Library › Latin: Science & Medicine › De Salutaribus Praeceptis
A short medical work in question-and-answer form attributed to Caelius Aurelianus, the North African physician of the fifth century who translated and adapted the Greek medicine of Soranus of Ephesus. Addressed to a certain Lucretius, it begins from the difficulty of keeping good health and proceeds through the friend’s questions and the author’s answers on the rules of diet, regimen and the preservation of health.
The text survives only in part and was first published by Valentin Rose in his Anecdota of 1864. It belongs with Caelius’s other works in transmitting the doctrines of the Methodist school of medicine to the Latin West. Its catechetical form reflects the teaching methods of late-antique medical education. Its opening dedication and dialogue frame are among the few personal touches in the surviving Latin medical literature of the period, and it shows how Greek medical teaching was recast for Latin readers.
About this edition. The Latin text comes from digilibLT, the Digital Library of Late-Antique Latin Texts (edition: Caelius Aurelianus, De salutaribus praeceptis, in Anecdota graeca et graecolatina, edidit V. Rose, Amsterdam 1963, pp. 181-205 (Berlin 1864)), licensed CC BY-NC. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Science & Medicine
De Salutaribus Praeceptis
Caelius Aurelianus · every word parsed
pr
Cum nobis saepius, meus Lucreti, de medicina fuerit sermo quod tam difficilis integritatis causa quam necessaria sanitas esse uideatur: quis enim semper liber a morbo aut quis facile est regens integritatem? nihil te uideo consilii cepisse quatenus integro usui necessaria sanitas esse uideatur. non nihil tamen si interrogationibus meis tuae responsionis exhibeas omnia, docuisti hoc tibi fieri peruisum esse. hoc dabit occasionem meis interrogationibus. si ita placet ad perficienda quae petimus, primum a nobis sanitas exploranda est.
1
Quid est enim sanitas? integra uiarum aut officiorum naturalium temperies.
Quot appellatur modis? duobus, uno quo animae intellegimus sanitatem, alio quo corporis.
Quid a fortitudine sanitas differt? quod oportet totam fortitudinem complementum esse sanitatis.
Quid etiam a naturali integritate? quod plus est naturalis integritas a sanitate. quisquis enim integer sanus est, quisquis autem sanus non semper et integer, amissa corporis parte aut cicatrice facta aut corpore carnis immodice pleno, ut athletarum uidetur sanitas quam supra memorauimus.
5
Quid a bona ualetudine sanitas differt? bona ualetudo est inculpata sanitas sanitas autem non est inculpata, labore et indigestione sauciata.
Quid a pulcritudine sanitas differt? pulcritudinem uocamus corporis, motum moderatum membrorum cum bono colore. potest antem sanitas sine pulcritudine intellegi. medicorum enim est sanitatem corporis custodire, pulcritudinem autem aliptarum. eorum enim facere, horum factam custodire. Est autem sanitas? secundum aliquos philosophos inprobati sermonis non est, secundum sapientes est.
si quis enim in morbos cadit et queritur, cum deest intellegitur esse: nihil enim aut queritur aut in aliud cadit.
Quomodo comprehenditur sanus homo? Herophilus sensibus intellegibilem dixit esse sanum, ad ueritatem autem incomprehensibilem propter paruitatem causarum quae morbos efficiunt aut nimios celeresque aut tardos creantes motus aut interiectione et longa distantia aut nimia uicinitate supra dictatum causarum. nos autem intellegibilem dicimus eum qui sine querela est et corporis sui uindicat sanitatem : quae praeter relationem cuiusquam esse non potest perspicua.
Bonum est sanitas an malum? secundum Stoicos neutrum, secundum Aristotelem et alios bonum: quam nos attestamur opinionem. signum enim: et animae morum tribui tranquillitatem, quod bonum est.
10
nemo enim dicere malum ausus est animae sanitatem. Uniformis est sanitas, an uaria cum extenditur et minuitur? secundum Asclepiadem et Erasistratum uniformis: nolunt enim summum sanitatis et quantitudinem esse. secundum Herophilum et methodicos uaria, cum extenditur et minuitur. id etiam nos adserimus. si enim modo nos fortes modo fatigatos esse sentimus, manifeste uariatur sanitas.
