Library › Latin: Biography › Vita Theophili
This verse narrative by Marbod of Rennes, in rhymed hexameters with chapter headings, tells the legend of Theophilus, the steward of a church in Asia Minor who sold his soul to the devil and was saved by the Virgin Mary. It opens with Theophilus’s virtuous life as vicedominus, devoted to the affairs of the Church and the care of the poor. When the bishop dies, he is chosen to succeed him, but refuses out of fear of the burden, despite being summoned by the metropolitan.
The poem goes on to his deposition by the new bishop, his resentment, his pact with the devil through a Jewish sorcerer, his renunciation of Christ and Mary, his later repentance and prayer to the Virgin, and the recovery of the written pact. The legend of Theophilus, translated from Greek in the ninth century, became one of the most widespread Marian miracles in the Middle Ages, and Marbod’s poem is an early and polished verse version.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 171, Parisiis 1854), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Biography
Vita Theophili
Marbod of Rennes · every word parsed
1
CAPUT PRIMUM. Theophili Uita pie coepta; lapsus in scelera, Christo et sancta Maria abiuratis.
Quidam magnorum uicedomnus erat meritorum,
Theophilus nomen; tenuit quoque nominis omen.
Quippe malum cauit, cultum Deitatis amauit;
5
Totus in Ecclesiae causis, totus theoriae,
Totus in actiuis studiis, quo pro Patre quiuis
Pauper gaudebat, per eum nec egenus egebat.
Pontificem, clerum, plebes, hic publica rerum
Spes sustentabat, et ad omnia sancta uacabat [ f. uocabat.
10
Mortuus hinc fletur praesul, conuentus habetur
Pro successore, sit eo qui dignus honore.
Complacuit sacer, ut meruit uir ad hoc memoratus;
Hic uetuit quod onus metuit graue pontificatus.
Dum petitur, nec is obsequitur, communiter itur:
15
Eligitur, quia diligitur, meritus quia scitur.
Consilium sanum uenit ad metropolitanum,
Qui iubet ut ueniat, quo confirmatio fiat.
Cogitur, excusat uicedomnus, et ire recusat:
Nec ualuit, quia plebs uoluit, quem sustulit almum;
20
Ut decuit, fert; nec tacuit quoque dicere psalmum.
Tunc a pontifice summo rogitatur amice,
Ut flectat mentem, laudet magis Omnipotentem,
Consilium mutet, nec pontificare refutet.
Clerus et accessit, eademque monendo lacessit:
25
Plebs eadem dicit, nec eum sententia uicit.
Ast importunus obnititur omnibus unus,
Dicens non esse se plura subire necesse;
Sed sibi sufficere bene credita iura tenere:
Non attentandum quo se metuat superandum.
30
Ergo renitentem, nec Patrum iussa sequentem,
Hunc dimiserunt, alium cui substituerunt,
Ordine qui functus, ritu quoque praesulis unctus,
Cum dispensaret, res Ecclesiaeque notaret
Inuidiae fastu, facienteque daemonis astu,
35
Praesul pulsatur, a multis cum uideatur
Parte quod ex omni praestaret honor uicedomni,
Et nimis elatus eiusdem sit dominatus,
Quo nisi priuetur, cito quilibet experietur,
Culmen ut inde male uilescat pontificale.
40
His praesul fractus, uicedomni discutit actus,
Quos quasi deuouit, hunc officioque remouit;
Cui successorem promouit deteriorem.
Theophili tunc res nihili factae tenuantur,
Dissimili uice, nec stabili, quia cuncta rotantur.
45
Dum sua copia, priscaque gratia ratificantur;
Sic opulentia, sicque potentia se comitantur.
Deficiunt ubi res, marcescunt illico uires;
Dat famulos fatum, sequiturque fauor dominatum.
Ista recordatus uicedomnus praememoratus,
50
Ingemuit miser, et doluit se despoliatum;
Poenituit modo, postposuit quia pontificatum.
Displicuit, prius ut uiguit per prospera fultus;
Nunc eguit, populoque fuit probro quasi stultus.
1509 Sic stupuit, sic desipuit pro sorte malorum,
55
Cui nocuit, cui subripuit fraus daemoniorum.
