Ancient Library
The Greek and Latin classics — every word parsed, every form defined

Giovanni Gioviano Pontano: De Hortis Hesperidum (Book II)

Library › Latin: Didactic & Technical › De Hortis Hesperidum (Book II)

This second book of Giovanni Gioviano Pontano’s didactic poem on citrus cultivation turns to the different kinds of citrus. The poet announces that the first part is finished and that he is called to other labours of the garden, since the offspring of the Hesperides are not of one kind: the whole family of citrus is divided into many sorts under new names, which bear different fruits on different stocks. He invokes the Pleiades and the Muses of gardens, and his own dead family, praying that roses bloom on the tomb of Virgil. Later passages lament the cruel fate that has driven a friend through foreign peoples and the kingdoms of France.

Pontano combines precise horticultural knowledge with mythological ornament and personal feeling, and the poem’s references to exile and loss reflect the fall of the Aragonese dynasty of Naples, which Pontano had served, after the French invasions. The work stands with his Urania and Meteora among the major didactic poems of the Renaissance. The text follows the edition of B. Soldati (1902).

About this edition. The Latin text comes from Musisque Deoque and its collection Poeti d’Italia in lingua latina (edition: B. Soldati, 1902, Musisque Deoque 2007), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.

Latin · Didactic & Technical
De Hortis Hesperidum (Book II)
Giovanni Gioviano Pontano · every word parsed
1
Iamque alios uocor ad cultus aliumque laborem
Hortorum; neque enim simplex genus unaue stirpis
Hesperiae soboles, ratio aut tantum una colendi.
Acrumen genus omne, nouo sub nomine, plures
5
Diditur in partes, uno quae cortice foetus
Dant alios tamen atque alio se stipite tollunt.
Pars exacta quidem prima est. Nunc o mihi, natae
Pleiones, astate atque aspirate canenti;
Uester honos agitur, uestro sub nomine crescit
10
Hoc opus et uestris mea tempora cingite sertis;
Uos quoque adeste simul facilesque estote, puellae
Hortorum memores; tuque, o mihi culta Patulci,
Prima adsis primosque mihi, dea, collige flores,
Impleat et socios tecum antiniana quasillos:
15
Sic tibi perpetuum spiret rosa, floreat urna,
Scilicet urna, tui qua conditur umbra Maronis,
Ambrosiae fundat riuos, det nectaris amnes
Mincius et niueos semper tibi pascat olores
Et laetata suos iteret tibi Mantua cantus,
20
Mantua diues auis, diues gonsagide prole,
Ac noua lucrinae stupeant ad carmina cautes,
Sistat et ipsa suos mirata Neapolis amnes.
Tu quoque partem hanc phaurusii ne despice ruris,
Francisce, armorum et studiis quandoque remissis,
25
Neu tibi displiceant siluae stachiritides, aut te
Non capiant fuluis radiantia poma corymbis.
Mars belli decus, ipse deus bellique repertor
Et Uenerem atque hortos amat atque hortensia dona;
Exemplumque dei sequere armipotentis et artes,
30
Nanque tibi Aethiopum e campis, garamantide ab ora
Poma fero, poma excubiis uigilata draconum,
Herculeae meritum clauae, noua munera gentis
Romolidum, aetheriis famam quae sustulit astris.
Ecce autem, num ne haec coelo delapsa liquenti
35
Stella nitet? Num forte nouum sese exerit astrum,
Et felix astrum et nostris aura addita coeptis?
En uirides citro siluae, en limonia rura
Praetendunt frondes? En quae panduntur et umbrae?
Quique aurum luci nemora et generosa metallum
40
Irradiant? Quibus ipsa nitent ramalia gemmis?
An coniux Ariadna uiri memor et memor horti
Sese offert? O hortenses miserata labores,
Uxor, ades: cape rastra simul, cape sarcula et ipsis
Innitens incumbe bidentibus, et frondosas
45
Falce premas citros, simul et rorantibus urnis
Funde amnes, spument plenis stagna ipsa lacunis;
Ac tandem iuuet optatos decerpere flores,
Et fructus legere, atque aestus uitare sub umbra
Ducentem socias nympharum ad plectra choreas.
