Library › Latin: Biography › Vita Paschalis II
A life of Pope Paschal II (1099–1118), of the kind included in the Liber pontificalis, attributed to a Peter of Pisa. It tells how Paschal became a monk as a boy, was trained in the liberal arts, and came to Rome at the age of twenty on business for his monastery, where Gregory VII noticed him and ordained him priest of San Clemente. On the death of Urban II the cardinals, clergy, and leading citizens met at San Clemente and chose him; he fled and hid but could not escape. The narrative continues through his pontificate, including the conflict with the emperor Henry V, the restoration of Saint Peter’s possessions, and a peace of some nine years, which the author says he witnessed.
The text is a contemporary source for the pontificate of Paschal II, a period dominated by the investiture conflict and the crisis of 1111, when Henry V imprisoned the pope. Written by a member of the Roman church, it is favourable to Paschal and mentions the Pisan expedition to the Balearic Islands under his patronage, which suggests the author’s interest in Pisa. It is the work of a twelfth-century cleric, not the eighth-century grammarian Peter of Pisa.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 163, Parisiis 1854), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Biography
Vita Paschalis II
Peter of Pisa (12th century) · every word parsed
1
Hic puer monachus factus [Cluniaci], philosophantium artibus eruditus, pro monasterii sui causis agendis, ab abbate sibi iniunctis, uicesimo suae aetatis anno Romam uenit. Quem et monastici ordinis sui grauitas, et morum honestas, et solertis ingenii circa commissum prudentia, domino Gregorio, qui summi pontificatus monarchiam catholica soliditate tunc regebat, notum fecit; et uidit eum, et expertus est, placuit, retinuit certis temporibus, in templo S. Clementis in Urbe presbyterum consecrauit. Quanta huic postmodum bona successerint, in sequentibus audietis.
Domino Urbano papa magnanimo defuncto, ecclesia quae erat in Urbe pastorem sibi dari expetiit. Ob hoc Patres cardinales, episcopi, diaconi, primoresque Urbis, primiscrinii et scribae regionarii, in ecclesia S. Clementis conueniunt. Hic cum de multis agitur, subito de hoc commodius placuit. Quod compertum uiro bono displicuit, uolensque uitare fugit, latuitque. Sed non diu potuit inuisus humano latere consilio, quem in multorum salutem diuini numinis gratia reuelare disposuit. Inuenitur, trahitur in conuentum, et conuenitur, de fuga arguitur a Patribus. « Fugere, inquit ille, me magis oportuit, Patres, quam inaequalis sarcinae pondus immoderata animi praesumptione subire; nec decebat me sacerdotem illius honoris cingulo accingere, cuius oneris uinculo inuolutus succumberem. » « Non sic, aiunt Patres, non sic facias oportet, sed illuc tua se debet cohibere intentio quo diuini intuitus cognoueris se infigere sapientiam. Ecce te in pastorem sibi elegit dari populus Urbis, te eligit clerus, te collaudant Patres, denique in te solo totius Ecclesiae quieuit examinatio. Diuinitus ista proueniunt, diuinitus hic congregati in nomine Domini, te ad summi pontificatus apicem et eligimus et confirmamus. »
Sic eo diu renitente a primiscriniis et scribis regionariis mutato nomine ter acclamatum est, responsumque: « Paschalem papam S. Petrus elegit. » His aliisque laudibus solemniter peractis, chlamide coccinea induitur a Patribus et tiara capiti eius imposita, comitante turba cum cantu Lateranum uectus, ante eam portam quae est ab australi plaga ad basilicam Saluatoris, quam Constantinianam dicunt, adducitur: equo descendit, locaturque in sede quae ibidem est. Deinde in patriarchale ascendentes palatium, ad duas curules deuenit. Hic balteo succingitur, cum septem ex eo pendentibus clauibus et septem sigillis, ex quo sciat se secundum septiformem Spiritus sancti gratiam sanctarum Ecclesiarum, quibus Deo auctore praeest, regimini, in claudendo aperiendoque, tantam rationem prouidere debere quanta solemnitate id quod intenditur operatur. Et locatus in utrisque curulibus data sibi ferula in manu, per caetera palatii loca, solis pontificibus Romanis destinata, solus iam dominus, uel sedens uel transiens, electionis modum impleuit, die altero, mensis sexti XIU die primo consecrandus in pontificem.
