Library › Latin: Didactic & Technical › De Die Natali
Censorinus, a grammarian of the third century, wrote De Die Natali, ‘On the Birthday’, in 238 as a birthday gift to his patron Quintus Caerellius. The first part treats human life from its origin: theories of conception and generation, the influence of the stars and of music on the development of the child in the womb, and the ages and critical years of life. The second part turns to the measurement of time — ages, saecula, the various kinds of year and calendar cycles, months, days and hours.
The little book is a compendium of learning drawn from Varro and other lost sources and gives a valuable picture of ancient ideas on embryology, astrology and music theory. Its chronological chapters are of special importance: Censorinus’ dating of a new Sothic cycle in Egypt to AD 139 has served modern scholars as a fixed point for reconstructing Egyptian chronology. The book survives in manuscripts together with an anonymous technical treatise, once thought to be part of it.
About this edition. The Latin text comes from digilibLT, the Digital Library of Late-Antique Latin Texts (edition: Censorini De die natali liber ad Q. Caerellium ; accedit anonymi cuiusdam epitoma disciplinarum (Fragmentum Censorini), edidit Nicolaus Sallmann, B. G.…), licensed CC BY-NC. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Didactic & Technical
De Die Natali
Censorinus · every word parsed
1
Munera ex auro uel quae [ex] argento nitent, caelato opere quam materia cariora, ceteraque hoc genus blandimenta fortunae inhiat is, qui uulgo diues uocatur; te autem, Quinte Caerelli, uirtutis non minus quam pecuniarum diuitem, id est uere diuitem, ista non capiunt, non quod eorum possessionem uel etiam usum a te omnino abieceris, sed quod sapientium disciplina formatus satis liquido conperisti huius modi sita in lubrico bona malaue per se non esse, sed των μεσων, hoc est bonorum malorumque media censeri. “Haec”, ut comicus ait Terentius, “perinde sunt, ut illius est animus, qui ea possidet: qui uti scit, ei bona; illi, qui non utitur recte, mala.” Igitur quoniam quisque non quanto plura possidet, sed quanto pauciora optat, tanto est locupletior, opes tibi in animo maximae, et eae quidem, quae non modo bona generis humani praecedant, sed quae ad deorum immortalium aeternitatem penitus accedant. Quod enim Xenophon Socraticus dicit: “nihil egere est deorum, quam minime autem proximum a deis.” Quare cum dona pretiosa neque tibi per animi uirtutem desint nec mihi per rei tenuitatem supersint, quodcumque hoc libri est meis opibus conparatum natalicii titulo tibi misi. In quo non, ut plerisque mos est, aut ex ethica parte philosophiae praecepta ad beate uiuendum, quae tibi scriberem, mutuatus sum, aut ex artibus rhetorum locos laudibus tuis celebrandis persecutus – ad id enim uirtutum omnium fastigium ascendisti, ut cuncta ista, quae uel sapienter monentur uel facunde praedicantur, uita moribusque superaueris -, sed ex philologis commentariis quasdam quaestiunculas delegi, quae congestae possint aliquantum uolumen efficere, idque a me docendi studio uel ostentandi uoto non fieri praedico, ne in me, ut uetus adagium est, iure dicatur: sus Mineruam. ⟨Iam⟩ uero cum tuo collatu scirem me plura didicisse, ne beneficiis tuis uiderer ingratus, nostrorum ueterum sanctissimorum hominum exempla sum secutus. Illi enim quod alimenta patriam lucem se denique ipsos dono deorum habebant, ex omnibus aliquid deis sacrabant, magis adeo ut se gratos adprobarent quam quod deos hoc arbitrarentur indigere. Itaque cum perceperant fruges, ante quam uescerentur, deis libare instituerunt, et cum agros adque urbes deorum munere possiderent, partem quandam templis sacellisque, ubi eos colerent, dicauerunt; quidam etiam pro cetera corporis bona ualetudine crinem deo sacrum pascebant. Ita ego, a quo plura in litteris percepi, tibi haec exigua reddo libamina.
2.1
Nunc quoniam liber de die natali inscribitur, a uotis auspicia sumantur. Itaque “hunc diem”, quod ait Persius, “numera meliore lapillo”, idque quam saepissime facias exopto et, quod idem subiungit, “funde merum Genio”. Hic forsitan quis quaerat, quid causae sit, ut merum fundendum Genio, non hostia faciendum putauerit. Quod scilicet, ut Uarro testatur in eo libro, cui titulus est Atticus et est de numeris, id moris institutique maiores nostri tenuerunt, ut, cum die natali munus annale Genio soluerent, manum a caede ac sanguine abstinerent, ne die, qua ipsi lucem accepissent, alii demerent. Denique Deli ad Apollinis Genitoris aram, ut Timaeus auctor est, nemo hostiam caedit. Illud etiam in hoc die obseruandum, quod Genio factum neminem oportet ante gustare quam eum, qui fecerit.
2.2
Sed et hoc a quibusdam saepe quaesitum soluendum uidetur, qui ⟨s⟩ sit Genius, curue eum potissimum suo quisque natali ueneremur.
Genius est deus, cuius in tutela ut quisque natus est uiuit. Hic siue quod ut genamur curat, siue quod una genitur nobiscum, siue etiam quod nos genitos suscipit ac tutatur, certe a genendo Genius appellatur. Eundem esse Genium et Larem multi ueteres memoriae prodiderunt, in quis etiam Granius Flaccus in libro, quem ad Caesarem de indigitamentis scriptum reliquit. Hunc in nos maximam, quin immo omnem habere potestatem creditum est. Nonnulli binos Genios in his dumtaxat domibus, quae essent maritae, colendos putauerunt. Euclides autem Socraticus duplicem omnibus omnino nobis Genium dicit adpositum, quam rem apud Lucilium in libro saturarum XUI licet cognoscere. Genio igitur potissimum per omnem aetatem quotannis sacrificamus, quamquam non solum hic sed et alii sunt praeterea dei conplures hominum uitam pro sua quisque portione adminiculantes, quos uolentem cognoscere indigitamentorum libri satis edocebunt. Sed omnes hi semel in uno quoque homine numinum suorum effectum repraesentant, quocirca non per omne uitae spatium annuis religionibus arcessuntur. Genius autem ita nobis adsiduus obseruator adpositus est, ut ne puncto quidem temporis longius abscedat, sed ab utero matris acceptos ad extremum uitae diem comitetur. Sed cum singuli homines suos tantummodo proprios colant natales, ego tamen duplici quotannis officio huiusce religionis adstringor; nam cum ex te tuaque amicitia honorem dignitatem decus adque praesidium, cuncta denique uitae praemia recipiam, nefas arbitror, si diem tuum, qui te mihi in hanc lucem edidit, meo illo proprio neclegentius celebrauero. Ille enim mihi uitam, hic uitae fructum adque ornamentum pepererunt.
Quoniam aetas a die natali initium sumit suntque ante hunc diem multa, quae ad hominum pertinent originem, non alienum uidetur de iis prius dicere, quae sunt natura priora. Igitur quae ueteribus de origine humana fuerint opiniones, ex his quaedam breuiter exponam. Prima et generalis quaestio inter antiquos sapientiae studiosos uersata est, quod, cum constet homines singulos ex parentum seminibus procreatos successione prolis multa saecula propagare, alii semper homines fuisse nec umquam nisi ex hominibus natos adque eorum generi caput exordiumque nullum extitisse arbitrati sunt, alii uero fuisse tempus, cum homines non essent, et his ortum aliquem principiumque natura tributum. Sed prior illa sententia, qua semper humanum genus fuisse creditur, auctores habet Pythagoran Samium et Ocellum Lucanum et Archytan Tarentinum omnesque adeo Pythagoricos; sed et Plato Atheniensis et Xenocrates et Dicaearchus Messenius itemque antiquae Academiae philosophi non aliud uidentur opinati. Aristoteles quoque Stagirites et Theophrastus multique praeterea non ignobiles peripatetici idem scripserunt eiusque rei exemplum dicunt, quo negant omnino posse reperiri, auesne ante an oua generata sint, cum et ouum sine aue et auis sine ouo gigni non possit. Itaque et omnium, quae in sempiterno isto mundo semper fuerunt futuraque sunt, aiunt principium fuisse nullum, sed orbem esse quendam generantium nascentiumque, in quo unius cuiusque geniti initium simul et finis esse uideatur. Qui autem homines aliquos primigenios diuinitus naturaue factos crederent, multi fuerunt, sed aliter adque aliter haec existimatione uersarunt. Nam ut mittam, quod fabulares poetarum historiae ferunt, homines primos aut Promethei molli luto esse formatos aut Deucalionos Pyrrhaeque duris lapidibus enatos, quidam ex ipsis sapientiae professoribus nescio an magis monstruosas, certe non minus incredibiles rationum suarum proferunt opiniones. Anaximander Milesius uideri sibi ex aqua terraque calefactis exortos esse siue pisces seu piscibus simillima animalia; in his homines concreuisse fetusque ad pubertatem intus retentos, tunc demum ruptis illis uiros mulieresque, qui iam se alere possent, processisse. Empedocles autem egregio suo carmine, quod eiusmodi esse praedicat Lucretius, “ut uix humana uideatur stirpe creatus”, tale quiddam confirmat: primo membra singula ex terra quasi praegnate passim edita, deinde coisse et effecisse solidi hominis materiam igni simul et umori permixtam. Cetera quid necesse est persequi, quae non capiant similitudinem ueritatis? Haec eadem opinio etiam in Parmenide Ueliensi fuit pauculis exceptis ab Empedocle dissensis. Democrito uero Abderitae ex aqua limoque primum uisum esse homines procreatos. Nec longe secus Epicurus. Is enim credidit limo calefacto uteros nescio quos radicibus terrae cohaerentes primum increuisse et infantibus ex se editis ingenitum lactis umorem natura ministrante praebuisse; quos ita educatos et adultos genus hominum propagasse. Zenon Citieus, stoicae sectae conditor, principium humano generi ex nouo mundo constitutum putauit primosque homines ex solo adminiculo diuini ignis, id est dei prouidentia, genitos. Denique etiam uulgo creditum est, ut plerique genealogoe auctores sunt, quarundam gentium, quae ex aduenticia stirpe non sint, principes terrigenas esse, ut in Attica et Arcadia Thessaliaque, eosque autochthonas uocitari. In Italia Nymphas indigenasque Faunos nemora quaedam tenuisse non difficile rudis antiquorum credulitas recepit. Nunc uero eo licentiae poeticae processit libido, ut uix auditu ferenda confingant post hominum memoriam progeneratis iam gentibus et urbibus conditis homines e terra diuersis modis editos, ut in Attica fertur regione Erichthonius ex Uulcani semine humo exortus, et in Colchide uel Boeotia consitis anguis dentibus armati spartoe, e quibus mutua caede inter se necatis pauci superasse traduntur, qui in conditu Thebarum Cadmo fuerint adiumento; nec non in agro Tarquiniensi puer dicitur diuinitus exaratus nomine Tages, qui disciplinam cecinerit extispicii, quam lucumones tum Etruriae potentes exscripserunt.
