Library › Latin: Early Christian Writings › Sermo
This sermon is traditionally attributed to Saint Gall, the companion of Columbanus who settled near Lake Constance and whose hermitage became the origin of the abbey of St Gallen. According to the early lives of Gall, he preached it at Constance on the occasion of the consecration of a new bishop. The sermon is a sweeping summary of the history of salvation. It begins with the eternal God, with the coeternal Son and Spirit, who, though needing nothing, chose to create angels and human beings to praise him and share his blessedness, and it proceeds through the fall, the history of Israel and the life of Christ, recounting his miracles such as the feeding of the multitudes, walking on the sea and raising the dead.
Whether the sermon is truly Gall’s has been debated, but it is a valuable example of missionary preaching in the early medieval Alpine region, presenting the whole Christian story to a newly converted or partly Christian audience. It reflects the way Irish and Frankish missionaries taught the faith through a narrative of creation and redemption. The sermon was preserved and copied at St Gallen as part of the memory of its patron.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 87, Parisiis 1851), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
Sermo
Gall, Saint · every word parsed
1
Sempiternus et inaestimabilis Deus, cum coaeterna sibi sapientia, hoc est, Filio sempiterno, et charitate sibi et Filio suo consempiterna, id est, Spiritu sancto, absque ulla inchoationis uel temporis mutabilitate, uel locorum uel ministeriorum indigentia, semper in semetipso beata et immortali maiestate subsistens. Nequaquam tamen sine congruo sibi seruitiorum obsequio solitarius mansisse putandus est, cum manifestissime dicat Apostolus: Elegit nos in Christo ante constitutionem mundi ; praedestinatione scilicet aeterna, non creatione temporaria, sed uocatione gratuita, uel indebita gratia. Sed qui semper omnia futura in sua bonitate, et maxime sanctorum angelorum, et hominum societatem, praesentialiter contuendo quasi facta disponit; aliquando etiam praescitam et praedestinatam immobili consilio creaturam, ad se laudandum, et ex se, et in se, et per se beate uiuendum omnipotentissimo dignatus est opificio creare de nihilo, et super coelestia quidem beatis spiritibus habitaculum fecit, terram uero futuris hominibus praeparauit. Quorum creationis causam nosse nos conuenit, fratres Christianissimi, ne, uiles uos et abiectos arbitrantes, pecudum conuersatione dignitatem uestram nullificetis.
II
Deus summe bonus, beneuolentia plenus, inuidiae carens, malitiae nescius, spiritus angelicos exemplo sui rationabiles creare disposuit, ut ipsum Dominum suae cognoscentes originis auctorem, dilectionis eius pinguedine refecti, in ipso delectarentur esse beati. Sed cum de illis aliqui, nondum de eius dulcedine degustata, seipsos sibi esse principium et caput, uitamque et suauitatem, cursu temerario et stultissimo persuadere sibi praesumerent: intus inanes et uacui, superbiaeque pondere praegrauati, de tranquillissimo coelorum habitaculo in huius aeris tempestuosam turbulentiam, usque in diem generalis et sempiterni iudicii, repentino sunt casu detrusi. Sed immutabilis benignissimi Creatoris uoluntas praefinitum beatissimi coetus numerum supplere disponens, humanum genus in eorum locum substituit. Quos homines ratione praeditos, praeceptis instructos, minis coercitos, proprio dereliquit arbitrio, ut imitatione Dei praua et iniqua contemnerent, ac recta et aequa retinere curarent. Impius autem homicida Satanas, qui nec sibimet ipsi pepercit, tantum a Deo terrigenis honorem collatum perdolens, casum quo ipse superbus periit incautis et fallaciae nesciis inuidus persuasit; ut uidelicet non creatorem sempiternum pro Deo uenerari, sed creaturam temporalem, hoc est, seipsos sibi pro diis habere delectatione mortifera consentirent. Quod maximum et immanissimum peccatum tanta flagitia et facinora uel etiam crimina sunt subsecuta, ut iustitia diuina mundum quem omnimodo decorauit ornatu, cum humano genere quod eidem regendo praefecit, aquis diluuii delere decreuerit. Et faceret, nisi multam malitiam nostram eius immensa bonitas superaret.