Nunc aliquis siquidem uir pestifer et magus idem,
Hebraeus gente, se daemone plenus agente,
Ut uidet afflictum, nec non quasi mente relictum,
Mox adit, hortatur dolor instans ut referatur;
60
Forsan prodesse; nihil, etsi narret, obesse.
Ille refert moestus causas ex ordine questus,
Diuitiae quantae, seu quantus amor fuit ante,
Quomodo priuatus uilesceret annihilatus;
Huncque recepturum, seu mature periturum.
65
Laetior his factus, est consilium dare pactus;
Pactus et hoc iurat, quod (si certum fore curat,
Iuret et ipse fidem pacto, quod tradet, eidem)
Iura gratus prisci poterit quoque sic adipisci,
Ut uicedomnatum ferat ultra pontificatum,
70
Summus summorum, quanto magis inferiorum.
Ille fidem spondet tantum monet irrita non det
Rerum promissa, nec nutet mente remissa.
Nunc, ait, ausculta qua mando fide tibi multa.
Rex meus est Satanas, res non solitus dare uanas;
75
Sed miseris solitus succurrere, dans quoque ritus
Quosque seruandos illis quos ducit amandos.
His bona suppeditat, hos rebus honoreque ditat.
Sub tenebris noctu, serua tempus memor hoc tu,
Illi te sistam; sed ne trepidaueris istam
80
Pompam, praemoneo, ueniet splendente trophaeo.
Stans tantum credas, tibi nec signum crucis edas,
Per quod eum signum nequeas reperire benignum.
Experiere bonum tunc ad tua uota patronum.
Ergo miser laetus, hoc consolamine fretus,
85
Iussis parere, nec signiter illa tenere,
Sese promittit quem sic magus in sua mittit.
Inde per horrorem noctis, dum cuncta soporem
In terris agerent, nec quauis luce niterent
Stellae uel luna, dictus miser et magus una,
90
Ut conuenerunt ad quae loca constituerunt.
Uociferante mago, Satanas rex, mortis imago,
Illius signa, turba comitante maligna,
Ipse teter, fuscus, barathri tamen igne coruscus,
Splendentique parum, decet ut regem tenebrarum,
95
Adueniens sedit sublimis. Huic magus edit:
Ecce, pater, quali, uel quam cura speciali,
Ut tua laus et honor crescant, tua iuraque, conor.
Est par seruire dominis, iussis et obire;
Est bene seruire dominis, aduersa ferire.
100
Gloria maiorum plebs est numerosa suorum.
Ergo tuam partem lucror per quamlibet artem,
Subducens Christo proprios, ut cernis in isto.
Iste potestate spoliatus, opem petit a te,
Cui nimium laeso solita faueas ope, quaeso;
105
Exemplo ductus quo proueniet tibi fructus,
Qui sic augetur, dum quis tua dona sequetur.
Haec modo praetende miserendo, pater reuerende,
Huius perpes eris dominator, si misereris.
Fili, delinquit multum, Satanas ferus inquit,
110
Qui fauet indignis per debita dona benignis,
Et nocet, ut nosti, sibimet, qui consulit hosti.
Hostis et hic meus est, nec dona ferat mea ius est.
Non mihi fas sisti signatos stigmate Christi:
His dare nil possum, quia ualde perosus eos sum.
115
Ast hic, praestari si quid uult, seque iuuari,
Christum cum Christi baptismate, matreque Christi
Abneget, abscedat et eis, mihi sponteque credat.
Ut tunc gratetur me principe, quando fruetur
Sorte mei regni sub auerni sede perenni.
120
Condelectatus mihi quando feret cruciatus,
Sustineat laetus uermes, incendia, fletus.
Hoc mihi conciuis poterit pacto fore quiuis.
Tunc mea dona feret, si nobis fidus adhaeret;
1510 Sed mihi suspecta nimis est haec perfida secta
125
Christi cultorum, quoniam mihi quilibet horum
Obsequitur, fractus aduersis, uotaque nactus,
A me discedit, et Christo rursus obedit;
Qui uehemens mea iura premens, fouet hunc reuocando,
Quem pia grata cogit, ut omnia saluet amando.