Communem uel unigenam nobis et animalibus dicimus salutem? communem: uidimus enim officiis naturalibus eam constare.
Intactus erit morborum qui salutaribus utitur praeceptis? non intactus, sed difficile tactus. in multum enim nos fortuna tenet: ex qua casus uulnera nobis aut inuersionem sanitatis efficiunt. et est inpossibile quae denuntiata non fuerint uitare.
Isdem rationibus passiones curantur quibus sanitas custoditur? non isdem. sanitatem seruant salutaria praecepta, passiones tollunt adiutoria gubernationis uarie formata.
Utilis est sanitati consuetudo? utilis, si ex utilibus fuerit rebus.
15
Quid est consuetudo? usus in eadem consuetudine perseuerans.
Quomodo fit aut soluitur consuetudo? per modicam adiectionem aut detractionem. repentina enim mutatio nouitatis causa turbat corpora.
(Uita qua ratione dicitur?) multis atque uariis, ad praesens autem tribus: una qua mortalem uitam dicimus. item sicut Terentius moraliter dicendo uitam hominis dixit. tertia, qua de diaeta ciborum uerbum significat, ut ebriosam uel sobriam aut edacem uel tenuem dicimus uitam.
Differt uita uitae ad conseruandam corporis sanitatem? differt. est enim uacua, et est actiua, quae aut communiter aut specialiter effecta: his intellegitur militaris, aut rustica, uel nautica, aut uaria gestatione exercitata ut athletarum uel uenantium. est autem inordinata, est cauta, est uaria, est consueta, est insueta.
Quaenam harum melior ad conseruandam corporis sanitatem? generaliter actiua et ordinata, ut sccundum Hippocratem labor aut gestatio cibum antecedat: specialiter autem inordinata et inaequalis uariam et item utilem faciens consuetudinem, nt calidum lauacrum uel frigidum semel uel frequenter accipere, accipere potu aquam uel frigidum uinum uel calidum, et his similia. uacua autem uita corpus infirmat. item in ordine certo consueta tuta non est: mutatur enim frequenter humanis fortuitis. item nimie inordinata facilis in morbos gestatio enim post cibum morbificat.
20
Quid est salutaris uiuendi regula? qualitate quantitate tempore atque ordine constans adfectus custodiendae sanitatis.
Quid salutare monitum? particula salutaris diaetae qualitate quantitate tempore atque ordine formata, ut supra diximus, dicta causa.
Quae sunt differentiae salutarium praeceptorum? aliqua rerum utilium temperatiua, ut ante cibum perunctio, aliqua nocentium recusatiua, ut ne quid nimis. item aliqua generalia, ut exercitium, aliqua particularia generalibus subiacentia, ut addita specie per palaestram exercitium. aliqua exercentia iniquam corporis requiem, aliqua seruantia fortitudinem.
Esse oportet omnibus communia salutaria praecepta? generalia oportet, specialia autem iam non oportet. exercitari enim commune omnibus est sanis: at addita specie, ut per palaestram, uectatione, armis, uenatione, commune non est.
Quot uel quibus constat salutare praeceptum? quattuor: qualitate, quantitate, tempore atque ordine.
25
Quomodo intellegimus bene digerentem? ex somno uigiliisque tranquillia, sincero uultu et capite leui cum bono colore, nihil officiis naturalibus inpeditum, stomacho leui, stercoribus aequalibus atque mollibus, corpore toto facili ad solitos motus.
Quomodo intellegimus non digerentem? ex somno turbato atque inaequali, corpore graui tardo, mentis tristitia, uultus cum inflatione pallore, ructationibus fumidis uel acidis aut male redolentibus, nausia cum fatigatione saliuarum, frequentia compunctionis intestinorum uel uentris abstinentia, stercorum inaequali atque aspera effusione: quae supradicta aliquando omnia concurrunt.
Quomodo intellegimus tarde digerentem? ex ructationibus foetulentis, hoc est accepti cibi qualitatem redolentibus, cum grauatione leui, ac tardo digestionis effectu.
Quomodo intellegimus iam uirum? ex asperitate faucium, obtunsione uocis et rauco sonitu, inflatione etiam papillarum et genitalium, et cum repente maceratum corpus in longitudinem uiderimus porrectum.