50
Uos mecum Uraniae aonium instaurate laborem,
Ac mecum auricomas citrorum pangite siluas.
Hesperidum in siluis niasaei et margine fontis
Nec fructu, nec odore citro, nec munere mali
Praestat adhuc arbor; tantum sibi sumpsit honoris,
55
Si sit et ipsa arbor. Nam stipite debilis imo
Nec cono insurgit nec in aera tendit apertum,
Uiribus at defecta suis aliena moratur
Praesidia, et uallis adiuta potentibus alte
Explicat et ramos et sese extendit in artus
60
Insignis fronde et fragrantis imagine pomi;
Tanta etenim coeli mole ac uertigine pressus
Atlas, dumque humeris timet et prospectat olympo,
Inuisus citro et foemur et uestigia firmat,
Inconcussa tenens firmatis terga lacertis,
65
Suffecitque honeri et mundum ceruice refulxit.
Hinc manet accuruata et palmite flexilis arbos,
Testaturque senis cedentia membra labori,
At diues meritis et fructu et fronde superbit
Indignata umbras nemorum cauaque antra ferarum.
70
Ergo illam quernis in postibus inque dolato
Robore constitue et multo cum uimine uinci,
Immissisque hastis traiecta consere canna
Apricum ad solem, auertens Boreamque niuemque,
Effundens et laticum scatebras; ne absiste nouare
75
Tellurem radice procul, neu neglige campae
Ingluuiem cohibere manu, seu carmine dicto
Pellere limitibus magicoque auertere cantu,
Ter quod anus succincta irato immurmuret ore,
Illucet et manes lethaeae et numina ripae.
80
Prima igitur florum tibi cura supersit et omne
Impende huc studium; nam, si te gloria rerum
Delectet, iuuet hesperii et praestantia ruris,
Nec mora, dum grauidos honeret uindemia ramos
Grandiaque infixis mirere et mala columnis,
85
Ut timeas pendentem alta de mole ruinam,
Ut mediis persaepe decembribus inque furenti
Solis anhelantis rabie sit cernere gentem
In florem ruere et fructus properare recentes.
Annua quanquam et bima simulque et menstrua pubes
90
Pendeat huberibus fraternaque brachia late
Diffundat, domus alta nouis laetatur alunnis;
Usqueadeo furit in uenerem generosa propago
Natorumque et amor trahit et cura illa nepotum.
Ergo, age, crescentem prolem a borealibus auris
95
Et culmis tueare, iniecto et mergite farris,
Aut grauido centone, aut uimineo contextu,
Frigora ne perimant, pereat labor irritus anni;
Nec pigeat scenam frondentem aestate superne
Iniicere et ramis prohibere tenacibus aestus,
100
Feruentes aestus rapidi et fera uulnera Cancri,
Quanquam sole suo gaudetque calentibus aruis
Et patriam aethiopem meminit maurisiaque arua.
Sterne et humi calidumque fimum lapidesque recoctos,
Dum coelum riget; ast utroque in tempore largos
105
Funde himbres, inuerge urnas et flumina sicca.
Uere autem, cum priscus honos hortis redit et cum
Garrula limosas sedes molitur irundo
Ac tenui solitum frustratur uoce laborem,
Falce premes citri siluas annosa recidens
110
Brachia; non tamen ista tibi sit, ut annua cura.
Tum fragmenta lege et ramos secerne ualentis,
Obliquosque infige solo, tamen ut capite extent,
Stipitis aut truncum gladioque et falce dolatum
Infode et in tenui nudatum contege sulco.
115
Continuo ingentem uicino ex amne paludem
Elice, diluuioque comas immerge salubri.
Haud multum fluet, emerget uastissima silua
Solaque praecultis regnabit citrus in hortis,
Pendebunt grauidis tabulata aurata racemis,
120
Quae mox lecta tibi natalibus annua festis
Ornentur mensis, circumque domestica pubes
Libet et ante focum melle illita et undique turba
Clamet: "Io, bonus annus eat." Tu, flatibus Euri
Ne noceant, memor anteueni, siue obiice firmo
125
Praeruptorum operum longiue crepidine saxi,
Aut aduersa procul depulset uerbera laurus,
Aut circum ramosa abigens testudine cinge;
Atque Austro tueare una atque uredine salsa
Defensor nemorum generosique incola ruris,
130
Si te cura mouet tantorum et fama laborum.
