Library › Latin: Biography › Vita Beati Roberti de Arbrissello
This life of Robert of Arbrissel, the wandering preacher who founded the abbey of Fontevraud, was written by Baldric, archbishop of Dol, and is addressed to Petronilla, abbess of Fontevraud, and the nuns under her rule. In the dedication Baldric praises Petronilla for leaving her family and the pleasures of the world to come to Fontevraud, where she found in Robert a fountain of preaching and religion. The life then recounts Robert’s career: his preaching, the great crowds of men and women who followed him, his life among canons, and the steps that led to the foundation of his community.
Robert of Arbrissel, who died in 1116, was one of the most striking religious figures of his age, a reforming preacher whose followers included many women and who placed his double monastery of men and women under the rule of an abbess. Baldric’s life, written at the request of the community soon after his death, is one of the two main early sources for Robert, the other being a second life by the monk Andrew. Its careful presentation of Robert as an orthodox and disciplined reformer reflects the controversies his ministry had provoked.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 162, Parisiis 1854), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Biography
Vita Beati Roberti de Arbrissello
Baldric of Dol · every word parsed
1
BALDRICUS, Dei gratia Dolensium sacerdos, licet indignus, ancillae Christi PETRONILLAE, uenerabili monasterii Fonteuraldensis abbatissae, omnibusque eiusdem coenobii sanctimonialibus sub eius regimine, salutem.
1·2
Nequaquam sine, te, imo ad erudiendum te, quae sponsa Dei es, huiusmodi dictum opinor: Audi, filia, et uide , etc. Audisti siquidem, et re uera audisti uocem illius annuntiantis: Egredere de terra et de cognatione tua . Egressa es de quibuslibet penatibus tuis, lares paternos aufugisti, seductorias carnis illecebras, quae tibi blandiebantur, abhorruisti, et ad Fontem Euraldi uenisti, ubi fontem uberem, fontem praedicationis, fontem religionis inuenisti, et hausisti, dominum uidelicet Robertum, nostris temporibus singularem seminiuerbum, doctorem illustrem et eximium, uerbis et operibus admirandum, uirum extollendum et imitandum. Hic aliquando sorores inter demorata, et in sancta conuersatione erudita, populum tuum et domum patris tui oblita praeuio Spiritu sancto, domino cooperante Roberto, in abbatissam promota es, quamuis thalamorum inquietudini prius deseruisses. Sanctae siquidem Ecclesiae necessitas et utilitas institutiones humanas, nec immerito, frequenter obnubilant. Inaltauit igitur Deus id solium excelsum te, et genti suae, Paschali papa collaudante, praefecit te. Tali nempe gens illa, gens mendica, gens pupilla, indigebat matre. Tali, inquam, mulieres, accepta pro Deo duntaxat paupertate, sustentandae erant procuratrice. Tu autem bene feceris, si te totam in earum procurationem extenderis; si te oneri suscepto, tanquam iumentum immolaueris, si te, uelut omnium infimam autumaueris.
Praedictus siquidem Robertus uiam patrum nostrorum ingressus est, et, ut creditur, exuta mortalitate, immortalitatis stolam a Deo laureatus adeptus est. Quid autem in huius recordatione potissimum sit flere, an gaudere, difficulter discerni potest, cum flere pro absentia charissimi nostri nos cogat humanitas; et quia pro nobis intercessurus ad aulam Dei nostri euolauit Robertus noster, nos gaudere iubeat securitas. Quia uero nondum alterum horum praecipue faciendum nouimus, ad utrumque interim nos extendamus, et in utroque ad hoc usque nos exerceamus, donec de lacrymarum conualle pedetentim eruamur. Defleat igitur et defluat oculus noster, quoniam bonus facundusque doctor et amicus Dei a nobis recessit. Laetetur cor nostrum, quia Robertus noster ab huius mundi coenulento exsilic ad incolatum nobis destinatum nos praecessit. Istius conuersationem, quoad in terris uixit, quam longe a communi hominum conuersatione remota fuit, Mater charissima, paruitati nostrae describendam praecepisti, quatenus litterarum tenori mandaretur, quo utilitati humanae fragilitatis olim quoquo modo consuleretur. Uestigia siquidem Patrum si scripta reperimus, multo libentius imitamur, quos pro nobis supplicantibus intercessores confidimus. Uirgilianum, seu Tullianum stylum hoc nimirum opus expeteret. Sarcinam grandem, et grauem imbecillitati nostrae, domina Petronilla, imposuisti; cum me et multa mundi fluctiuagi inquietet procella, et maxime minoris Britanniae, in qua cum scorpionibus habito, bestialis, geminaque circumuallauerit ferocitas. Denique quomodo coloratam legem scribendi tenebit, quem nulla Sallustianae situlae stilla unquam rorauit? Rogo, quo ausu temerario, quo ore hiulco Robertum uirum sanctum et iustum nominabo, multiplici superonustus peccato? Ad ultimum quid dicam? Schedulas mihi quasdam dedisti, quae prope nihil de domino Roberto continebant, praeterquam quod ipsum de Britannis nostris oriundum referebant.