III
Ergo nec tanta scelera inulta dereliquit, nec tamen creaturam bene conditam penitus consumpsit. Ex omnibus hominibus, uno delecto iusto, per cuius prouidentiam, imo suam admonitionem, talis quaedam arca construeretur, in qua ipse cum domo sua et reliqua creatura ad resuscitandum semen competente, in supremis licet periculis se quasi defuncti mundi superstitem remanere miraretur. Cumque post totius anni paene circulum praesago nomine Noe nuncupatum, quasi consolatorem tantae, licet iustissimae uindictae, de claustri illius ergastulo creator miseratus eduxisset, et ipsum cum prole sua, et seminarium cunctae creaturae noua benedictione ditauit. Iamque renascentibus filiis Adam, reuixit et superbia dudum in radice damnata, adeo ut lutei mortales luteo et bitumine turrim construere molirentur, de cuius cacumine sidereum et immortale habitaculum, Deo possessore inuito, possent inuadere. Cuius tam inuicti (ut stolidis uidebatur) machinamenti conspirationem tam facile omnipotentissima sapientia dissipauit, ut linguis omnium confusione diuersissima, uel similitudine dissimillima disparatis, nullus consanguinei uel fratris sui linguam intelligere posset. Et idcirco uniuersi per regiones et loca uaria disiecti, ut terris et loquela diuisi, ita et religione uel potius furore dispersi; et alii quidem coelestem naturam hominum ministeriis, Deo auctore prouisam, diuino cultu et seruitute uenerati sunt: alii uero mortuis hominibus simulacra facientes, malignos spiritus affidentes eis quasi tutores et fautores animae uel corporis uiuorum, licet iuste mortalium, dementes colere coeperunt. Sed adhuc indefessa pietas immortalis et uerae deitatis creaturam benigne conditam, non usquequaque sua miseratione priuatam dispulit, sed de medio idololatriae deditarum gentium Abraham patrem futurorum fidelium, ad se uerum et uiuum Deum cognoscendum de coelo uocauit.
IV
Qui incomparabili plenus obedientia, diuino parens imperio, exiit de terra et cognatione sua, nesciens adhuc quo ire deberet, dummodo Dei iussionem expleret. Qua de re huiuscemodi desuper accepit oraculum, quod et terram peregrinationis suae in possessionem esset accepturus: quod factum est in Iudaeis de carne eius, mortali propagine descendentibus: et quod in semine ipsius benedicerentur omnes gentes. Quod in nobis ipsis per Christum, ex eius semine secundum carnem procreatum per Uirginem, completum esse gaudemus. Huius igitur fidei in praeputio comprobatae quasi quoddam signaculum eidem patri Abraham circumcisionis imposuit signum. Quo tam diu gentem de eius femore propagatam oportuit insigniri, donec ille ueniret qui omnes in se credentes ab omni peccato et circumcisionis iniuria, sua passione redimeret. Cum autem populus de illo non modicus exortus, causa famis de terra Chanaan quam incolebant, terram ingrederentur Aegypti, quo Deus unum de prone potibus eius, causa multorum salutis, direxit; per cuius prouidentiam mundus pene totus alimentorum penuria periclitatus aliquatenus conseruaretur; et iuxta ritum gentis illius milleformia coepissent monstra uenerari, durissimis etiam operibus premerentur ab Aegyptiis: recordatus Deus fidei probitatisque patrum, direxit ad eos seruum suum Moysen, qui, per multa signa et plagas intolerabiles domitis Aegyptiis, Dei populum ad terram patriarchae Abraham dudum promissam, coelesti ducatu directus introduceret. Cumque de terra illa progressi inter oram Rubri maris et uastissimam solitudinem fessi consedissent, rex Aegyptiorum, damno seruitutis amissae stimulatus, congregato exercitu iunctisque curribus, eos ita quasi pisces in gurgustio conclusit. Quibus ad Deum uerum leuantibus uocem, aquae maris huc atque illuc diuisae, iter siccum uiantibus praebuerunt. Quod cernentes cultores simiarum et caniformis Anubis, Neptunum iam superuacue placandum sibi putabant, sic undis in partes diuisis. Omnes igitur sequentes uestigia commeantium, extremo suorum barathrum ingressi, nouissimoque plebis Dei ad naturale littus transgressi, ita sunt montibus aquarum inuoluti, ut nullus remaneret qui factum domi residentibus referre potuisset.
V
Cum autem expensae quas de Aegypto secum tulerant Hebraeis defecissent (quod nomen populo Dei idcirco impositum est, quia transierant de gente in gentem, et de regno ad populum alterum), dedit eis Deus panem uel carnes de coelo, aquam uero uel amaram dulcorauit, uel non habitam de petra produxit, et sic eos per desertum quadraginta annos ad terram promissionis circumduxit, donec desuescerent idololatriam de qua erant educti, et quam ubicunque uenirent erant inuenturi, a qua sicut et de caeteris malis, de coelis illos cauere monuit, et ad se cognoscendum, uel alia bona et iusta sectanda diligenter instructos, tandem in terram, pollicitationis suae memor, miseratus introduxit. Et ut pridem Rubrum mare, ita modo Iordanem fluuium nauigabilem siccis pedibus transmeare praecepit et fecit. Dumque adhuc qui haec mirabilia uiderunt superstites in carne uixerunt, notitia et cultus uerae Deitatis et diuinae ueritatis incontaminata perseuerauit. Illis uero ad patres suos repositis, filii de carne ipsorum propagati, non fidei bonum imitati, sed circumpositarum gentium simulacra colendo, sunt in praecipitium idololatriae deuoluti. Pro quo scelere dati sunt in manus inimicorum suorum, circumcirca uel longe positorum. Et cum aliquando pressi iustissime, per preces ad Deum patrum suorum fuissent reuersi, suscitauit illis aliquem de fratribus eorum, qui eis et saluator contra hostes, et ad concordiam inuicem retinendam iudex idoneus existeret. Cumque multo tempore influctuarent, id est, ut cum aliquando illis prosperitas arrideret, ad uenerationes idolorum defluerent: cum uero tempestas persecutionum immineret, ad Deum uerum, ad tutissimum portum omni adnisu redire conarentur.