Sin forte in uarias iuuet et te ducere formas
Nascentem citrum mutato et corpore mala,
Tu faciem e ligno argillae aut de cespite ductam
Subiice, et infantem tenerum nutricis amato
135
Conde sinu. Paulatim artus formabit et inde
Ducet inumbratos signato in cortice uultus,
Occultas natura hominum miretur ut artes,
Spectatum ueniant non nota ut poma Napaeae,
Ut Pomona suo laetata assurgat honori,
140
Exsultansque nouis plaudat Zephyritis alunnis.
Est nemus extremis Calabrum inuiolabile terris
Diis sacrum patriis multa et pietate uerendum,
Arborei diues foetus, uolucrumque rapinis
Opportuna domus, tuta et spelaea ferarum.
145
Hoc nemore ex ipso lucisque horrentibus olim
Aduectam memini stirpem, quae citron ab omni
Parte et odore quidem foliisque et flore referret,
Sed fructu uariata et longe aliena figura;
Uix orbem retinens, protento at corpore longos
150
Sese agit in ductus, uaria et trahit agmina cauda.
Quid moneam, ne te capiat tam indigna cupido
Hortensis monstri caelatam implere tabellam?
Ah procul infamemque notam atque auerte pudendum
Dedecus. En formosus adest chorus, ecce puellae
155
Iam cupiunt legere idalios et iungere flores:
Ne prohibe idalias carpendo a flore choreas
Infami portento aut saeua ab imagine terrae,
Neu pudor inficiat, neue ora tenerrima pallor
Deformet, suppressa tegant ne lumina palmae.
160
Aeternum tibi sic niteat uer, aurea semper
Mala adsint, spiret syrius procul hortus odores,
Nullo et acidalii desint tibi tempore rores.
Tu uero, prolem ut teneram tueare benignis
Indulgens studiis maioraque corpora formes,
165
Fige trabes, tabulata simul dispone et in altis
Infantes insterne cubilibus et frondoso
Siste toro; ducent placidam per amica quietem
Ocia, ut ignauos sopor et cibus impleat artus.
Si curae tibi sit lecta e frondentibus hortis
170
Seruare, ut uiridem teneant annosa uigorem,
Hoc age: carpe manu in tenebris, in nocte maligna,
Frondentem ramum frondenti et palmite mala,
Palmite cum ualido frondem retinentia ramumque,
Et tibi nulla suas ostendat luna tenebris,
175
Luna soporiferis sub terras abdita bigis;
Mox illa in latebris unco suspende tenaci
Et blandire manu et uentorum auerte procellas,
Aut paleis strata et stipulis arentibus; inde
Seruabunt nitidam propria cum fronde senectam.
180
Hoc uero differt citrio citrus: illa superbos
Sese agit in ramos procero et stipite surgit,
Termite at haec fragili lentoque cacumine terras
Prona petit fixisque cadens incumbit in hastis;
Huic maior soliis odor est et foetibus, illi
185
Floribus; aeterna silua uestitur uterque
Stipes et aeternam ducit sub fronde iuuentam;
Flos illi albescens medioque interlitus auro,
Hunc inspersa notat postremo purpura limbo.
Ergo ab odoratis maturo tempore ramis
190
Aurea poma legunt, plenisque relata canistris
Suffigunt laribus, diuumque altaria donant
Primitiis, sertisque deos halantibus ornant;
Sepositas etiam uestes lucensia texta
A tineis tutantur, odore medentur et ipso,
195
Arcent et tyrios tetra a rubigine comptus.
Munere quin etiam mali frondentis ab alto
Oceano (nam prisca quidem sic credidit aetas)
Pleias Alcyone Neptunnum ad litora traxit.
