Library › Latin: Oratory & Rhetoric › Praeceptum Deliberativae
A short treatise by the late-antique rhetorician Emporius on deliberative oratory, the kind of speech that advises for or against a course of action. Following Cicero’s division of rhetoric into the three kinds of cause, demonstrative, deliberative and judicial, Emporius distinguishes simple deliberations, such as whether the Scythians should build cities, from those arising from a particular occasion and from comparative ones, and explains how each should be handled.
The examples Emporius uses, taken from the stock themes of the declamation schools, show the continuity of Roman rhetorical education from the age of the elder Seneca into late antiquity. His treatise was edited with his other precepts by Karl Halm in the Rhetores Latini Minores. Brief as it is, it gives a clear picture of how students were taught to argue questions of policy and expediency, and of the debt owed by late teachers to Cicero.
About this edition. The Latin text comes from digilibLT, the Digital Library of Late-Antique Latin Texts (edition: Rhetores Latini Minores, ex codicibus maximam partem primum adhibitis emendabat Carolus Halm, Lipsiae 1863, 570-574 (Bibliotheca Scriptorum Graecorum et…), licensed CC BY-NC. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Oratory & Rhetoric
Praeceptum Deliberativae
Emporius · every word parsed
1
Deliberatio est, sicut M. Tullio placet, genus causae tertium substantiae oratoris adpositum: si quidem uniuersam rhetoricam in tria causarum genera partitus est: laudatiuum, deliberatiuum, iudiciale, quae Graeci εγκωμιαστικον, συμβουλευτικον, δικανικον nominant.
Deliberaliones aut simplices sunt aut ex incurrenti aut comparatiuae. Simplices, ut si deliberent Scythae urbes condere: ex incurrenti, ut si deliberent Scythae urbes condere, cum pestilentia laborarent: comparatiuae, ut si deliberent Scythae, cum pestilentia laborarent, utrum urbes instituant an sedes nouas quaerant: quod genus deliberationum saepe non solum duplici, sed et triplici et multiformi ratione subsistit, ut cum deliberat Pompeius acie Pharsalica uictus, Africam an Parthiam an Aegyptum petat.
Locos autem, per quos deliberatiua tractetur, frustra quidam maiore quam ratio desiderat numero augere uoluerunt, si quidem in suadendo uel in dissuadendo duodecim ueluti elementa, id est, ut Graeci appellant, στοιχεια consideranda esse dixerunt: legitimum, iustum, aequum, conueniens, honestum, utile, religiosum, pium, ciuile, facile, possibile, necessarium. Quae uniuersa nominum multitudo uerum spectantibus duobus tantummodo locis, honesto et utili, aut, ut plurimum ab his, quibus omnia continentur subiecta, species tamquam genera distinguas, quattuor locis, id est honesto et utili, aequo et facili continetur. Honestati enim subiacet religiosum et pium, utilitati conueniens et ciuile, aequitati legitimum et iustum, facultati possibile et necessarium: quamquam Stoici ne duo quidem illa, id est honestum et utile, existimant separanda, qui nihil esse utile nisi quod honestum, nihil inutile nisi quod turpe definiunt. Sed quoniam nobis omisso illo rigore philosophiae in consiliis dandis ciuiliter disputandum est, proposita deliberatione, quid potissimum in ea tractandum sit, incipere definire debemus.
Deliberandi enim quinque rationes sunt, sicut in primo de officiis libro ad filium scribit orator. Una est, cum quaeritur utile an inutile sit, altera, cum ambigitur honestum an turpe sit, tertia, cum inter duo utilia, quarta, cum inter duo honesta dubitatio est, quinta, cum ex una parte consilii honestas, ex diuersa pugnat utilitas. Ex quibus illae primae quattuor partes difficile in ulla oratione suasoria separata sui ratione tractantur. Quippe etiam, cum plurimum quaeri uidetur utilitas, ut si deliberet Scipio exercitum in Africam classe transuehere, tamen ex parte aliqua obseruatur et honestas, cum relinquere uastandam hostibus Italiam et Hannibalis declinare praesentiam inreligiosum esse ac turpe dicatur. Et cum fere causam deliberandi honestatis respectus induxit, ut si deliberet Cato uictis partibus mori, non potest a consilio eius utilitatis tractatus prorsus excludi, cum et seruare se patriae talem uirum et non destruere domum ac liberos utile disputetur. Sed tamen id quod plurimum in praesenti deliberatione ualeat, sedulo adnotandum est, ut ad uitationem eius aut appetitionem deliberantis animum trahamus; necesse est enim, quae causa praecipue dubitantem mouet, eius aut cohortatione aut dehortatione ducatur.