130
Theophilus dixit: Illum, quem plebs crucifixit,
Christum cum Christi baptismate, matreque Christi
Abnego: Credo tibi, Satanas. Mox talia scribi
Foedera praecepit, et eo signante recepit.
Hoc ubi perficitur, ambobus ouantibus itur.
135
Exerit ergo dolum daemon, non pristina solum
Reddere, sed plura superaddere complacitura,
Ut princeps mundi, dispensans gaudia mundi.
Nec mora, compunctus praesul, populus quoque cunctus,
Pro prius abiecto, nec iure, nec ordine recto,
140
Se peccasse sonat, uicedomnatumque redonat.
Qui mox elatus subito fastu, dominatus
Ius exercebat, renouans ut quaeque uolebat:
Ipsi parebant, ipsum cuncti metuebant
Saepius inuisit magus hunc, cui fors ita risit,
145
Ut congratetur, socius quia mortis habetur;
Ut moneat pacti Satana cum principe facti;
Neue sui doni foret immemor atque patroni,
Imo pro dono paret per cuncta patrono.
His miser intendit monitis, gratesque rependit;
150
Foedus mandatum fore iurat et inuiolatum.
CAPUT II. Poenitentia Theophili.
Sic irretitus, et rerum flore potitus,
Exsultat stultus, iam Lazarus ille sepultus,
Iam desperatus, fetensque iacet religatus.
155
Sed uerus medicus: Dormit meus, inquit, amicus,
Excitet hunc mea uis. O Christi gratia suauis!
Non peccatoris uult mortem, sed melioris
Ad studium uitae conuersum uiuere rite.
Huius praeteritae nec despexit bona uitae,
160
Quam studiis uiuis inopi succurrere cuiuis,
Quam, quae debebat, bene dispensare solebat.
Utilis ad quaeque, sibi prouidus Ecclesiaeque.
Haec Deus attendit, qui centuplicata rependit,
Uere propitius, qui Petrum uidit, et huius
165
Cor uidit, tetigit, et in hoc sua spicula figit.
Figit; quippe redit miser ad cor, protinus edit
Cordis moerorem, stupet, ingeminatque dolorem;
Namque status prisci sane cepit reminisci.
Pensat confusus, a daemonibus male lusus,
170
Lapsus quomodo sit de culmine, cum neque prosit,
Quod beat incipere, sed fine beante carere.
Estque recordatus simul aeterni cruciatus,
Ignis inexstinctus barathro quia personat intus,
Et damnatorum stridor, planctusque reorum,
175
Fetor et impurus, et uermis non moriturus.
Cogitat haec animo tunc moerens cordis ab imo;
Insomnis durat, non iam sua gaudia curat.
Quo prius immensum tumuit formidine sensum,
Deiicit afflictus, ceu uulnere qui stupet ictus;
180
Seque perisse putat. Tunc talia mente uolutat:
Ecce per admissum scelus, heu miser! heu mihi quis sum!
Dum starem tutus, quo sum labendo uolutus?
Quo pergam? Quid agam? qui mortiferam gero plagam.
Non est saluator, nisi tu Deus ipse creator;
185
1511 Ergo Dei Nato tecum Genitrice negato,
Quis me saluabit, fideique reconciliabit?
Quid prosunt fastus per iniquos daemonis astus,
Sic conquisiti, sic principe daemone niti?
En seruus factus, en perpetuo fore pactus
190
Sum ciuem Satanae me propter nomen inane,
Et pactum scripsi, quod tradens obligor ipsi.
Hei mihi! quod scripsi quis fortior abstrahet ipsi?
O si nescissem, si nunquam consuluissem
Hunc detestandum, barathroque magum cruciandum,
195
Iudice damnatum longe prius ut sceleraturm!
Cur, qui te prodit, cur quisquis te Deus odit,
Sic exaltatur, et honoribus amplificatur?
Quid ualuit mihi quod placuit, quod ab hoste petiui?
Quippe fluit quod manc cluit, quod mane cupiui.
200
Sola terit, nec culpa perit, nisi quae uenialis
Exstiterit, ceu culpa ferit mea me specialis.
Iudicium, non effugium, mihi denique restat.