Quomodo intellegimus iam uirum generantem? Considerantes primo corporis naturam, si eunuchus non est, et aetatem, ne mox pubescat, aut senior ⟨sit⟩ , et corpus, ne maiore morbo prematur, et uitam moderatam, ne nimio lusu obtunsa sint genitalia. quorum enim naturae nihil deest et corpus sine morbo et aetas perfecta et uita moderata, eorum semen generabile comprobamus.
30
Qui sunt salutares loci? salutares intellegimus locos ex aere temperatos nulloque odore corruptos et non facile mutabiles temporum qualitate.
Interdiano somno utendum est sanis hominibus? si non sufficiens erit nocturnus, aut noctis breuitate aut alia qualibet causa, ad implementum solitae quantitatis utendum.
Quod tempus deputandum est interdiano somno? sanis hominibus ante cibum sed paulo temperatius, ut neque uigiliis neque recenti somno sauciatum corpus cibo nutriatur.
Quod est sanum exercitium? quod omni tempore ac loco in usum uenire potest, ut defricatio uel cursus aut lucratio: fiet enim causa negato sibi consueto exercitio aut luctatione incommoda aut insueta exercitationis nouitate.
Quae est sufficiens quantitas exercitii? uirium possibilitas. necesse enim fatigatum corpus ab exercitio releuare.
35
Qui locus exercitii utilis est? modice temperatus et qui noto non perflatur, aequali et molli ceromate stratus: feruens enim perflatus corpora relaxat, frigidus autem constringit: et ea incommoditate, si calidius non sufficiens exercitium. soluimus sudoribus causam. adeo in balneis auxilium est. item inaequalia uel dura ceromata contundunt supra colluctantes et rasuras corporis efficiunt.
Quales esse debent fricatores? periti fricationum modice carnosi, tactu molles, non faciles in sudores. inperiti fricationum inique fricant: item sicci uel ossosi duri corporis causa contundunt, faciles in sudores frigidant.
Quid generaliter lauacra prosunt? corpus curare, commotas corporis partes coaequare, conceptum laborem soluere, mundare corpus, animam relaxare.
Quod est bonum balneum? magnitudine medium, lucidum, aeris temperati, mundum neque feruidum nimis. breue enim uel obscurum aut aeris incommodi aut feruenti pauimento inmissisue carbonibus calefactum caput inflat. uertiginem efficit oculorum, et ob paruitatem aquae cito sordidatur. ac si rursum nimiae fuerit magnitudinis et in multa diuisum cellarum, fatigat ingredientes. tepentes frigidat, item recentes adurit et uisum obtundit.
Quae sunt lauacrorum differentiae? ⟨multae atque uariae.⟩ nam sunt Iauacra frigida, sunt et calida, sunt dulcia fontana uel imbrilia, fluminalia uel palustria, item non dulcia maritima, sunt aquarum natiuarum sua uirtute manantia, et sunt splendida, sunt turbata, sunt redundantia, sunt exigua, sunt media, sub diuo uel contecta, maritima loco alto aut humili.
40
Salutare est continuum frigidum lauacrum? secundum aliquos non est salutare: feruore enim nasci uel nutriri hominem adseuerant. secundum alios salutare, si quidem et climatorum partes et uitae effectiones frigidae salutares esse debeant. secundum nos salutare est in frigidum et feruens lauacrum consuescere, propter iniquitatem uitae et inruentium morborum diuersitates, quin etiam frigidi incommodis sauciatam delectationem. etenim aestate frigida aqua tardius utendum est, ne ui frigoris aut cruditate uexet.
Salutare est post lauacra potum uel cibum aliquantum differre? aliqui solis carnosis hominibus prodesse dixerunt ut exinde aliquid corporis insumatur, nos autem omnibus non ea ratione prodesse dicimus, sed ut turbatio spiritus resoluatur. turbato enim corpore accepta corrumpuntur, corrupta non nutriunt.