5.1
Hactenus de prima hominum origine. Ceterum quod ad praesentes nostros pertinet natales eorumque initia, quam potero conpendio dicam.
5.2
Igitur semen unde exeat, inter sapientiae professores non constat. Parmenides enim tum ex dextris tum e laeuis partibus id ire putauit. Hipponi uero [et] Metapontino, siue, ut Aristoxenus auctor est, Samio ex medullis profluere semen uidetur, idque eo probari, quod post admissionem pecudum si quis mares interimat, medullas utpote exhaustas non reperiat. Sed hanc opinionem nonnulli refellunt, ut Anaxagoras, Democritus et Alcmaeon Crotoniates; hi enim post gregum contentionem non medullis modo, uerum et adipe multaque carne mares exhauriri respondent. Illud quoque ambiguam facit inter auctores opinionem, utrumne ex patris tantummodo semine partus nascatur, ut Diogenes et Hippon stoicique scripserunt, an etiam ex matris, quod Anaxagorae et Alcmaeoni nec non Parmenidi Empedoclique et Epicuro uisum est.
5.3
De conformatione autem partus nihilo minus definite se scire Alcmaeon confessus est, ratus neminem posse perspicere, quid primum in infante formetur.
6.1
Empedocles, quem in hoc Aristoteles secutus est, ante omnia cor iudicauit increscere, quod hominis uitam maxime contineat; Hippon uero caput, in quo est animi principale; Democritus aluum cum capite, quae plurumum habent ex inani; Anaxagoras cerebrum, unde omnes sunt sensus. Diogenes Apolloniates ex umore primum carnem fieri existimauit, tum ex carne ossa neruosque et ceteras partes enasci. At stoici una totum infantem figurari dixerunt, ut una nascitur aliturque. Sunt qui id opinentur ipsa fieri natura, ut Aristoteles adque Epicurus; sunt qui potentia spiritus semen comitantis, ut stoici ferme uniuersi; sunt qui aetherium calorem inesse arbitrentur, qui membra disponat, Anaxagoran secuti. Utcumque tamen formatus infans quemadmodum in matris utero alatur. Duplex opinio est. Anaxagorae enim ceterisque conpluribus per umbilicum cibus administrari uidetur. At Diogenes et Hippon existimarunt esse in aluo prominens quiddam, quod infans ore adprehendat ⟨et⟩ ex eo alimentum ita trahat ut, cum editus est, ex matris uberibus.
6.2
Ceterum ut mares feminaeue nascantur, quid causae esset, uarie ab isdem philosophis proditum est. Nam ex quo parente seminis amplius fuit, eius sexum repraesentari dixit Alcmaeon. Ex seminibus autem tenuioribus feminas, ex densioribus mares fieri Hippon adfirmat. Utrius uero parentis principium sedem prius occupauerit, eius reddi naturam Democritus rettulit. At inter se certare feminae et maris, et penes utrum uictoria sit, eius habitum referri auctor est Parmenides. Ex dextris partibus profuso semine mares gigni, at e laeuis feminas Anaxagoras Empedoclesque consentiunt, quorum opiniones, ut de hac specie congruae, ita de similitudine liberorum dispariles; super qua re Empedocles disputata ratione talia profert: si par calor in parentum seminibus fuit, patri similem marem procreari; si frigus, feminam matri similem. Quodsi ⟨semen⟩ patris calidius erit et frigidius matris, puerum fore, qui matris uultus repraesentet; at si calidius matris, patris autem fuerit frigidius, puellam futuram, quae patris reddat similitudinem. Anaxagoras autem eius parentis faciem referre liberos iudicauit, qui seminis amplius contulisset. Ceterum Parmenidis sententia est. cum dexterae partes semina dederint, tunc filios esse patri, consimiles, cum laeuae, tunc matri. Sequitur de geminis, qui ut aliquando nascantur, modo seminis fieri Hippon ratus ⟨est⟩ : id enim cum amplius est quam uni satis fuit, bifariam deduci. Id ipsum ferme Empedocles uidetur sensisse; nam causas quidem, cur diuideretur, non posuit, partiri tantummodo ait, et si utrumque sedes aeque calidas occupauerit, utrumque marem nasci, si frigidas aeque, utramque feminam; si uero alterum calidiorem, alterum frigidiorem, dispari sexu partum futurum.
7.1
Superest dicere de temporibus, quibus partus soleant esse ad nascendum maturi. Qui locus eo mihi cura maiore tractandus est, quod quaedam necesse est de astrologia musicaque et arithmetica attingere.
7.2
Iam primum quoto post conceptionem mense infantes edi soleant, frequenter agitatum inter ueteres nondum conuenit. Hippon Metapontinus a septimo ad decimum mensem nasci posse aestimauit. Nam septimo partum iam esse maturum eo, quod in omnibus numerus septenarius plurimum possit, siquidem septem formemur mensibus, additisque alteris recti consistere incipiamus, et post septimum mensem dentes nobis innascantur, idemque post septimum cadant annum, quarto decimo autem pubescere soleamus. Sed hanc a septem mensibus incipientem maturitatem usque ad decem perductam, ideo quod in aliis omnibus haec eadem natura est, ut septem mensibus annisue tres aut menses aut anni ad consummationem accedant. Nam dentes septem mensum infanti nasci et maxime decimo perfici mense, septimo anno primos eorum excidere, decimo ultimos; post quartum decimum annum nonnullos, sed omnes intra septimum decimum annum pubescere. Huic opinioni in parte aliqua repugnant alii, in parte consentiunt. Nam septimo mense parere mulierem posse plurimi adfirmant, ut Theano Pythagorica, Aristoteles peripateticus, Diocles, Euenor, Straton, Empedocles, Epigenes multique praeterea, quorum omnium consensus Euryphonem Cnidium non deterret id ipsum intrepide pernegantem. Contra eum ferme omnes Epicharmum secuti octauo mense nasci negauerunt. Diocles tamen Carystius et Aristoteles Stagirites aliter senserunt. Nono autem et decimo mense cum Chaldaei plurimi et idem supra mihi nominatus Aristoteles edi posse partum putauerint, neque Epigenes Byzantius nono fieri posse contendit, nec Hippocrates Cous decimo. Ceterum undecimum mensem Aristoteles solus recipit, ceteri uniuersi inprobarunt.
8.1
Sed nunc Chaldaeorum ratio breuiter tractanda est explicandumque, cur septimo mense et nono et decimo tantummodo posse homines nasci arbitrentur. Ante omnia igitur dicunt actum uitamque nostram stellis tam uagis quam statis esse subiectam, earumque uario multiplicique cursu genus humanum gubernari, sed ipsarum motus schemataque et effectus a sole crebro inmutari. Nam ut aliae occasum, nonnullae stationem faciant nosque omnes hac sua disparili temperatura adficiant, solis fieri potentia. Itaque eum, qui stellas ipsas, quibus mouemur, permouet, animam nobis dare, qua regamur, potentissimumque in nos esse moderarique, quando post conceptionem ueniamus in lucem. Sed hoc per tres facere conspectus. Quid autem sit conspectus et quot eius genera, ut liquido perspici possit, pauca praedicam.
8.2
Circulus est, ut ferunt, signifer, quem Graeci uocant ζωδιακον, in quo sol et luna ceteraeque stellae uagae feruntur. Hic in duodecim partes totidem signis redditas aequabiliter diuisus est. Eum sol annuo spatio metitur; ita in unoquoque signo ferme unum mensem moratur. Sed signum quodlibet cum ceteris singulis habet mutuum conspectum, non tamen uniformem cum omnibus; nam ualidiores alii, infirmiores alii habentur. Igitur quo tempore partus concipitur, sol in aliquo signo sit necesse est ⟨et⟩ in aliqua eius particula, quem locum conceptionis proprie appellant. Sunt autem hae particulae in unoquoque signo tricenae, totius uero zodiaci numero CCCLX. Has Graeci μοιρας cognominarunt eo uidelicet, quod deas fatales nuncupant Moeras, et eae particulae nobis uelut fata sunt; nam qua potissimum oriente nascamur plurimum refert. Sol ergo cum in proximum signum transcendit, locum illum conceptionis aut inbecillo uidet conspectu aut etiam nec conspicit; nam plures proximantia sibimet zodia inuicem se uidere omnino negauerunt. At cum in tertio est signo, hoc est uno medio interposito, tunc primum illum locum, unde profectus est, uidere dicitur, sed ualde obliquo et inualido lumine. Qui conspectus uocatur κατα εξαγωνον, quia sextam partem circuli subtendit. Nam ⟨cum, ut⟩ a primo zodio ad tertium, sic a tertio ad quintum, inde porro ad septimum ac deinceps alternae lineae emittantur, hexagoni aequilateralis forma in eodem circulo scribetur. Hunc quidam conspectum non usquequaque receperunt, quod minimum ad maturitatem partus uidebatur conferre. Cum uero in quartum signum peruenit et media duo sunt, uidet κατα τετραγωνον, quoniam linea illa, qua uisus pertendit, quartam partem orbis abscidit. Cum in quinto autem est tribus interiacentibus mediis, κατα τριγωνον aspicit; nam tertiam signiferi partem uisus ille metitur. Quae duae uisiones tetragoni et trigoni perquam efficaces incrementum partus multum adminiculant. Ceterum a loco sexto conspectus omni caret efficientia; eius enim linea nullius polygoni efficit latus. At a septimo zodio, quod est contrarium, plenissimus potentissimusque conspectus quosdam iam maturos infantes educit, qui septemmestres appellantur, quia septimo mense nascuntur. At si intra hoc spatium maturescere uterus non potuerit, octauo mense non editur – ab octauo enim signo, ut a sexto, inefficax uisus – sed uel nono mense uel decimo: sol enim a nono zodio particulam conceptionis rursum conspicit κατα τριγωνον et a decimo κατα τετραγωνον, qui conspectus, ut supra iam dictum est, perquam sunt efficaces. Ceterum undecimo non putant nasci, quia languido iam radio infirmum lumen κατα εξαγωνον mittatur; multo minus duodecimo, unde conspectus pro nullo habetur. Itaque secundum hanc rationem επταμηνοι nascuntur κατα διαμετρον, εννεαμηνοι autem κατα τριγωνον, δεκαμηνοι uero κατα τετραγωνον.
