Library › Latin: Philosophy › Aristotelis Physica, Liber II
This is the second book of Aristotle’s Physics in the Latin of Giulio Pace (Julius Pacius, 1550–1635), the Italian Protestant jurist and philosopher who taught in Switzerland, Germany and France and produced a widely used Greek and Latin edition of Aristotle’s works. His version, which deliberately stays close to the older literal tradition, begins with the distinction between things that are by nature and things that are through other causes, and the definition of nature as an internal principle of motion and rest. The sample discusses things that happen for the sake of something and the accidental causes that we call fortune.
Pace’s bilingual edition was a standard reference text for Aristotle in Protestant and Catholic universities through the seventeenth century, and his translations are valued for their precision rather than their style. His Physics thus represents the scholarly end point of the Renaissance tradition of Latin Aristotle, and it can be compared on this site with the versions of the same book by Moerbeke, Nifo, Vimercato and Périon. It is often the most faithful of them.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Aristotelous tou Stageiritou ta sozomena = Operum Aristotelis Stagiritae, [dispos.] Iulius Pacius. Nova editio), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Philosophy
Aristotelis Physica, Liber II
Giulio Pace · every word parsed
1
CAPITULUM I
Eorum quae sunt alia quidem sunt natura, alia uero propter alias causas. Natura quidem sunt et animalia et partes ipsorum et plantae et simplicia corpora, ut terra et ignis et aer et aqua; haec enim et huiusmodi natura esse dicimus. Omnia autem quae dicta sunt uidentur differentia ab iis quae non natura existunt; quae enim natura sunt omnia uidentur habere in se ipsis principium motus et status, haec quidem secundum locum, illa uero secundum augmentum et decrementum, quaedam autem secundum alterationem. Lectulus autem et indumentum et si quid huiusmodi aliud genus est, secundum quod quidem sortitum est in praedicatione unamquamque et quatenus est ab arte, ne unum quidem habet impetum mutationis innatum, quatenus autem accidit ipsis lapidea aut terrea esse aut mixta ex his, eatenus habent. Tanquam natura sit principium aliquod et causa mouendi et quiescendi in quo est primum per se, et non secundum accidens. Dico autem non secundum accidens, quoniam fiet utique sibi ipse aliquis causa sanitatis cum sit medicus; attamen non quatenus sanatur medicinam habet, sed accidit eundem medicum esse et sanari; quapropter et separantur aliquando ab inuicem. Similiter autem et aliorum quae fiunt unumquodque nullum enim ipsorum habet in se ipso factionis principium, sed alia quidem in aliis et ab exteriori, ut domus et aliorum manufactorum unumquodque, alia autem in se ipsis quidem, sed non secundum se ipsa, quaecumque secundum accidens causae fieri possunt ipsis est igitur natura quod dictum est. Naturam autem habet quaecumque huiusmodi habent principium, et sunt haec omnia substantia. Subiectum enim quoddam et in subiecto est natura semper. Secundum autem naturam sunt et haec et quecumque his insunt secundum se, ut igni ferri sursum; hoc enim natura quidem non est neque habet naturam, sed a natura et secundum naturam est; quid igitur est natura dictum est, et quid quod a natura et secundum naturam. Quod autem sit natura tentare demonstrare ridiculum est; manifestum enim est quod huiusmodi entia sunt multa, demonstrare autem manifesta per immanifesta non potentis iudicare est, quod per seipsum et non per seipsum notum est. Quod autem contingit hoc pati, non immanifestum est; syllogizare enim quis possit de coloribus cum a natiuitate sit caecus, quare necesse est talibus de nominibus esse sermonem nihil autem intelligere. Uidetur autem nonnullus natura et substantia eorum quae natura sunt esse quod primum inest unicuique non formatum per seipsum, ut lecti natura lignum, statuae autem aes; signum autem dicit Antiphon quoniam si aliquis defoderit lectum et accipiat potentiam putredo ut sit germen, non utique fieri lectum sed lignum, tanquam quod secundum accidens est esse dispositionem secundum legem et artem, substantiam autem esse illam quae etiam permanet haec patiens continue. Si autem et horum unumquodque ad aliud aliquid idem hoc passam est (ut aes quidem et aurum ad aquam, ossa autem et ligna ad terram, similiter autem et aliorum quodlibet) illa naturam esse et substantiam ipsorum. Quocirca sane hi quidem terram, alii uero ignem, alii aerem dicunt, quidam autem aquam, quidam uero quaedam horum, quidam autem omnia haec naturam esse eorum quae sunt, quod enim aliquis ipsorum existimauit huiusmodi siue unum siue plura, hoc et tot dicit esse omnem substantiam, alia autem omnia passiones istorum, et habitus et dispositiones. Et horum quidem quodlibet esse perpetuum, non enim esse mutationem ipsis ex seipsis, alia autem fieri et corrumpi infinities. Uno igitur modo natura sic dicitur prima unicuique subiecta materia habentium in seipsis motus principium et mutationis. Alio autem modo forma et species quae est secundum rationem. Ut enim ars dicitur quod secundum artem et artificiale, et sic et natura quod secundum naturam dicitur et quod naturale. Neque autem illud adhuc dicimus habere secundum artem aliquid, si potentia tantum est, lectus, nondum autem habet formam lecti, neque