VI
Tandem dedit illis regem, nomine Dauid, qui et a finitimarum gentium incursionibus defenderet, et timorem Dei, cuius ipse plenissimus erat, et iuxta nomen suum, Manu fortis, continuis retineret habenis. Post cuius mortem, cum propter peccatum filiorum eius, non amplius de duodecim tribubus filiorum Israel (quod nomen patri eorum, et ipsis idcirco impositum est, quia uisione sua Deus eumdem dignaretur) quam duae tantum, Beniamin scilicet et Iuda, a qua et Iudaei sunt appellati, posteris Dauid cum paucis sacerdotibus et leuitis adhaererent (quo nomine omnes diuino ministerio mancipandi), reliquae uero decem, uel potius undecim tribus per regem una subuersorem suum Hieroboam nuncupatum, et pessimam ipsius progeniem ad immunditiam idololatriae foeditatis a gloria sua, Deo scilicet sempiterno immanissima dementia recesserunt. Qui et tradidit eos in manus inimicorum suorum, quibus subiecti, idola sunt etiam qui nollent adorare compulsi. Sed et fidelissimi Dauid propagatio ad infidelitatis malum non post multum temporis aberrauit; adeo ut et ipsi reges et sacerdotes, neglecto unius ueri Dei cultu, Saturnos, Iunones, turpissimumque Priapum, in ipsa Hierusalem, quam ciuitatem cum templo in sanctificationem sibi delegit, acti furore uenerarentur. Propter quod competenti satis talione impie derelictus ab eis, iuste dereliquit eos Deus in potestatem paganorum, ut impleretur quod eis antea comminabatur: Sicut seruistis diis alienis in terra uestra, sic seruietis diis alienis in terra non uestra, qui non dabunt uobis requiem .
VII
Sed et tunc non oblitus fidei Abraham et Dauid, aliquos ex iis, pro reliquiis, in terra sua retinuit, templumque suum in Hierusalem ad tempus aliquantulum conseruauit, donec, peccatis eorum crebrescentibus, etiam ipsum cum ciuibus et ciuitate mereretur incendi. Sed neque tunc eos usquequaque diuina deseruit clementia; quin imo de fauillis et ruinis urbis euersae quosdam reseruauit, quibus aptissime propheticum illud conueniret: Facti estis quasi torris de incendio raptus, et nec sic redistis ad me, dicit Dominus . Quod quidem in eis quos in terra sua residere fecit, completum cognouimus, ut peccata peccatis addentes et se mutua caede uastantes, ultima necessitate, ut sibi uidebatur, compulsi in Aegyptum quasi reseruandi, contra uetitum diuini oraculi, uere trucidandi confugissent. Qui uero a rege qui superbiam eorum Dei uoluntate domuerat, in captiuitatem longinquam fuissent abducti, ibi ad Deum Patrum suorum ex toto corde conuersi, ita tribulationis igne decocti sunt, ut nec igne materiali ab ipsius possent amore diuelli.
VIII
Tandem ergo misericors et miserator Dominus, tam graues eorum labores miseratus, regum adeo animos qui eosdem in captiuitate tenuerunt, ad indulgentiam et relaxationem uoluntariam illorum permutauit, ut de publicis reditibus et aerariis plurima impendi praeciperent, in adminiculum ad terram suam reuertendi, et templum Dei in ea demum restaurandi. Sed heu! proh dolor! cum legem Dei uel caeremonias, in quantum a finitimis, imo a commixtitiis hostibus impediri non poterant, sedulo curassent obseruare; quod nullus unquam uel excogitare potuisset, repentino casu rex nefandissimus Graecorum, utputa, praeuius et praeco malissimi Antichristi, eos ita oppressit, ut non nisi manu coelestis Imperatoris se ullo modo ulterius crederent alleuari. Qui et tanto miraculo ab immanissimorum, diuersissimorum atque innumerabilium aduersariorum eos impetu liberauit, ut paucissimi de Iudaeis, plurimis eorum interfectis, reliquis qui manere poterant non parum incuterent ubicunque terroris. At cum illi qui talibus flagellis eruditi Dominum patrum suorum metuere nossent, diuersis casibus absumpti, morte sua mundum reliquissent orbatum, et propter peccata in saeculo remanentium primum uiles personae de successoribus eorum populo Dei praeficerentur, postea uero et ipsi alienigenis miscerentur, uel potius seruitutis eius iugo subiicerentur, necessarium erat ut ipsa diuina Sapientia per quam cuncta sunt facta, reficiendo generi humano per se ipsam consulere dignaretur.