Quid magis post lauacrum salutare est, potum sumere an cibum? secundum aliquos cibum, si quidem potus stomachum fluidum, caput graue, fastidium faciat cibi. secundum alios magis potum, si quidem solidior cibus relaxat eas partes quibus digestio celebratur. secundum nos in utrumque consuescere laudamus, nunc potum nunc cibum ante sumere. siti enim, post uectationem uel lauacrum bibendum est, ut corporis anxietas excludatur. bibenda praeterea nunc aqua calida nunc frigida. si forte stomachus aliqua causa umectatus fuerit, tunc uinum aquatum. si autem nulla sitis fuerit, quod frequenter fit stomachi umectatio umectationis antecedente causa, cibus ante sumendus est.
Quae est melior aqua? munda, perspicua sine aliquo odore uel sapore, pondere leui et quae cum requieuerit, nullum ex se humi sedimen dimittat.
Quid agendum si necessitatem aquae malae incurrimus? post cibum bibenda est aut paulo plus coquenda, plus etiam uini admiscendum a solita consuetudine. sic etiam lac ubi inueniri potuerit bibendum ad compescendam sitim, ubi minus cogamur accipere illud quod nocere possit.
45
Aliquid a sola aqua hauriri potest nutrimenti, aut aqua secundum Erasistratum nihil in se nutrimenti habet? secundum aliquos multum, secundum nos paruum etenim longa ieiunia tolerat et defectos homines sine cibo aliquantulum retinet.
Quomodo probatur salutaris atque aptissimus humanis corporibus cibus? salutarem dicimus cibum qui ex rebus constat facilioribus in digestionem quod ex multorum probatur experientia. quae enim multi, facile inprobamus. potest autem res multis contraria uni uel duobus digestibilis esse.
Quid magis salutare est sanis hominibus, unius speciei cibum accipere, ut carnes aut holera, an ex multis speciebus uariatum? in utroque faciendam consuetudinem laudamus. ut nouitate corpus nulla turbetur. cum enim oportuerit morbi uel necessitatis causa, simplex unius cuiusque speciei cibus accipiendus est: in conuiuiis uero ex multis speciebus uariatus.
Quis melior ordo est circa homines accipiendi uarium cibum? primum accipere ea quae leuius nntriunt ut sunt holera, secundo uolantium carnes uel piscium, deinde pulmentis uti quae plurimum nutriunt, ut agnorum uel porcorum carnes.
Ob quam causam dulcem specie rem edi a re erit ordinari? quoniam si nudo inhaeserint stomacho inflant et cetera quae secum erunt corrumpunt: idcirco prostrata specie dantur et alia supermittitur, contecta atque stomacho suspensa ut facile digerantur.
50
Quis modus est quantitatis accipiendi cibi hominibus? accipiendi modus est tantum sumere quantum facile digeratur. minus accipere defectum facit mouente cauo corporis. item plus accipere ex indigestione morbos faciet et corpus pariter infirmat.
Salutare est semel cibum accipere et in hoc perseuerandum sanis? secundum aliquos salutare est uacuis ab exercitio corporibus hiemis tempore propter dierum breuitatem et strictis corporibus quae minus perdunt quam accipiunt. secundum nos in utrumque laudamus consuescere, ut nunc semel cibus accipiatur, nunc bis uel frequentius, quoniam plerumque nolentes aliquo casu fragilitatis humanae contraria cogimur, ut aut semel accipiamus, aut morbi inruentis necessitate ftequentias si defectio fuerit aut diaphoresis consecuta. pueris autem et maxime aestatis tempore manifeste contrarius semel cibus etiam a nobis affirmatur. plurimum enim cibi crementa corporis uindicant.
In prandio an in cena plurimus sumendus est cibus? in cena: quietum enim nos tempus consequitur, et non oportet circa diurnos actus cibi grauatione inpediri.
Quid magis prodest ac salutare est uinum an aquam bibere? in utrumque consuescere laudamus sanos homines. uinum etenim fortitudinem corporis praebet, sed etiam aquae consuetudo necessaria est propter inruentium morborum causas ut animus aegrotantium nulla nouitate bibendi contristetur.
Quod est bonum uinum? uinum album splendens medii saporis neque confusi coloris. nigrum etenim durum est et inflat stomachum et caput. album et faeculentum graue est ob sediminis qualitatem. item dulce plerumque nauseam facit: contra nimis austerum caput et neruos percutit, item fauces inflat. uetustum neruos incommodat. salsum uentrem prouocat.