esse secundum artem, neque in iis quae natura subsistunt; potentia enim caro aut os neque habet adhuc sui ipsius naturam, priusquam accipiat formam, quae secundum rationem, quam definientes dicimus quid est caro aut os, neque natura est. Quare alio modo natura utique erit habentium in seipsis motus principium, forma et species, non separata existens, nisi secundum rationem. Quod autem est ex his natura quidem non est, sed a natura, ut homo, et magis natura haec est quam materia; unumquodque enim tunc dicitur cum actu sit magis quam cum potentia. Amplius fit ex homine homo, sed non lectus ex lecto; quapropter etiam dicunt figuram non esse naturam sed lignum, quoniam fiet utique si germinabit, non lectus sed lignum; si ergo hoc est ars, et forma est natura, fit enim ex homine homo. Amplius autem natura dicta ut generatio, uia est ad naturam non enim ut medicatio dicitur non ad medicinam uia sed ad sanitatem (necesse enim est a medicina non ad medicinam esse medicationem) sic natura se habet ad naturam, sed quod nascitur ex quodam in quiddam uenit quatenus nascitur ad quod igitur nascitur non ad id ex quo, sed ad quod. Forma itaque natura est; sed forma et natura dupliciter dicitur; etenim priuatio forma quodammodo est; si autem est priuatio et contrarium aliquod circa simplicem generationem aut non est posterius considerandum.
CAPITULUM II
Quoniam autem determinatum est quot modis natura dicatur, post hoc speculandum est quo differt mathematicus a physico; etenim plana et solida habet physica corpora et longitudines et puncta, de quibus considerat mathematicus. Amplius autem, si astrologia alia est an pars physicae; si enim physici est quid sit sol aut luna scire, accidentium autem per se nullum inconueniens est, et praesertim eum uideantur dicere, quae circa naturam uersantur et de figura solis et lune et utrum sphaerica sit terra et mundus an non. De his igitur negociatur et mathematicus, sed non quatenus physici corporis terminus est unumquodque, neque accidentia speculatur quatenus talibus existentibus accidunt; quapropter et abstrahit; abstracta enim sunt intellectu a motu et nihil refert neque fit mendacium abstrahentium. Latent autem qui hoc faciunt et qui ideas dicentes; physica enim abstrahunt cum minus sint abstracta mathematicis. Fiet autem hoc manifestum, si aliquis utrorunque tentauerit dicere terminos et ipsorum et accidentium; impar enim erit et par et rectum et curuum, adhuc autem et numerus et linea et figura sine motu caro autem et os et homo non amplius, sed haec sicut naris sima sed non sicut curuum dicuntur. Demonstrant autem et quae ex mathematicis magis physica sunt ut perspectiua et harmonica et astrologia; econtrario enim quodammodo se habet ad geometriam. Geometria quidem enim de physica linea considerat, sed non quatenus est physica. Perspectiua autem mathematicam quidem lineam, sed non quatenus mathematica sed quatenus physica est. Cum autem natura duplex sit, et forma et materia, ut si de simitato quid sit consideremus, sic contemplandum est; quare neque sine materia neque secundum materiam quae huiusmodi sunt. Etenim iam et de hoc dupliciter dubitabit quis, cum duae naturae sint, de utra est physici an de eo, quod est ex utrisque, sed si de eo, quod est ex utrisque et de utraque. Utrum igitur eiusdem aut alterius utramque cognoscere? Ad antiquos enim aspicienti uidebitur utique esse materiae; ad exiguam enim partem quandam Empedocles et Democritus formam et quod quid erat esse tetigerunt; si autem ars imitatur naturam, eiusdem autem est scientiae cognoscere formam et materiam usque ad aliquid, ut medici sanitatem et choleram et phlegma in quibus est sanitas, similiter autem et aedificatoris formam domus et materiam, lateres et ligna, similiter autem et in aliis, et physicae utique erit cognoscere utrasque naturas. Insuper eiusdem est id cuius gratia et finem et quaecumque sunt horum gratia; natura autem finis est et id cuius causa; quorum enim continuo motu existente, est aliquis finis ipsius motus, hoc ultimum est, et id cuius causa; quocirca et poeta derisorie adductus est ut diceret: habet finem cuius quidem causa factus est; uult enim non omne ultimum esse finem, sed optimum. Quoniam et faciunt artes materiam aliae quidem simpliciter, aliae uero operi accomodum, et utimur tanquam propter nos omnibus quae sunt; sumus enim quodammodo et nos finis; dupliciter enim est id cuius causa dictum est autem in iis qui de philosophia. Due igitur sunt artes, quae dominantur ipsi materiae et quae sunt cognoscentes artes ea, quae utitur et factiua quae architectonica est, quapropter et quae utitur. Architectonica quodammodo est, differt autem quatenus haec quidem, quae formam cognoscit architectonica est, alia autem ut effectrix materiae gubernator enim qualis sit forma aliqua temonis cognoscit et praecipit, aliis autem ex quo ligno et quibus ex motibus est. In iis igitur quae sunt secundum artem nos facimus materiam propter opus, sed in physicis est. Amplius, eorum quae ad aliquid, materia est, ad alia enim formam alia materia. Quousque ergo physicum oportet cognoscere formam et ipsum quid est? An quemadmodum medicum neruum et fabrum aes usque ad aliquid? Alicuius enim gratia unumquodque et circa ea quae sunt separabilia quidem forma, in materia autem, homo enim hominem generat, et sol; quomodo autem se habeat haec separabilis et quid sit, philosophiae primae est officium determinare.