Auxilium, uel consilium quia quis mihi praestat,
Ante Deum mea causa reum me quando uocabit;
205
Quodque meum scelus est, in eum spes nulla piabit.
Cumque sciam quod non ueniam mea causa meretur,
Quid faciam, cui nulla uiam spes ferre uidetur?
Quisque sibi meditatur ibi se quomodo purget,
Uixque sibi ualet; omnis ibi iustos timor urget.
210
Pro me non aliquis stabit, cum iungar iniquis.
Uae mihi tunc misero, tunc plangetur quia sero!
Hic dolor aeternus, nec luctum finit Auernus:
Hic facies saeuae, nihil auditur, nisi uae, uae.
Qui cruciatur, ad hoc reparatur, ut hic patiatur;
215
Dumque precatur ut excipiatur, ut eripiatur,
Nemo iuuatur, nemo leuatur, poena nouatur:
Mors dominatur, nec miseratur, nec satiatur.
Heu defraudatus, sum luce Dei spoliatus,
Obsitus illecebris, circumfususque tenebris!
220
Demens ergo mei sum proditor atque fidei;
Perdit enim mentem qui denegat Omnipotentem.
Heu quam peccaui, qui memet mortificaui!
Apprime uitiis animae miser implicui me,
Et minime datur ut lacrymae ueniant. At opimae
225
Si uenient, non sufficient mala tanta lauare.
Inficient magis, et facient mala cor stimulare.
Sponte rui nec pertimui me subdere sordi.
Desipui miser, ut sapui mala dulcia cordi.
Esse meum datur esse reum, nocet, heu! nocer esse,
230
Sic piceum, sic tartareum, dum uiuitur esse:
Esse perenne deinde paratur in igne gehennae.
O mi! quid faciam? pars Christi quomodo fiam,
Ut iustis iungar, fidei meritisque refungar?
Heu! quo deueni, prolapsus in extima coeni?
235
Surgere non fas est, non surgere uelle nefas est.
Hoc sed conabor, sed opem cuiusque precabor.
Quamuis peccarim, quamuis te, Christe, negarim,
Et regnatricem per saecla tuam Genitricem,
Ocius ibo tamen, eius quaerendo iuuamen,
240
Poscens reginae coelestis opem sine fine,
Nec capiens escam, nec potum, nec requiescam
Unde cibor, fletus erit, et dolor irrequietus,
Mente Deo tota fundendo gemens mea uota.
Haec audere tamen, puto criminis est cumulamen,
245
Dum peccatoris oratio sordeat oris.
Plus irritatur infensus, quando rogatur.
Et si praesumam, primordia qualia sumam?
Rumpat uindicta ne coelestis mea dicta?
Uocibus indignis ultor ne concrepet ignis?
250
Utraque poena grauis orare tacereque prauis;
Dissuadet terror, uult spes, gemitusque fit error.
Sed fas transibo, quamuis temerarius ibo.
1512 Ut potero faciam, pulsando, rogando Mariam.
Sic exhortatus uicedomnus se memoratus,
255
Et confortatus abit, in templo quoque stratus
Consolatricis mundi Domini Genitricis,
Ieiunans, plorans, pernox et perdius orans;
Atque quaterdenos peragendo dies ita plenos,
Perstitit immotus, contrito pectore totus.
260
CAPUT III. Increpatio sanctae Mariae apparentis, et spes ueniae impetrandae data Theophilo.
Astitit inde pia dicens huic uirgo Maria:
Cur sic uexaris, homo, nec fletum moderaris,
Me uexans Nati matrem per scripta negati?
Quaeris et hoc per me, cum prodideris pariter me,
265
Aut mos est hostem placari posse per hostem?
Offendet potius, et causa grauabitur eius.
Cur igitur poscis, quos sic temerasse renoscis?
Sed dum clamatis ad me matrem pietatis,
Non poterit fieri, quo possum non misereri.
270
Nam non grata parum gens est mihi Christicolarum,
Gratis prae reliquis recolit mea lumina si quis,
Nominis estque mei memor amplo corde fidei;
Hunc quouis pacto saluare benigna retracto,
Hunc extollendo, refouendo, monendo, regendo:
275
Ast irritatum labor est accedere Natum,
Me pariter potius offensio commouet eius.