Tamen cum recordor quod Deus etiam immeritis suam praestat gratiam me audisse; et bruto animali, asellae uidelicet, humanae linguae officium opificem summum ad horam praestitisse recolo me legisse; non ambigo quin ille qui linguas infantium facit disertas, illam mihi, non pro meis, sed pro saepe nominandi Roberti meritis inspiret facundiam, qui, et si uoluerit, per plumbeam fistulam meam aquam limpidissimam aetati successurae profuturam diffundat. Attentabo igitur, sorores sanctissimae, uestris orationibus, quibus me specialiter commendo, coadiutus, de magistro nostro, pro quo continuo suspiratis, modicum quid dicere, sed uereor, ne errabundus uiator in uia deficiam. Quo in studio si quid bene dixero, dono Dei, quaeso, deputate; si secus, quod pertimesco, uel aetati nostrae decrepitae, uel manui tremulae, uel meae socordiae, seu conuersationi meae in peccatis inueteratae tandem imputate. Mementote tamen omnes homines, praeter unum, peccatis obnoxios uixisse. Ualete.
5
CAPUT PRIMUM B. Roberti ortus, studia, archipresbyteratus, publica scientiarum professio, paenitentiae.
Gratias agamus Domino Deo nostro, qui huc usque non destitit uisitare nos, tanquam sol matutinus oriens ex alto . Nec mirum, cum id ipsum Ueritas praedixerit, cum id ipsum ipse Iesus in haec uerba taliter promiserit: Ecce ego uobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . Si autem nobiscum Deus est, quomodo Emmanuel, quomodo omnium opifex et rector inter nos otiosus esset? Quomodo dies sine luce? quomodo ignis absque calore? eritne glacies absque gelu, sol absque splendore? Et quoniam nunquam et nusquam Deus esse potest otiosus; diebus tamen nostris coram nobis operatus est manifestius, dum uenerabilem Robertum de Arbrissello mundo dedit speculum, suffocatorem uitiorum, propagatorem et educatorem uirtutum, omnium desolatarum et erronearum personarum solamen et praeambulum. Iste siquidem Robertus solis orientalis radius, lucifer irreuerberatus, praedicator potestatiuus, occidentalem orbis plagam irradiauit, et ignorantiae tenebras ore potestatiuo defuscauit.
5·2
Huius admirabilem inter mortales conuersationem ego Baldricus Dolensium metropolitanus, licet indignus, sanctimonialium Fontebraldensium uoluntatibus acquiescens, stylo, quamuis impolito, mandandam promulgandamque suscepi, quatenus saeculis futuris exemplorum illius odor redoleat, et scholae Christianae doctrina eius proficiat. Pluris enim quaelibet rerum gestarum historia materies erit quam lectionis series commendabit. Supersunt plurima de Roberto, calamo celebriori referenda, quibus mea multum obest imperitia; obest etiam, quae ingenium meum obtundit, aetas annosa, et in obliuionem uersa senectus aemula. Non igitur doctrinae litteratoriae suffultus adminiculis hoc opus aggredior, quoniam duntaxat in Domino confido. Sanctus igitur Spiritus obeditioni meae adminiculetur, et domini Roberti mihi sanctitudo suffragetur. Amen.
De uenerabili responsurus Roberto, Spiritum sanctum suggestorem ueritatis imploro, quatenus quae huic rei digna sunt subministret, sine cuius adiutorio ipsa dialecticorum loquacitas muta est, ipsa philosophorum excogitatio obtusa est. Ut igitur ipsius historiae fundamentum altius reuoluamus, qua patria, quibus parentibus processerit, et quibus temporibus effloruerit, succincte tractemus, ut de singulis ueritati testimonium perhibeamus. Non enim aberrare uidebimur, si de ipsius origine primitus disceptemus.