5
CAPITULUM III
Determinatis autem his; considerandum est de causis, et quae et quot numero sunt. Cum enim sciendi gratia hoc negotium sit, scire autem non prius opinamur unumquodque quam utique coeperimus propter quid circa unumquodque, hoc autem est accipere primam causam, manifestum quod et nobis hoc faciendum est et de generatione et corruptione et de omni physica mutatione, ut scientes ipsorum principia reducere ad ipsa tentemus quaesitorum unumquodque. Uno igitur modo causa dicitur ex quo fit aliquid cum insit, sicut aes statuae et argentum phialae et horum genera. Alio autem modo forma et exemplum; haec autem est ratio ipsius quod quid erat esse et huius genera, ut ipsius diapason duo ad unum et omnino numerus, et partes, quae in ratione. Amplius unde principium mutationis primum, aut quietis ut consultor causa pater filii, et omnino faciens facti, et mutans mutati. Praeterea ut finis; hic autem est id, cuius gratia, ut ambulandi sanitas; propter quid enim ambulat? Dicimus: ut sanus sit; et ita locuti opinamur assignasse causam et quaecumque, iam mouente alio, intermedia fiunt ipsius finis, ut sanitatis macies aut purgatio, aut medicamenta, aut organa; omnia nanque haec finis gratia sunt, differunt tamen abinuicem quia alia quidem sunt opera, alia uero organa. Causae igitur fere tot modis dicuntur. Accidit autem cum multipliciter dicantur causae et multas eiusdem causas esse, non secundum accidens, ut statua et ars statuaria et aes, non secundum alterum quod sed quatenus est statua, sed non eodem modo, sed hoc quidem ut materiam, illa autem ut unde est motus. Sunt autem quaedam et abinuicem causae, ut laborare causa est bonae habitudinis et haec laborandi; sed non eodem modo, sed hoc quidem ut finis, illud autem ut principium motus. Amplius autem eadem causa contrariorum est; quod enim praesens causa huius est, hoc et absens facimus aliquando causam contrarii, ut absentiam gubernatoris nauis subuersionis, cuius erat praesentia causa salutis. Omnes autem nunc dictae causae in quatuor cadunt modos manifestissimos. Elementa enim syllabarum et materia factibilium et ignis et huiuscemodi corporum et partes totius et suppositiones conclusionis ut id ex quo causae sunt. Harum autem aliae sunt ut subiectum, ut partes, aliae autem ut quod quid erat esse, et totum et compositio et species. Semen autem et medicus et consultor et omnino ipsum faciens, omnia sunt unde principium mutationis, aut status, aut motus. Aliae autem ut finis et bonum aliorum; id enim est cuius gratia optimum et finis aliorum uult esse; differat autem nihil idem dicere bonum, uel apparens bonum. Causae igitur tales et tot sunt specie. Modi autem causarum numero quidem sunt multi, in capita uero contracti et hi pauciores; dicuntur enim causae multipliciter; et ipsarum quae similium specierum sunt prior ac posterior alia, alia, ut sanitate medicus et artifex, et ipso diapason duplum et numerus, et semper quae continent ad singulares. Amplius autem ut accidens et horum genera, ut statuae aliter Polycletus, et aliter statuarius, quoniam accidit statuario Polycletum esse; et continentes etiam accidens, ut si homo causa sit statuae, aut omnino animal; sunt autem accidentium alia aliis remotius et propinquius, ut si albus et musicus causa dicantur statuae. Praeter omnes autem et proprie dictas et secundum accidens aliae quidem ut potentes dicuntur, aliae quidem ut operantes, ueluti aedificandae domus aedificator, aut aedificans aedificator. Perinde autem dicetur et in iis, quorum causae sunt ipsae causae atque in iis, quae dicta sunt, ut huius statuae, aut statuae aut etiam omnino imaginis, et aeris huius aut aeris, aut omnino materiae, et in accidentibus similiter. Amplius autem connexe et hae et illae dicentur, ut non Polycletus, neque statuarius, sed Polycletus statuarius. Attamen omnes hae sunt multitudine quidem sex, dictae autem dupliciter; aut enim ut singulare, aut ut