Hac Chaldaeorum sententia explicata transeo ad opinionem Pythagoricam Uarroni tractatam in libro, qui uocatur Tubero et intus subscribitur de origine humana. Quae quidem ratio praecipue recipienda ad ueritatem proxime uidetur accedere. Alii enim plerique, cum omnes partus non uno tempore fiant maturi, una tamen eademque tempora omnibus conformandis dederunt; ut Diogenes Apolloniates, qui masculis corpus ait quattuor mensibus formari et feminis quinque, uel Hippon, qui diebus LX infantem scribit formari, et quarto mense carnem fieri concretam, quinto ungues capillumue nasci, septimo iam hominem esse perfectum. Pythagoras autem, quod erat credibilius, dixit partus esse genera duo, alterum septem mensum, alterum decem, sed priorem aliis dierum numeris conformari, aliis posteriorem. Eos uero numeros, qui in uno quoque partu aliquid adferunt mutations, dum aut semen in sanguinem aut sanguis in carnem aut caro in hominis figuram conuertitur, inter se conlatos rationem habere eam, quam uoces habent, quae in musice συμφωνοι uocantur.
10.1
Sed haec quo sint intellectu apertiora, prius aliqua de musicae regulis huic loco necessaria dicentur, eo quidem magis, quod ea dicam, quae ipsis musicis ignota sunt. Nam sonos scienter tractauere et congruenti ordine ⟨ordinem⟩ reddidere illorum, ipsis autem sonis motuum modum mensuramque inuenere geometrae magis quam musici. Igitur musica est scientia bene modulandi. Haec autem est in uoce, sed uox alias grauior mittitur, alias acutior. Singulae tamen uoces simplices et utcumque emissae φθογγοι uocantur. Discrimen uero, quo alter φθογγος acutior est, alter grauior, appellatur διαστημα. Inter infimam summamque uocem multa esse possunt in ordine positaque diastemata alia aliis maiora minoraue, ut est illud, quod τονον appellant, uel hoc minus ημιτονιον, uel duorum triumue ac deinceps aliquot tonorum interuallum. Sed non promisce uoces omnes cum aliis ut libet iunctae concordabiles in cantu reddunt effectus. Ut litterae nostrae, si inter se passim iungantur et non congruenter, saepe nec uerbis nec syllabis copulandis concordabunt, sic in musica, quaedam certa sunt interualla, quae symphonias possint efficere. Est autem symphonia duarum uocum disparium inter se iunctarum dulcis concentus. Symphoniae simplices ac primae sunt tres, quibus reliquae constant: una duorum tonorum et hemitonii habens διαστημα, quae uocatur δια τεσσαρων; alia trium et hemitonii, quam uocant δια πεντε; tertia est δια πασων, cuius diastema continet duas priores. Est enim uel sex tonorum, ut Aristoxenus musicique adseuerant, uel quinque et duorum hemitoniorum, ut Pythagoras geometraeque demonstrantes duo hemitonia tonum conplere non posse; quare etiam huius modi interuallum Plato abusiue ημιτονιον, proprie autem διαλειμμα appellat.
10.2
Nunc uero, ut liquido appareat, quemadmodum uoces nec sub oculos nec sub tactum cadentes habere possint mensuras, admirabile Pythagorae referam commentum, qui secreta naturae reserando repperit phthongos musicorum conuenire ad rationem numerorum. Nam chordas aeque crassas parique longitudine diuersis ponderibus tetendit, quibus saepe pulsis nec phthongis ad ullam symphonian concordantibus pondera mutabat, et identidem frequenter expertus postremo deprehendit tunc duas chordas concinere id quod est δια τεσσαρων, cum earum pondera inter se conlata rationem haberent, quam tria ad quattuor, quem phthongon arithmetici Graeci επιτριτον uocant, Latini supertertium. At eam symphoniam, quae δια πεντε dicitur, ibi inuenit, ubi ponderum discrimen in sescupla erat portione, quam duo faciunt ad tria conlata, quod ημιολιον appellant. Cum autem altera chorda duplo maiore pondere quam altera tenderetur et esset διπλασιων λογος, δια πασων sonabat. Hoc et in tibiis si conueniret temptauit, nec aliud inuenit. Nam quattuor tibias pari cauo parauit, inpares longitudine: primam uerbi causa longam digitos sex, secundam tertia parte addita, id est digitorum UIII, tertiam digitorum UIIII, sescuplo longiorem quam primam, quartam uero XII digitorum, quae primam longitudine duplicaret. His itaque inflatis et binarum facta conlocatione omnium musicorum auribus adprobauit primam et secundam reddere eam conuenientiam, quam reddit δια τεσσαρων symphonia, ibique esse portionem supertertiam; inter primam uero ac tertiam tibiam, ubi sescupla portio est, resonare δια πεντε; primae autem quartaeque interuallum, quod habet duplam portionem, διαστημα facere δια πασων. Sed inter tibiarum chordarumque naturam hoc interest, quod tibiae incremento longitudinis fiunt grauiores, chordae autem augmento additi ponderis acutiores. Utrubique tamen eadem portio est.
11.1
His expositis forsitan quidem obscure, sed quam potui lucidissime, redeo ad propositum, ut doceam, quid Pythagoras de numero dierum ad partus pertinentium senserit. Primum, ut supra memoraui generaliter, duos esse partus omnino dixit, alterum minorem, quem uocant septemmestrem, qui decimetducentesimo die post conceptionem exeat ab utero, alterum maiorem decemmestrem, qui edatur die ducentesimo septuagensimo quarto. Quorum prior ac minor senario maxime continetur numero. Nam quod ex semine conceptum est, sex, ut ait, primis diebus umor est lacteus, deinde proximis octo sanguineus: qui octo cum ad primos sex accesserunt, faciunt primam symphonian δια τεσσαρων. Tertio gradu nouem dies accedunt iam carnem facientes. Hi cum sex illis primis conlati sescuplam faciunt rationem et secundam symphonian δια πεντε. Tum deinceps sequentibus duodecim diebus fit corpus iam formatum. Horum quoque ad eosdem sex conlatio tertiam δια πασων reddit symphonian duplici rationi subiectam. Hi quattuor numeri UI UIII UIIII XII coniuncti faciunt dies XXXU. Nec inmerito senarius fundamentum gignendi est. Nam eum τελειον Graeci, nos autem perfectum uocamus, quod eius partes tres, sexta et tertia et dimidia, id est unus et duo et tres, eundem ipsum perficiunt. Sed ut initia seminis et lacteum illud conceptionis fundamentum primitus hoc numero absoluitur, sic hoc initium formati hominis et uelut alterum maturescendi fundamentum, quod est quinque et triginta dierum, sexies ductum, cum ad diem ducentesimum decimum peruenit, maturum procreatur.
11.2
Alter autem ille partus, qui maior est, maiori numero continetur, septenario scilicet, quo tota uita humana finitur, ut et Solon scribit et Iudaei in dierum omnium numeris secuntur Etruscorumque libri rituales uidentur indicare. Hippocrates quoque aliique medici in corporum ualitudinibus non aliud ostendunt; nam septimum quemque diem κρισιμον obseruant. Itaque ut alterius partus origo in sex est diebus, post quos semen in sanguinem uertitur, ita huius in septem, et ut ibi quinque et triginta diebus infans membratur, ita hic pro portione diebus fere quadraginta. Quare in Graecia dies habent quadragensimos insignes. Namque praegnans ante diem quadragensimum non prodit in fanum, et post partum quadraginta diebus pleraeque fetae grauiores sunt nec sanguinem interdum continent, et paruoli infirmi per hos [fer] e ⟨t⟩ morbidi sine risu nec sine periculo sunt. Ob quam causam, cum is dies praeteriit, diem festum solent agitare, quod tempus appellant τεσσερακοσταιον. Hi igitur dies quadraginta per septem illos initiales multiplicati fiunt dies ducenti octoginta, id est hebdomadae quadraginta. Sed quoniam ultimae illius hebdomadis primo die editur partus, sex dies decedunt et ducentesimus septuagensimus quartus obseruatur. Qui numerus dierum ad tetragonum illum Chaldaeorum conspectum subtiliter congruit: nam cum signiferum orbem diebus CCCLXU et aliquot horis sol circumeat, quarta necesse est parte dempta, id est diebus LXXXXI aliquotque horis, tres quadras reliquis diebus CCLXXIIII non plenis percurrat, usque dum perueniat ad id loci, unde conceptionis initium quadratus aspiciat.
11.3
Unde autem mens humana dies istos commutationis speculari et arcana naturae rimari potuerit, nemo miretur. Haec enim frequens medicorum experientia peruidit, qui cum multas animaduerterent semen non retinere conceptum, conpertum habuerunt id, quod intra sex dies septemue eiciebatur, esse lacteum, et uocauerunt εκρυσιν, quod postea autem sanguineum, idque εκτρωσμος appellatus. Quod uero ambo partus uidentur paribus dierum numeris contineri, Pythagoras inparem laudat, tamen a secta non discrepat. Duo enim inpares CCUIIII et CCLXXIII dicit expleri, ad quorum consummationem aliquid ex sequentibus accedere, quod tamen diem solidum non adferat. Cuius exemplum uidemus tam in anni quam mensis spatio seruasse naturam, cum et anni inparem dierum trecentorum sexaginta quinque numerum aliquanto cumulauerit et mensi lunari ad dies undetriginta aliquid addiderit.