Fuit igitur beatus, de quo loqui disposuimus, Robertus, Christianae professionis cohaeres et filius, et Britanniae minoris alumnus, quam prouinciam decorauit sacerdos, ex pago Rhedonensi oriundus, uillae, quae uulgo Arbrissellum nuncupatur, indigena et colonus. Pater autem ipsius Damaliochus, mater uero Orguendis nominabatur. Ipse denique Robertus ab ipsa pueritia, maturis moribus inolescere coepit; nec enim, ut assolet, iuuenis aetatis illius sequebatur lasciuiam; sed nitidam, prout poterat, amplexabatur castimoniam, et intrinsecus diligebat munditiem. Fugientes litteras per orbem persequi uidebatur, quoniam ab annis infantilibus, litterarum studiis, quas assequi non poterat, fuerat deputatus. Perambulabat regiones et prouincias irrequietus, et in litterarum studiis non poterat non esse sollicitus. Et quoniam Francia tum florebat in scholaribus emolumentis copiosior, fines paternos, tanquam exsul et fugitiuus, exiuit, Franciam adiit, et urbem, quae Parisius dicitur, intrauit, litterarum disciplinam, quam unice sibi postulauerat, pro uoto commodam reperit, ibique assiduus lector insidere coepit. Illis exercitiis totus desudabat, nec ob id conuersationis approbatae obseruantiam praetermittebat. Inter conscholares quamdam modificatae seueritatis maiestatem praetendebat, et quod de se futurum erat, id quibusdam indiciis euidenter significabat. Tunc temporis rex Philippus, regis Henrici filius, Francorum colonias regebat, et Gregorius septimus urbis Romae papatum tenebat. Haec idcirco diximus, ut quibus temporibus Robertus excreuerit et studuerit, patenter insinuauerimus. Reddebat etenim scholasticis, quod scholasticorum erat, nec propterea se Dei seruitio minus coaptabat. Auspicabantur de eo iam aliquid, qui eum nouerant, quoniam intuebantur in eo magnum quiddam.
Urbs interea Redonis suo destituta patrono, ad Deum reconuersa, praemissis precibus, Siluestrum quemdam elegit in episcopum, quem et morum sinceritas, suaque commendabat nobilitas: qui, prout erat sanguine generosus, generosior erat et meritis, et licet non multum litteratus, litteratos tamen inhianter complexabatur. Spiritualis siquidem in eo uigebat disciplina, ut quod ei sanguis et caro non inspirauerant, diuina ei luculenter distillaret doctrina. Conuocabat igitur aliunde, si quos poterat, litteratos; quod hominum genus Britannia tunc habebat rarissimum. Relatum est sciscitanti de Roberto, et de eius seueritate et studio, et dixerunt: « De quo loquimur, Robertus, domine, tuus naturalis est, nam et Redonensis est tuisque institutionibus satis accommodus; liberalibus siquidem disciplinis apprime eruditus est, corpore uegetus, et morum honestate compositus. » Euectione praeparata uenerandus pontifex dirigit Parisius, et accersitum taliter alloquitur: « Uides, inquit, frater charissime, quomodo sancta Redonensis Ecclesia mater tua sine regimine uacillat, hoc praesertim tempore, cum me pene laicum ei contigerit praeesse. Esto igitur, quaeso, in responsis ecclesiasticis noster interpres, audiam te, et loqueris in me. Poteris procul dubio Dei populo prodesse, si zelum Dei habens, uolueris nobiscum aliquantulum militare. »
Annuit Robertus loquentis obsecrationibus, et iam sollicite occupabatur ecclesiasticis occupationibus et necessitatibus. In omnibus agendis Deum ante oculos habebat, in nullo desidiosus erat, turpis lucri a se cupiditatem extricabat, et in singulis legaliter sibimet imperabat. Episcopo suo per omnia fideliter patrocinabatur; nam et eius patrocinium episcopus, licet patronus, non dedignabatur. Quatuor igitur annis apud episcopum ita demoratus archipresbyter, pacem inter discordes reformando, Ecclesias ab infami laicorum ancillatu liberando, incestas sacerdotum et laicorum copulationes dirimendo, Simoniam penitus abhorrebat, omnibusque uitiis uiriliter resistebat.
