque tibi e manibus ceciderunt frena, tuique
Phoebe, Cupidineis cesserunt ignibus ignes.
Proh Ueneris sublime decus, proh gloria celsae
Uirtutis pacisque tenor, proh sedula custos
Iusticiae, probitatis honos uenerandaque sanctae
370
Scena pudiciae, Charitum nec paruus Amorum
Naturaeque labor tam parua clauditur urna!
At mens Helysios campos et rura frequentat
Florida, ubi zephyris dant prata fouentibus alba
Lilia purpureasque rosas, et sponte ligustris
375
Albet ager, casia et rubris stellata renidet
Terra papaueribus tepidisque uaporibus halat.
Quin etiam intranti (quum sit laudata marito)
Obuia fit facibus Hecate uultuque sereno
Inuitat sceptris et castis praeficit umbris.
380
Illa negat, sed eam petiere per aera nantes
Felicesque animae. precibus superata pudicis
Haec ueteres regit imperiis heroidas omnes.
Ergo quid assiduis cruciaris luctibus? angues
Eumenidum fortasse times? tacuere cerastae
385
Non minus Hippolyte sedes subeunte beatas,
Quam si Persephones uelarent flammea uultus
Rursus et hinnitu fremeret praedator Alaster.
Pone igitur lacrimas! en argumenta deorum
Testantur nil stare diu: Titana uidemus
390
Deficere et rutilo casurum saepius igne.
Sed quid ego haec? (gemitus poterit sedare) priorum
Respice fortunam: cecidit Lauinia, quanquam
Picus auus, matura subit nec Iulia manes.
Quid moror? an quisquam nostrae felicia uitae
395
Tempora longa uocat uel plurima uiuere saecla?
Heu miseri! nos angit amor, nos gaudia rumpunt,
Nos perimunt risus, nos concutit horror et uua
Passa necat <……………………….
……….> felix ipsa quidem, quae obnoxia nullis
400
Casibus ancipitis fortunae despicit auram,
Hippolyte, quae saepe tuos conspexit ouantes
(Nam non parta tibi semel est uictoria) currus,
Cui tituli monumenta sui, cui clara supersunt
Pignora, quae cessit cunctis superantibus. ergo
405
Pone modum! quid enim iuuat indulgere querelis?
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.