Consecraturi pontificem pontifices, cum frequentia populi plebisque basilicam B. Petri adeunt, quorum nomina sunt, Oddo Ostiensis, Mauritius Portuensis, Galterius Albanensis, Bozo Lauicans, Milo Praenestinus, Otto Nepesinus; et inter missarum solemnia, loco et termino quo decuit, manum sibi imponunt. Primus in consecratione Oddo Ostiensis, qui ad hoc utitur pallio, et benedixit et liniuit eum chrismate. Catholice igitur a catholicis et orthodoxis episcopis in pontificem consecratus, translato in se pallio, expletisque quae restabant missarum solemniis, cum plenitudine laudum, cum ingenti applausu populi plebisque, cum alacritate Patrum ac deuotione, dominus Paschalis papa II coronatus in Urbem rediit.
5
Dum haec Romae agerentur Albertus episcopus Aletrinus quidquid affuturum esset per oraculum uidit. Religioso cultu quaedam persona sibi apparuit, quae interroganti quis domino Urbano succederet, respondit: « Rainerius.–Ut quid? » inquit. « Propter fidem et constantiam, ait ille, elegit eum Dominus. » Et iterum: « Putasne, inquit ille, uiuet? –Uiuet, ait, sedebitque (et ostendit id scriptum) quater quaterni ternique. » Episcopus, sciturus rem, Romam uenit: quem ut uidit inthronizatum et papam: « Quod uidi, inquit, Deo gratias, uideo, et tu quantum uiues, uideas. » Et ait: « Quater quaterni ternique. Hoc numero decem et nouem annorum tempus exprimitur, nam cum tot dies, hebdomades, et menses eo superstite iam transierint, uitam eius ad totidem annos perduci per Dei gratiam exspectamus. » Robur autem et successus eius in his quae Dei sunt hominumque, multiplicabatur atque crescebat deuotione solemni, spe meliori, gratia certa. Cuncta prospera, cuncta salubria in Urbe inueniebantur; quies pro tumultu, pax pro bello, pro seditionibus concordiae gratae indissociabilesque connectebantur. Omnes gaudebant, et coelitus eum aduenisse clamabant, et merito dominari dicebant debere, qui statum Urbis, mores hominum, copias egestatesque cognouerit. Is multorum hominum saluti publice priuatimque prouidere coepit; omnibus erat amabilis, ab omnibus diligebatur, ut tanto affectu in pontificio quisque sibi applauderet, quanta familiaritate in sacerdotio cuique fuerat coniunctus.
Iamque instabant causae, multiplicabantur consilia, densioribus turbis hinc inde plebs populusque ad eum confluere coepit, in aurem loqui, noua afferre nunc certa, certiora undique nuntiare. Prouidendum sibi nunc quisque commodius coepit existimare. Turpe sibi nunc merito uideri debere dicebant haeresiarcham Guibertum, ab Ecclesia toties in capite damnatum, gloriosae memoriae domino Gregorio, Urbano magnanimo et Uictori religioso, praedecessoribus suis, mirae uirtutis pontificibus, diu acriterque aduersarium, machinari, atque pati eum se non posse clamabant omnes. Et Patres: « Si pecuniae, inquiunt, desunt, auro argentoque subueniemus. » Dumque huius depositio acriter urgeretur utrinque, legati Rogerii comitis in Urbem ueniunt, curiam intrant, et more domini ex parte comitis officiosissime papam salutant; inclinatique ad pedes eius posuerunt auri uncias mille. Id tam deuote susceptum est quam opportune mandatum. His auxiliis ad expugnandum praedictum haeresiarcham de superioribus collatis, audaciam adeptus dominus pontifex. « Operari, inquit, iam, Deo gratias, magis quam consiliari possumus. Albae erat Guibertus, dedit operam, expulit eum ab Alba. Defectio Albae exterminauit eum ab Urbe, suosque obstitit homo dum potuit, praeualuit Deus cum uoluit. Miser Guibertus, iam non papa, quin nunquam papa, dimissa Urbe, nec adhuc securus, in castellum se proripuit: et hic minus [tutus], et merito. Nam dum superbe Deum, quem in seruis suis offenderat, fugere nititur, infelix subita morte praeuentus, diabolum, cui contumaciter seruiuit, inuenit. Transitus, imo mortis illius diem scire existimo indignum fore mortalibus, eiusque memoriam in terris scribere, cuius nomen Deus in coelis de libro uitae deleuit. Haeresiarcha fuit: hic sibi sit titulus. »
Diuino igitur iudicio de medio sublato Guiberto, et Rauennas superbia cecidit, et Romana respirauit Ecclesia, nec tamen incentori malorum diabolo defuit materia, qua et unitatem diuideret et turbaret Ecclesiam. Duo statim eliguntur papae, alter post alterum. Et unus quidem eodem, alter uero post centesimum quintum electionis suae diem a fidelibus captus; qui Albertus uocabatur, apud S. Laurentium retrudi; et qui Theodericus, apud Sanctam Trinitatem in Caua eremiticam uitam addiscere, Patrum iudicio adiudicati sunt; sicque deiecit eos Dominus dum alleuarentur . Eligitur et tertius, Maginulfus nomine. Hic, quia necromantiae fabulis simplicem populum, illos maxime qui conscientia scelerum uel ambitu futuri successus ad cum refugium fecerant, allicuerat, grauem in Ecclesiam calcem impressit. Sed dum auguriis fisus, pontificium adipisci nititur; quod ex diabolo dari non potuit, diuinis destitutus auxiliis merito amisit, et sacerdotium, quod sine Deo arripuit, tenere non licuit misero: amisit et urbem, ut exsul graui inopia miseriisque afflictus (corrosa, ut aiunt, lingua) uitam cum carne [ an crimine?] finiret. Sic uno, altero, et tertio impiae sedi cedentibus, deficientibusque, confessis haeresim suam; quae pie praeerat (uniuersis Ecclesia) in uno, qui erat dominus Paschalis papa, conualuit quieuitque.