Nec uero incredibile est ad nostros natales musicam pertinere. Haec enim siue in uoce tantummodo est, ut Socrates ait, siue, ut Aristoxenus, in uoce et corporis motu, siue in his et praeterea in animi motu, ut putat Theophrastus, certe multum obtinet diuinitatis et animis permouendis plurimum ualet. Nam nisi grata esset deis inmortalibus, qui ex anima constant diuina, profecto ludi scenici placandorum deorum causa instituti non essent, nec tibicen omnibus supplicationibus in sacris aedibus adhiberetur, non cum tibicine Marti triumphus ageretur, non Apollini cithara, non Musis tibiae ceteraque id genus essent adtributa, non tibicinibus, per quos numina placantur, esset permissum aut ludos publice facere ac uesci in Capitolio, aut Quinquatribus minusculis, id est idibus Iuniis urbem uestitu, quo uellent, personatis temulentisque peruagari. Hominum quoque mentes et ipsae, quamuis Epicuro reclamante, diuinae suam naturam per cantus agnoscunt. Denique quo facilius sufferant laborem, uel in nauis meatu a rectore symphonia adhibetur. Legionibus quoque in acie dimicantibus etiam metus mortis classico depellitur. Ob quam rem Pythagoras, ut animum sua semper diuinitate imbueret, priusquam se somno daret et cum esset expergitus, cithara, ut ferunt, cantare consueuerat, et Asclepiades medicus phreneticorum mentes morbo turbatas saepe per symphonian suae naturae reddidit. Herophilus autem, artis eiusdem professor, uenarum pulsus rhythmis musicis ait moueri. Itaque si et in corporis et in animi motu est harmonia, procul dubio a natalibus nostris musica non est aliena.
13.1
Ad haec accedit quod Pythagoras prodidit hunc totum mundum musica factum ratione, septemque stellas inter caelum et terram uagas, quae mortalium geneses moderantur, motum habere ενρυθμον et interualla musicis diastematis congrua, sonitusque uarios reddere pro sua quasque altitudine ita concordes, ut dulcissimam quidem concinant melodian, sed nobis inaudibilem propter uocis magnitudinem, quam capere aurium nostrarum angustiae non possint. Nam ut Eratosthenes geometrica ratione collegit maximum terrae circuitum esse stadiorum ducentum quinquaginta duum milium, ita Pythagoras, quot stadia inter terram et singulas stellas essent, indicauit. Stadium autem in hac mundi mensura id potissimum intellegendum est, quod Italicum uocant, pedum sescentum uiginti quinque; nam sunt praeterea et alia longitudine discrepantia, ut Olympicum, quod est pedum sescentum, item Pythicum pedum M.
13.2
Igitur ab terra ad lunam Pythagoras putauit esse stadiorum circiter centum uiginti sex milia, idque esse toni interuallum; a luna autem ad Mercuri stellam, quae Stilbon uocatur, dimidium eius, uelut hemitonion; hinc ad Phosphoron, quae est Ueneris stella, fere tantundem, hoc est aliud hemitonion; inde porro ad solem ter tantum, quasi tonum et dimidium. Itaque solis astrum abesse a terra tonos tres et dimidium, quod uocatur δια πεντε, a luna autem duos et dimidium, quod est δια τεσσαρων. A sole uero ad stellam Martis, cui nomen est Pyrois, tantumdem interualli esse quantum a terra ad lunam, idque facere tonon; hinc ad Iouis stellam, quae Phaethon appellatur, dimidium eius, quod faciat hemitonion; tantundem a Ioue ad Saturni stellam, cui Phaenon nomen est, id est aliud hemitonion; inde ad summum caelum, ubi signa sunt, perinde hemitonion. Itaque a caelo summo ad solem diastema esse δια τεσσαρων, id est duum tonorum et dimidi, a ⟨d⟩ terrae autem summitatem ab eodem caelo tonos esse sex, in quibus sit δια πασων symphonia.
13.3
Praeterea multa, quae musici tractant, ad alias rettulit stellas et hunc omnem mundum εναρμονιον esse ostendit. Quare Dorylaus scripsit esse mundum organum dei. Alii addiderunt esse id επταχορδον, quia septem sint uagae stellae, quae plurimum moueantur. Sed his omnibus subtiliter tractandis hic locus non est. Quae si uellem in unum librum separatim congerere, tamen in angustiis uersarer. Quin potius, quoniam me longius dulcedo musicae abduxit, ad propositum reuertor.
14.1
Igitur expositis iis, quae ante diem natalem sunt, nunc ut κλιμακτηρικοι anni noscantur, quid de gradibus aetatis humanae sensum sit, dicam. Uarro quinque gradus aetatis aequabiliter putat esse diuisos, unumquemque scilicet praeter extremum in annos quindecim. Itaque primo gradu usque annum quintum decimum pueros dictos, quod sint puri, id est inpubes. Secundo ad tricensimum annum adulescentes, ab alescendo sic nominatos. In tertio gradu qui erant usque quinque et quadraginta annos, iuuenes appellatos eo quod rem publicam in re militari possent iuuare. In quarto autem adusque sexagensimum annum seniores uocitatos, quod tunc primum senescere corpus inciperet. Inde usque finem uitae uniuscuiusque quintum gradum factum, in quo qui essent, senes appellatos, quod ea aetate corpus iam senio laboraret.
14.2
Hippocrates medicus in septem gradus aetates distribuit. Finem primae putauit esse septimum annum, secundae quartum decimum, tertiae duodetrice ⟨n⟩ simum, quartae tricensimum quintum, quintae duoetquadragensimum, sextae quinquagensimun sextum, septimae nouissimum annum uitae humanae. Solon autem decem partes fecit, et Hippocratis gradum tertium et sextum et septimum singulos bifariam diuisit, ut unaquaeque aetas annos haberet septenos. Staseas peripateticus ad has Solonis decem hebdomadas addidit duas, et spatium plenae uitae quattuor et octoginta annorum esse dixit; quem terminum si quis praeterit, facere idem quod σταδιοδρομοι ac quadrigae faciunt, cum extra finem procurrunt. Etruscis quoque libris fatalibus aetatem hominis duodecim hebdomadibus discribi Uarro commemorat. Quae dum ⟨ad nouies septenos annos prodigiis priuatim factis perferreretur⟩ , ad decies septenos annos posse fatalia deprecando rebus diuinis proferri, ab anno autem septuagensimo nec postulari debere nec posse ab deis impetrari; ceterum post annos octoginta quattuor a mente sua homines abire, neque his fieri prodigia.
14.3
Sed ex eis omnibus proxime uidentur adcessisse naturam, qui hebdomadibus humanam uitam emensi sunt. Fere enim post septimum quemque annum articulos quosdam et in his aliquid noui natura ostendit, ut et in elegia Solonis cognoscere datur. Ait enim in prima hebdomade dentes homini cadere, in secunda pubem apparere, in tertia barbam nasci, in quarta uires, in quinta maturitatem ad stirpem relinquendam, in sexta cupiditatibus temperari, in septima prudentiam linguamque consummari, in octaua eadem manere – in qua alii dixerunt oculos hebescere -, in nona omnia fieri languidiora, in decima hominem morti fieri maturum. ⟨…⟩ tamen in secunda hebdomade uel incipiente tertia uocem crassiorem et inaequabilem fieri, quod Aristoteles appellat τραγιζειν, antiqui nostri irquitallire, et inde ipsos putant irquitallos appellari, quod tum corpus ircum olere incipiat. De tertia autem aetate adulescentulorum tres gradus esse factos in Graecia priusquam ad uiros perueniatur, quod uocent annorum quattuordecim παιδα, μελλεφηβον autem quindecim, dein sedecim εφηβον, tum septemdecim εξ εφηβων.
14.4
Praeterea multa sunt de his hebdomadibus, quae medici ac philosophi libris mandauerunt, unde apparet, ut in morbis dies septimi suspecti sunt et κρισιμοι dicuntur, ita per omnem uitam septimum quemque annum periculosum et uelut κρισιμον esse et climactericum uocitari. Sed ex his genethliaci alios aliis difficiliores esse dixerunt, et nonnulli eos potissimum, quos ternae hebdomades conficiunt, putant obseruandos, hoc est unum et uicensimum, et quadragensimum secundum, dein tertium et sexagensimum, postremum octogensimum et quartum, in quo Staseas terminum uitae defixit. Alii autem non pauci unum omnium difficillimum κλιμακτηρα prodiderunt, anno scilicet undequinquagensimo, quem conplent anni septies septeni. Ad quam opinionem plurimorum consensus inclinat; nam quadrati numeri potentissimi ducuntur. Denique Plato ille ueniat, ueteris philosophiae sanctissimus, qui quadrato numero annorum uitam humanam consummari putauit, sed nouenario, qui conplet annos octoginta et unum. Fuerunt etiam, qui utrumque reciperent numerum, undequinquagensimum et octogensimum unum, et minorem nocturnis genesibus, maiorem diurnis scriberent ⟨fieri⟩ . Plerique alternari duos istos numeros subtiliter decreuerunt, dicentes septenarium ad corpus, nouenarium ad animum pertinere; hunc medicinae corporis et Apollini adtributum, illum Musis, quia morbos animi, quos appellant παθη, musice lenire ac sanare consueuerit. Itaque primum κλιμακτηρα annum quadragensimum et nonum esse prodiderunt, ultimum autem octogensimum et unum, medium uero ex utroque permixtum anno tertio et sexagensimo, quem uel hebdomades nouem uel septem enneades conficiunt. Hunc licet quidam periculosissimum dicant, quod ad corpus et ad animum pertineat, ego tamen ceteris duco infirmiorem. Nam utrumque quidem supra dictum continet numerum, sed neutrum quadratum, et ut est ab utroque non alienus, ita in neutro potens. Nec multos sane, quos uetustas claro nomine celebrat, hic annus absumpsit. Aristotelen Stagiriten reperio; sed hunc ferunt naturalem stomachi infirmitatem crebrasque morbidi corporis offensiones adeo uirtute animi diu sustentasse, ut magis mirum sit ad annos LXIII eum uitam pertulisse, quam ultra non protulisse.