IX
Sed quia in sua incomprehensibili maiestate natura illa diuina ab infirmis et mortalibus comprehendi non poterat, mira pietatis dispensatione procurauit, ut nostrae infirmitati mortali, manente tamen incommutabilitatis suae potentia conformata, de incorruptae Uirginis utero nasceretur, et consueto nobis more usque ad iuueniles annos aetate et incrementis, gratia uero et sapientia singulari perueniret. Nec tamen cum carne sua deitas illius esset obumbrata, per totum potuit humanis mentibus abscondi, his duntaxat qui eum cognitum suscipere uoluissent. Quando et in hora natiuitatis illius angelus Domini cum magna claritate pastoribus gentis ipsius apparuit, et ortum eius omnibus gentibus profuturum nuntiauit; in quae uerba eidem angelo multitudo coelestis militiae occinuit. Sed et ipsa hora in remotioribus Orientis partibus, sapientissimis et astrorum gnaris hominibus noua stella inopinato apparens, eos ad ortum noui regis attraxit. Nec non et quadragesimo natiuitatis eius die, cum eum ad templum Dei, pro solemni eius gentis consuetudine, mater Uirgo praesentandum deferret, ibidem a sanctis hominibus mundi Saluator est agnitus, et ab eis caeteris fidelibus nuntiatus.
X
Duodecimo quoque aetatis anno, cum in eodem templo parentibus remaneret ignaris, uidelicet aestimantibus inter cognatos et notos eum secessisse de urbe, sed eo non inuento, regrederentur ad templum, et ibi eum post triduum in medio doctorum sapientissime se agentem reperissent, interrogante matre cur eam dolentem reliquisset, respondit: In his quae Patris mei sunt, oportet me esse : utique insinuans templum non minus ad se quam ad Deum Patrem pertinere. Trigesimo uero ex quo inter homines conuersari coepit anno, ad baptisma seruuli sui properauit, ut ex eo scilicet sequacibus suis exemplum tribueret, ne quis ab inferiori persona baptizari contemneret, quando ipsum Dominum et Deum suum famuli sui manibus baptizatum meminisset. Sed quia non aliqua sui necessitate, sed humilitatis propagandae gratia uoluisset in aqua lauari, ecce Deus Pater cum uoce de coelo delata contestatus est, dicens: Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacitum est: ipsum audite . Et Spiritus sanctus, cuius iam et opere conceptus est, ad declarandam sanctitatis eius innocentiam, in columbae super eum specie descendit.
XI
Ita ergo Christus homo glorificatus et confortatus ad praelium cum diabolo conferendum, quadraginta dierum ieiunium exacturus, abiit in desertum. Quibus expletis, callidissimus aduersarius, ex aliquibus, ut creditur, humani corporis gestibus aut habitu, illum esurire persentiscens, et idcirco hominem eum tantum esse reputans, sed propter uitam innocenter actam super homines formidans; hac arte illum aggreditur, ut si quidem esuriem suam pane de lapide facto, ut ipse suadebat, consolari potuisset, diuina in eo potentia deprehensa, ab eius iniuriis et insectationibus quieuisset: si in tanta necessitate nec se ipsum recreare quiuisset, puro tamen homine comprobato, non minus eum sibi quam caeteros mortalium obnoxium consideraret. Sed admirabilis magister pietatis ita uersutias eius elusit, ut, nec in panes lapidibus permutatis, diuinitatis in eo deprehenderet insignia, nec impossibilitate confessa, ad nostra animaretur infirma, dicens quod uita rationalis animae non tantum in materiali consistat alimento, sed in omni uerbo quod procedit de ore Dei .
XII
In hoc ergo conflictu certior factus quam ante fuerat, diabolus per ostentationem inanis gloriae qua plurimum delectari mortalium mentes agnouerat, diuinitatem Christi se explorare posse putabat: assumpto eo et super fastigia celsissimi templi posito, suasoque ut inde, si Filius Dei esset, se praecipitem daret, et non laederetur. Ad quem bellator inuictus huiusmodi temperauit eloquium, ut nec Filium Dei se negaret, nec diaboli suasionibus consentiendum esse doceret, dicens: quia sanae mentis non esset ut quisquam Dominum et Deum suum tentare praesumeret. Igitur et in hoc elisus certamine inimicus, per auaritiam qua mundum se peremisse gaudebat, et Christum sibi subiugare non diffidens, ostendit ei omnia regna mundi, et gloriam eorum, eo pacto ut si pro his accipiendis ipsum prostratus adoraret, talibus ab eo donatus abiret. Quam immanissimam blasphemiam magister humilitatis exhorrescens, turbida indignatione monstrum nefandissimum a se repulit, dicens: religiosi cordis esse, Dominum Deum adorare, et illi soli seruire. Cuius ui fulminis attonitus aduersarius, et ab eo recessit usque ad tempus . Uictoriosissimum uero Regis nostri triumphum admirantes angeli, debitis eum uenerati sunt obsequiis.