Eo tempore dominus papa ciuitatem Castellanam per suos aggressus, locum satis natura munitum, nuta Dei auxilioque in uirtute obtinuit: parum post obtinuit et Beneuentum. His diebus Petrus de Columna Cauas, oppidum de iure B. Petri, inuaserat; sed dum aliena contumaciter retinere nititur, turpiter amisit et propria. Egressus Urbe dominus papa Cauas recipit: Columna et Zagarolum, oppida iuris illius, sapienter expugnata, prudenter sunt capta. Aiunt et prodigia his annis fuisse. Mare locis quibusdam passibus uiginti plus solito littus occupasse, quibusdam passibus plus minus centum in altum tumuisse: coelum, papilionis in modum, zonis rubeis subrubeisque a superiori ad inferius insignitum apparuisse: iris totum fere id comprehendit.
In meridie per dies XXIX cometa apparuit, mirae potentiae longitudinisque, ut quod superesset coeli quartam partem occuparet, et ante occasum solis cum sole appareret. Sed et adhuc fumigat sceleratorum Aetna, Paschalicis superata uirtutibus: tantoque frequentius interius aestuat, quanto solidius exterius compilatur: quoniam Corsorum [uici], uidelicet Stephani et filiorum et fratrum eius iam per dominum papam Paschalem omnes destructi erant. Qui Stephanus nimis in ira exarsit, ecclesiam B. Pauli cum omnibus bonis apprehendit, omnesque reos sibi consociabat, sicque ciuitatem confundebat: nihil in Urbe tutum, nihil extra securum, fasque nefasque simul. His stimulis primores curiae instigati, ecclesiam B. Pauli et oppidum quod Stephanus occupabat, clauibus Ulyssice expressis in ceram et ad earum exemplar de ferro confectis, noctu dispositis insidiis, caute aggrediuntur: dumque illi interius negligunt quod exterius timent; nostri exterius fingunt quod interius machinantur; capta turri, patentibus portis, copiis introductis, sentiunt subito quod non suspicabantur. Utrinque pugnatum est acriter: illis interior turris et ardua porticus seruabat uires, illis facilis ingressus et certa auxilia augebant audaciam. Mane dominus papa cum plenitudine ciuium oppidum aggressus, cepit quoque; et Stephanum sacrilegum eiecit: quem, quia monachus uidebatur, illaesum abire dimisit
10
Hostibus Ecclesiae sic exterritis, et Urbe sedata ex parte, eo anno dominus papa in Tusciam apud Florentiam concilium celebrauit: in quo cum episcopo loci de Antichristo, quia eum natum dicebat, satis disputatum est: sed ob frequentiam populi, qui ob rei nouitatem audiendam hinc inde confertim tumulatimque confluxerat, nec concilium finem, nec disputatio deliberationem habuit. In Longobardia etiam apud Guardastallum celebrauit concilium, in quo quidem de inuestituris, de hominiis et sacramentis episcoporum, laicis exhibitis exhibendisque, certis capitulis statutum est. Sic pertransiuit usque in Franciam, et Trecis concilium celebrauit: in quo multa quae ordinanda erant, ordinauit; et quae abroganda erant, bona fide destruxit.