10
Elapso bis biennio reuerendus pontifex graui corporis tactus molestia hominem exuit, et, ut creditur, ad astra recessit, et Robertus inter orphanos orphanus solus remansit, solus, inquam, quia probis eius actibus ipsi fratres inuidebant, quorum inuidentia iam ei odium pepererat. Decreuit igitur secum inuidiae cedere, et iuxta Magistri sui uocem, de ciuitate in ciuitatem fugere : nolebat etenim cuilibet esse in scandalum, quod non ignorabat grande et graue piaculum. Uenit igitur Andegauum, ibique scholaribus incubuit studiis: nec propterea tepebat a religione, siquidem diuinae post lectionem assistebat philosophiae; uitabat otiosus esse, nunc orationi, nunc uero lectioni deditus. Destinans itaque carnis illecebris austerius dominari, subtus ad carnem indutus est loricam: qua ueste duobus usus est annis, antequam ad eremum processerit. Ad eremum quippe postea processit, seque totum contemplationi dedicauit. In biennio autem, quo illa ferruginea ueste carnem domabat, delicatis desuper tegebatur pannis, oculis et fauori hominum se occultans, conspectui uero Dei se duntaxat manifestans. Fauorales siquidem in omni uita sua despexit nugas, et quasi uenenum, omne blandiloquium aspernatus est. Cibis interdum raris et uilibus utebatur, et interdum uigiliis occupabatur.
CAPUT II. B. Roberti in eremo austera uita, multi conuersi, abbatiae de Rota fundatio, apostolici concionatoris praeclare obitum munus.
Dies affuit, quo ad eremum diu concupitam, ascito sibi quodam presbytero, mundo renuntians, conuolauit, diuertit in siluam, hominum aspernatus collegium, factus contubernalis bestiarum. Ibi quantis inhumanitatibus in se totus saeuierit, quot et quantis crucibus se ipse mactauerit, quam diris concussionibus sese extenuauerit, quis digne recenseat? Nam praeter ea qua extrinseca uidebantur, uti pilis porcorum cilicium induere, barbam, sine aqua radere, lectisternium praeter humum uix nosse, uinum omnino cibosque lautos et saginatos nescire, somnum permodicum, naturali fragilitate compellente, raro capere; quidam intrinsecus in eo erat conflictus, quidam mentis rugitus, quidam penetralium singultus, quem autumare posses crudelem et impium cui nullum incidere poterat terminale remedium, quem multi susurrabant imbecillitati luteae esse impossibilem et nimium. Litigabat enim eiulatu incomparabili cum Deo, et totum se uouebat pro sacrificio. Omnibus mitis et modestus, sibi soli tantum inimicabatur, obstinatus et iniquus.
Turbis aduentantium (multae siquidem turbae uisendi gratia ad eum aduentabant) iucundus erat et alacer, affabilis et discretus, in ambiguis consultus, in responsis promptus. Redolebat in eo quodammodo odor diuinae facundiae, nam rarus erat similis eloquentiae. Unde factum est ut eo audito multi corda sua percuterent, suisque prauis conuersationibus abrenuntiarent. Alii domum suam reuertebantur, praedicationibus eius meliorati, alii secum demorari cupiebant, eiusque famulatui deseruire, et irremoti consodales ei adhaerere rogitabant. Huiusmodi frequentias ultroneus aufugeret, et solus delitesceret, nisi propterea culpam metueret incurrere. Legerat enim: Qui audit, dicat, ueni . Incumbebat igitur talentum sibi commissum distribuere, quod Dominus a nuptiis ueniens exigeret cum foenore. Uisum itaque est illi multos debere colligere, ipsisque dare manducare, ne forte deficerent in uia, quidam enim ex iis de longinquo uenerant. Uocati autem sunt collecti illi, regulares, qui more primitiuae Ecclesiae uiuere satagebant regulariter. Factum est igitur examen illud aduolans de mundi lenocinio canonicorum congregatio. Praeerat eis Robertus docens eos mellifico more apis prudentissimae. Aedificarunt itaque commune domicilium, et complexabantur diligenter monitoriis magisterium.
13·2
Contigit in illis diebus ut Romanus pontifex Urbanus secundus, urgente temporis necessitate, in Gallias deuenerit, et ad Andegauos declinauerit. Audiuit de Roberto; non enim abscondi debebat tanta lucerna sub modio. Accersiri eum mandauit, eiusque colloquium desideranter cupiuit. Celebrare ibi habuit solemne cuiusdam ecclesiae dedicationem, ad quam confluxisse putares totam orbis amplitudinem. In tanto conuentu Robertum loqui praecipit:
13·2
Et non insolitis mandat sermonibus uti.