Nunc tamen accedam, nec eum complexa recedam,
Dum fractum placem, dum missa feram tibi pacem
Est iudex equidem pius, at iustissimus idem,
280
Dans quod debetur, illos premit, his miseretur.
Percutit, ignoscit, ut res et gratia poscit.
Expedit hoc ergo, quo linquens crimina tergo,
Solers quisque uacet reus, illum quomodo placet.
Si tamen aequetur, plagae bene cura medetur:
285
Lenior hos curat dolor, hos decet acrior urat.
Nunc opus unguentis, nunc fortibus experimentis:
Quos nequit unctio, sedat adustio saepe tumores;
Sanat sectio, non confectio saepe dolores;
Sic correptio, quos non suasio, dat meliores;
290
Corrigit hos percussio, dirigit hos miseratio.
Dixerat. Huic fatus uir reddidit haec animatus:
Inclyta coelorum regina, salus populorum,
Gloria sanctorum, speculumque decoris eorum,
Electissima, praecelsissima mater honorum,
295
Uirgo piissima, tu certissima spes miserorum,
Tu studii, tu consilii latrix potioris,
Naufragii simul et uarii tutela laboris.
Peccaui, domina, nimis, et premit ista ruina;
O quam peccaui, qui te Dominumque negaui!
300
Confiteor, quia detineor culpis miserandus:
Et uereor, quia, quod mereor, ferar ecce cremandus.
Quippe caret uenia scelus hoc, mi sancta Maria;
At sunt inulta [ f. multa] satis exempla datae pietatis,
Indelinquentes, miserabiliterque ruentes.
305
Sic Niniuitae protelant tempora uitae.
Sicque saluatur Rahab, Israel sociatur.
Sicque manu fortis Dauid rex crimine mortis
Sese foedauit quod maiori duplicauit;
Sed quod peccauit, deflendo gradum reparauit;
310
Inde prophetia clarus quoque psalmigraphia.
Si liceat fari, mea culpa ualet similari
Petro constanti Dominum bis terue neganti:
Quem quia respexit Saluator, protinus exit
1513 Flendo satisfacere dignus, Dominumque uidere,
315
Ecclesiae princeps, ueniae quoque forma deinceps.
Donatur uenia quoque Magdalena Maria,
Quae bene dum fleuit, scelerum maculas aboleuit,
Iam Domino grata, iam saeclis concelebrata.
Sicque uocante reus Domino placet ille Zachaeus.
320
Sic statuit Paulum, quae strauit gratia Saulum.
Qui grauiter cecidit, talem Corinthia uidit.
Hinc Paulus scribit; quia talis carne peribit,
Ut uiuat melius saluatus spiritus eius.
Talis et insanus magus exstiterat Cyprianus:
325
Quot sordes illi, tot erant non forte capilli.
Quippe malignatus et daemonibus sociatus,
Iusta profanabat, paruos uteroque necabat.
Tandem compunctus redit, Ecclesiae quoque iunctus
Est per Iustinam, mentem mutando ferinam.
330
Hinc praesul factus, aliorum corrigit actus,
Martyrio dignus. Fecit Deus ista benignus:
Ut uult, ut praescit, qui nil, nisi nescio nescit.
Me quoque tantorum releuant exempla uirorum,
Ne male desperem, quia desperans remanerem,
335
Namque mei miseri potis est Dominus misereri.
Sic tu, sancta, roges, si Natum parcere coges.
Parcet enim pro te, quem parcere coge, rogo te.
Uelle tuum faciet Natus, tu praecipe, fiet.
Nempe tui iuris est ferre manum ruituris.
340
Cum naturalis tibi sit pietas specialis,
Conditionalis, et sit tibi gratia talis:
Humani generis ut casibus auxilieris
Sicut tutatrix, ut mater et ut mediatrix.
Ipse Deus certe sit nobis hic homo per te.
345
Ergo Deo mediam praestans hominique Mariam
Te, Pater, ille dedit, cui mundus totus obedit.
Huic est affandi tibi fas, Natumque precandi.
Dumque loqui proli tibi sit facundia soli,
Tam prolis carae tu uiscera sancta precare.