Reuersus itaque dominus papa, ut solet esse in absentia principum, Urbem turbatam inuenit: superiorem [scilicet] maritimam per eum quem dimiserat Stephanum defecisse, et in sui ditionem attractam occupari. Creuit indulgentia malus, quia pietatis affectu mulceri [non] potest quo sit bonus, qui nunquam desinit esse malus. Superbe scilicet armauit exterius, quae turpiter intus perdiderat: Ponteclem et Montemaltum, oppida de iure B. Petri, copiis muniuit et armis. Haec dominus papa aggressus, alterum quidem cepit; alterum, ob impatientem in locis [istis] autumnum, depopulatis quae extra erant, dimisit. His pauoribus [consternabantur] simplices populi nouas seditiones oriri, antiqua bella resuscitari, alterum in nece alterius pasci existimantes; cum nihil eis timendum foret, ob latrocinia factionesque eo deficiente. Haec aequo animo ferebat dominus papa, tum quia inaequalitas temporis tunc eum prohibebat, tum quia in Apuliam transire disposuerat. Ob hoc accitis fidelibus, Lauicano episcopo, Ecclesiarum curam; Petro Leonis et Leoni Frangipani, Urbem et urbana; Ptolomaeo, caetera quae extra Urbem erant B. Petri patrimonia et principem militiae nepotem suum Galfredum, tuenda commisit; ipse dispositionis suae articulo usus, transiuit, moratusque ut debuit, quod decuit fecit, cum debuit rediit.
In itinere erat [quando] audiuit in Urbe seditiones innumeras terribilesque connecti: extra, Anagniam, Prenestem, Tusculanum, ipsas etiam Sabinas defecisse; huius defectionis caput roburque Ptolomaeum fore; asciuisse sibi Petrum de Columna, abbatem Farfensem; Romanorum copiam, Albam Maritimamque fidem seruantium, hostilibus irruptionibus depopulatam; ipsum Ptolomaeum submurmurasse [occupandam Albam] ne inde aditus pateret domino papae redeunti ad Urbem. Sed Dominus, qui B. Petri fide Ecclesiam solet tueri, reditum dedit prosperum. Accito Caietano duce Ricardo de Aquila, ut huius itineris dux sibi esset, iniunxit. Triduo post in Maritimis nos assecutus est, atque sic Dei et B. Petri auxilio [Albam] usque peruenit. Albae uero dominus papa tanta deuotione susceptus est, quanto desiderio exspectatus: et soluto donatiuo, quod haereditariis militibus debebatur, Romam uenit. Quos hic hostes, quos fideles sociosque inuenit, plene cognosci non potuit: dum uero cum suis consedere coepit, omnes B. Petri possessiones recepit: inter quas cum magno labore et multa nece hominum Tiburtinum suscepit. Parum post Capitolium ascendit. « Hic, inquit, Montalto et caetera B. Petri patrimonia de Stephani abbatis manibus euellenda sunt: et ob pertinacem eius superbiam, in propriam personam uindictam sine misericordia dignum est irrogare. » Paruo igitur praelio, sed horrendo satis, captis domibus subuersisque turribus adeo sunt exterriti, ut et patrimonia B. Petri et caeterarum ecclesiarum, quae iniuste usurpauerant, redderent; et obsides, tactis sacrosanctis Euangeliis, darent, se de perpessis nec uindictam sumere, nec ultra turpibus conditionibus Ecclesiam afficere. Uictor igitur in toto dominus papa comprouincialibus pacem dedit, fidam satis solidamque: et suis erat quisque contentus.
Uiguit autem pax, quoadusque exterminatorem terrae Henricum, Henrici filium, diuinae ultionis ira in Italiam traxit. Quid uero praedictus hostis Ecclesiae in itinere operatus est, longum est per singula ambulare atque enuntiare: tamen in quantum possumus sub breuitate posteris significare curamus. Ciuitates multas et castra in itinere, dolo pacem ostendendo, subuertit; ecclesias destruere non cessauit; religiosos ac catholicos uiros capere, quos inuenire poterat: quos uero habere non poterat, a propriis sedibus expellere non desistebat. Sic impie agendo per Longobardiam et Tusciam usque peruenit. Cum uero Romam peruenit, quid mali in ea, quae caput est totius mundi, operatus est, res ipsa clare demonstrat. Prius iurauit, sed peierare deinde minime dubitauit: quod facere potuit, non renuit: quod facere non potuit, non pro Deo, sed hominum timore dimisit. Ut dictum est, cum coepit ciuitati appropinquare, ubi admoniti erant maiores Urbis, uti moris erat, et clerici a porta ciuitatis, quae iuxta castrum S. Angeli sita est, usque ad ecclesiam B. Petri, omnes planetis, cappis atque dalmaticis induti, eum ad processionem susceperunt. Maiores uero, uidelicet cardinales, episcopi et presbyteri, cum diaconis atque subdiaconis caeterisque ordinibus, cum domino papa Paschali, intra ecclesiam B. Petri exspectauerunt. Proceres uero, uidelicet iudices, aduocati, scriniarii, omnes cum eo in comitatu uenerunt eamdem laudem ei ut alii ferebant referentes, atque dicentes: Henricum regem S. Petrus elegit.