XIII
His ergo ita peractis, Christus Dominus ad homines regressus, secundum Scripturam, operatus est salutem in medio terrae : caecis uisum restituens, surdis auditum, mutis loquelam, leprosis emundationem; mancis opificia, daemoniacis mentem, paralyticis uigorem, claudis gressum, et mille sine nomine morbis omnimodam impertiens medelam. Quin et sequentium quatuor millia de septem panibus et paucissimis piscibus saturauit; aliquando uero de quinque panibus et duobus piscibus ita quinque millia uirorum, excepta mulierum et paruulorum immensa numerositate, repleuit, ut de fragmentis reliquiarum, quae de his pauculis rebus inter manus et dentes conuiuantium succreuerant duodecim corbes ad testimonium tanti miraculi farcirentur. Mare quoque siccis pedibus ambulauit, et fetentes mortuos de sepulcro suscitauit, et ad conuiuium uocatus, aquas in uina mutauit. Et super haec omnia, Pater de coelo, quondam, discipulis audientibus, interdum uero turbis infinitis astantibus pariter et auscultantibus, eum Filium suum commendauit, et se illum iam clarificasse et adhuc clarificaturum promisit.
XIV
De doctrina uero eius quis aliquid digne commemoret? cum et discipulis suis talia mandata proponeret quae uix aut nequaquam humana possibilitas, nisi ui ualida Dei ipsius adiuta uel attracta, posset exsequi, et omni sexui uel conditioni tam leuia et ita salubria ipsa monita intimare curaret, ut nullus omnino, nisi multum ignarus et per omnia diuina gratia uel protectione indignus, a regno Dei debeat excludi. Denique ipsis apostolis et eorum sequacibus ita bonum uirginitatis arripiendum persuasit, ut hoc scirent non humanae industriae, sed muneris esse diuini. Abrenuntiationem quoque omnium facultatum et affectionum sic eisdem aggrediendam intimauit, ut se cognoscerent et in hoc saeculo multo plura quam reliquerant accepturos, et in futuro uitam aeternam possessuros, et in die magni iudicii cum ipso iudices esse uenturos. Caeteros autem fideles docuit, ut humilitate, mansuetudine, pace, misericordia, iustitia uel patientia deos suos, et sibi regnum Dei, persecutiones etiam improborum, si ita necessitas incumberet, sustinendo acquirere non lassarentur. In commune autem cunctis praeceptum dedit, ne fratribus irati conuiciorum maledicta in eos iacularentur, uel his occasionibus non amputatis, ad homicidia laberentur. Et ne quis uxorem proximi sui impuro contueretur oculo, et idcirco maculari posset adulterio; et ne temere iurare praesumeret, ne forte periuraret; nec quisquam obstinate aduersario suo resisteret, et inde non solum animae, sed et corporis periculum incurreret.
XV
Porro autem perfectioris uitae cupidis, et regnum coelorum auidis, ita nuditatem et contemptum terrenorum indixit, ut tamen nequaquam haec sibi defutura confiderent; cum caeteros Christianos his abundantes ita ad illorum accenderet obsequium, ut quicunque illorum haec suis pauperibus ministraret, ipsi Christo et Deo Patri se impendere non dubitaret. Fictos autem Dei cultores, et de generis nobilitate gloriantes, hypocritas et genimina uiperarum nuncupauit. Ipsos quoque sacerdotes, qui pietatem nomine praetendebant, et malitiam in corde contegebant, caecitatis notauit, et caecorum duces redarguit, et multum conuenienti comparatione sepulcris dealbatis assimiles deuicit, qui a foris quidem apparent hominibus pulchra, intus uero plena sunt omni spurcitia. Nec non et Pharisaeos qui sibi iusti uidebantur, et aspernantes caeteros, poenitentiam peccatorum recipere noluerunt, ita confutauit, ut se ipsum diceret ideo uenisse, non ut iustos, sed peccatores et perditos inquireret et saluos faceret. Et se esse uerum Dei Filium, non solum attestatione signorum et incomparabili sapientia manifestauit, sed etiam propheticis litteris ac inuictissimis allegationibus approbauit: sed increduli Iudaei quoties in sanctis suis Deum contemnere non timuerunt, nec ab unico Filio eius malitiae suae machinamenta continuerunt, iniuriis eum lacessentes et maledictis, insuper et lapidibus eum insectantes. Cum ergo incorrigibiles eos peruideret, cum discipulis suis secedens ab eis seorsum, ruinam miserorum iam iamque incumbere, sed et mundi totius finem non longe post futurum renuntiauit: et se pro salute generis humani cito crucis patibulum subiturum, et die tertia se resurrecturum esse prophetauit.