Locutus est ergo luculenter ad populum: cuius uerba ualde domino papae complacuerunt Intellexit etenim quod Spiritus sanctus os eius aperuerit. Imperat denique, et iniungit ei praedicationis officium, et aliquantulum renitenti ei talis obedientiae commendat ministerium. Secundum a se eum statuit Dei seminiuerbum: utque ubique discurrat, adhortatur ad huiusmodi studium.
15
Hinc ex tunc summi pontificis legationi curiosus coepit insistere, et finitimorum episcopatuum regiones perambulare. Honorabatur ab omnibus, quoniam et honorandus erat, nam et gratia Dei euidenter cum illo ambulabat. Nec erat sermo illius sterilis, nec otiosus, quem commendabat laudabilis et uerborum et operum comitatus. Quod praedicabat, complebat operibus, ne forte cum aliis praedicaret, nec operaretur, ipse statim reprobus haberetur. Adhaerebat ei tanta conuenarum multitudo ut pene canonicorum numerus reputaretur pro nimio. Mox enim numerus numerum excederet, si saltem partem decimam supplicantium canonicis aggregaret. Ipse tamen ampli pectoris, nulli deesse uoluisset, si fratrum uoluntas et ordo permisisset. Cogitauit igitur ab eis discedere. Considerabat autem quomodo id absque eorum molestia posset implere. In praesentia pontificis Andegauensis, in cuius dioecesi morabantur canonici, uentum est, et iuxta rei considerationem, et domini papae iussionem, ex episcopi consilio, et ex clericorum permissione, Robertus libere discessit, ut liberius praedicationi uacaret, et expeditus quocunque et quibuscunque posset proficeret.
20
CAPUT III B. Roberti praedicatio, conuentus Fontis Ebraldi constructio, aliorumque; institutio ordinis, ac regimen.
Non sine communibus lacrymis auulsus a canonicis regiones et prouincias coepit perambulare, et prius paucis associatus asseclis, per plateas et compita semen uerbi Dei passim seminare. In modico, sexus utriusque plures adiuncti sunt ei, quia neminem, cui Deus aspirasset, audebat repellere. Ipse adhuc non habebat ubi caput reclinaret, nisi quem necessitas coegisset. Postquam a canonicis discesserat, noluerat adhuc locum quemlibet eligere, ut liber, et sine baculo, et sine pera, posset procedere. Uidens autem subsequentium multitudinem dilatari, ne aliquid ageretur inconsulto, quoniam mulieres cum hominibus oportebat habitare, ubi possent sine scandalorum scrupulositate conuersari et uiuere, deliberauit perquirere, et si quod desertum contigisset reperire. Locus erat incultus et squalidus, spinetis obsitus et uepribus, ab antiquo Fons Euraldi nuncupatus, ab hominum cohabitatione sequestratus, a Condatensi autem cella quasi duobus distabat milliariis, dioecesi adiacens Pictauensi. Siluulam hanc, siue dumetum, in quo Dei noua familia et nouus exercitus habitaret et laboraret, elegit, et dono a quibusdam possessoribus accepit, et promiscuos Christianitatis tirones illuc induxit.
Fecerunt autem ibi pro tempore quaedam tuguriola, quae duntaxat eos tuerentur ab intempestiua aeris ingruentia. Oratorium etiam ibi quodlibet construxerant, in quo Deus inuocaretur, et hospitaretur in medio castrorum suorum. Castrenses illi cum Deo suo desiderabant singulariter confabulari eiusque colloquio praeoptabant recreari. Inde procedebant ad opera, ut de laboribus manuum suarum uiuere possent, et nunquam otiosi uiuere praesumerent. Mulieres tamen ab hominibus segregauit, et inter claustrum eas uelut damnauit, quas orationi deputauit; homines uero laboribus mancipauit. Non sine discretione id agere uidebatur, quia sexum teneriorem et imbecilliorem commendabat psalmodiae, et theoriae; fortiorem autem applicabat exercitiis uitae actualis. Laici et clerici mistim ambulabant; excepto quod clerici psallebant, et missas celebrabant, laici laborem spontanei subibant. Omnibus silentium certis temporibus indicebatur. Blande respondere, et non iurare iubebantur, et omnes amore fraterno conglutinabantur. Nulla inter eos amaritudo, nulla inuidentia, discordia nulla. Flexo collo, demisso uultu incedebant, garrulitatem uitabant, uaniloquium nesciebant. Haec erat subditorum conuentio, erat ea lex, sub qua militabant. Praelatum suum Magistrum tantummodo uocabant, nam neque dominus, neque abbas uocitari uolebat.