Susceptus itaque a summo pontifice non prius ecclesiam intrare uoluit, quam eam suo iure suoque dominio a suis fidelibus detineri uidisset. Deliberata est itaque ei ecclesia, et omnes munitiones circumquaque sitae; et in hac deliberatione obsides dedit, uidelicet nepotem suum et alios barones ostendendo fidem seruaturum, quam penitus male seruauit. Dominum papam Paschalem dolo et fraude, cum episcopis et cardinalibus caeterisque ordinibus, et cum proceribus quam multis, apprehendit: de aliis uero maximas strages fecit: clericos uero, archipresbyteros, presbyteros exspoliauit, planetas et thymiamata eis auferendo: et proprias uestes, ex quibus uestiti erant, minime dimittebat, nec etiam subtalaria atque femoralia eis habere permittebat. Haec uero acta sunt mense Februari II Idus, anno Dominicae Incarnationis 1111, ind. IU. Eodem namque die Dominica qua legebatur euangelium: « Assumpsit Iesus duodecim, etc., et ait illis: Ecce ascendimus Hierosolymam et consummabuntur omnia quae scripta sunt per prophetas de Filio hominis, quoniam tradetur gentibus, et illudetur, et flagellabitur et conspuetur. » Ascensio ista descensio fuit: quoniam ut Dominus a malignis perpessus est iniuriam, sic et iste a barbaris malitiose captus est. Consummata sunt in Christo, quia a prophetis praenuntiatum est eum passurum Hierosolymis; in isto, quoniam iam multis uicibus dictum erat, non iturum, si uero iuisset, non prius rediturum quam omnia quae uellet faceret. Traditus fuit uidelicet a suis et non ab extraneis: flagella multaque opprobria diu ab eis perpessus est. A praedicto namque die uidelicet a II Idus Febr. usque ad U Kal. Maii, deuotus Dei pontifex multis affectus est cruciatibus: tamen ad ultimum, pro deliberatione Ecclesiae et multorum captiuorum qui cum eo detenti erant, quamdam cum praedicto exterminatore pacem composuit; sed [non] diu durauit.
15
Discedente igitur eo, uidelicet Henrico, Romam pax rediit: non illa quam insimul composuerant, quoniam minus boni continens erat: sed terrae pax est reddita, quia omnes possessiones B. Petri, quas abstulerat, B. Petro sunt collatae. Uiguit autem pax annis plus minus nouem, posteris uix credenda: quam profecto uidi tantam, quantam et timidus bubulcus exoptat, et audax perhorrescit latro, ut quisque locus depositum tueretur. Quid autem egregia Pisanorum industria et admirabilis pertinacia per eumdem Dominum papam Balearibus insulis Efisae et Maioricae contulerit; quem apparatum, quas copias supplementumque quemue legatum ipsi habuerint, quo consule, sub quo imperatore militauerint, cuiux uexilli indicia secuti fuerint, quisue eorum fortiter [fecerit], quot nauibus et quomodo ierint, quid naufragii quidue laboris in reficiendis ratibus passi sint; illud etiam gloriosum admirandumque subsidium quod non desperauerint; quomodo etiam euulsis captiuis, direptis spoliis, subuersis urbibus uictores redierint, quia digno uolumine comprehendere disposui, suo loco et suo tempori distuli.