15.1
Quare, sanctissime Caerelli, cum istum annum, qui maxime fuerat corpori formidolosus, sine ullo incommodo transieris, ceteros, qui leuiores sunt, κλιμακτηρας minus tibi extimesco, praesertim cum in te animi potius quam corporis naturam sciam dominari, eosque uiros, qui tales fuerunt, non prius uita excessisse, quam ad annum illum octogensimum et unum peruenerint, in quo Plato finem uitae et legitimum esse existimauit et habuit legitimum. Hoc anno et Dionysius Heracleotes, ut uita abiret, cibo abstinuit, et contra Diogenes cynicus cibi cruditate in choleram solutus est. Eratosthenes quoque ille orbis terrarum mensor et Xenocrates Platonicus ueteris academiae princeps ad eundem annum uixerunt. Non pauci etiam per animi spiritum molestiis corporis superatis limitem istum transgressi sunt, ut Carneades, a quo tertia academia est, quae dicitur noua, qui ad annum nonagensimum ⟨uixit⟩ , uel Cleanthes, ⟨qui annos⟩ uno minus centum expleuit. At Xenophanes Colophonius maior annorum centum fuit. Democritum quoque Abderiten et Isocraten rhetorem ferunt prope ad id aetatis peruenisse, quo Gorgian Leontinum, quem omnium ueterum maxime senem fuisse et octo supra centum annos habuisse constat.
15.2
Quodsi cultoribus sapientiae siue per animi uirtutem seu lege fati diutina obtigit uita, non despero, quin te quoque diu corpore adque animo ualentem longior maneat senectus. Quem enim ueterum, ⟨quos⟩ nunc memoria suspicimus, prudentia uel temperantia uel iustitia uel fortitudine tibi antestare dicimus? Quis eorum, si adesset, non in te omnium uirtutum praedicationem conferret? Quis tuis laudibus se postponi erubesceret? Illud certe, ut arbitror, dignum est praedicatione, quod, cum illis ferme omnibus quamuis prudentissimis et procul a re publica, amotis non contigerit sine offensione et odio plerumque capitali uitam degere, tu tamen officiis municipalibus functus, honore sacerdoti in principibus tuae ciuitatis conspicuus, ordinis etiam equestris dignitate gradum prouincialium supergressus, non modo sine reprehensione et inuidia semper fuisti, uerum etiam omnium omnino amorem cum maxima gloria consecutus es. Quis a te nosci aut ex amplissimo senatus ordine non expetiit, aut ex humiliore plebis non optauit? Quis mortalium uel te uidit uel de tuo nomine accepit, quin et loco fratris germani diligat et uice parentis ueneretur? Quis ignorat probitatem primam, fidem summam, benignitatem incredibilem, modestiam uerecundiamque singularem ceteraque humanitatis officia penes te unum esse, et quidem maiora, quam possint digne a quoquam referri? Quare et ego his nunc commemorandis supersedebo. De eloquentia quoque sileo, quam omnia prouinciarum nostrarum tribunalia, omnes praesides nouerunt, quam denique urbs Roma et auditoria sacra mirata sunt. Haec se et ad praesens et in futura saecula satis ipsa nobilitat.
16.1
Nunc uero quatenus de die natali scribo, meum munus inplere conabor, tempusque hodiernum, quo maxime flores, quam potero lucidissimis notis signabo. Ex quo etiam primus ille tuus natalis liquido noscetur. Tempus autem non diem tantummodo uel mensem uel annum uertentem appello, sed et quod quidam lustrum aut annum magnum uocant et quod saeculum nominant.
16.2
Ceterum de aeuo, quod est tempus unum et maximum, non multum est quod in praesentia dicatur. Est enim inmensum, sine origine, sine fine, quod eodem modo semper fuit et semper futurum est, neque ad quemquam hominum magis quam ad alterum pertinet. Hoc in tria diuiditur tempora: praeteritum, praesens, futurum. ⟨E⟩ quibus praeteritum initio caret, exitu futurum. Praesens autem, quod medium est, adeo exiguum et inconprehensibile est, ut nullam recipiat longitudinem, neque aliud esse uideatur quam transacti futurique coniunctio, adeo porro instabile, ut ibidem sit numquam, et quidquid transcurrit, a futuro decerpit et adponit praeterito. Haec inter se tempora, ante actum dico et uenturum, neque paria sunt neque ita, ut alterum altero longius breuiusue uideatur. Quidquid enim non habet finem, conlationem mensurae non recipit. Quapropter aeuum neque annorum nec saeculorum numero nec denique ullo finiti temporis modulo metiri conabor. Haec enim ad aetatem infinitam non sunt brumalis unius instar horae.
16.3
Itaque ut saecula possim percurrere et hoc nostrum praesens designare, omissis aureis argenteisque et hoc genus poeticis, a conditu urbis Romae, patriae nostrae communis, exordiar;
17.1
et quoniam saecula aut naturalia sunt aut ciuilia, prius de naturalibus dicam.
17.2
Saeculum est spatium uitae humanae longissimum partu et morte definitum. Quare, qui annos triginta saeculum putarunt, multum uidentur errasse. Hoc enim tempus γενεαν uocari Heraclitus auctor est, quia orbis aetatis in eo sit spatio. Orbem autem uocat aetatis, dum natura ab sementi humana ad sementim reuertitur. Hoc quidem γενεας tempus alii aliter definierunt: Herodicus annos quinque et uiginti scribit dici γενεαν, Zenon triginta. Saeculum autem ⟨quid⟩ sit, usque adhuc arbitror ad subtile examinatum non esse. Poetae quidem multa incredibilia scripserunt, nec minus historici Graeci, quamuis eo ⟨s⟩ a uero par non fuit decedere: ut Herodotus, apud quem legimus Arganthonion Tartessiorum regem centum et quinquaginta annorum fuisse, aut Ephorus, qui tradit Arcadas dicere apud se reges antiquos aliquot ad trecentos uixisse annos. Uerum haec ut fabulosa praetereo. Sed inter ipsos astrologos, qui in stellarum signorumque ratione uerum scrutantur, nequaquam etiam conuenit. Epigenes in centum duodecim annis longissimam uitam constituit, Berosos autem ⟨in⟩ centum sedecim. Alii ad centum uiginti annos produci posse, quidam etiam ultra crediderunt. Fuerunt qui non idem putarent ubique obseruandum, sed uarie per diuersas regiones, prout in singulis sit caeli ad circulum finitorem inclinatio, quod uocatur clima.
17.3
Sed licet ueritas in obscuro lateat, tamen in unaquaque ciuitate quae sint naturalia saecula, rituales Etruscorum libri uidentur docere, in quis scriptum esse fertur initia sic poni saeculorum: quo die urbes adque ciuitates constituerentur, de iis, qui eo die nati essent, eum, qui diutissime uixisset, die mortis suae primi saeculi modulum finire, eoque die qui essent reliqui in ciuitate, de his rursum eius mortem, qui longissimam egisset aetatem, finem esse saeculi secundi. Sic deinceps tempus reliquorum terminari. Sed ea quod ignorarent homines, portenta mitti diuinitus, quibus admonerentur unumquodque saeculum esse finitum. Haec portenta Etrusci pro haruspicii disciplinaeque suae peritia diligenter obseruata in libros rettulerunt. Quare in Tuscis historiis, quae octauo eorum saeculo scriptae sunt, ut Uarro testatur, et quot numero saecula ei genti data sint, et transactorum singula quanta fuerint quibusue ostentis eorum exitus designati sint, continetur. Itaque scriptum est quattuor prima saecula annorum fuisse centenum, quintum centum uiginti trium, sextum undeuiginti et centum, septimum totidem, octauum tum demum agi, nonum et decimum superesse, quibus transactis finem fore nominis Etrusci.
17.4
Romanorum autem saecula quidam ludis saecularibus putant distingui. Cui rei fides si certa est, modus Romani saeculi est incertus. Temporum enim interualla, quibus ludi isti debeant referri, non modo quanta fuerint retro ignoratur, sed ne quanta quidem esse debeant scitur. Nam ita institutum esse, ut centesimo quoque anno fierent, id cum Antias aliique historici auctores sunt, tum Uarro de scaenicis originibus libro primo ita scriptum reliquit: “cum multa portenta fierent, et murus ac turris, quae sunt inter portam Collinam et Esquilinam, de caelo tacta essent, et ideo libros Sibyllinos XU uiri adissent, renuntiarunt, uti Diti patri et Proserpinae ludi Tarentini in campo, Martio fierent tribus noctibus, et hostiae furuae immolarentur, utique ludi centesimo quoque anno fierent.” Item Titus Liuius libro CXXXUI: “eodem anno ludos saeculares Caesar ingenti apparatu fecit, quos centesimo quoque anno – his enim terminari saecula – fieri mos erat.” Contra ut decimo centesimo ⟨quo⟩ que anno repetantur, tam commentarii XU uirorum quam Diui Augusti edicta testari uidentur, adeo ut Horatius Flaccus in carmine, quod saecularibus ludis cantatum est, id tempus hoc modo designauerit:
17.1·2
“certus undenos decies per annos
17.2·2
orbis ut cantus referatque ludos
17.3·2
ter die claro totiensque grata
17.4·2
nocte frequentes.”
17.5
Quae dissensio temporum, si ueterum reuoluentur annales, longe magis in incerto inuenietur.