Multa querens fragilemque fidem thalamosque negatos
200
Et sibi praepositos Stachirae phaurusidos ignes
Clamabat, dextraque et serta et poma tenebat
Infelix coniux; ac nunc miseranda papillas
Nudabat roseoque sinu inuitabat amantem,
Nunc exerta genu primasque illapsa per undas
205
Candida reiectis ostentat crura cothurnis,
Nunc effusa comas scopuloque insignis ab alto
Crudelem uocat, ac uires superante dolore
Labitur exanimis siccaque insternitur alga.
Sensit fragrantem extremo de litore ramum
210
Neptunnus, captusque aurati munere mali
Et serto insigni, lacrimis quoque uictus amantis
Currit in amplexum cupidisque extollit in ulnis.
Illa uiri ut gremio intepuit, calidusque per ossa
Ignis it, amplexu et tenero fouet ora mariti,
215
Ornauit serto caput atque cloneide fronde,
Impleuitque sinum pomis felicibus, auraque
Extinctos reuocat praerepti coniugis ignes.
Tertia iam superat limonis cura colendae,
Et rarus labor et coepti meta ultima nostri.
220
Adsitis, nymphae cyrenides, o mihi, nymphae
Masitholae, aspirate, o quae Paliurides umbra
Gaudetis, iuuat et fluuios habitare recessus,
Et citri iuuet umbra, iuuent limonides aurae,
Hesperidum et ueteres cantu renouemus honores.
225
In manibus nemus auricomum chariteiaque arua,
Uestrum opus, o Charites; uestro nam munere quondam
Itala limonem nouerunt litora, nam uos
Et causa meministis eam et memorare potestis,
Nec uestris meritis aeternae aut parcite famae.
230
Fonte nisaeio sese Uenus aurea quondam
Lauerat et pexos comebat nuda capillos,
Purpureo Charites pingebant ora colore
Ambrosio et niueas afflabant rore papillas.
Ecce puer passis uolitans super aera pennis
235
Laetus adest, matrem amplexus, noua gaudia portat:
"Te sireneis felix Hymenaeus in oris
Expectat, thalamosque parat magnetis Amalphis;
I, propera italicos illic molire triumphos,
Mater; ament et saxa." Atque haec effatus hiulco
240
Ore, simul genitricis et ora et labra momordit.
Surrisit dea et allectis Tritonibus altum
Ire parat. Dum colla Uenus, dum pingit et ora
Ad thalamos uentura, et Amor dum territat arcu
Semideos maris et ponto minitatur et undis,
245
Interea Charites limonia dona pararunt,
Quae ferrent nuptae: triplex genus, altera foetu
Exiguo atque acrem gustu referentia sensum;
Altera quae fructu maiore et rorida succo
Huberiore, sed oblongo tamen utraque ductu;
250
Tertia quae grandi fulgent honerata uolemo,
Ac citrii referant sinuosa ab imagine formam,
Sed succo ingrato, quemque ora offensa recusent:
Hic tamen admotusque foco sensimque recoctus
Instillante anima ac tenuem conuersus in amnem
255
Ora puellarum maculis lauit, et candorem
Inducit nitidis per colla argentea guttis.
Ergo ubi concinuit festis Hymenaeus, et ipsa
Fessa est assiduis ludens Cytherea choreis,
Munere felici Charites nereida Amalphin
260
Donarunt, fuit et teneris sua gratia uerbis.
Hinc rarum accessit decus hortis, et noua siluis
Gloria gemmiferis fontes nituere sub umbris,
Candidaque auratis fulxerunt litora ramis;
Hinc et stirpis honos, hinc et chariteis Amalphis
265
Munere limonum et nemorum redolentibus auris
Ornauit thalamos, felixque Hymenaeos et aras
Pinxit flore nouo sparsitque atlantide fronde,
Et passim stratis laetata est alga metallis.
Quod uero aut uiridem trahit a radice colorem
270
Frondibus ac fructu, aut acuit sensumque palatumque,
Hinc nomen dubia certum sub origine mansit.
Est idem cunctis cultusque et cura, et iniquum
Coelum indignantur frigusque aestumque grauantur
Masitholae limones, at humida flumina poscunt
275
Auxilio et densas laurorum in praelia turmas.
Sed minor illa quidem cultu maiore tuenda;
Nanque legenda hiemi tecto ac stipanda maniplis
Et circum tabulata fimo iungenda tenaci,
Ne coeli rigor aut Boreas immanior urat.
