Library › Latin: Biography › De Sancto Adelpreto
This text, transmitted with Bartholomew of Trent’s Liber epilogorum in gesta sanctorum, tells of Adelpret, bishop of Trent, killed in 1172. It opens with a lament that justice, which once tamed the powerful, now lies crushed like grain under the chaff of worldly things, and the author, conscious of his lack of eloquence, resolves to bring forth the truth so that the faces of enemies may be shamed. The narrative tells how Adelpret was attacked; his followers fled, and the murderer drove his lance through the bishop’s chest. By the saint’s prayers the killer, Aldrighetto, was moved to repentance, renounced the world and entered the monastery of San Giorgio at Verona. The text is about 2,200 words long.
Adelpret was venerated as a martyr for defending the rights of his church against local lords, and his cult was promoted at Trent by Bartholomew and others. The account compares his prayer for his killer to Stephen’s prayer for Paul. It is a source for the conflicts between the bishops of Trent and the nobility in the twelfth century and for the shaping of a local martyr’s legend.
About this edition. The Latin text comes from the Mirabile Digital Library of SISMEL and the Fondazione Ezio Franceschini, Florence (edition: Degl'Innocenti, Antonella, Corpus 24, Mirabile Digital Library (Corpus Corporum), Firenze 2013), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Biography
De Sancto Adelpreto
Bartholomew of Trent · every word parsed
1
DE SANCTO ADELPRETO EPISCOPO TRIDENTINE ECCLESIE (= BHL Nouum Suppl. 67 m)
Iacet, granum oppressum palea omnium rerum mundanarum, dominatrix iustitia, que quondam suis rebus consueuit domare potentiam, nunc diuersis maculis sordidata contagiis, et que ulli nisi eque efficit et inique facientibus officit. Uigorem autem animi non excellam, et interpretem fidissimum introducam ut frontes inimicorum conterantur et per ueritatem bonis iustitia et pax oriatur. Sed dum me tanta mole comprimi et eloquentia me uacuum considero, illudque propheticum ad memoriam reuoco:«Posuerunt in celum os suum et lingua eorum transiuit in terra»; «Anxiatus est in me spiritus meus, in me turbatum est cor meum». Sed multo utilius est es manifestum auro humo tecto et omni mortali incognito. Cognoscens, linguam pagine non negaui, ne tantus census humo fossus generationi Dei que uentura est incognitus perseueraret, sed lumen super candelabrum positum luceret omnibus qui in domo sunt. Purum siquidem frumentum subscripto agro infero et semen zyzanie euello, ne a posteris quid falsitatis hic insertum credatur, sed quicquid hic dicitur,a cunctis hominibus qui hoc uiderint uel audierint relatum esse fideliter cognoscatur. Omnes ergo ad quos uerbum istud peruenerit non statim propter uerba omni scientia uacua totum opus euellant, sed propter facta uerba commendent; non enim propter uerba facta, sed propter facta uerba commendanda sunt. Pauca ergo de multis dicam, auxilium Domini postulans, ut tanto fretus comite incepta ualeam ad finem perducere gloriosum. Ex famosissima prosapia Friderici Chuonradi Augusti successor, Adelpretus martyr iustitie in Monte Pauonis enituit. Qui puerilibus annis litteralibus studiis semper inherebat. Quod ei generis linea attribuit, uirtutum moribus corroborauit. Accidit autem ut in illo tempore Tridentinorum populus suo priuaretur pastore et, electione habita, Adelpretum nobilem in kathedram pontificalem susciperent. Tanta ergo dignitate sublimatus, uiduis et orphanis, diuitibus et egenis iudex ordinarius exstitit, ut iustitie tramitem fideliter conseruaret. Diuites uero egenis preesse cupientes, dum se pares in iudicio considerant, animo compuncti, inuidiam in presulem concipiunt et, fidei uinculo dissoluto, redditus ecclesie dissipant. Tunc pastor bonus, dispersas oues congregare cupiens, paucis sibi assumptis, ad castrum Pianense iter tendit Fridericum comitem de tanto scelere allocuturus,animum illius sperans ad consensum boni consilii reuocare. Tanta autem rubigo comitis animum inuaserat, ut nullum consensum presuli attribueret sed, in sua tyrannide perseuerans, cum suis satellitibus presulem ad ciuitatem redeuntem prosequitur