350
Uirgo sub haec: Fili, dixit, iam more uirili
Ad bona prisca redi, credas quoque debita credi:
Uoceque sincerae fidei mentisque fatere,
Ex me quod natus, et per tua scripta negatus,
Semper uiuentis Christus Patris omnipotentis
355
Filius est uere, qui finem nescit habere;
Et qui uenturus est, iudiciumque daturus
Secum uicturis, nec non a se perituris.
Talibus attractus, respondit homo tremefactus,
Qualiter audendo, Dominum Deumque fatendo,
360
Os queo tam dire foedatum nunc aperire;
Quod male foedaui, cum te, praesancta, negaui,
Ac ex te genitum, sacramenti quoque ritum,
Gratia quo quemque saluat baptisma, crucemque?
Tota salus hominis his rebus inest quia binis.
365
Abiurans spreui, sic ad mea damna recreui;
Fascibus elatus, sed crimine praecipitatus.
Absit mens dubia, respondit sancta Maria,
Constans accede tantum, credendaque crede,
Atque salutaris bona pristina confitearis.
370
Namque Deus uehemens pietate per omnia clemens,
Suscipiet flentem te sicque satisfacientem.
Respondit: Credo, totum tibi me quoque dedo,
Confiteorque baptisma, crucisque trophaeum;
Quod Patris et Nati, uel Flaminis est Deitati
375
Compar maiestas, nec dispar et una potestas.
Nescit et utrumque qui finem principiumque,
Est tamen utrumque qui finis principiumque,
Per quem subsistunt elementa, nec ulla resistunt.
Hinc Patris aeterna proles de sede superna
380
In saecli fine ueniens carnis genuinae
1514 Functus natura, prodit te Uirgine pura:
Te speciei, te regalis progeniei,
Te meriti deici, supra quam copia dici.
Utpote scrutantem renes et corda probantem,
385
Quem peperisti, cui placuisti, femina Christi.
Sic humanatus Deus est homines miseratus,
Praeter peccata patiens mortalia fata.
Hinc moriens, mortis fractis apud infera portis,
Sanctis illuxit optabilis, unde reduxit
390
Secum captiuum populum, se mox rediuiuum
Discipulis pandit: hinc uictor sidera scandit,
Qua sedet a dextris consors Patris Omnipotentis,
Hinc et uenturus est, iudiciumque daturus
Secum uicturis, nec non a se perituris.
395
Non accusante quoquam, uel iustificante,
Hic certis signis erit omne probans opus ignis.
Nam sibi iustorum mens conscia, siue malorum
Hic accusabit illos, uel iustificabit,
Cuique suum donans, condemnans, siue coronans.
400
Haec credens animo confessus, ob hoc tua primo
Inde patrocinia cunctorum quaero, Maria.
Ut iuuer, ut releuer, ut in hoc examine seruer,
Tu pia me Nati supplex offer bonitati.
Nec tibi sit durum quod flagitat os male purum.
405
Purifica potius illud cum uocibus eius,
Maxima delicta ne praepediant mea dicta.
Tuque Dei mater, Satanas fac reddat ut ater
Quod testamentum scripsi sceleris monimentum;
Cautio nam talis me terret ut exitialis.
410
Hanc precor, ut nosti, tollas, quoniam potes hosti.
Nam tibi posse dedit, cui uis contraria cedit.
Exere posse tuum, mea spes, defensio, scutum,
Exere posse, bonam te demonstrando patronam.
Perdar, saluabor, quiscunque tuus reputabor.
415
Tunc pia praenatis hominum mater pietatis
Talia dicentem, miseransque satisfacientem,
Sicut, ait, dixi, uos cultores crucifixi,
Una fides, chrisma, uel spirituale charisma,
Quotquot rite dicat, sacer hos mihi cultus amicat;
420
Praecipuae tales, qui culti sunt speciales.
Ergo meum Iesum pro te, quamuis ita laesum,
Supplex affabor; pedibusque uoluta precabor,
Ut restaureris gradu quo lapsus haberis.
Haec ubi uerba dedit, disparens illa recedit.
425
CAPUT IU. Theophilo peccata remissa; chirographum restitutum; eius obitus.