Longo tempore non iumento cuilibet insedit, nec uinum, nec cibos saporosos gustauit. Ipse semper nudis pedibus incedebat, et tunicas et saccum asperiores induebat, quousque consilio sacerdotum, corpore iam fatiscente, calceatus iumentum ascendit, et corpusculo parumper indulsit, non ut delectaretur, sed ut ad laborem quoquo modo confortaretur; curam enim carnis facere cauebat in desideriis . Ieiunia saepe continuauit, orans frequenter pernoctauit, membra sua diuturna macerauit inedia, et nulla quemque exasperauit molestia. Hypocrisim a se funditus exstirpabat, facie hilaris et iucundus, simplex et blandus in respondendo, copiosus in distribuendo, sibi modicum, fratribus et sororibus indulgebat multum. In sermocinando contra peccatores uidebatur inuectiuus, peccati uero desertores affectu paterno consolabatur: unde accidit ut multi publicani et publicanae ipsi adhaeserint, atque toto posse obedierint. Nullum siquidem remittebat errabundum, sed tandem in sinu suo poenitentem confouebat collocatum. Sermo eius non poterat esse non efficax, quia, ut ita dixerim, omnibus omnia erat; poenitentibus lenis, austerus uitiosis, lugentibus blandus et facilis, uirga irreuerentium, baculus senum et uacillantium, pectore gemebundus, oculo madidus, consilio serenus. Hunc profecto dixerim, habitaculum Iesu Christi, templum et organum Spiritus sancti, responsalem et uicarium Altissimi.
Ipsius delibutum sermonibus, intantum peccatis abrenuntiantium creuit examen, ut numerus pene fuerit innumerus: quos alio nolebat censeri uocabulo, nisi pauperes Christi. Multi confluebant homines cuiuslibet conditionis; conueniebant mulieres, pauperes et nobiles, uiduae et uirgines, senes et adolescentes, meretrices et masculorum aspernatrices. Nec iam innumeram copiositatem praeparata capiebant tuguriola, imo capacioribus tirunculi Christi indigebant mansionibus. Cui omnia suppeditauit stipendia, qui filios Israel in deserto sua saporifera pauit affluentia. Hanc quoque suam familiolam inopem et mendicam, et in his cibario suo sustentauit frutetis, cum ibi necdum arauerint, necdum seuerint, necdum messuerint. Inspirauit etenim Deus omnium omnibus indigenis circum habitantibus, quatenus quotidianum eis miserint edulium, quotidianum eis praeparauerint epulum, necdum quidem sine Deo poterat fieri, qui continuabat circumsitis colonis uoluntatem panes dirigendi. Cum gratiarum actione suscipiebatur quidquid erat, et gratiarum actione laudabatur Deus cum quid deerat. In neutram partem ingrati esse uolebant, quia de praesentibus gratias gaudenter actitabant, futura certiores et spe robusti exspectabant, sumebant copiam, et sine murmure sustinebant inopiam, in utroque uero benedictus Deus. Ad cibos exquirendos exibat Robertus, mater apis, apis prudentissima, et cum omnibus confabulabatur, et Dei familiae non iam solum mittebantur pulmentaria, sed ad nuditatem suam protegendam indumentorum quaelibet donaria, et habitationes construendas largiebantur munera. Omnibus una uoluntas, omnibus indeficiens facultas, mittentium augmentari uidebatur pecunia, cum propter hoc nulla mittentes afficerentur penuria. Aduentabant principes et populi, nouam Dei familiam pro parcimonia regulari marcidam et pallidam uisitaturi. Nec recedebant ieiuni, cum ibi uerbum aedificationis prius audirent, panemque charitatiuum pro communione gustarent.
25
CAPUT IU. Uaria coenobia a B. Roberto aedificata, alia: eius pietas, miracula, obitus.