XVI
Interea gens impia unum de discipulis iam dudum auaritiae morbo corruptum, promissa pecunia, ad proditionem magistri et Domini sui protrahere curauerat: dum ille diabolo plenus, et iam ultro inimicis eum tradere paratus esset. Captata igitur opportunitate quando sine turbis quae illum frequentissime sequi solebant, ita ab aduersariis capi, ligari, trahique potuisset, ut euadendi uel defendendi facultas ei, sicut illis uidebatur, non esset; post orationem quam ualde prolixam pro salute nostra Deo Patri profudit, obuiam persecutoribus suis processit, et quem quaererent interrogauit. Qui cum se Iesum quaerere dixissent, et ille se esse responderet, iterum atque iterum retroacti abierunt, et ceciderunt in terram. Sed qui ad hoc uenerat, ut passione sua nos ab aeterna damnatione liberaret, tandem aliquando, maiestatis suae potentia ad tempus abscondita, in potestatem furentium se sponte permisit, ut indebita morte sua nos ab omnibus debitis peccatis absolueret. Captum ergo et ligatum impii ministri ad tribunal Pilati praesidis perduxerunt, quod gentem illorum subuerteret, et tributa Caesari dare prohiberet, et Christum regem se esse diceret; et idcirco iudex ipse, si amicus Caesaris esse uoluisset, talem uiuere in sui condemnationem capitis permittere non deberet. Tum ille, necessitate compulsus, dedit illum militibus suis ad illudendum. Qui irrisoria ueste, ueluti qui regium sibi nomen usurpare praesumeret, induens ( Forte, induentes), et corona spinea pro diademate coronatum, quin et arundine pro sceptro imperiali dexteram completum, sputis in faciem illius proiectis, et colaphis alapisque creberrimis, ferulisque caedentibus eum iniuriantes, et regis nomine salutantes; insuper et singulorum nomina prodere uelatum postulantes: quasi uile mancipium (ut interim Dei Filium taceam) maximum prophetam, et tantorum effectorem signorum, sapientissimumque uirum turpissime tractare studuerunt; et ita illusum, imo castigatum, et ut apertius quidem dicam, mortificatum praefecto suo iterato illum praesentauerunt.
XVII
Iudaei uero necdum tantis eius iniuriis saturati, petiuerunt praesidem, ut eum crucifigi praeciperet. Quod cum ille saepius abnueret, dicens: In eo se nihil dignum morte inuenire ; tunc impia gens et cuntis abominanda, tali maledicto se damnauit, ut imprecarentur sanguinem eius uenire super se et super filios suos ; adiicientes quia ipsi legem haberent, et ille secundum legem deberet mori qui se Dei Filium praesumptuose faceret: sed ne uerbo quidem simplici diceret, nisi eo modo ut ipsi ex operibus quae in nomine Patris sui faciebat metirentur, aut coniectarent, utrum tantorum mirabilium operator Filius Dei dici et credi merito deberet. His igitur praeses tremefactus, et maxime propter illud constrictus, quod quasi maximum et intolerabile sibi metuebat obiectum: Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris , adiudicauit fieri petitionem eorum .
XVIII
Tunc imposuerunt ei crucem quam ad locum usque portaret; sed tamen quasi honorantes et compatientes ei quem tam indigna morte perimere satagerunt, coegerunt quemdam alienigenam crucem ferre post illum. Et cum uenisset ad locum qui Caluariae dicebatur, pro eo quod ibidem ad mortem condemnati truncari solebant, Christum Dominum crucifigentes; ut ex hoc turpissima mors redderetur infamior, latrones unum a dextris, alterum suspenderunt a sinistris, et his uerbis irridere gaudebant: Alios saluos fecit, se ipsum non potest saluum facere . Unus etiam de latronibus, simili bacchatus insania, dixit ad illum: Si tu es Filius Dei, saluum fac te ipsum et nos . Alter uero, cuius Deus illuminare dignatus est mentem ad cognoscendam ueritatem praesentem, increpabat socium, et obsecrauit Dominum pendentem, ut suimet in regno suo meminisse dignaretur. Cuius credulam mentem et os confitens Christus approbans, eodem die secum in paradiso illum spopondit adfuturum. Dum haec Creator a creatura quam rationabilem condidit, pertulisset, irrationabilia et insensibilia maiestatis eius nutu conterrita, defectum sui mortalibus minabantur: cum et sol in tenebras sit conuersus, et terra mota, et petrae scissae, et monumenta aperta, et rerum natura turbata, quae iniuriam Dei ferre non sustinebat. Post haec uero cum omnia reliqua quae fieri oportuerat essent impleta, ut consummaretur Scriptura quod aceto potandus esset, sitire se dixit, et cum accepisset acetum, et suum spiritum in manus Patris commendasset, dixit: Consummatum est, et sic inclinato capite tradidit spiritum . Et honorifice sepultus ab amicis, cautissime seruabatur a custodibus, metuentibus uidelicet ne die tertia, sicut ante praedixit, resurgere potuisset.