genus, aut ut quod secundum accidens, aut ut accidentis genus, aut ut connexae hae, aut ut simpliciter dictae; omnes autem aut actu existentes, aut secundum potentiam. Differunt autem tantum, quod actu quidem existentes et singulares et ea quorum sunt causae, simul sunt et non sunt; ut hic medens cum hoc quod qui sanatur et hic aedificator cum hoc quod aedificatur; quae autem sunt secundum potentiam non semper, corrumpitur enim non simul domus et aedificator. Oportet autem semper causam uniuscuiusque summam quaerere, ut et in aliis, ut homo aedificat quoniam aedificator est, aedificator autem est secundum aedificandi artem; haec igitur prior causa est, et sic in omnibus. Amplius aliae quidem genera sunt generum, aliae autem singularia singularium, ut statuarius quidem statuae, hic quidem huiusce. Et potentiae quidem possibilium, actu autem existentes ad actu existentia. Quot igitur causae, et quomodo causae sunt, sint nobis determinata sufficienter.
CAPITULUM IU
Dicitur autem et fortuna et casus de numero causarum esse, et multa et esse et fieri propter fortunam et casum. Quo igitur modo in his causis est fortuna et casus, et utrum idem sint fortuna et casus aut diuersum, et omnino quid sit fortuna et casus, considerandum est. Quidam enim et si sint an non, dubitant; nihil enim fieri a fortuna dicunt, sed omnium esse aliquam causam determinatam quaecumque dicimus a casu fieri aut a fortuna, ut ueniendi a fortuna in forum et reperiendi quem uolebat quidem non autem putabat causa est uelle, cum uenerit, emere; similiter autem et in aliis quae a fortuna dicuntur, semper aliquam esse accipere causam, sed non fortunam. Quoniam si aliquid esset fortuna, inconueniens utique per cum uere uidebitur, et dubitabit utique aliquis propter quid nullus antiquorum sapientum causas de generatione et corruptione dicens, de fortuna quicquam determinauit, sed (ut uidetur) nihil opinabantur illi esse a fortuna. Sed hoc mirabile est; multa enim et fiunt et sunt a fortuna et casu, quae non ignorantes quod licet referre ad aliquam causam unumquodque eorum quae fiunt, quae fiunt, ut antiquus sermo dixit, destruens fortunam, horum tamen alia quidem esse dicunt omnes a fortuna, alia uero non a fortuna. Quocirca et quodammodo erat facienda ipsis mentio. At uero neque illorum quidem aliquid opinabantur esse fortunam, ut amicitiam, aut litem, aut ignem, aut intellectum, aut aliquid aliud talium. Inconueniens est igitur siue non putauerunt esse, siue putantes reliquerunt, praesertim aliquando utentes, ut Empedocles, non semper aerem segregari superius dicit, sed ut accidit; dicit enim in mundi fabrica: saepe alias aliter sed tunc sic forte cucurrit; et partes animalium fortuna fieri plurimas ait. Sunt autem quidam qui et caeli huius et mundanorum omnium causam esse ponunt. Casum a casu enim fieri dicunt reuolutionem et motum qui discreuit, et constituit in hunc ordinem uniuersum. Et ualde hoc ipsum admiratione dignum est, quod dicant ipsa quidem animalia, ac plantas a fortuna nec esse, nec fieri, sed aut naturam, aut intellectum, aut quippiam tale aliud esse causam, non enim quoduis ex semine unoquoque fit, sed ex tali quidem olea, ex tali autem homo, caelum autem, et diuiniora sensibilium a casu fieri, talem autem causam nullam esse qualem animalium et plantarum. Atqui si sic se habeat hoc ipsum, dignum est consideratione, et bene sese habet dici aliquid de hoc ipso. Nam praeterque quod et alioqui absurdum est, quod dicitur, adhuc absurdius est, quod dicere haec, cum uideant in caelo quidem nihil a casu factum, in iis autem quae non a fortuna, multa contingere a fortuna; attamen par erat contrarium fieri. Sunt autem quidam, quibus fortuna uidetur quidem esse causa, immanifesta autem humano intellectui, tanquam diuinum quiddam existens et foelicius. Quare considerandum est et quid sit utrunque et si idem an aliud et casus et fortuna et quomodo in determinatas causas incidunt.