Huius temporis prodigia. Apud Mamistram terraemotus muros omnes domosque subuertit, maioremque partem hominum ruina inuoluit; quam dum miles quidam fugere nititur ad Antiochiam properans, subito hiatu terrae cum equo absorptus, prius est sepultus quam mortuus. Ibidem alio hiatu terrae hos interceptus, dum corpore inferius fluxit cornibus superius haesit. Romae in basilica Lateranis fulmen sacram turrim percussit, partem culminis et gallum aeneum uento uersatilem campanasque deiecit, et quassato angulo eiusdem basilicae sepulcrum papae quod erat inferius omnino destruxit. Aedem S. Pauli ex tribunali, igne de coelo tactam, destruxit, ut et tecti plumbum conflaretur, et trabes uisibiliter arderent; profecto arderet tota, nisi aqua et auxilio apostolorum confluentes populi Urbis obstarent: monstrant indicia trabes. Beneuenti bicipitem, sine pedibus natum [audiui] Romae in porticu Gallae uidi id quoque prodigium, Gloriosam nomine et uirtute, Bonum filium, iuuenem audacissimum, tunc gladium ferentem et hastam, in armo dextro cepisse, suscipiensque eum: « Tune es ille, ait, nequam, qui uirum meum interfecisti? » et abstracto cultro de supparo quem tenuit, euiscerauit; uolentibusque sumere uindictam: « Utquid ille, inquit, uirum meum interfecit? » Sic pro poena gloriose [sumpta] gloriosa mansit.
Anno XUII pontificatus dicti domini papae, anno pacis X mense primo [ id est Martio] die 26 mensis, die transitus Domini, ira Dei de manu calicis eius de terra ascendit. Porro Urbis praefecto defuncto, homines scelerati, seditiosi, proni ad malum priuatis negotiis male, publicis pessime prouidentes, inconsultis Patribus primoribus, puerum adolescentem in Urbis praefectum eligunt: cuius modus, imo excessus hic est. Dum domi in cilicio pater praefectus moritur, extra in gradibus filius praefectus eligitur: patris cadauer ad ecclesiam ducitur, filii fastus ad loca praefectoria destinatur; patri exsequiae funeris in ecclesia, filio laudes praefectoriae in atrio applaudunt; illi patrem Deo rationem redditurum in sepulcro deponunt, isti filium iuraturum populo in ambonem ponunt et subleuant. Miserabilis casus utrorumque. Et tu exsequias funeris pro comitiis filii perdidisti, pater: et tu comitiorum applausum pro patris exsequiis amisisti, fili. Concludat igitur qui uult, dicatque, malo patrem terminasse exitu, cuius in morte uxor gaudeat, laetetur filius, domus tota exsultet filium principiis inchoasse nequam, cuius in comitiis mater laceratis crinibus plangat, filius scissis uestibus gemat, tota domus tristetur.
Turbauit dominum papam totamque curiam simul et patris mors et excessus filii. Initoque consilio: « Quia nostra, inquit, ante tempus occupant, merito et non sua in tempore perdunt. Uade P. [Petre] et te Constantine, et ex omnibus quae ad praefecturam pertinent, ad curiae commodum, in testimonium huius nostri uenerabilis diaconi, te inuestias. Parui iussis: in reditu tumultum insidiasque in domini papae necem persensi: prouidi auxiliis in subsidiis positis, loco ac tempore egregie facturus: deinde sic sibi adfuturum fore denuntiaui. » Iamque ille, cum tumultu populi plebisque, Constantinianae basilicae limen pede tetigerat; cum subito oleum consecrandum in chrisma, iam infectum balsamo confectumque, tracto uase, diffusum est. Turbari Patres, mirari dominus: nec credebant prodigium, eo quod in prosperitate positi, nullius periculi casum adfuturum timebant. Ac iterum alio oleo confecto, dominus pontifex, ad exsequendum tantae solemnitatis mysterium, ad altare ascendit. Iamque ex tribunali sede orationem, « Deus a quo et Iudas reatus sui poenam et latro confessionis suae praemium sumpsit, » incoeperat; cum illi puerum scissis uestibus, inter altare et tribunal, sibi opponunt, confirmari eum in Urbis praefectum petunt. Cumque ut eius domini moris erat, ob incoeptum officium respondere differret, irasci illi, magnis acelamare uocibus, Deum sibi testem facere, in uota iurare, ni responderit; aliterque si senserit, atrocis fati miserias eo die uisurum. Tandem dominus: « Quid, inquit, confirmari eum in praefectum petitis, quem nec nos digne dare, nec uos hodie honeste petere potestis? cum uos hodierni funeris exsequiae a comitiis merito subtrahant, et nos solemnis diei charismata ab huiusmodi iuste remoueant? quibus peractis respondebitur digne. » Et illi: « Pro uelle nostro nos dispositis utemur; » tumultuantesque discedunt: fecissentque dispositis uiam, nisi eorum, quae ira tumuerat, nostrarum copiarum timore eneruaretur audacia.