17.6
Primos enim ludos saeculares exactis regibus post Romam conditam annis CCXLU a Ualerio Publicola institutos esse ⟨Antias auctor est P. Ualerio Sp. Lucretio cons.⟩ , ad XU uirorum commentarios anno CCXCUIIII M. Ualerio Spurio Uerginio cons. ⟨secundi fuerunt, ut Antias tradidit⟩ M. Ualerio Coruo II C. Poetilio ⟨cons.⟩ anno post urbem conditam octauo et quadringentesimo, ut uero in conmentariis XU uirorum scriptum est, anno CCCC et decimo ⟨C. Marcio Rutilo III T. Manlio Imperioso⟩ cons. tertii ludi fuerunt Antiate Liuioque auctoribus P. Claudio Pulchro L. Iunio Pullo cons. ⟨anno quingentesimo quinto, at ad XU uirorum conmentarios⟩ anno quingentesimo duodeuicensimo P. Cornelio Lentulo C. Licinio Uaro cons. de quartorum ludorum anno triplex opinio est. Antias enim et Uarro et Liuius relatos esse prodiderunt L. Marcio Censorino M’. Manilio cons. post Romam conditam anno DCU. At Piso Censorius et Cn. Gellius, sed et Cassius Hemina, qui illo tempore uiuebat, post annum factos tertium adfirmant Cn. Cornelio Lentulo Lucio Mummio Achaico cons., id est anno DC ⟨U⟩ III; in XU uirorum autem commentariis notantur sub anno DCXXUIII ⟨M.⟩ Aemilio Lepido L. Aurelio Oreste cons. quintos ludos ⟨C.⟩ Furnio C. Iunio Silano cons. anno DCCXXXUII Caesar Augustus et Agrippa fecerunt. Sextos autem fecit Ti. Claudius Caesar se IIII et L. Uitellio III cons. anno DCCC, septimos Domitianus se XIIII et L. Minucio Rufo cons. anno DCCCXLI, octauos imperatores Septimius et M. Aurelius Antoninus Cilone et Libone cons. anno DCCC ⟨C⟩ LUII.
17.7
Hinc animaduertere licet neque post centum annos, ut hi referrentur ludi, statum esse, neque post centum decem. Quorum etiamsi alterutrum retro fuisset obseruatum, non tamen satis id argumenti esset, quo quis his ludis saecula discerni constanter adfirmet, praesertim cum ab urbis primordio ad reges exactos, annos CCXLIIII, factos esse auctor sit nemo, quod tempus procul dubio naturali maius est saeculo. Quodsi quis credit ludis saecularibus ⟨secari⟩ saecula, sola nominis origine inductus, sciat saeculares dici potuisse, quod plerumque semel fiant hominis aetate, ut multa alia, quae rara sunt, post saeculum euenire loquentium consuetudo usurpat.
17.8
Sed nostri maiores, quod natura saeculum [CCXLIIII] quantum esset exploratum non habebant, ciuile ad certum modulum annorum centum statuerunt. Testis est Piso, in cuius annali septimo scriptum est sic: “Roma condita anno D ⟨C⟩ septimum saeculum occipit his consulibus, qui proximi sunt consules: M. Aemilius M. filius Lepidus, C. Popilius II absens.” Sed ut hunc annorum numerum constituerent nostri, non nihil causae fuit: primum quod multos suorum ciuium ad hunc aetatem perducere uidebant, dein quod Etruscos, quorum prima saecula centenum fuerunt annorum, etiam hic ut in aliis plerumque imitari uoluerunt. Praeterea fieri potest quod refert Uarro, quod Dioscorides astrologus scripsit, Alexandriae inter eos, qui mortuos sallunt, constare hominem plus centum annos uiuere non posse, idque cor humanum declarare eorum, qui integri perierunt sine corporis tabe, ideo quod multis annis pendendo cor omnis aetatis incrementa et deminutiones conseruerunt: et anniculi pendere duas dragmas, bimi quattuor, et sic in annos singulos usque ad quinquaginta accedere binas; ab iis centum dragmis adque ⟨ab⟩ anno quinquagensimo item decedere in unoquoque binas; ex quo perspicuum sit centesimo anno ⟨cor⟩ redire ad anni primi pondus nec longius uitam posse producere. Quoniam igitur ciuile Romanorum saeculum centum annis transigitur, scire licet in decimo saeculo et primum natalem tuum fuisse et hodiernum esse. Quot autem saecula urbi Romae debeantur, dicere meum non est. Sed quid apud Uarronem legerim, non tacebo. Qui libro antiquitatum duodeuicensimo ait fuisse Uettium Romae in augurio non ignobilem, ingenio magno, cuiuis docto in disceptando parem; eum se audisse dicentem, si ita esset, ut traderent historici de Romuli urbis condendae auguriis ac XII uulturis, quoniam CXX annos incolumis praeterisset populus Romanus, ad mille et ducentos peruenturum.
18.1
Hactenus dictum de saeculo. Nunc de annis maioribus dicam, quorum magnitudo adeo diuerse tam gentibus obseruata quam auctoribus tradita est, ut alii annum magnum esse in annis uertentibus duobus, alii in multis milibus annorum arbitrati sint. Quod quale sit, iam hinc conabor absoluere.
18.2
Ueteres in Graecia ciuitates cum animaduerterent, dum sol annuo cursu orbem suum circumit, lunam nouam interdum ⟨duodecies, interdum⟩ tridecies exoriri idque saepe alternis fieri, arbitrati sunt lunares duodecim menses et dimidiatum ad annum naturalem conuenire. Itaque annos ciuiles sic statuerunt, ut intercalando facerent alternos duodecim mensum, alternos tredecim, utrumque annum separatim uertentem, iunctos ambo annum magnum uocantes. Idque tempus τριετηριδα appellabant, quod tertio quoque anno intercalabatur, quamuis biennii circuitus et re uera διετηρις esset; unde mysteria, quae Libero alternis fiunt annis, trieterica a poetis dicuntur. Postea cognito errore hoc tempus duplicarunt et τετραετηριδα fecerunt. Sed eam, quod quinto quoque anno redibat, πενταετηριδα nominabant, qui annus magnus ex quadriennio commodior uisus est, ⟨cum cognitum esset⟩ solis annum constare ex diebus CCCLXU et diei parte circiter quarta, quae I in quadriennio diem conficeret. Quare agon et in Elide Ioui Olympio et Romae Capitolino quinto quoque anno redeunte celebratur. Hoc quoque tempus, quod ad solis modo cursum nec ad lunae congruere uidebatur, duplicatum est et οκταετηρις facta, quae tunc εννεαετηρις uocitata, quia primus eius annus nono quoque anno redibat. Hunc circuitum uere annum magnum esse pleraque Graecia existimauit, quod ex annis uertentibus solidis ⟨et mensibus solidis⟩ constaret, ut proprie in anno magno fieri par est. Nam dies sunt soli ⟨di IIDCCCCXXII, menses solidi⟩ uno minus centum, annique uertentes solidi octo. Hanc οκταετηριδα uulgo creditum est ab Eudoxo Cnidio institutam, sed alii Cleostratum Tenedium primum ferunt conposuisse et postea alios aliter, qui mensibus uarie intercalandis suas οκταετηριδας protulerunt, ut fecit Harpalus, Nauteles, Menestratus, item alii, in quis Dositheus, cuius maxima οκταετηρις Eudoxi inscribitur. Ob hoc in Graecia multae religiones hoc interuallo temporis summa caerimonia coluntur, Delphis quoque ludi, qui uocantur Pythia, post annum octauum olim conficiebantur. Proxima est hanc magnitudinem quae uocatur δωδεκαετηρις ex annis uertentibus duodecim. Huic anno Chaldaico nomen est, quem genethliaci non ad solis lunaeque cursus, sed ad obseruationes alias habent adcommodatum, quod in eo dicunt tempestates frugumque prouentus ac sterilitates, item morbos salubritatesque circumire.
18.3
Praeterera sunt anni magni conplures, ut Metonicus, quem Meton Atheniensis ex annis undeuiginti constituit, eoque εννεαδεκαετηρις appellatur et intercalatur septies, inque eo anno sunt dierum UIDCCCCXL. Est et Philolai Pythagorici annus ex annis quinquaginta nouem, in quo sunt menses intercalares uiginti et unus; item Callippi Cyziceni ex annis septuaginta sex, ita ut menses duodetriginta intercalentur; et Democriti ex annis LXXXII cum intercalaris perinde uiginti octo; sed et Hipparchi ex annis CCCIIII, in quo intercaletur centies decies bis. Haec annorum magnitudo eo discrepat, quod inter astrologos non conuenit, quanto uel sol plus quam CCCLXU dies in anno conficiat, uel luna minus quam triginta in mense. Ad Aegyptiorum uero annum magnum luna non pertinet, quem Graece κυνικον, Latine canicularem uocamus, propterea quod initium illius sumitur, cum primo die eius mensis, quem uocant Aegyptii Θωυθι, caniculae sidus exoritur. Nam eorum annus ciuilis solidus habet dies CCCLXU sine ullo intercalari. Itaque quadriennium apud eos uno circiter die minus est quam naturale quadriennium, eoque fit, ut anno MCCCCLXI ad idem reuoluatur principium. Hic annus etiam ηλιακος a quibusdam dicitur, et ab aliis θεου ενιαυτος. Est praeterea annus, quem Aristoteles maximum potius quam magnum appellat, quem solis et lunae uagarumque quinque stellarum orbes conficiunt, cum ad idem signum, ubi quondam simul fuerunt, una referuntur. Cuius anni hiemps summa est κακλυσμος, quam nostri diluuionem uocant, aestas autem εκπυρωσις, quod est mundi incendium; nam his alternis temporibus mundus tum exignescere tum exaquescere uidetur. Hunc Aristarchus putauit esse annorum uertentium IICCCCLXXXIIII, Aretes Dyrrachinus UDLII, Heraclitus et Linus XDCCC, Dion XDCCCLXXXIIII, Orpheus CXX, Cassandrus tricies sexies centum milium. Alii uero infinitum esse nec umquam in se reuerti existimarunt.
18.4
Sed horum omnium πενταετηριδας maxime ⟨in⟩ notandis temporibus Graeci obseruant, id est quaternum annorum circuitus, quas uocant ολυμπιαδας; et nunc apud eos ducentesima quinquagensima quarta ολυμπιας numeratur, eiusque annus hic secundus. Idem tempus anni magni Romanis fuit, quod lustrum appellabant, ita quidem a Seruio Tullio institutum, ut quinto quoque anno censu ciuium habito lustrum conderetur, sed non ita a posteris seruatum. Nam cum inter primum a Seruio rege conditum lustrum et id, quod ab imperatore Uespasiano U et ⟨T.⟩ Caesare III cons. factum est, anni interfuerint paulo minus DCL, lustra tamen per ea tempora non plura quam LXXU sunt facta et postea plane fieri desierunt. Rursus tamen annus idem magnus per Capitolinos agonas coeptus est diligentius seruari. Quorum agonum primus a Domitiano institutus fuit [die] duodecimo eius et Serui Corneli Dolabellae consulatu. Itaque hoc nunc anno qui celebratus est agon, undequadragensimus numeratur. Quod ad annos pertinet magnos, in praesentia satis dictum. Nunc de annis uertentibus dicendi locus.