CAPITULUM U
10
Primum igitur, cum uideamus alia quidem semper similiter fieri, alia autem frequenter manifestum est quod neutri horum causa fortuna dicitur; id enim quod a fortuna neque eius est, quod ex necessitate et semper neque eius, quod est frequenter; sed quoniam quaedam fiunt et praeter haec, et omnes haec dicunt esse a fortuna, manifestum quod aliquid est fortuna et casus; talia enim a fortuna et quae a fortuna talia esse scimus. Eorum autem, quae fiunt, alia uero non; horum autem, alia quidem secundum electionem, ambo autem sunt in iis, quae sunt praeter necessarium, et quod frequentur sunt quaedam, circa quae contigit esse id, quod est propter aliquid. Sunt autem propter aliquid; et quaecumque ab intellectu utique agentur et, quaecumque a natura. Huiuscemodi igitur, cum secundum accidens fiunt, a fortuna dicimus esse, ut enim et quod est, aliud quidem per seipsum est, aliud autem secundum accidens, sic et causam contingit esse, ut ipsius domus per se quidem causa est aedificatiuum, secundum accidens autem album, aut musicum; itaque per se causa definita est, quae uero secundum accidens, indefinita; infinita enim uni accident; sicut igitur dictum est, cum in iis, quae propter aliquid fiunt hoc fiat, tunc dicitur a casu et a fortuna. Ipsa autem adinuicem horum differentia posterius determinanda est; nunc uero hoc sit manifestum, quod utraque sint in iis, quae propter aliquid sunt, ut causa recipiendi argentum uenisset reportaturus pecuniam, si sciuisset, uenit autem non huius gratia, sed accidit uenisse et fecisse hoc reportandi gratia; hoc autem neque ut frequenter uenientem ad locum, neque ex necessitate. Est autem finis reportatio, non causarum quae in ipso sed eligibilium et ab intellectu, et dicitur tunc a fortuna quidem uenisse, si autem proponens et huius gratia aut semper ueniens aut frequenter reportans, non a fortuna. Manifestum itaque quod fortuna causa est secundum accidens in iis quae secundum electionem eorum quae propter aliquid sunt, quapropter circa idem et intellectus et fortuna est, electio enim non sine intellectu est. Indefinitas igitur causas necesse est esse a quibus fiat quod est a fortuna, unde uidetur fortuna indefiniti esse et immanifesta homini. Et est ut nihil a fortuna uideatur utique fieri; omnia enim haec recte dicuntur; quoniam rationabiliter; est enim ut fiat a fortuna secundum accidens enim fit. Et est causa, ut accidens fortuna; ut autem simpliciter, nullius, ut domus aedificator quidem causa est, secundum accidens autem tibicen, et ueniens referat argentum non huius causa ueniens, infinitae sunt multitudine, etenim uidere aliquem uolens et persequens et uisurus et fugiens. Et dicere esse aliquid praeter rationem fortunam, recte est; ratio enim est aut eorum, quae semper sunt, aut eorum quae frequenter, fortuna autem est in iis, quae fiunt praeter haec; quare cum indefinitae sint quae sic sunt causae et fortuna indefinita est. Attamen etiam in quibusdam dubitauit utique aliquis, nunquid quaeuis sint fortunae causae ut sanitatis aut spiritus aut aestus sed non detonderi; sunt enim aliae aliis proximiores earum, quae secundum accidens causarum. Fortuna autem bona quidem dicitur, cum bonum aliquid euenit, mala autem, cum malum aliquod; prosperitas uero fortunae et infortunium, cum magnitudinem habent haec. Quocirca et cum parum abest, ut quis malum, aut bonum capiat magnum est uel infortunium esse, uel bene fortunatum, quoniam tanquam existeret, dicit intellectus; quod enim parum tanquam nihil distare uidetur. Amplius autem incerta est prospera fortuna rationabiliter, fortuna enim incerta est; neque enim semper neque frequenter possibile est esse eorum quae sunt a fortuna quicquam. Sunt igitur ambo causae, quemadmodum dictum est, secundum accidens et fortuna et casus in iis, quae possunt fieri non simpliciter neque frequenter, et horum quaecumque utique fient in iis quae propter aliquid.