et audacter in patrem et dominum manus inmittit et, ligatis pedibus, in ualle Sarentena, in quodam municipio, uinctum detrudit. Breui uero elapso tempore, dum in eadem ualle morti occumbentibus ecclesiastica sepultura negaretur, comes, iniquitatis minister, presulem cum custodibus in arcem que dicitur Metz detrudi precepit. Tridentini, hoc cognito, uelud pie oues de pastoris absentia condolentes,arma unanimiter suscipiunt, pastorem in uinculis positum eripere cupientes. Cumque arcem in qua presul detinebatur inuaderent et comitis bona diriperent, nulla ui pastorem eripere ualuerunt. Demum, consilio habito, quandam machinam in apice montis construunt et per canale quod ab alto in arcem protenditur quendam Hug‹o›linum in sporta per funem nocte dimiserunt. Ille autem, ignem secum deferens dum ab apice inferius descendisset, ignem sparsit in arcem. Aduersarii uero timore perterriti ad portam prosiliunt; ciues uero in arcem corruunt et, extracto presule,arcem custodire iubent et cum magno tripudio ipsum in suam sedem conduxerunt. Presul siquidem nullis blanditiis nec censura ecclesiastica furorem omnium adhuc mitigare ualuit. Conuocat uero ciues pontifex: arma parari precepit, ut quos uulnera anime non ledebant, saltim tela minantia ad concordiam reuocarent. 8Ciues uero pontificis precepta non desinunt inplere et turmatim aduersariorum castra inuadunt et ubique bona illorum diripiunt et qui uoluntarie presuli consentire nolunt, inuiti ad eius consensum attrahuntur.
Tot namque castella sibi subiugauerunt, quorum nomina memorare tedium est. Omnibus igitur aduersariis sibi subiugatis, cum gaudio Tridentum reuertuntur, palmam uictorie secum reportantes. Dum autem presul in obsidione Castelbarci perseueraret, dixit ad suos: «Bella michi uitam non auferent, in pace morte succumbam?» Die postmodum Dominico, XUI kalendas Septembris,ad reformandam unitatem pacis cum comitibus Pyanensibus in pratum quod dicitur Artalongam uenerabilis pontifex peruenit. Ibidem comes Hainricus, una cum Uodalrico fratris sui Friderici filio, castrum de Greiffenstain cum quadraginta prediis per quoddam aspersorium in manu episcopi resignauit, et Bertholdo comiti Tyrolensi quemdam comitatum de quo inter eos lis agitabatur restituit, firmam uterque partes inter se pacem facientes. Nec multo post, dum Adelpretus reuerentissimus sub arbore piri secus ripam Athesis inter utrosque portus Furmiani resideret, comes Fridericus resignationem faciens, quam frater eius et filius eius fecerant, cum ramo eiusdem piri in manu episcopi resignauit, et de omnibus maleficiis inter se habitis pacem inuiolabilem promittentes. Procedente uero tempore, predictus pontifex per se suosque legatos ubique in sua dyocesi sibi rebelles concordes reddidit. Uiri autem cuiusdam oppidi, quod Arcus dicitur, necnon Aldrigetus Castelbarcensis cum quibusdam aliis, presuli adhuc rebelles extiterunt. Illos presul piissimus ad concordiam reuocare cupiens, certo die statuto, apud Arcum uenire precepit, fedus concordie cum ipsis pepigiturus. Illi statim presulis precepto obedire non rennuunt, aliud foris demonstrantes,aliud intus retinentes. Statuto namque die Arcum perueniunt; consilium sceleris Arcenses cum aliis ineunt, presuli mortem machinantes. Dixerunt igitur ad inuicem: «Preceptis episcopi in omnibus obtemperemus et, dum fidem dederimus, nos fideles arbitrabitur; et sic sine obstaculo ipsi mortem machinabimur». Placuit hoc scelus omnibus, et Aldrigetum Castelbarcensem caput sceleris constituunt, quibusdam aliis sibi adiunctis. O sententia omni re crudelissima que, data fide, mortem fieri precipit! O scelus scelerum, quod nullam pestem efficaciorem ad nocendum quam familiarem amicum esse considerat! Consilio demum completo, presul cum suo causidico, qui Carzapan dicebatur, et paucis aliis appropinquat; at iniquitatis uernule salutationis gratia sibi obuiam processerunt, pacem cum proximo loquentes, mala autem in cordibus eorum. Ad reformandam pristinam concordiam presul consedit et quidquid ore fieri precipit, illi statim opere complere non desinunt, ut magis securum presulem reddant. Denique concordiam fide data confirmant et inuiolabiliter hanc obseruare pollicentur.