19.1
Annus uertens est natura, dum sol percurrens XII signa eodem, unde profectus est, redit. Hoc tempus quot dierum esset, ad certum nondum astrologi reperire potuerunt. Philolaus annum naturalem dies habere prodidit CCCLXIIII et dimidiatum, Aphrodisius CCCLXU et partem diei octauam, Callippus autem CCCLXU, et Aristarchus Samius tantumdem et praeterea diei partem MDCXXIII, Meton uero CCCLXU et dierum quinque undeuicensimam partem, Oenopides CCCLXU et dierum duum et uiginti partem undesexagensimam, Harpalus autem CCCLXU et horas aequinoctiales XIII, at noster Ennius CCCLXUI. Plerique praeterea incomprehensibile quidem nec enuntiabile esse existimarunt, sed pro uero, quod proximum putabant, amplexi sunt: dies scilicet CCCLXU.
19.2
Igitur cum tanta inter uiros doctissimos fuerit dissensio, quid mirum, si anni ciuiles, quos diuerse ciuitates rudes etiam tum sibi quaeque statuebant, tam inter se discrepent quam cum illo naturali non congruant? Et in Aegypto quidem antiquissimum ferunt annum unimenstrem fuisse, post deinde ab Isone rege quadrimenstrem factum, nouissime Arminon ad XIII menses et dies quinque perduxisse. Item in Achaia Arcades trimenstrem annum primo habuisse dicuntur, et ob id προσεληνοι appellati, non, ut quidem putant, quod ante sint nati quam lunae astrum caelo esset, sed quod prius habuerint annum, ⟨quam⟩ is in Graecia ad lunae cursum constitueretur. Sunt qui tradunt hunc annum trimenstrem Horon instituisse, eoque uer aestatem autumnum hiemem ωρας et annum ⟨ωρον⟩ dici, et Graecos annales ωρους, eorumque scriptores horographos. Itaque quattuor annorum circuitum in modum πενταετηριδος annum magnum dicebant. Cares autem et Acarnanes semenstres habuerunt annos et inter se dissimiles, quibus alternis dies augescerent aut senescerent, eosque coniunctos uelut τριετηριδα annum magnum.
20.1
Sed ut hos annos omittam caligine iam profundae uetustatis obductos, in his quoque, qui sunt recentioris memoriae et ad cursum lunae uel solis instituti, quanta sit uarietas, facile est cognoscere, si quis uel in unius Italiae gentibus, ne dicam peregrinis, uelit inquirere. Nam ut alium Ferentini alium Lauinii itemque Albani uel Romani habuerunt annum, ita et aliae gentes. Omnibus tamen fuit propositum suos ciuiles annos uarie intercalandis mensibus ad unum illum uerum naturalemque corrigere. De quibus omnibus disserere quoniam longum est, ad Romanorum annum transibimus.
20.2
Annum uertentem Romae Licinius quidem Macer at postea Fenestella statim ab initio duodecim mensum fuisse scripserunt. Sed magis Iunio Gracchano et Fuluio et Uarroni et Suetonio aliisque credendum, qui decem mensum putarunt fuisse, ut tunc Albanis erat, unde orti Romani. Hi decem menses dies CCCIIII hoc modo habebant: Martius XXXI, Aprilis XXX, Maius XXXI, Iunius XXX, Quintilis XXXI, Sextilis et September tricenos, October XXXI, Nouember et December tricenos; quorum quattuor maiores pleni, ceteri sex caui uocabantur. Postea siue a Numa, ut ait Fuluius, siue, ut Iunius, a Tarquinio duodecim facti sunt menses et dies CCCLU, quamuis luna duodecim suis mensibus CCCLIIII dies uidebatur explere. Sed ut dies unus abundaret, aut per inprudentiam accidit, aut; quod magis credo, ea superstitione, qua inpar numerus plenus et magis faustus habebatur. Certe ad annum priorem unus et quinquaginta dies accesserunt. Qui quia menses duos non explerent, sex illis cauis mensibus dies sunt singuli detracti et ad eos additi factique dies LUII, et ex his duo menses: Ianuarius undetriginta dierum, Februarius duodetriginta. Adque ita omnes menses pleni et inpari dierum numero esse coeperunt, excepto Februario, qui solus cauus et ob hoc ceteris infaustior est habitus.
20.3
Denique cum intercalarium mensem uiginti duum uel uiginti trium dierum alternis annis addi placuisset, ut ciuilis annus ad naturalem exaequaretur, in mense potissimum Februario inter Terminalia et Regifugium intercalatum est, idque diu factum, prius quam sentiretur annos ciuiles aliquanto naturalibus esse maiores. Quod delictum ut corrigeretur, pontificibus datum negotium eorumque arbitrio intercalandi ratio permissa. Sed horum plerique ob odium uel gratiam, quo quis magistratu citius abiret diutiusue fungeretur aut publici redemptor ex anni magnitudine in lucro damnoue esset, plus minusue ex libidine intercalando rem sibi ad corrigendum mandatam ultro quod deprauarunt, adeo aberratum est, ut C. Caesar pontifex maximus suo III et M Aemilii Lepidi consulatu, quo retro delictum corrigeret, duos menses intercalarios dierum LXUII in mensem Nouembrem et Decembrem interponeret, cum iam mense Februario dies III et XX intercalasset, faceretque eum annum dierum CCCCXLU, simul prouidens in futurum, ne iterum erraretur; nam intercalario mense sublato annum ciuilem ad solis cursum formauit. Itaque diebus CCCLU addidit decem, quos per septem menses, qui dies undetricenos habebant, ita discripsit, ut Ianuario et Sextili et Decembri [ne] bini accederent, ceteris singuli; eosque dies extremis partibus mensum adposuit, ne scilicet religiones sui cuiusque mensis a loco summouerentur. Quapropter nunc cum in septem mensibus dies singuli et triceni sint, quattuor tamen illi ita primitus instituti eo dinoscuntur, quod nonas habent septimanas, ceteri tres omnes ⟨que⟩ alii reliqui quintanas.
20.4
Praeterea pro quadrante diei, qui annum uerum suppleturus uidebatur, instituit, ut peracto quadrienni circuitu dies unus, ubi mensis quondam solebat, post Terminalia intercalaretur, quod nunc bissextum uocatur. Ex hoc anno ita a Iulio Caesare ordinato ceteri ad nostram memoriam Iuliani appellantur, eique consurgunt ex quarto Caesaris consulatu. Qui etiam si optimo ⟨modo⟩ , non soli tamen ad annum naturae aptati sunt. Nam et priores anni, etiam si qui decemmenstres fuerunt, nec Romae modo uel per Italiam, sed et apud gentes omnes, quantum poterat, idem fuerunt correcti. Itaque cum de aliquo annorum numero hic dicetur, non alios par erit quam naturales accipere.
20.5
Et si origo mundi in hominum notitiam uenisset, inde exordium sumeremus.
21.1
Nunc uero id interuallum temporis tractabo, quod ιστορικον Uarro appellat. Hic enim tria discrimina temporum esse tradit: primum ab hominum principio ad cataclysmum priorem, quod propter ignorantiam uocatur αδηλον, secundum a cataclysmo priore ad olympiadem primam, quod, quia multa in eo fabulosa referuntur, μυθικον nominatur, tertium a prima olympiade ad nos, quod dicitur ιστορικον, quia res in eo gestae ueris historiis continentur.
21.2
Primum tempus, siue habuit initium seu semper fuit, certe quot annorum sit, non potest conprehendi. Secundum non plane quidem scitur, sed tamen ad mille circiter et sescentos annos esse creditur: a priore scilicet cataclysmo, quem dicunt et Ogygii, ad Inachi regnum annos circiter quadringentos ⟨computarunt, hinc ad excidium Troiae annos octingentos⟩ , hinc ad olympiadem primam paulo plus quadringentos; quos solos, quamuis mythici temporis postremos, tamen, quia a memoria scriptorum proximos, quidam certius definire uoluerunt. Et quidem Sosibius scripsit esse CCCXCU, Eratosthenes autem septem et quadringentos, Timaeus CCCCXUII, Aretes DXIIII, et praeterea multi diuerse, quorum etiam ipsa dissensio incertum esse declarat.
21.3
De tertio autem tempore fuit quidem aliqua inter auctores dissensio in sex semptemue tantum modo annis uersata. Sed hoc quodcumque caliginis Uarro discussit, et pro cetera sua sagacitate nunc diuersarum ciuitatium conferens tempora, nunc defectus eorumque interualla retro dinumerans eruit uerum lucemque ostendit, per quam numerus certus non annorum modo, sed et dierum perspici possit. Secundum quam rationem nisi fallor hic annus, cuius uelut index et titulus quidam est U. C. Pii et Pontiani consulatus, ab olympiade prima millensimus est et quartus decimus, ex diebus dumtaxat aestiuis, quibus agon Olympicus celebratur; a Roma autem condita nongentesimus nonagensimus primus, et quidem ex Parilibus, unde urbis anni numerantur; eorum uero annorum, quibus Iulianis nomen est, ducentesimus octogensimus tertius, sed ex die kal. Ianuariarum, unde Iulius Caesar anni a se constituti fecit principium; at eorum, qui uocantur anni Augustorum, ducentesimus sexagensimus quintum, perinde ex kal. Ianuariis, quamuis ex ante diem XUI kal. Febr. imperator Caesar, Diui filius, sententia L. Munati Planci a senatu ceterisque ciuibus Augustus appellatus est se UII et M. Uipsanio Agrippa III cons. Sed Aegyptii, quod biennio ante in potestatem dicionemque populi Romani uenerunt, hunc Augustorum annum ducentesimum sexagensimum septimum ⟨numerant⟩ . Nam ut a nostris ita ab Aegyptiis quidam anni in litteras relati sunt, ut quos Ναβονναζαρου nominant, quod a primo imperii eius anno consurgunt, quorum hic nongentesimus octogensimus sextus est; item Philippi, qui ab excessu Alexandri Magni numerantur et ad hunc usque perducti annos DLXII consummant. Sed horum initia semper a primo die mensis eius sumuntur, cui apud Aegyptios nomen est Thouth, quique hoc anno fuit ante diem UII kal. Iul., cum abhinc annos centum imperatore Antonino Pio II Bruttio Praesente Romae consulibus idem dies fuerit ante diem XIII kal. Aug., quo tempore solet canicula in Aegypto facere exortum.