CAPITULUM UI
Differunt autem quoniam casus in plus est, quod enim est a fortuna est et a casu, hoc autem non omne a fortuna est. Fortuna enim, et quod a fortuna est iis inest, quibus et fortunatos esse inerit; et omnino actio. Quocirca et necesse est circa agenda esse fortunam. Signum autem est quoniam uidetur uel idem esse cum foelicitati prospera fortuna aut prope, foelicitas autem actio quaedam est, est enim bona actio est. Quare quibuscunque non contingit agere, iis neque a fortuna aliquid facere contingit. Ob idque, neque inanimatum quippiam neque bestia neque puerulus quicquam facit a fortuna, quoniam non habent electionem; neque prospera fortuna neque infortunium his inest, nisi secundum similitudinem, ut dixit Protarchus fortunatos esse lapides ex quibus sunt arae; quod honorentur, copulati autem cum his conculcentur. Pati autem a fortuna inest quodammodo et his, cum agens aliquid circa haec agat a fortuna, aliter autem non est. Sed casus et aliis animalibus est et inanimatorum multis, ut equus casu dicimus uenit, quoniam saluatus quidem est ueniens, non salutis autem gratia uenit ut tripes casu cecidit, stetit enim sedendi causa, sed non sedendi causa cecidit. Quare manifestum est quod in iis quae simpliciter propter aliquid fiunt, cum non eius, quod euenit gratia fiunt cuius extra est causa, tunc a casu dicimus; a fortuna autem horum quecunque a casu fiunt eligibilium in habentibus electionem. Signum autem est ipsum frustra, quoniam dicitur cum non fiat quod propter aliud est illius gratia, ut ambulare; si purgationis gratia est; si uero non facta fuit ambulanti frustra dicimus ambulasse et quod ambulatio frustra fuit, tanquam hoc sit. Frustra, quod natum est alterius gratia, cum non perficiat illud cuius gratia erat, natumque erat, quoniam, si aliquis se lotum dicat frustra, quia non defecit sol ridiculus utique erit, non enim erat hoc illius gratia. Sic igitur casus iuxta nomen est, cum ipsum frustra fit; decidit enim non percutiendi gratia lapis; a casu igitur decidit lapis quoniam cecidisse potuit utique a quodam et percutiendi gratia. Maxime autem est separatum quod a fortuna est in iis, quae natura fiunt; nam cum fit aliquid praeter naturam, tum non a fortuna sed magis a casu factum esse dicimus est autem et hoc alterum; huius enim extra est causa, illius uero intra. Quid igitur sit casus et quid fortuna dictum est, et qua a se inuicem differant. At de modis causarum, in quibus est unde principium motus utrunque ipsorum est; aut enim eorum, quae sunt natura aut ab intellectu, causa semper est, sed horum multitudo indeterminata est. Quoniam autem casus, atque fortuna causae sunt eorum, quorum aut intellectus causa fit aut natura, cum secundum accidens causa aliqua fit horum ipsorum, nihil autem secundum accidens est prius iis quae per se sunt manifestum est, quod neque causa per accidens prior est ea quae est per se. Posterius itaque casus atque fortuna et intellectu et natura; quare si quam maxime coeli causa est casus, necesse est prius intellectum et naturam esse et aliorum multorum et huius uniuersi causam.
CAPITULUM UII
Quod autem sint causae, quod tot numero quot dicimus, manifestum est; tot enim numero ipsum propter quid compraehendit. Aut enim ad ipsum quid est reducitur ipsum propter quid ultimum in inmobilibus, ut in mathematicis; ad diffinitionem enim recti aut commensurabilis aut alius cuiuspiam reducitur ultimum. Aut ad mouens primum; ut propter quid certauerunt? Quoniam furati sunt. Aut cuius gratia? Ut dominentur. Aut in iis quae fiunt materia. Quod igitur causae hae et tot sint, manifestum est. Cum autem causae quatuor sint, de omnibus est physici cognoscere, et ad omnes reducens ipsum propter quid, assignauit physice materiam, formam, ipsum mouens, et id cuius gratia. Ueniunt autem tres in unam plerunque; ipsum enim quid est, et id cuius gratia, una est, ipsum uero unde motus, primum specie eadem est his; homo enim hominem generat. Atque omnino quaecumque mota mouent; quaecumque autem non, non amplius physicae sunt, non enim in seipsis habentia motum aut principium motus mouent, sed immobilia sunt. Quamobrem tria sunt negotia; hoc quidem circa mobile illud uero circa mobile quidem, sed incorruptibile, aliud autem circa corruptibilia. Quare ipsum propter quid et ad materiam reducenti redditur, et ad ipsum quod quid est, et ad primum mouens. De generatione enim maxime hoc modo causas considerant, quid post fiat, et quid primum fecit, aut quid passim est, et sic semper quod deinceps est. Duplicia autem sunt principia mouentia physice, quorum alterum non physicorum est. Non enim habet motus principium in seipso. Tale autem est, si aliquid mouet quod non mouetur ut id quod penitus est immobile, et quod omnium primum est. Et ipsum quid est, et forma, finis enim est, et cuius gratia. Quare cum natura propter aliquid sit, et hanc cognoscere oportet, et penitus reddendum est ipsum propter quid, ut quod ex hoc, necesse est hoc fieri. Hoc autem ex hoc aut simpliciter aut frequenter et si debet hoc fieri, ut ex propositionibus conclusio, et quia hoc erat quod quid erat esse, et quia melius est sic; non simpliciter sed ad uniuscuiusque substantiam.