XIX
Sed angelus e coelo ueniens, milites sepulcrum euigilantissime custodientes mortuorum instar stupefactos reddidit; et post modicum recreato animo et spiritu, testes gloriosae resurrectionis eius effecit. Porro interim cum ipsi iacerent ut exanimes, pias cum aromatibus eius corrumpendi corporis uisitatrices idem angelus gratanter affatus, ne timerent hortatus est. Et quia Dominus Iesus Christus deuicto mortis imperio resurrexit certo patefecit indicio, et ut locum uiderent ubi positus erat Dominus, admonuit. Quo cum intrarent, uiderunt duos angelos in albis sedentes, unum ad caput, et unum ad pedes, quondam ibi requiescentis, et modo resurgentis, inde auctoris aeternae uitae. Cumque pauefactae coepissent egredi, aufugere cupientes, occurrit eis ipse Dominus; benignissime salutatas ad discipulos suos deuictae mortis nuntias destinauit. Et eodem die Petro specialiter apparuit. Qui et duobus ambulantibus, et de se sermocinantibus conuiator effectus, de Scripturis asseruit quia sic oporteret Christum pati, et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam. A quibus etiam inuitatus ad coenam, in fractione panis est agnitus, cum ob caecitatem cordis prius uideretur ignotus.
XX
Sero quoque cum factum esset, ipsa die apparuit apostolis suis, et eis gaudia pacis mandans insufflauit, et dixit: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt . Ad confirmanda quin etiam corda dubitantium, qui se putarent spiritum potius uidere quam corpus, ostendit eis manus et pedes recentissimae passionis signa retinentes, ut indubie resurrectionis eius fierent idonei testes. Sed illis adhuc non credentibus et mirantibus prae gaudio, ut per effectum comestionis ueritas patesceret carnis, interrogauit si haberent aliquid ad manducandum. Cumque obtulissent ei partem piscis assi et fauum mellis, manducans coram illis, reliquias dedit eis, et commemorauit haec eis esse uerba quae ante passionem suam praedixerat, quomodo necesse est sua morte mortis imperium dissolui, et in sua resurrectionis agnitione poenitentiam et remissionem peccatorum cunctis gentibus praedicari; nec non et ipsos adhuc gloriosissima Spiritus sancti missione roborari promisit. Nec tamen ita instructos et tali promissione consolatos mox abscessu corporali discedere uoluit, sed per quadraginta dies in uniuersis argumentis eos uisitauit. Nunc foribus clausis, in medio eorum consistere; nunc uero per totam noctem frustra in piscando laborantibus, ipse stans in littore multitudine piscium rete eorum compleuerat; et inter prandendum beato Petro post claues regni coelorum ac retentiones relaxationesue peccatorum, ouium suarum curam praecepit, et quia pro earumdem cura ouium crucem subiturus esset intimauit. Deinde in montem quemdam secutos in fide solidauit, et praecepit ut irent docere omnes gentes, et baptizare eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti; docentes seruare omnia quaecunque ipse mandauerat illis, et ait illis: Qui crediderit et baptizatus fuerit, saluus erit; qui uero non crediderit, condemnabitur .
XXI
Et quia irritatores Dei et increduli Iudaei, et gentes idololatriae dediti signiserant ad fidem nutriendi, dedit apostolis suis uirtutem super omnia daemonia, et ut languores curarent, caecos illuminarent, leprosos mundarent, ipsos et mortuos resuscitarent; et praecepit illis ut annuntiarent regnum Dei appropinquare. Et quia cunctis gentibus et linguis nouam hanc doctrinam praedicare debuerunt, dedit eis diuersarum linguarum agnitionem. Quin etiam ipsis et eorumdem fidei sequacibus multo maiora promisit et concessit, ita ut dum plurimarum linguarum hominibus in una loquerentur, a cunctis intelligerentur, et umbra illorum transeuntium infirmi sanarentur, et sudariis uel cingulorum fimbriis nequam spiritus fugarentur. Sed cum haec in alia regione, hoc est, in Galilaea, uel ante passionem, uel post resurrectionem suam discipulis edidisset; ut in uicinia eius loci ad alta coeli conscenderet, ubi crucis ignominiam paulo ante subiit, atque ipso quoque nomine dispensationem incarnationis, passionis, resurrectionis, ascensionis in coelum fidelibus aperiret: Bethaniam, quae domus obedientiae dicitur, unde coelos peteret, cum apostolis inuisit, doctore gentium quid significent exponente: Iesus Christus factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis; propter quod et Deus illum exaltauit . Cumque illum qui conuenerant interrogarent si dies iudicii et manifestatio regni Dei iam immineret, dicebat: Non esse illorum, uel cuiusquam mortalium; sed ne ipsorum quidem angelorum, nosse tempora et momenta, quae Pater posuit in sua potestate ; potiusque in ciuitate Ierusalem aduentum sancti Spiritus eis exspectare praecipiebat. Quo spritu roborati, testes illi essent primum in eadem urbe, deinde in tota Iudaea et Samaria, ad postremum uero usque ad ultimum terrae. Et his praemissis, eleuatis manibus suis benedixit illis; et cunctis nihil minus opinantibus, quasi pennis columbae incorruptibile corpus suum librauit ad coelum. Cuius rei mox duo angeli, hoc est, quia coelum penetraret, astipulatores astiterunt, et quia in eadem specie qua assumptus est ab illis, ad iudicandos uiuos et mortuos uenturus esset, dixerunt. Tunc ut sibi a dominatore coeli praeceptum erat, Ierusalem ingressi, sancti Spiritus aduentum suspensi praestolabantur. Qui decima posthaec die uenit, et scientiae perfectione illos edocuit, et linguarum uarietate donauit, et aduersus rabiem perfidorum roborauit: congruentibus ad haec signis ostensis, sono uidelicet flatus uehementis, et linguis igneis; cuius auctoritate confortati, resurrectionem Domini nostri Iesu Christi auctoritate prophetica comprobantes, mille Iudeorum eodem die ad fidem conuertuntur. Et in sequentibus aliquot millia. Quamdam uero turbam sacerdotum obedire fidei persuaserunt.