280
Nam neque sic thalamis clausis assueta puella,
Fota sinu genitricis et ostro induta nitenti,
Aut timet obstrictas gelidis Aquilonibus auras,
Frigoris aut rabiem sub iniqui sidus Aquarii.
Iccico solem spectet, post terga uirenti
285
Seu lauro seu rore maris cingenda, nec unquam
Sola hiemi credenda tibi chariteia limon,
Et florem semper parituraque semper honorem
Aurati foetus ramo et placitura comanti;
Qualem praerupti sub uertice montis adeso
290
Litore secessu in molli, sub rupe cauata
Et baccho felix, felix amathuside myrto,
Frondenti et lauro neptunnia Mergilline
Laeta colit, non aestus eam, non frigora tentant,
Non riui crepitantis opem, non fictilis urnae
295
Exoptat sitiens, large quam thespias unda
Actiaque aoniis irrorent dolia lymphis.
Ah fatum crudele hominum et sors inuida uotis:
Ignotos nunc per populos, per gallica regna,
Horrentem ad Rheni ripam atque ad norica saxa
300
Exulat oceanique uada ad squalentia tabo
Nauifragum, extremos queritur Syncerus ad axes.
Interea sitiunt citri ac limonide in umbra
Torpet humus, decor ille horti fragrantis et aurea
Pleiadum intereunt mala, ac sine honore relictum
305
Litus et errantem dominum lacrimantur arenae;
At nympha e scopulis summique cacumine saxi
Incusatque deos, coelumque et sidera damnat,
Et saxa et miserae responsant antra puellae.
Iam reliqua insitio est hominumque industria. Nunc tu
310
Huc aduerte animum, et ueterum cape dicta uirorum.
Citrigenum species cum sint et germine et ipso
Cortice tam similes cognato et semine iunctae,
Hospitia hinc sociis iungunt communia tectis
Affines ramos, et dant capiuntque uicissim,
315
Et mutant proprios alterno foedere fructus.
Non unae hinc species, sed misto semine plures
Scinditur in partes nemus et sua nomina miscet;
Accipit et citrium limon, limonaque citrus
Hospitio, et sociis ineunt conuiuia mensis,
320
Accipit et thalamo citrium citrus, et sua tractant
Iura simul, iunctisque toris accumbit uterque.
Hinc species mistis crescit uariata figuris.
Ergo nunc ramos libro demitte sub hudo
Artifici dextra, fixo nunc iniice ligno,
325
Atque alte impacto cuneo insere, alteriusque
Cortice cum iunge, et cera mox illine adacta,
Ulmeaque obsaeptis constringe et uincula plagis,
Arceto et pluuiam coniecti cespitis haerba.
Nunc et crescentem uicino e margine uirgam
330
Admoue, et inciso leui sub uulnere libro
Sic fige, ut lento desint ne cingula nodo;
Aut et eam transmitte forato ad uiscera trunco
Mirantem latebrasque cauas et operta uiarum,
Qualis et heleis longe delata sub antris
335
Miratur maris occultos Arethusa meatus
Et coelum suspirat amicae et litora terrae,
Quaeque syracusiis spirant de fontibus aurae.
Neue excide illam; sinito de matre propinqua
Hauriat ut succos solitos, solita hubera latet,
340
Donec eam grandem natu longeque ualentem
Atque nouercales stringentem enisius ulnas
Uideris et proprio meditantem uiuere succo;
Tunc abrumpe manu materna et stirpe reuelle.
Crescet, et immensum ducet late aucta cacumen.
345
Interea, laeto surgit dum surculus auctu,
Saepe riga, saepe eductas de stipite gemmas
Euelle et duris inuerte ligonibus arua,
Et matri blandire, sua dum prole repulsa
Cogitur indignans alienos pascere foetus.
350
Quin et surgentem sobolem defende sub umbra
Frondentis rami, dum sol furit et furit aestas
Uicta siti; idem ipse in glacie tege tecta superne
Insternens crassa e stipula cannaue palustri,
Urat ne teneros rabies aquilonia thyrsos.