15
CAPITULUM UIII
Dicendum igitur primum quidem quod natura eorum causarum est, quae sunt propter aliquid; postea de necessaria quomodo se habet in physicis; ad hanc enim causam reducunt omnes, quia cum calidum tale natura sit et frigidum et unumquodque talium, haec ex necessitate sunt et fiunt et apta natura sunt; etenim etiam si aliam causam dicant, solum tangentes ualere sinunt, hic quidem litem et amicitiam, ille uero intellectum. Habet autem dubitationem quid prohibeat naturam non propter aliquid facere, neque quod melius est, sed sicut pluit Iupiter non ut frumentum augmeat, sed ex necessitate; quod enim sursum latum est frigefieri oportet, et quod frigefactum est aquam factam deorsum uenire, augeri autem cum hoc fiat accidit frumentum; similiter autem et si cuipiam perit frumentum in area, non huius gratia pluit ut pereat, sed hoc accidit. Quare quid prohibet sic et partes se habere in natura, ut dentes ex necessitate oriri, anteriores quidem acutos, aptos ad diuidendum, maxillares autem latos et utiles ad terendum cibum, cum non propter hoc facti sint, sed acciderit; similiter autem est et de aliis partibus in quibus uidetur inesse ipsum propter aliquid. Ubi igitur omnia acciderint perinde atque si propter aliud facta forent, ea quidem seruata sunt, a casu constantia apte; quaecumque uero non sic, periere pereuntque, quemadmodum Empedocles dicit quae: prima hominem referunt et taurum parte secunda. Ratio igitur qua dubitauerit aliquis haec est, et si qua talis alia est. Sed inpossibile est ista hoc se habere modo. Haec enim et omnia quae natura sunt, aut semper sic fiunt, aut frequenter, sed eorum quae fiunt a fortuna, et a casu, nihil; neque enim a fortuna, neque a casu uidetur pluere saepe hyeme, sed si sub cane; neque caumata sub cane, sed si hyeme. Si igitur aut a casu uidentur, aut propter aliquid esse, si non possibile est esse haec aut a fortuna aut a casu, propter aliquid utique erunt; at uero natura sunt huiusmodi omnia; quemadmodum et ipsi dixerint qui haec dicunt; est itaque ipsum propter aliquid in iis quae natura fiunt, et sunt. Amplius in quibuscunque finis aliquis est, huius gratia agitur quod prius, quodque consequens est, ergo, ut agitur, sic aptum natura est, et ut aptum natura est; sic agitur unumquodque nisi quid impediat; agitur autem propter aliquid et aptum itaque natura est huius gratia, ut, si domus eorum, quae natura fiunt, esset, sic utique facta esset ut nunc ab arte si autem quae natura non solum natura sed et arte fierent, similiter utique fierent ut apta natura sunt propter ergo alterum, alterum. Et omnino ars alia quidem perficit quae natura non potest efficere, alia uero imitatur; si ergo quae secundum artem sunt propter aliquid fiant, manifestum quod et quae secundum naturam; similiter enim se habent inter sese in iis quae secundum artem atque in iis, quae secundum naturam posteriora ad priora. Maxime autem manifestum est in caeteris animalibus, quae neque arte, neque inquirendo, neque deliberando faciunt. Quapropter dubitant quidam, utrum intellectu, aut quodam alio operentur et aranei et formicae et huiusmodi; paulatim autem sic procedenti et in plantis apparent conferentia quaedam fieri ad finem, ut folia propter fructus cooperimentum. Quare si et natura et propter aliquid hirundo nidum facit et araneus telam, et plantae folia gratia fructuum, et radices non sursum, sed deorsum, gratia nutrimenti, manifestum quod est causa talis in iis, quae natura fiunt, et sunt. Et quoniam natura duplex est, alia quidem ut materia alia uero ut forma, finis autem haec est haec, propter finem autem caetera, haec utique erit causa, cuius gratia. Peccatum autem fit et in iis, quae fiunt secundum artem; scripsit enim non recte grammaticus, et propinauit non recte medicus medicamentum, quare manifestum est quod contingit et in iis quae secundum naturam fiunt. Si igitur sunt quaedam secundum artem, in quibus quod recte fit, propter aliquid fit, in iis autem, quae peccantur, alicuius quidem gratia aggreditur, sed frustratur, similiter utique se habet et in physicis; et monstra peccata sunt illius quod propter aliquid agit. Et in iis igitur quae a principio, utique compositionibus bouigena, si non ad quendam terminum ac finem poterant uenire, corrupto utique principio aliquo fiebant, ut nunc semine. Amplius necesse est semen fieri primum, sed non statim animalia; et ipsa massa quidem