Tunc homo commotus tremit hoc affamine totus.
Ac ibi perstabat triduo, precibusque uacabat,
Fletibus infundens faciem, loca sanctaque tundens;
Nec quam dilexit oculos ab imagine flexit.
430
Astat rursus ei blandae Uirgo faciei,
Quem solans dicit: Tua iam constantia uicit,
Ut tibi Saluator parcat uere miserator,
Commissis ueniam propter me dando Mariam.
Hanc igitur serues, mala nec rursus coacerues,
435
Sit felix obitus pro fine boni tibi ritus.
Constat opus fine, quod quisque metet sine fine.
Ne cedas igitur, quia cedens quisque feritur
Turpius a tergo; pugnans ne cesseris ergo.
Ille refert: Utique, mi sancta, Deoque tibique
440
Me uoueo totum, firmet tua gratia uotum.
Te duce, te comite, regar usque sub ultima uitae.
1515 Non est spes alia praeter te, sancta Maria;
Humani generis sortem tu prima tueris.
Nemo sperauit frustra, te nemo uocauit.
445
Saluas quaerentes, exaudis quoque petentes.
Me credo soli tibi, tu me spernere noli.
Sitque mei cura tibi sectantis tua iura.
Et quod adhuc restat, quod adhuc me ualde molestat,
Membranam dico, data quae prius est inimico,
450
Qua teneor strictus, qua mente reuerberor ictus;
Haec fac reddatur, quia mens hinc excruciatur.
Sic iterans plorat, iterum se sternit, et orat,
Ut reddatur ei proscriptae charta fidei.
Rursus postridie splendens persona Mariae,
455
Porrigit in somno testamentum uicedomno,
Cera signante munitum, ceu fuit ante.
Experrectus at is tremit hoc signo nouitatis,
Ex nimia quem laetitia stupor, ut solet, angit.
Exsiluit, tum quae monuit spes carmina pangit,
460
Carmina talia, quae magnalia testificantur.
O sapientia, quae regit omnia, quaeque creantur,
Magnificentia, summa potentia quam comitantur!
Indignos uocat, unde duces locat Ecclesiarum,
Dans sua foedera, dans quoque munera iustitiarum,
465
Sacro numine praestruit ordine quos animarum;
Haec ueneretur, glorificetur, magnificetur.
Ergo die, quae pro requie Domino feriatur,
Turba frequens, pia iura sequens, ad templa gregatur:
Officiorum cumque sacrorum laus celebratur,
470
Haud tulit ille moram, sed stratus praesule coram,
Omnia quae gesta fuerant fecit manifesta:
Artibus ut magicis, sese credens inimicis,
Deceptus fuerit, dum mundi gaudia quaerit.
Quomodo iurarit hosti, Dominumque negarit,
475
Scripserit et pactum, signando per hoc scelus actum
Et quia compunctus sit abhinc, fideique reiunctus
Per matrem Christi, quae chartam reddidit ipsi.
Chartaque monstratur cunctis; petit, illa legatur.
Haec legitur: lecta postquam, sunt gesta retecta.
480
Illico quam pangit populus laus aethera tangit.
Praesul et ipse pius praecentor carminis huius,
Sic ait: Audite, cunctique uidere uenite
Quae Dominus fecit; fecit magnalia quae scit:
Magna potens fecit, animam lassamque refecit.
485
Imo quam strauit fera mors, hic uiuificauit.
Hinc exsultate, Dominoque Deo iubilate,
Quem peccatoris mortem sic nolle probate.
Nam reuocans mouet, et solita fouet hunc pietate,
Datque pium sanctis socium, uitaeque beatae.
490
Ista uidentes, ista stupentes glorificate:
Talia munera, tam pia uiscera magnificate.
Qualis et enitet hic qui poenitet, ecce notate.
Fructiferarum uim lacrymarum considerate.
Nam lacrymis tumor ex animis plagaeque medentur
495
Harum flumine pectora crimine lota fouentur.
Hoc medicamine pro releuamine quaeque fruentur.
Morbida, sordida, turgida, lurida sic abolentur;
Poenaque uindicis, iraque iudicis effugientur,
Quas miseratio, siue remissio uera sequentur.