5
Si igitur quod sit utile suadeamus, id quidem praecipue firmabimus, sed nihilo minus probato utili etiam honestum id esse cum subiacentibus honesto partibus adseuerabimus: et contra, si pro honestate dicemus, prius honestatis ipsius adsertione tractata etiam utile id quod suadeamus demonstrare temptabimus; nam facultas semper utilitatem sequitur, aequitas honestatem. Sed haec quidem quasi ad fundamenta iacienda, quibus innitatur oratio, antequam arripiamus stilum uel meditationem ingrediamur, prospicere ac definire debemus. Principiis deinde uel breuibus, sicut ipsi Tullio placet, uel nullis plerumque factis (sunt enim, ut ait, qui deliberant, sua causa parati), narratione etiam aut omnino praetermissa (quoniam narratio aut praeteritarum rerum est aut praesentium, suasio autem futurarum aut admonendi causa, maxime si quid populo suadeatur) aut breuiter strictimque decursa, sicut de imperio Gnaei Pompei eiusdem demonstrat oratio, gradus, per quos eundum sit, scire conueniet. Sunt autem hi gradus quinque: generalis, proprius, personalis, causalis, coniecturalis. Generalis est, in quo ueluti summatim delibatis partibus, quas causa conplectitur, sine manifesta ipsarum commemoratione disserimus: proprius est, qui tractatur ex facto: personalis, qui ex ipsius deliberantis uel de quo deliberatur fortuna uel moribus ducitur: causalis, in quo id ipsum, ad quod sententia nostra dirigitur, quale sit explicatur; coniecturalis, quo euentus hanc aut illam sententiam secuturus ostenditur.
Sed ut proposito deliberationis exemplo magis eluceat, quemadmodum generalis quaestio deprehendatur, posita sit deliberatio Lucretiae, an propter inlatum sibi stuprum semet occidat. Sepone quod est in causa proprium, id est factum, uim scilicet inlatam pudicitiae; item segrega personam, hoc est Lucretiam et regis filium, sepone causam, id est ipsam rem, quam deliberet adgredi, id est uoluntariam mortem, et ex his singulis decerpe generalem. Est autem generale stupri, contumelia et iniuria; multae sunt enim species infamiae et iniuriae subiacentes, ut inlata manus, abrepti liberi, inrogata debilitas atque his similia. Lucretiae autem et Sexti Tarquini generale est, femina nobilis et adulescens potens; quippe multae nobiles sunt, multi potentes. Sed et mortis uoluntariae generale est atrox et difficile consilium et sine ulla exceptione praeceps impetus indignationis; sub hoc enim animi motu et Medea de parricidio cogitat et Aiax de caede Agamemnonis atque Ulixis. Et porro multi accepta ignominia diuersa ineunt, sed generaliter tamen extrema consilia. Haec igitur ex facto et persona delibata generalia coniunge in unam sententiam quaestionis, et fiet huiusmodi generalis quaestio: ‘an ob inlatam sibi contumeliam atque iniuriam femina nobilis et pudica, cum se in auctorem doloris sui ob ipsius potentiam aliter non possit ulcisci, nihil non debeat pro satisfactione sui doloris audere’: uel e diuerso: ‘an ulla tanta sit iniuria uel contumelia, ut sapienti feminae sine respectu sui deliberandum sit’. Obseruare sane in generali quaestione debebimus, ut eam quam breuissime conprehendamus, quoniam ista communia, quae in multas deliberationes cadunt, minus ualida sunt quam propria causarum, in quibus multo magis nos conueniet immorari: ad quae descendere post generalem gradum hoc modo oportebit, ut reddamus proprium quod seposueramus, id est, ut fiat huiusmodi quaestio: ‘An, cum tam grauis contumelia et iniuria inrogata sit, ut pudicitia, qua nihil est prope carius, alienae sit inpotentiae uiolata ludibriis, et ob hoc ipsum uiolata, quod eius gloriae inuideretur, non sit ferendus dolor’: uel contra: ‘an