mollis prius semen erat. Amplius et in plantis inest ipsum propter aliquid, minus autem distinctum est. Utrum igitur et in plantis fiebant, ut bouigena, uiriprora; sic uitigena oleoprora? Annon inconueniens enim, sed tamen oportebat, si quidem et in animalibus. Amplius oportebat et in seminibus fieri, ut accidit. Omnino autem destruit sic dicens, ea quae natura sunt et naturam; natura enim sunt quaecunque ab aliquo in seipsis principio continue mota perueniunt ad aliquem finem; ad unoquoque autem non idem quibusque, neque quiuis semper tamen in eundem, nisi aliquid inpedierit. Id autem cuius causa et quod huius gratia fient utique a fortuna; sicuti dicimus quod a fortuna uenit hospes lotusque abiuit, cum tanquam gratia huius ueniens erit, non autem gratia huius uenerit et hoc secundum accidens; fortuna enim est earum quae sunt secundum accidens causarum, quemadmodum et prius diximus; sed cum hoc semper aut frequenter fiat, non secundum accidens neque a fortuna est; in physicis autem semper sic, nisi quid impedierit. Inconueniens autem est non opinari propter aliquid fieri, nisi uideant ipsum mouens deliberasse. Attamen etiam ars non deliberat; nanque si esset in ligno nauis faciendae ars, haud secus, atque natura faceret; quare, si in arte inest ipsum propter aliquid, et in natura inest, maxime autem manifestum est, cum quis medetur ipse sibi ipsi; huic enim similis est natura. Quod igitur causa sit natura, atque ita ut propter aliquid, manifestum est.
CAPITULUM IX
Quod autem ex necessitate est, utrum ex suppositione sit an et simpliciter. Nunc enim opinantur quod ex necessitate est esse in generatione, quemadmodum si aliquis murum ex necessitate existimaret esse factum, quoniam grauia quidem deorsum ferri apta natura sunt, leuia autem superne; quapropter lapides deorsum ac fundamenta, terra autem sursum propter leuitatem, supra autem maxime ligna; leuissima enim sunt. Attamen non sine his quidem factum est, non tamen propter haec nisi ut propter materiam, sed causa abscondendi quaedam et saluandi. Similiter uero est et in aliis omnibus, in quibuscumque ipsum propter aliquid est, non sunt quidem sine iis, quae necessariam habent naturam, non tamen sunt propter haec, nisi ut materia sunt; sed propter aliquid ut propter quid serra est talis? Ut hoc et huius gratia sit hoc tamen cuius gratia non potest fieri, si non ferrea sit, necesse est igitur ferrum esse, si serra erit, et opus ipsius; ex suppositione igitur necessarium est, sed non ut finis, nam in materia necessarium est id autem, cuius gratia fit, in ratione. Est autem necessarium et in disciplinis et in iis, quae secundum naturam fiunt quodammodo similiter; cum enim rectum hoc sit, necesse est triangulum duobus rectis aequales habere, sed non, si hoc est, illud est, sed si hoc non est, neque illud rectum est in iis autem quae propter aliquid fiunt, econtrario est, si finis erit, aut est. Et id, quod est ante, erit, aut est; si uero non, sicut ibi, si non sit conclusio, principium non erit, sic et hic finis, et id gratia cuius; principium enim et hoc est, non actionis, sed cogitationis; ibi autem cogitationis, actiones enim non sunt. Quare si erit domus, haec necesse est fieri aut existere aut esse aut omnino materiam, quae propter aliquid est, ut lateres, et lapides, si domus non tamen propter haec est finis, nisi ut materiam, neque erit propter haec; omnino tamen si non sint neque erit neque domus neque serra erit illa quidem, si non sint lapides, haec uero si non sit ferrum; neque enim ibi principia, si non triangulum duobus rectis. Manifestum est igitur quod necessarium est in physicis quod ut materia dicitur, et motiones eius. Et utraeque quidem physico dicendae sunt, causae, magis autem ea, cuius gratia; causa enim haec materia est, sed non haec ipsius finis. Et finis is, cuius gratia et qui principium est a definitione et ratione petitur, sicut in iis, quae secundum artem, quoniam, si domus est tale, haec oportet fieri et esse ex necessitate, et quoniam sanitas hoc est, haec oportet fieri ex necessitate, et esse; sic et si homo est hoc, haec si uero haec, haec. Fortassis autem et in ratione est necessarium, determinati enim opus secandi, quod diuisio huiusmodi est; haec autem non erit, nisi habeat dentes tales, hi uero nonnisi ferrea sit; sunt enim et in ratione quaedam partes, ut materia rationis.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.