355
Cum primis ualida nitatur surculus hasta
A uento tutus longeque urgente procella,
Et nunc scalpello tenui, nunc molliter ungui
Detondens prima luxum compesce iuuenta.
Utendum parce ferro; sed nec tamen ipsa
360
Luxuries toleranda; parens nam crimine in ipso
Haud natos miseratur, at acri percitus ira
Increpat et dictis et poena crimen acerbat.
Atque equidem (memini) tantum se industria prompsit,
Qui diuersa quidem parua sed semina in urna
365
Condat, et educens collo breuiore stolones
Subducatque arctetque manu ac sub uincula cogat
Crescentes; hi tandem uno se stipite miscent,
Atque uno obducunt se cortice. Neue flagella
Dilabi sinito; neu summa cacumina uentus
370
Diuellat, cera linito, aut diducat adulta,
Unguine dum proprio corpus iunguntur in unum
Atque operit lentum sub eodem codice glutem.
Postquam alta steterit radice infossa et opimum
Raptarit stirpes succum, mirabere poma
375
Plenaque grataque, non uno tamen una sapore.
Sunt qui diuersos ramos, sed cortice raso,
Coniungant stringantque simul, quo glutine misto
Increscant aeque, ac fixo mox stipite iunctos
Infigant pariter, tum uulnus rite coronent,
380
Et fallax opus admota tueantur ab alte,
Quo ramo ex uno atque uno de palmite fructus
Non uni ueniant, sit honosque et gloria ruri,
Gaudeat insolito natura adiuta fauore.
Sed nec defuerint scisso qui codice adacto
385
Dilatent uulnus cuneo, mox uulnere crudo
Includant gemmas alienae stirpis alunnas;
Mox tenui obstringant uitta: non fit mora, longos
Emittunt ramos et silua litus obumbrant,
Exciso et ueteri cono sua brachia fundunt,
390
Ac dorso alterius (mirum) noua pullulat arbos.
Quin etiam alterius, nudato cortice, plantam
Uidimus alterius frondente cacumine ramos
Erigere, ingentem e tunica et subolescere siluam,
Et stirpem infamem nemora in generosa nouari.
395
Ergo castanea e molli, e praestante sagitta
Laudatae genitricis adulto et germine uirgam
Exuito, exuuias gemmisque oculisque nitentes
Seligito; his sterili spoliatum cortice truncum
Degenerem induito uincloque urgente ligato,
400
Quo sese et pluuia et solis tueatur ab aestu;
Nec te blanda manus sinito frustretur inertem,
Aut laudat tunica uitiosum arente flagellum.
Iam uideas docili e planta pubescere prolem
Frugiferam; tunc carpe manu, tunc erue ferro
405
Quod superat matre e sterili et blandire nouellis:
Mira fides, nitidis palmes se tollet alunnis.
Scilicet ut Ioue nata Fides, tellure relicta,
Detestata hominum mores secessit olympo,
Illicet emersit Fraus, admonituque deorum
410
Destitit assuetas tellus producere fruges
Sponte sua, nullis hominum ante obnoxia curis;
Cui Labor impatiensque ocii languentis Egestas
Auxilio occurrere et fato Industria maior.
Haec Indo aduexit merces, pelagoque negatum
415
Strauit iter, secuitque cauis liquida aequora uelis;
Haec armenta boum domitans summisit aratro,
Inuertitque solum, cultis dominetur ut aruis,
Praescripsitque ouibus, carpsitque e uellere lanam,
Nudaque textilibus uelauit corpora pannis,
420
Construxitque domos, frigus quis arcet et aestus;
Quaeque olim sterilis fuit arbor et horrida cultu,
Hanc ferro domuit uertitque ad munera frugum,
Insitio ut plantas foecundet et imperet hortis,
Degenerent ne poma, genusque in secla propagent.
425
Non igitur tantum pratis armenta, nec haerbae
Himbribus, aut apium debent examina rori,
Quantum de rebus merita est Industria nostris;
Cuius ope ingenium sese extulit et caput astris
Admouit, maria ac terras sibi subdidit, ut nil
430
Liquerit intentatum, ut summo e uertice Olympi
Traxerit attonitas citrii ad spectacula Musas.