Die altero, die Parasceue, cum omnium ciuium huius Urbis, maxime uetusti moris sacra deuotio per loca sancta, per martyrum coemeteria, per uotiua solemnia, pedibus discalceatis in Urbe suburbiisque confertim diffunderetur; illi simplicem populum plebemque in factionis suae charybdim sub armis iurare compellunt: itidem die magni Sabbati, die Paschatis grauius. Secunda feria eunti domino ad basilicam B. Petri, iuxta radicem pontis Traiani, cum tumultu se puer ille opposuit, confirmari petiit. Quod quia adeptus non est, sequentis familiae alios coepit, alios affecit iniuriis. In reditu, coronato domino papa, ut eius diei mos est, et Patribus solemniter procedentibus in curiam, et Capitolio, strepitu, clamore, lapidibus eos prosequuntur. Nec adhuc satis: delegant post eum, nec antea uestes sacras eum exui licuit, quam respondere oportuit, sequenti feria UI de confirmatione communi consilio deliberandum. At ille non contentus termino, eo die quae restabant praefectualia, a quibus potuit, in se compleri fecit. Feria UI in tantam exarsit audaciam, ut eorum domos subuerteret, quorum religio fidei in dominum papam perfide agere noluisset. Prouidens autem dominus huic ruinae absque multa caede resisti non posse, in Albam secessit. Furor illius fautorumque in ecclesiam et domum Petri Leonis, quae illam tueri uidebatur, omnino conuersus; nec posse pati nisi reuerso eo suorum fulciretur auxilio. Reuersus tanto copiosius principibus curiae largitus est munera, quanto laboriosius suis bellicis sudoribus pro se subiiciendos fore cognouerat; Ptolomaeo Ariciam, caeteris aurum, argentum, alterius supellectilis copiam.
20
Hac spe boni auxilii nostri securi, ad congrediendum eis Tiberim copias exponunt: praesto fit praelium; et quasi Urbis totius milites cum nostris haereditariis paucis belli fortunam sortiri debuissent, magno ausu, sed subito nostri uictores, illorum alios ad iurisiurandi religionem in receptionem domini reuersuros astringunt, alios et ipsum puerum secum captiuos ducunt. Iam nostri ad Fumonem properantes Albam transierant; iam terram Ptolomaei uti securi, molles, dissoluti, inermes intrauerant; Algidum iam deuenerant: cum Ptolomaeus ueniens in eos, et captos abstulit, et capientes cepit, non ueritus dominum papam, ob nouiter susceptum beneficium triplicata iurisiurandi religione. Hac Ptolomaei perfidia in exemplum suscepta, periurii contagium omnes fere infecit, adeo ut ob participationem consortibus sceleris, in Urbe et caeteris hinc inde, periurium nec infamia nec crimen haberetur. Exsecrabile dictu! horribile auditu! Hoc ausu, hac indulgentia criminis Sarminetum, Nymphas, Tiberiam, et omnem Maritimam enormitas defectionis inuoluit, simul et totam Urbem: uix unus in multis, quem factionis reum uel dicta uel facta uerosimilibus indiciis non demonstrarent. Ebullire tota machinis et tormentis, ea parte qua Capitolii rupes aedibus Petri Leonis imminet contigue; ordinans quidquid armis, igne, manu inferri poterat: inuidia magis quam ratio molliebatur: factumque ut solus ex parte pateretur in toto, quidquid undique ab omnibus poterat conferri in unum. Huius tamen impetus fluctus coepit tandem detumescere, uel diuinis operibus, uel rusticanis, pro maturitate illius temporis, omnibus fere instantibus; ipsa etiam curia, ob impatientem in locis istis aestatem, in Campaniam Maritimamque secessit.
Altero namque anno rex Henricus in Italiam rediit, manifestus hostis Ecclesiae, tantoque infestior bonis ac religiosis, quanto benignior malis seditiosisque. Huius consiliarii familiaresque, abbas Farfensis, qui ob sacrilegium factionemque ab Ecclesia bis ter in capite damnatus, Ioannes maledictus, Ptolomaeus, horumque fautores. Tunc simul atque Latium intrauit, B. Petri fidelibus bellum iniecit. Magna conatus est, famosa fecit, sed parua. Ob huius uictoriae gloriam quam fecerat, uidelicet quia apprehenderat quaedam castra, populus plebsue Romana triumphum sibi instituit. Coronata Urbe, rex et regina per medium: magnus apparatus, parua gloria. Huic nullus Patrum, nullus episcoporum, nullus catholicus sacerdos occurrit: fit ei processio, empta potius quam indicta. Iturus ad basilicam S. Petri naui transiuit, non ponte. Traiectus coronari petiit: respondetur, in ea basilica a papa uel Patribus coronandus coronari debet, aliter nequit quod si uelis, ab eis fore petendum. Fit consultum delegat in hunc modum.