Ex aduerso autem Aldrigetus surrexit et dolose in uocem prorupit, aliquam occasionem parare desiderans. «Oscula, inquit, pacem claudunt: tu ergo, pater, osculum michi non nega». At tutor iustitie ipsum anathemam esse sciebat; humili uoce respondit: «Sacerdotis officium non exigit tibi hoc tempore osculum preberi. Hic astat michi Carzapan: illum uice mei osculare». Ille uero presuli non assensit, sed tamen assentire dissimulauit, ut consilium sceleris impleretur.Tandem qui conuenerant dissoluuntur et unusquisque in sua ire permittitur.Tunc presul post breue tempus cum pauca manu suorum consurgit et uersus Ripam iter dirigit.Tunc Aldrigetus et eius satellites iniquitatis ferro tegunt corpora, enses succingunt, lanceas gerunt manibus, calcaribus cohercent sonipedes,armati inermem prosecuntur. Cumque pars uiri Dei inter Arcum et Ripam in campo uenissent, Carzapan eleuatis oculis perfidam partem iuxta Sarce fluuium descendere conspexit, et ait: «Tardius usque nunc processimus, amodo properemus! Ecce, persequentes nos insecuntur». Presul autem, fidem in eis confidens uigere, respondit: «Non ita est, sed forte oblita quedam ad memoriam reducere querunt, que intimare accelerant. Gradum ergo sistamus, expectantes quid nostri indigeant». Ipsis autem gradum sistentibus, assunt scelerosi. Et presul Aldrigetum sciscitatur dicens: «Quid uis, fili?». At ille omni iniquitate repletus respondit: «Quod uolo cognosces». Presul uero, mortem sibi machinatam intelligens, respondit: «Hoc tibi non statuat ad peccatum Deus, sed spiritum meum, licet indignum, suscipiat». Hoc pontificis pars audiens fugam petiit, percussoque pastore oues disperguntur. Tunc perfidissimus, inclinata lancea, pectus sanctum perfodit et usque post tergum prosiliit, et sanctum caput ferit. Et sic, plagis inpositis, sancto cadente, in fugam conuertuntur. O mira Dei clementia, que olim Stephanum pro Paulo exaudiuit, nunc precibus Adelpreti Aldrigetum ad penitentiam reduxit! Nam tanto scelere attonitus, mundo et pompis eius abrenuntiat et in urbe Ueronensi in monasterio sancti Georgii postmodum monachalem habitum induit et feliciter ad Dominum migrauit. Occubuit autem nitor iustitie Adelpretus anno Domini MCLXXII, indictione U, XII kalendas Octobris,regnante piissimo imperatore Friderico. Rumor autem de nece presulis insonuit: turbe concurrunt circumquaque, sanctum corpus exanime inuenitur; quod imponentes feretro,ad ciuitatem deducere cupiebant. Cumque iter facerent, ecce surdus quidam, Martinus nomine, sancto corpori obuiam processit et subponens se feretro, qui ante clamorem non audierat, statim mutuo colloquentes audiuit. Surdus, dum se audire sentit, Deo et sancto martyri laudes promit.