20·2
Iam igitur parietibus oratorii dilatandis et inaltandis instabatur, dabantur sumptus copiosi, offerebantur usus necessarii, claustra et claustra praeparabantur; nec tamen tria uel quatuor tantis mulierum collegiis suffecerunt. Diuisi sunt homines a mulieribus, et seorsum, in locis remotioribus, praeparatae sunt eis domus, et domus. Mulieres iterum segregauit sagax magister ab inuicem, et rursus per cellas et cuneos distinxit eas, cateruatim collocauit illos et illas, quoniam alteruter numerus in simplicitatem extendebatur. In claustro maiori plusquam trecentas insimul locauit: alias uel centenas, uel sexagenas, uel per alterius quantitatis turmas commendauit, alibi plus, alibi minus; nec non et homines per discretos delegauit manipulos.
Operariis autem assistere nec uolebat, nec poterat, quia nationibus multis praedicare habebat. Constituit igitur ex sororibus unam responsis et operibus assistricem et magistram, Hersendis nomine, quae, spreta sua qua praelucebat nobilitate, choris feminarum adhaeserat, imo prior conuersa fuerat. Uiuebat autem Hersendis et magnae religionis et magni pariter consilii. Huic autem Hersendi coniunxit et Petronillam procurationis mansionariae gnaram, quam ipse Robertus postea elegit in abbatissam; nam Hersendis iam ad superos recesserat. Has itaque duas feminas quoniam cognouerat prudentes et industrias et magnae cautelae personas, aliis, ut dictum est praefecerat sororibus. De his autem hactenus. Dominus uero Robertus nunquam uel a praedicatione, uel ab oratione quibuslibet occasiunculis auulsus est, sed strenuitati totus deditus, finitimas et longinquas circumcursabat regiones. Erat autem acceptus regibus, episcopis, et principibus, clericis, et quibuslibet popularibus.
Mittebant in pauperrimi Fontebraldensis coenobii gazophilacium reges et consules larga donaria. Dabant principes, et pene omnes, quae uidebantur necessaria. Alii sua dabant praedia, et singuli quaecunque delegissent stipendia. Unde factum est quatenus in breui locus ille excreuerit in domibus et oratoriis, in familiari etiam supellectili. Porro de his quae mittebantur, eleemosynam faciebant copiosam; suscipiebant pauperes, ac debiles non repellebant; nec incestas, nec pellices refutabant, leprosos, nec impotentes. Leprosis etenim et suas mansiunculas, et monachalia claustra construxit, et unde singuli alerentur magister Robertus instituit: et persaepe, quoad uixit, tales ipse per se humillime uisitauit. Missarum celebrationibus cum tota deuotione singultuosus instabat, et, ut ita dixerim, nihil quod irreligionis esset, scienter admittebat. Dominus solus erat, totus anxiabatur, quoniam in turba quietus putabatur. Eius quodlibet colloquium, moralis aedificatio erat; nam quidquid dicebat, Deum sapiebat. Quamuis pluribus indigeret latomis, et caementariis, et artificibus diuersis, tamen ea cura sibi uidebatur postrema, quoniam eius anima in sancta religione duntaxat erat sollicita. Cuius, putas, calamus Robertum ad unguem explicabit, cuius mens, cuius conscientia, cuius animus Deo semper adhaesit? Cum plus dico de Roberto, magis obstupesco; quoniam abundantius, quid adhuc de ipso dicendum sit, inuenio, sed quoniam ad ea quae dicenda essent nequaquam sufficio, tanquam nihil dixerim, ecce succumbens supersedeo, et erubescens exclamare compellor: Inopem me copia fecit.
Ecce de Roberti conuersatione praedicanda aliquantisper disputauimus, et licet aliquid uideamur, tamen pene nihil diximus, qui quanta familiaritate apud Deum uiguerit, exprimere gestimus, sed sufficienter non possumus. Per quem enim diebus nostris copiosiora Deus operatus est miracula? Nonne Robertus euidenter illius imitator claruit, qui dixit: Spiritus Domini super me, euangelizare pauperibus misit me? Iste reuera pauperibus euangelizauit, pauperes uocauit, pauperes collegit. Nam si qua mulier ad eum de nobilitate maturauit, illi qui sapit, ibi Nicodemum et Iesum, ibi Cornelium Centurionem et Petrum assimilabat, affluentia siquidem gratiarum Dei omnes allicit, neminem repellit, quia uult omnes homines saluos fieri . Exprimat quis quid senserit, ego audenter dico Robertum in miraculis copiosum, super daemones imperiosum, super terrenos principes gloriosum. Quis enim nostri temporis tot languidos curauit, tot leprosos mundauit, tot mortuos suscitauit? Qui de terra est, de terra loquitur, et miracula in corporibus admiratur; qui autem spiritualis est, languidos et leprosos, mortuos quoque conualuisse testatur, quando quilibet animabus languidis et leprosis suscitandis consulit et medetur. Denique (ut omnium pace dixerim) per quem pastorum tot locutus est, tot operatus est Dominus.