55
Utilis est ebrietas sanitati ? secundum Mnesitheum utilis, non frequenter sed per interualla. sic enim adhibita multitudinem umorum purgat et densitatem eorum soluit. est enim uinum feruentis naturae, quo etiam acriores umores temperantur. secundum nos inutilis atque contraria sanitati ebrietas iudicatur : etenim mentem turbat, sensus corrumpit, neruos uitiat, fortitudinem corporis detrahit.
Quid magis salutare est, frigidum an calidum potum consumere? secundum aliquos calidum, quod spiramenta relaxet. secundum alios frigidum, ut fortitudinem faciat. secundum nos in utrumque consuescere utilissimum est. etenim fortuito diuersa deficiunt aut morbis inruentibus prohibentur, et oportet calidum uel frigidum potum non insuete accipere, sed in contraria haec sanitate consuescere.
Quid agendum si uino quisquam fuerit grauatus? praecauenda sunt cetera quae superaddita similiter aut grauius corpus corrumpunt, ut uenus uel lauacrum. perunguendum itaque corpus mediocriter, et primo ieiunandum, dehinc siccus accipiendus cibus et a uino abstinendum, bibendum praeterea nunc aquae calidae uel frigidae modicum. ita rursum somno quiescendum, uel si antehac nausea fuerit consecuta, quae grauatos plerumque reuocat uomitu alieni atque corrupti cibi, caput fouendum dulci atque calido oleo, dehinc altioribus stramentis subleuato capite quiescendum.
Necessariam dicimus uenerem sanitati? ad conceptionem animalium necessariam, ad conseruandam corporis sanitatem contrariam. quantum enim qui a uenere abstinent integra fortitudine perseuerant, tantum in eandem proni purgatione uirium fatigantur.
Quo tempore melius in uenerem conuenimus? ante cibum. tunc enim corpus tranquillius habet. sed post tantum ne indigestio latens occurrat et corpus incommodet, non aliter quam si statim post cibum corpus exercitio agitetur, unde digestio inpeditur. specialiter in mulieribus conceptionis causa tempus eligendum est, quo se mox materia sanguinis subtraxerit solita purgatione.
60
Salutaris est peregrinatio? moderatione facta salutaris, sed in melioris aeris lueque exemptas regiones: mutatio enim in melius facta qualitate sui animum relaxat, corpus animae consentiens releuat.
Quis ordo uitae mandandus peregre profecturis? primo ut paulatim se praemouendo futurae peregrinationi componant. nauigetur in nauicula, uia ambuletur, in uehiculo uel equo uehi disponant, ut praemotum corpus proxima in loca longiori peregrinationi praeparetur.
Quomodo gubernanda est sanitas, si communis morbus inuaserit? paulo diligentius a solito fugienda sunt ea quae morbos ualent infligere, ut labor, frigus et aestus, indigestio. parua enim occasione infusa corpora tempore pestifero morbos incurrunt.
Quid agendum si ex his excessibus sanitas fuerit sauciata? requies atque abstinentia cibi adhibenda et sic discussa saucietate unctione est ex calido lauacro corpus curandum, dehinc cibo et potu leui resumendum est.
Utilis est post cibum iucunditas ? etenim auocatus animus aliqua uoluptate spectaculi uel fabularum corpus releuat, tantum quantum si fuerit contristatus aut intentione grauatus, premit grauando caput et omnes sensus.
65
Unguentis et coronis florum utendum est sanis hominibus ad conseruandam sanitatem? non utendum: uis enim odoris caput implet. ab communis uitae simplicitatem utendum, sed eligenda sunt unguentorum simplicia et florum minus olentia, et longe a capite inlinienda et adponentia cetero corpori.
Utilis ad conseruandam corporis sanitatem uomitus? inutilis, et magis post cibum cottidie quam per interualla, et omnem cibum excludens quam paruum, et nimia corporis agitatione uel inmissis digitis prouocatus. etenim caput implet, oculos confundit et omnes sensus, gingiuas corrumpit, dentes excludit, corpus omne pallore atque macie deformat. sed tunc si defluens ad stomachum acrior umor fuerit excludendus, utendum est uomitu: inutilia enim ita excluduntur.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.