5
Obstupefacti qui aderant surdum audire intelligunt et Deo laudes unanimiter reddunt. Cum autem ad urbem uenisset sanctum corpus, in ecclesia sancti patroni Uigilii cum summo honore sabulo subposuerunt. Totius dyocesis milites ad urbem ueniunt, necem presulis gementes; soli Arcenses cum Castelbargensibus sua absentia se culpabiles reddunt. Cateruatim ergo populi currunt et frementes spiritu patris mortem lamenta‹n›tur.
II INCIPIUNT MIRACULA EIUS (= BHL Nouum Suppl. 67 n)
Macellator quidam, nimia uelocitate currens, caput ad liminare fregit. Ex nimio ictu liminare ad terram decidit. At ille, fremens spiritu, pedibus suppositis manibus illud dissipare satagebat. Sed uncus acutus,arrepto neruo inter pollicem et indicem, dirupit, manusque tumescens dolorem uiro inflixit. Uxorem suam aduocat dicendo: «Sanctum antistitem, pro iure necatum, in beatitudine positum, confido. Manum ergo de cera plasmare non desinas». Hec primo uerba precantis despexit, sed dum dolorem urgere considerat, manum ex cera plasmare accelerat et, sumpta manu, ad ecclesiam properat. Sed iam sanctum corpus sarcophago inponebatur et, cum pre nimia multitudine accedere non ualeret, ad sabulum in quo corpus iacuerat reuertitur, in quo manus inuoluta pristine sanitati restituitur. Postquam uero terre commendatus est, quidam amissis oculis uouit se ad sepulchrum martyris; uenit et post orationem uisum recepit. Miraculum uero in populo tantum insonuit ut, dum qui cecus fuerat ante fores ecclesie uenisset, milites qui necis presulis causa exstiterant occurrunt. Quibus unus dixit: «Ecce, qui cecus fuerat meritis sancti Adelpreti liberatus est».
At illi, non credentes, hominem, qui saluatus fuerat, uocant atque uidentes probant. At unus extracta manu faciem tundit de tanto scelere perpetrato. Uir quidam, Martinus nomine, uno oculo nichil uidebat. Uenit ad sepulchrum martyris; inter preces obdormiuit, cumque euigilasset statim uisum recepit. Cuidam, Mehthilde nomine, que producto tempore ceca permanserat, in uisu noctis ei apparuit et uisitare tumulum martyris predixit. Que, mane surgens, fecit sicut ei apparuit et uisum recepit. Uir quidam, uisis miraculis sancti presulis, basilicam in honore Dei et sancti martyris in loco in quo mortem sustinuerat fabricare proposuit. Cumque proposita complere desideraret, ubique hominum auxilium ad hoc petiit; mensam in publico posuit, ut a pretereuntibus auxilium sibi porrigeretur. Quadam autem die duo uiatores preteribant; quorum unus, altero ignorante, nummos paucos mense appositos uiolenter manu clausit et, paululum progrediens,alteri facinus indicauit; et alter quid esset sciscitatur, numerum scire querit; id quod ore profert manus occultat. Denique, cum nulla ui manum posset erigere, lacrimabiliter Domini et beati martyris inuocat auxilium, se rapta cum suis appositis pollicitatur redditurum.
Ambo ergo reuertuntur et, subnixis precibus et genibus, Deum et sanctum martyrem deprecantur,manus super mensam ponunt cum denariis ablatis: manus aperitur et tunc incolomes inde discesserunt. O ueneranda Dei clementia, que penitentem non respuit! O stupenda uiri dementia, que, dum aliena concupiscit, propria minuit! Basilica demum perfecta multi, tot miraculis attoniti, religiosam ibi duxerunt uitam.