tolerabilis sit iniuria pudicitiae, cum sufficiat castitati bona conscientia, nec libidini possit adscribi, quod acciderit inuitae’. Deinde similiter redde personam, quam summatim in generali parte tractaueras, ut dicatur hoc modo: ‘An Romana mulier et Lucretia, Tricipitini filia, quae uirilem animum etiam in muliebri figura gerat quaeque omnes feminas et castitate et omni morum sanctitate superauerit, uim sibi a filio regis inlatam ferre non debeat’: uel e diuerso: ‘an id ipsum congruat constantiae eius atque animi magnitudini, aequiore animo pati iniuriam sceleris alieni, praesertim cum nihil uoluntate, sed omnia accidisse necessitate declaret illius impotentia, qui temerauerit castitatem’. Post quae redde causam, id est consilii speciem suis uiribus et proprietate manifestam, ut expositis per superiores gradus, quae incitauerint animum uel mitigauerint, tum demum adgrediaris ipsum illud, de quo deliberatur: ‘an tantae contumeliae tali feminae ab huiusmodi auctore factae nullum sit aliud uel perfugium uel solacium quam mors uoluntaria’. Quo loco est rursum generaliter dicendum, mortem aut omnino bonum esse aut certe malum non esse, et uitam non nisi salua honestate esse ducendam, et specialiter multas hoc fortes et nobiles feminas dedisse gloriae suae, ut iniuriam aut infamiam morieodo uitarent, et uerendum non esse, ne tanti mulier animi temptata morte deficiat; adicienda etiam descriptio mortis ipsius, in qua uulnus non quasi feminea manu factum cruentumque telum populus ipse Romanus cum admiratione uisurus sit: at ex altera parte, etiam si intolerabilis illic iniuria sit, etiam si Lucretiae praeter ceteras non ferenda, posse tamen eam aliter uindicari; mortem uero, ultimum malum et natura a petitione humanae mentis alienum et ab ipsis quodammodo etiam diis inmortalibus adcelerari uetitum et certe hoc minus de femina quamuis fortissima exigendum, quo magis sexus iste remotus a ferro est, eo minus esse sumendam, praesertim cum uerendum sit, ne coepto uulnere non perseueret, ne infirmiorem ad perniciem suam reddat animum bona conscientia, et facilius sit ut pertinacius in necessitate meriti inpudica moriatur. Iam coniecturalis gradus utrumque ex his, quae secutura uidentur, hac ratione conplectitur: ‘an, si se interfecerit mulier tantae familiae, tantae pudicitiae, uindictam ex indignatione publica consecutura sit, nec populus Romanus superbos reges sit passurus ulterius, atque hoc inmortalis Lucretiae futura sit gloria, quae non solum pudicitiam fortiter uindicasse, sed etiam patriae libertatis causam tribuisse uideatur’: aut ex repugnante sententia: ‘an, si se interfecerit, occasionem malis interpretationibus relictura sit, ut paenitentia stupri sponte tolerati ad mortem confugisse uideatur, cum facilius in defunctam possint falsa confingi; et an multo magis incitatura sit et patris animum et mariti ad fortius aliquid in uindictam doloris audendum, cum praesentia sua et perseuerantibus lacrimis ac luctibus plus ad inflammandam indignationem adfectus et adsiduitatis habitura sit’. Haec igitur in simplicibus et ex incurrenti deliberatiuis diuidendi ratio sufficiet. In comparationis autem uicissim per singulos gradus utrarumque partium intentiones ac depulsiones alternare debebimus.
In omni autem deliberatiua id potissimum custodire debebimus, ut his, quibus consilium demus, etiam si detestabilia cogitent, sine conuicio ac sine execratione dicamus, si quidem nemo consiliarium de populo aduocat nec sibi uere aut benigne suaderi putat, nisi in ipsa oratione suadentis ueluti consulentem sibi beneuolentiam recognoscat.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.