XXII
Interea uero dum omnia supra dicta fierent, dimisit Dominus omnes gentes ingredi uias suas, et diuersissimorum errorum opinionibus impleri; ita ut quidam solem et lunam et stellas, ministeria uidelicet humanis usibus attributa, diuinis honoribus celebrarent. Alii uero maiore dementia capti, non solum aurum et argentum, sed et ligna et lapides, quadrupedia, serpentia seu uolatilia, et ipsa terrae uirentia, pro Deo auctore uenerarentur. Tandem ergo pius creator omnium, quando et nos ipsos adinuentionum et pessimorum actuum nostrorum pigere deberet ac taedere, direxit ad nos apostolos suos qui docerent nos ab his uanis conuerti ad Deum uiuum et uerum, et exspectare Filium eius de coelis, et in perceptione Spiritus sancti quem in Christo regenerati percepimus remissionem peccatorum consequi nos crederemus.
XXIII
Huius igitur legationis nos indigni nostris temporibus uicem gerentes, obsecramus pro Christo, ut sicut quondam in baptismo, ita semper abrenuntietis diabolo et omnibus operibus eius, et omnibus pompis eius; et cognoscatis unum uerum Deum Patrem semper in coelo regnantem, et sempiternam Sapientiam eius in tempore pro nobis incarnatam, et sanctum Spiritum aeternae pignus salutis in hac uobis peregrinatione concessum; atque ita uiuere curetis, sicut Dei filios decere cognouistis, deuitantes gulae concupiscentiam, et ebrietatis insaniam, fornicationis immunditiam, auaritiae idololatriam, irae uesaniam, tristitiae nebulam, taedii rancorem, inuidiae rubiginem, inflationis inanitatem, superbiae subuersionem; et nullus cuilibet Christiano furtum aut homicidium, uel conuicium conferre, aut falsum testimonium de qualicunque crimine praesumat inurere; sed sitis inuicem benigni, et donantes uobismetipsis, sicut Deus donauit uobis peccata uestra. Et delicta praeterita poenitentiae remediis uel eleemosynarum largitate redimentes, imminentia cum Dei adiutorio praecauere studeatis. Scientes et diem generalis iudicii iam iamque proximare, et incertam singulis exitus sui horam impendere. Et quidem magni iudicii nouissima dies cunctis est mortalibus expauescenda, ut puta in qua nihil incorrectum absque aeternali poena remanebit inultum.
XXIV
Sed non minus cunctis sapientibus quotidianum Dei iudicium formidandum est, quo et quosdam probandos dispensatorie reliquit in mundo ad tempus, quosdam uero his iuste condemnatos obliuiscitur in perpetuum. Alios quoque diu iacentes in criminibus manu misericordiae suae leuat: alios autem de peracta iustitia praesumentes foedae quondam passioni concedit: hos uero quocunque uerbere coercitos usque in finem ab omni prorsus scelerum labe custodit. Quocirca sub his Dei iudiciis unicuique in hac uita metuendum est, ut in futuro iudicio ab omni metu peccatorum et mortis absolui mereatur. Deus omnipotens, qui omnes homines uult saluos fieri, et ad agnitionem ueritatis uenire , qui haec per ministerium linguae nostrae auribus uestrae fraternitatis infudit; ipse per gratiam suam eadem in cordibus uestris fructificare faciat, cooperante Domino nostro Iesu Christo, et Spiritu paracleto. Benedictus Deus in saecula. Amen.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.