Contemporanei nostri, nos quoque pontifices, et abbates, clerici, et sacerdotes in labores alienos introiuimus, et de eorum, quam priores pertulerunt, penuria impinguati sumus, et forsitan parum profecimus, et, quod pertimescendum est, fortassis ad improperium nostrum dictum est: Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum . Robertus iste, iste, inquam, Robertus omnimode pro Christo pauperatus, exsul a patria, et a propriis cognationibus; turbis, quibus praedicauerat circumseptus, ne illis deesse uideretur, in Fonteuraldensi solitudine, sine cuiuslibet reditus pecunia, multas pauperibus mansiones aedificauit propter Christum. Ibi oratoria construenda curauit; fundamentum primum, primumque lapidem posuit, seruos, et ancillas Dei plusquam ad duo, uel circiter ad tria millia, congregauit, per cellas et regiones tanta Christianorum agmina collocauit; unde sustentari potuissent, praeparauit; quatenus in tam breui spatio magnis regibus hoc opus esset difficillimum. Age iam. Quis hunc mendicum, quis hunc indigentem, quis hunc pauperem, non testetur diuitem? Diues quidem fuit, cui nihil quod multis sufficeret defuit: diues, inquam, fuit, qui tot et tanta, quae modo supersunt, opera non sibi, sed ipsi Deo praeparare potuit, qui tot frequentias hominum in desertis cibare potuit. Sed, ut uerius loquar, ipse ista non potuit, sed ut facta fuerint, euidenter promeruit. Deus largitor et magister: Robertus dispensator et minister. Alter δαψιλως stillabat, alter fideliter stillas diuidebat. Quamdam amicabilem contentionem inter se uisi sunt habuisse, quis eorum plus posset: an ipse praesentando, an ipse distribuendo? Uere Deus Robertum fidelem nouerat procuratorem, cui suam commiserat familiam, et augebat pecuniam. Scriptum enim habemus: Fidelis seruus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam . Quomodo enim sine Deo possent haec fieri? Fateor, et uerum fateor, quia eorum non discordauerunt uota, quorum tam certissime concordarunt opera. Et haec sunt, si nescis, praeter illa quae fecit B. Robertus miracula, Deum diligere, Deo seruire, domini Roberti uoluntatibus Deum tam efficaciter respondere, et omnia, quibus indigebant sui satellites, per manum eius praebere. Nouerat eius fidem, cuius nolebat offendere uoluntatem. Denique dum uixit, Robertum suum Deus semper extulit, quatenus et sua familia in manu eius augmentaretur quotidie, et unde singula consummarentur, largiretur assidue.
25·2
Tempora successere temporibus, nec unquam a pacto, quod cum Deo pepigerat, refrixit Robertus, semper in amore Dei feruidior, semper recens, semper deuotior. Annis reuolutis et annis, quibusdam indiciis sentit B. Robertus finem suum appropinquare, quia membris fatiscentibus, corporis coepit destitui uiribus. Uisitatum et salutatum ire fratres disposuit, et sorores, et ibat. Confortabat omnes in Domino, et singulos affabatur ore beneuolo. Commendabat transitum suum condiscipulis, et hortabatur ne unquam tepescerent a bonis institutis.
Habitis ad sexum utrumque sermonibus, sacra communione percepta, in consummatione probabili, in huiusmodi uidelicet salutationibus, et bonis exercitationibus se expendens, inualetudine ingrauescente, imo Deo suum alumnum inuitante, in loco qui dicitur Ursanum, inter manus singultuosi gregis spiritum emisit, et, ut creditur, ad astra recessit, ut ubi perenniter coeli regionarius, sed magis iuxta Apostolum, haeres factus Dei, cohaeres autem Christi , gaudiis frueretur sempiternis. Opimis autem familiae Dei, et praecipue ancillarum Christi, corpusculum eius irroratum lacrymis, redditum est Fonteuraldensi monasterio, et in condigno sepultum mausoleo: Ludouico in Francia regnante, Paschali urbis Romae papatum ministrante, Iesu Christo Domino nostro imperante per infinita saecula. Amen.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.