Quando autem est citrio duplex sapor, acer ab ipsa
Natura ductus, dulcis ne ex arte magistra
Uenerit, in dubio est. Nam tempora longa frequensque
435
Protulit insitio genus et decus, ars quoque multa
Usus et experiens reperit simul, haec quoque ut ipsa
Mala colore aurum, sed mella sapore referrent.
Nec uero non et ueteres uoluere coloni
Punica de fibris quondam crescentia amaris
440
In dulcem mutata saporem, lotia postquam
Senserunt hominum ardenti concocta calore,
Quae postquam diffusa manu multumque diuque
Igne suo acremque attactu domuere saporem,
Concoctum et uirtus calido infregere liquore,
445
Transiit in lenem sensum purgatus amaror.
Anne hoc ipso etiam mutata et citria baccho
Siluestrem posuere animum et fregere rigorem?
Quo non ars penetrat? Palmes caedatur et ipse
Crassior, in palmumque cauetur et undique labris
450
In gyrum ductis nec pollice crassius; illuc
Infer mella liquata et grandi contege saxo,
Quod solem auertat. Postquam arida suxerit arbor
Inclusum humorem et sitiens noua pocula gliscit,
Mella cauo immersans flauentibus imbue riuis
455
Rursus, et euacuam thymbraeo nectare cellam
Distende, ac latices humano e corpore fusos
Mollibus irrora radicibus. Interea ne
Neglige frondosas toto de stipite gemmas
Uellere, mesopius ni qua liquor implet et ipsa
460
Labra trahunt dulcem mulsi de fonte liquorem;
Illas tu gemmas illaque et germina serua,
Et blandire manu et uentorum auerte procellas,
Arce hiemes, funde hyblaeos et largiter amnes.
Non derit tanto felix fortuna labori,
465
Crescet et immensum sata melle cleartias arbor,
Ornabitque hortos, ac tanto munere laeta
Diuinas natura hominum mirabitur artes,
Quanquam aduersa uiris et fortibus inuida coeptis.
Sunt qui lecta manu solerti et semina cura
470
Contingunt mulsa, siculo aut madefacta liquore;
Postquam autem traxere ipsum ad praecordia rorem
Sedaruntque sitim medicato nectare, terrae
Infodiunt et culta rigant; ea denique fructu
Iam referunt tenerumque quem quondam hausere saporem,
475
Quemque et arundineo duxere e palmite succum.
Quando et inexpertum nihil ars sinit, hoc quoque et hortis
Accedat, uel dictu etiam mirabile, de quo
Quamuis longe audax, quanquam sibi conscius usus
Addubitet: ramum foecunda e matre reuulsum
480
Decutiens capito; caesum mox undique librum
Aequatis ferro spatiis dextraque uolentem
Exuito; inde pari confossum uulnere dorsum
Stipitis alterius nudato, et ueste recenti
Induito, ut coeant extremis partibus orae,
485
Uestis et e lento mollescant uulnera limbo;
Ulmea dehinc teneris indatur cingula plagis,
Uinculaque ingentis committant uulneris ora,
Uestiat et frondes truncum toga, pellat ut himbres,
Arceat ut soles et saeuae uredinis iram.
490
Dii, facinus mirandum: haerenti e cortice cortex
Ipse nouus uictum medius rapit, atque supernis
Instillat ramis, quaeque in sua pabula traxit
Exuriens alimenta suo ut de fonte refusa
Ipse suis infundat alunnis, ipse et amicum
495
Irroret lac, ut sensim in sua nomina uertat
Ramosque frondesque et eodem semina foetu,
Ante quater nidum in tignis quam figat irundo,
Et quater extincti renouet quam funera nati;
Tantum ars ipsa ualet, tantumque industria pollet.
500
Omnibus his usus suus est. Seu forte uoluptas
Quaeratur, seu certa salus studiumque medendi
Praecipue pueris, semen lege, coniice lectum
In cyatho, et latices ad summum infunde liquentes,
Sub Ioue quos tacitae contingant frigora noctis;
505
Mane autem puero instilla: bibet acre uenenum
Lumbricis, stomacho (mirum) medicabitur aegro:
Quin et arundineis mala ipsa liquoribus ante
Arte quidem medicata coquunt, ac lenibus inde
Intingunt succis et uase madentia seruant
510
Auxilium latura et opem languentibus aegris,
Regalisque epulas uario affectura sapore.