21.4
Quare scire etiam licet anni illius magni, qui, ut supra dictum est, solaris et canicularis et dei annus uocatur, nunc agi uertentem annum centensimum. Initia autem istorum annorum propterea notaui, ne quis eos aut ex kal. Ianuariis aut ex alio quo tempore simul putaret incipere, cum ⟨in⟩ iis conditorum uoluntates non minus diuersae sint quam opiniones philosophorum. Idcirco aliis a nouo sole, id est a bruma, aliis ab aestiuo solstitio, plerisque ab aequinoctio uerno, partim ab autumnali aequinoctio, quibusdam ab ortu uergiliarum, nonnullis ab earum occasu, multis a canis exortu incipere annus naturalis uidetur.
22.1
Mensum genera duo; nam alii sunt naturales, alii ciuiles. Naturalium species duae, quod partim solis, partim lunae esse dicuntur. Secundum solem fit mensis, dum sol unum quodque in zodiaco orbe signum percurrit. Lunaris est autem temporis quoddam spatium a noua luna ⟨ad nouam lunam⟩ . Ciuiles menses sunt numeri quidam dierum, quos una quaeque ciuitas suo instituto obseruat, ut nunc Romani a kalendis in kalendas. Naturales et antiquiores et omnium gentium communes sunt, ciuiles et posterius instituti et ad unam quamque pertinent ciuitatem. Qui sunt caelestes, siue solis seu lunae, neque peraeque inter se pares sunt nec dies habent totos. Quippe sol in aquario moratur circiter undetriginta, in pisce fere triginta, in ariete unum et triginta, in geminis prope triginta et duos, et sic in ceteris inaequabiliter; sed usque adeo non totos dies in singulis, ut annum suum, id est dies CCCLXU et portionem nescio quam adhuc astrologis inexploratam, in duodecim suos diuidat menses. Luna autem singulos suos menses conficit diebus undetriginta circiter et dimidiato, sed et hos inter se dispares: alias longiores, alias breuiores.
22.2
At ciuitatium menses uel magis numero dierum inter se discrepant, sed dies ubique habent totos. Apud Albanos Martius est sex et triginta, Maius uiginti duum, Sextilis duodeuiginti, September sedecim. Tusculanorum Quintilis dies habet sex et triginta, October duos et triginta, idem October apud Aricinos undequadraginta. Minime uidentur errasse, qui ad lunae cursum menses ciuiles adcommodarunt, ut in Graecia plerique, apud quos alterni menses ad tricenos dies sunt facti. Maiores quoque nostri idem sunt aemulati, cum annum dierum CCCLU haberent. Sed Diuus Iulius cum uideret hac ratione neque ad lunam menses, ut oportebat, neque annos ad solem conuenire, maluit annum corrigere, ut sic etiam menses ciuiles cum ueris illis solaribus, etsi non singuli, tamen uniuersi ad anni finem necessario concurrerent.
22.3
Nomina decem mensibus antiquis Romulum fecisse Fuluius et Iunius auctores sunt. Et quidem duos primos a parentibus suis nominasse, Martium a Marte patre, Aprilem ab Aphrodite id est Uenere, unde maiores eius oriundi dicebantur; proximos duos a populo: Maium a maioribus natu, Iunium a iunoribus; ceteros ab ordine quo singuli erant: Quintilem usque Decembrem perinde a numero. Uarro autem Romanos a Latinis nomina mensum accepisse arbitratus auctores eorum antiquiores quam urbem fuisse satis argute docet. Itaque Martium mensem a Marte quidem nominatum credit, non quia Romuli fuerit pater, sed quod gens Latina bellicosa; Aprilem autem non ab Aphrodite, sed ab aperiendo, quod tunc ferme cuncta gignantur et nascendi claustra aperiat natura; Maium uero non a maioribus, sed a Maia nomen accepisse, quod eo mense tam Romae quam antea in Latio res diuina Maiae fit [et Mercurio] ; Iunium quoque a Iunone potius quam iunioribus, quod illo mense maxime Iunoni honores habentur; Quintilem, quod loco iam apud Latinos fuerit quinto, item Sextilem ac deinceps ad Decembrem a numeris appellatos. Ceterum Ianuarium et Februarium postea quidem additos, sed nominibus iam ex Latio sumptis: et Ianuarium ab Iano, cui adtributus est, nomen traxisse. Februarium a februo: est februum quidquid piat purgatque, et februamenta purgamenta, item februare purgare et purum facere. Februum autem non idem usquequaque dicitur; nam aliter in aliis sacris februatur, hoc est purgatur. In hoc autem mense Lupercalibus, cum Roma lustratur, salem calidum ferunt, quod februum appellant, unde dies Lupercalium proprie februatus et ab eo porro mensis Februarius uocitatur.
22.4
Ex his duodecim mensibus duorum tantum nomina inmutata. Nam Quintilis Iulius cognominatus est C. Caesare U et M. Antonio cons. anno Iuliano secundo. Qui autem Sextilis fuerat, ex S. C. ⟨C.⟩ Marcio Censorino C. Asinio Gallo cons. in Augusti honorem dictus est Augustus anno Augusti uicensimo, quae nomina etiam nunc ad hanc permanent memoriam. Postea uero multi principes nomina quaedam mensum inmutauerunt suis nuncupando nominibus; quod aut ipsi postmodum mutauerunt, aut post obitum eorum illa nomina pristina suis reddita mensibus.
23.1
Superest pauca de die dicere, qui, ut mensis aut annus, partim naturalis partim ciuilis est. Naturaliter dies est tempus ab exoriente sole ad solis occasum, cuius contrarium tempus est nox ab occasu solis ad exortum. Ciuiliter autem dies uocatur tempus, quod fit uno caeli circumactu, quo dies uerus et nox continetur, ut cum dicimus aliquem dies triginta tantum uixisse; relinquitur enim etiam noctes intellegere. Huius modi dies ab astrologis et ciuitatibus quattuor modis definitur. Babylonii quidem a solis exortu ad exortum eiusdem astri diem statuerunt, at in Umbria plerique a meridie ad meridiem, Athenienses autem ab occasu solis ad occasum. Ceterum Romani a media nocte ad mediam noctem diem esse existimarunt. Indicio sunt sacra publica et auspicia etiam magistratuum, quorum si quid ante medium noctis est actum, diei, qui praeteriit, adscribitur; si quid autem post mediam noctem et ante lucem factum est, eo die gestum dicitur, qui eam sequitur noctem. Idem significat quod, qui a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis quattuor et uiginti nascuntur, eundem diem habent natalem.
23.2
In horas XII diem diuisum esse noctemque in totidem uulgo notum est; sed hoc credo Romae post reperta solaria obseruatum. Quorum antiquissimum quod fuerit, inuentu difficile est; alii enim apud aedem Quirini primum statutum dicunt, alii in Capitolio, nonnulli ad aedem Dianae in Auentino. Illud satis constat, nullum in foro prius fuisse quam id, quod Mʼ. Ualerius ex Sicilia aduectum ad rostra in columna posuit. Quod quoniam ad clima Siciliae descriptum ad horas Romae non conueniret, L. Philippus censor aliud iuxta constituit. Deinde aliquanto post P. Cornelius Nasica censor ex aqua fecit horarium, quod et ipsum ex consuetudine noscendi a sole horas solarium coeptum uocari. Horarum nomen non minus annos trecentos Romae ignoratum esse credibile est; nam XII tabulis nusquam nominatas horas inuenies ut in aliis postea legibus, sed “ante meridiem”, eo uidelicet, quod partes diei bifariam tum diuisi meridies discernebat. Alii diem quadripertito, sed et noctem similiter diuidebant. Idque similitudo testatur militaris ⟨usus⟩ , ubi dicitur uigilia prima, item secunda et tertia et quarta.
Sunt etiam plura noctis et diei tempora aliis subnotata propriisque discreta nominibus, quae apud ueteres poetas passim scripta inueniuntur. Ea omnia ordine suo exponam. Incipiam a nocte media, quod tempus principium et postremum est diei Romani. Tempus, quod huic proximum est, uocatur de media nocte; sequitur gallicinium, cum galli canere incipiunt, dein conticium, cum conticuerunt; tunc ante lucem, et sic diluculum, cum sole nondum orto iam lucet. Secundum diluculum uocatur mane, cum lux uidetur sole ⟨orto⟩ ; post hoc ad meridiem, tunc meridies, quod est medii diei nomen, inde de meridie; hinc suprema. Quamuis plurimi supremam post occasum solis esse existimant, quia est in XII tabulis scriptum sic: “solis occasus suprema tempestas esto.” Sed postea M. Plaetorius tribunus plebiscitum tulit, in quo scriptum est: “praetor urbanus, qui nunc est quique posthac fuat, duo lictores apud se habeto isque ⟨usque⟩ supremam ad solem occasum ius inter ciues dicito.” Post supremam sequitur uespera, ante ortum scilicet eius stellae, quam Plautus uesperuginem, Ennius uesperum, Uergilius hesperon appellat. Inde porro crepusculum, sic fortasse appellatum, quod res incertae creperae dicuntur idque tempus noctis sit an diei incertum est. Post id sequitur tempus, quod dicimus luminibus accensis, antiqui prima face dicebant; deinde concubium, cum itum est cubitum; exinde intempesta, id est multa nox, qua nihil agi tempestiuum; tunc [cum] ad mediam noctem dicitur, et sic media nox.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.