500
Promeritus dolor, interitus, lacrymis remouentur.
Per gemitus, lacrymas, reditus super astra merentur.
Ergo mirari non sufficit, et uenerari,
Non enarrari, non laudibus aequiparari,
Quae sapientia, quae patientia Cunctipotentis,
505
Quae compassio, quae dilectio sit miserentis
Circa peccantes, et criminibus famulantes.
1516 Sed iam signorum uestigia cerno priorum;
Nam Moyses lator legis sacer, et mediator
Inter parentum populum, Dominumque iubentem,
510
Escis et rebus dum quadraginta diebus
Abstinet, atque uacat precibus, Dominum bene placat
Iratum populo; legem meruitque secundo.
Exemplo simili pius hic uir mente uirili,
In templo Iesu matris, sine corporis esu,
515
Expleuit numerum totidem lacrymando dierum,
Ipsum placatum dum redderet ante negatam
Propitiante pia, nec non mediante Maria.
Talia praestantem, lapsos quoque sponte uocantem,
Summum laudemus, ueneremur, glorificemus,
520
Ipsius et matrem, restaurauit quia fratrem:
Quae lucis fons est, quae lucis ad atria pons est,
Quae fouet afflictos, peccati turbine uictos.
Ipsa leuat fessos, uitiorum pondere pressos.
Haec desperatis spes, praestat opem bonitatis,
525
Porta Dei, portis haec est contraria mortis,
Mentis sincerae precibus quae sueta patere,
Per se tendentes, se suppliciterque petentes,
Cunctos admittit, Dominoque poloque remittit.
Ad quam pulsamus, oculos et corda leuamus;
530
Ad quam pulsamus humiles, aditumque rogamus;
Ad quam clamamus animis, precibus uigilamus;
Ad quam clamamus, exclusi ne maneamus.
Haec nos confortet, ut uult, et sicut oportet.
Haec nos tutetur, haec et nostri memoretur,
535
Nosque sui memores det per placitos sibi mores,
Iugi conatu gaudere suo famulatu.
Quod det possimus, det quo cum posse uelimus.
Nam cui seruimus, hac si spernente perimus?
Hanc nos expetimus, cuius praeconia scimus,
540
Ad quam confugimus, quo non fugisse nequimus.
Conspicimus siquidem per eam qua frater hic idem
Clade sit ereptus, meritum super haec et adeptus.
Ex hoc gratatur Pater, et bonus ille profatur:
Iam ritu festo sint annulus et stola praesto,
545
Uelenturque pedes; uituli pinguis quoque caedes
Nos conuiuari, gaudere det, ac epulari.
Namque tibi, Christe, peccans frater reus iste,
Uiuere desiuit, sed iam post funera uiuit.
Ac est inuentus, sub perditione retentus.
550
Hinc quid dicamus, his cum non sufficiamus?
Sed formidamus, uindictam si taceamus,
Ergo nunc flentes dulci pro carmine mentes,
Hoc suspiremus, quod non proferre ualemus.
Haec gaudens cecinit praesul sacer: Ac ubi finit,
555
Surgit humi stratus uicedomnus, eumque precatus
Est, ne seruetur, sed charta nefando cremetur.
Utque cremabatur, laus a populis iteratur,
Et Kyrie eleison, est missarum quoque Canon
Ordine perfectus; sacramentisque refectus
560
In uirtute Dei uicedomnus, per faciei
Fulsit splendorem, rutilo non sole minorem.
Cuncti mirantur haec, et trepidi uenerantur.
Plausibus hymnidicis sic ad templum Genitricis
Est Christi ductus, post praeteritos ubi luctus,
565
Corpore iam mutans aegro, tamen illa salutans
Iugi, deuota prece, spe, loca, signaque nota,
Per triduum durat, nec iam mortalia curat.
Cumque salutasset fratres, et quod superesset
Ex rebus, seruis Christi, miserisque cateruis
570
Ut dispertiuit, sine fine beatus obiuit.
Quaeque prius stratus, fouet haec loca nunc tumulatus.
Qua collaudatur, qua uirtutes operatur,
Praestans solamen iustis precibus Deus. Amen.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.