Quid quod et in calidis fornacibus igne tepenti
Saepe liquant lectos flores, et in horrea condunt
Uitrea odoratos latices, suffimina nota;
515
Saepe et fictilibus in lancibus himbre recenti
Dimensis spatiis, macerato cortice, melle
Contingunt, siculoue premunt concocta liquore,
Atque hos atque alios conuertunt citria in usus.
Caetera te antiqui doceant exculta Salerni
520
Pectora, quis artes medicas monstrauit Apollo,
Quis rerum notae causae, quorum inclyta in agris
Silua nitet fulgentque auro radiantia culta,
Ac nemora hesperiis uinci indignantur ab hortis.
Hoc sat erit, nymphae sebethides. O mihi siqua,
525
E uobis siqua, nymphae sebethides, hudam
Benaci de fonte ferat permesida laurum,
Qua manes spargam magni senis eque sepulcro
Eliciam felicem umbram ac uenerabile numen,
Quo nemora Italiae senserunt Pana canentem
530
Et mirata suos requierunt flumina cursus,
Quo laetae in campis segetes, quo munera Bacchi
Ditarunt colles, nec non coelestia dona
Stiparunt liquidas diuino nectare cellas.
Salue, o et gregibus decus et decus addite siluis,
535
Quo ductante italae fremuere in bella cohortes,
Martiaque horrifico sonuerunt cornua cantu,
Audiit et Triuiae longe lacus, audiit et Nar,
Ac trepidae matres pressere ad pectora natos;
Salue iterum et nato felix et, Mantua, uate,
540
Felix et populis, et tanto principe felix,
Quo gonsaga domus spoliis exsultat opimis
Gallorum, cum excussa metu tremit itala tellus,
Summittitque humiles alpina ad gesa secures.
Te duce discussere iugum, Francisce, superbum
545
Insubrium attonitae gentes, quique ora Timaui
Amne lauunt populi, quos et rigat Adua diues
Gurgitibus longe et cultis Mela inclytus aruis;
Per te a seruitio caput eximit accola Parmae,
Et quas saxosi uexat ripa aspera Rheni
550
Sollicitas urbes, quas et de montibus actis
Turbat Senus aquis campo inferiore uagatus;
Et tibi nimbiferum inclinat caput Appenninus
Communi pro libertate et fortibus ausis,
Teque et arundineo incinctus ueneratur amictu
555
Eridanus, late irriguis plaudentibus undis,
Pro decore Italiae et Belgis belli arte repressis.
Macte animo, Francisce, et macte ingentibus orsis,
Assurgit cui felici Campania tractu,
Assurgit latis uenerata et Daunia campis,
560
Quaeque nitet pigro tellus madefacta Galeso,
Quodque mare Italiam supra quodque alluit infra.
Ecce autem insignis cantu atque insignior armis
Bellorum et laude et multis spectata triumphis
Parthenope tibi laeta canit, quod, te auspice, regno
565
Reddita sit, quodque e solio uenerabilis aureo
Imperitet populis sullato et marte triumphet.
Non tamen Hesperidumque hortos, berenicia rura,
Iccirco aut libycos tu dedignabere saltus,
Quos olim excisorque hydrae domitorque leonis
570
Alcides adiit, quibus et splendescere iussit
Phormiadumque et agros et litora iuncta Ueseuo,
Quos et Sirenes scopulos, quae saxa frequentant,
Aequanique serunt colles meteiaque arua,
Quosque secat Sileris frondoso margine campos,
575
Aenarie quos nostra colit, colit aspera et Ansur,
Atque Suessa, uago Liris quam temperat alueo.
Nec mihi Naiades in tanti parte laboris
Abnuerint uiridem salicis de fronde coronam,
Nec mihi culta suos neget Antiniana recessus,
580
Quis superat uites Hermi atque rosaria Pesti
Quaeque et idumaeas mittunt palmaria baccas.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.
Scroll to Top