10
Die uero quodam uir oratorium ingreditur et cereum altari affixum conspicit; quem statim concupiscens, accedens propius arripuit et uestimentis occultat. Dum autem secum asportare desiderat, in pauimento fixus perseuerat obstupefactus: uiscera quatiuntur et, ablatum reponere cupiens, regredi penitus non ualebat, et sic inmobilis permanebat. Frater siquidem loci, ecclesiam ingrediens, illum in oratione persistere credebat, et nil dicens egreditur. Et, circa uesperum regrediens, illum adhuc in pauimento fixum inuenit ipsumque sciscitatur: «Ut quid sic tota die moraris?» Sacrilegus scelus indicat; iste tangit cymbalum; occurrunt qui aderant, factum considerant, in preces prosternuntur. Fixus uotum uouit dicens: «Martyr sanctissime, ablatum cereum recipe, abire me permitte, proprio censu emptum cereum in hoc loco tibi offeram». O uirtus Dei magna, que hominem solitarie penitentem non recepit, ut merita martyris publicentur! Et dum sacrilegus uota uouerat, sine obstaculo recedit, uota implere non desinit. Matrona quedam tanto dolore oculorum oppressa erat, ut nil uidere posset; ad tumulum sancti martyris ea orante claro lumine uestitur. Paupercula manibus contractis ad sepulchrum martyris ueniens et manibus superpositis, antequam discederet erecte sunt manus eius. Dominicus quidam nomine omnibus menbris contractus erat. Cuius uxor,auditis miraculis,accepit eum in ulnas suas et ad tumulum presulis baiulauit, et eadem hora erectus est. Die itaque Dominico hoc signum claruit, et ipso die alia signa patuerunt. Quidam Heinricus de Pou duabus ferulis sustentabatur et postmodum meritis beati Adelpreti paruo baculo sustentabatur. Puella manibus contracta ipsius meritis est liberata.
Tres pueri a natiuitate contracti, sepulchro superpositi, sunt liberati et sospites ad domos proprias reuertuntur. In partibus Agnanie quidam conpede constringitur et, inplorato sancti pontificis auxilio, conpes pedibus dilabitur, quam manu accipiens, liber a captiuitate exiit, conpedem in signum martyri ap‹p›ortauit. Genibus quidam terram terebat; monumentum circuit, menbra dissoluuntur et cunctis uidentibus erigitur.
Miles quidam de Campo, Gratiadeus nomine, dum inter epulas resideret, os[s] gutturi eius infingitur nullaque poterat arte euelli, et per quinque dies loquela, potu ciboque caruit, et ab uniuersis morti succumbere estimabatur. Amici igitur eius dolentes ad sepulchrum sancti Adelpreti eum adducunt. Quo deuotius osculato, sanus abscessit. Accidit puellam in agro serentem loquelam am[m]ittere et per tres dies nullum uerbum promere.Uenit ad sepulchrum, sompno arripitur; post cuius excitationem lingua clausa reseratur. Die Dominico quedam puella gressu, loquela caruit. Ad tumulum martyris uenit, surgit, graditur, ore laudes Deo promit. Mulier quedam Mergardis nomine, sicut ipsa referente didici, dum sabbato quod Dominica Palmarum sequebatur sabbatizare postponeret et quandam sibi tunicam consueret, diuino percussa iudicio, sinistra manus eius contrahitur et, neruis se contrahentibus, digiti palme adheserunt, dexterque pollex ei affigitur. Multorum igitur sanctorum limina uisitans, omnes auxilio cesserunt, nouello martyri hoc opus reseruantes. Sepulchrum tandem sancti martyris uisitat, dolore neruis se erigentibus corripitur et post paululum sanata recedit. Et quod sabbato ei acciderat, die sabbati post festum sancti Martini abscessit. Nepos siquidem predicte mulieris, Ruopertus nomine, cecitate percussus ad sepulchrum antistitis a parentibus adducitur et, effusis precibus, in habitum pristinum mutatur, et sic Aristotilis sententia confutatur. Uir quidam, sua peccata in hoc seculo delere desiderans, corpus circulo ferreo cinxerat et, sanctorum limina uisitans, ueniam querebat. Tandem Romam uisere desiderans, in quo itinere ad tumulum martyris dum preces effunderet, circulus frangitur et, ad terram decidens, tali signo uenia data ostenditur.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.