« Si diuinitus datum fuisset, Patres conscripti, rerum publicarum statum digno moderamine gubernari, dignaque reuerentia earum rectores alter ab altero praeuenirentur, pax foret, nec pontificalibus obesset orbis imperator, sed alter alterius gloria fulciretur, gloria alterius gloria utriusque foret; et robur utrorumque, amorque utrorumque, timor omnium, totaque se conuerteret ciuitas; nos Patres, nos consules, nos primores, nos omnes bonis Urbis et orbis intuerentur, Gothi, Galli, Hispani, Afri, Graeci et Latini, Parthus et Indus et Arabs aut timerent nos aut diligerent. Nunc autem, cum secus agitur, fit aliter: dimissis caeteris, inuicem angimus, inuicem angimur; ab omnibus merito haec patimur, maledicimur, exterminamur. Conuertimini igitur, et mei, licet peccantis, uotum correctionemque suscipite; ne, dum per uos in me rigescit iustitia, multiplicatis sceleribus in aliis, sine me qualiter rigescat non habeat. Ecce a patre Romanae Ecclesiae domino papa e Galliis in Urbem coronandus adueni: eum abesse in infortuniis meis reputo: nunc autem a uobis id exposco. Tantoque id recipienti fiet gratius, quanto ut id mihi fieret grauius elaboraui. Solent accuratius excolere homines, quod diuturnis quaesitum periculis adinuenitur. Sit pax. Et quidem erit, si uelitis. Sine crimine loquor. Profecto sedatis uentis, quiescent maria. » Haec rex.
Ad haec Ecclesia quae erat in urbe: « Inhonestum satis arbitramur ac indignum, rex, ut aliquando nos dulcibus dictis conuenias, quos fellitis actibus in dies circumuenire [non cessas]. Credisne credamus, rex, te ad poenitendum satisfacturumque aduenisse; per quem acerba ira continuaque irruptiones barbaricas, rapinas sacrilegas, ordinationes exsecrabiles, exordinationes impias, seditionesque assiduas conflari fierique cernimus? Simul ac Latium intrasti, rex, B. Petri fidelibus bellum iniecisti: si non successit uoto, id [debemus] Deo, non regi. Age, qui sunt pro quibus agitur? Abbas Farfensis et Ptolomaeus, uterque anathematizatus. Qui sunt contra quos agitur? BB. Petrus et Paulus. Quibus locis agitur? In eorum patrimoniis, in domo propria. Oblitus horum, rex, illis ducibus audax audacter ecclesiam B. Petri intrasti: quibus clericis [comitatus], quibus Patribus, cum quibus episcopis? Quomodo silendum, quomodo agendum est? Adde, qui sunt, qui nunc ante eius fores excubant: nonne seditiosi, nonne haeretici? Heu! heu! Expulsis Catholicis reuerendam cunctis populis B. Petri ecclesiam per te haeretici occupant. Haeccine est uia illa, rex, qua poenitens ueniam merearis? satisfactio, qua Ecclesiae conformeris? pax, qua bella quiescant, seditiones cessent, uenti sedentur, mare detumescat? Profecto nisi conuersus, immemor mali, aliter cum Deo senseris, rex, aliter Rex regum cum rege sentiet Deus. Comitiari cum excommunicatis, rex, nosti nos nec debere nec posse; eo maxime cum contremiscat comitiis tuis interesse secundis, quicunque nostrum interfuit primis. »
Diffisus hinc rex, accito Mauritio Bracarensi archiepiscopo, qui ob superbam leuitatem curialis effectus, per biennium, extra Ecclesiam propriam, opulentissimo cultu et regio, hac et illac molliter et dissolute uagabatur, ante corpus B. Gregorii coronari se fecit, sicque ab Urbe comitiatus abscessit. In itinere erat: aeque distabat ab Urbe et Sutrio: audiuit principem Apuliae cum expeditis equitibus Campaniam intrasse, Pillumque ob defectionem ab illis depopulari. Fit consilium eos uel amoueri posse, si ante diem a regio exercitu incautis subueniatur. Nec mora: totum robur belli cum agilitate eo destinat. Et quidem succederet uoto, ni quaedam nobilis matrona ex Plumbinaria, dum sic properantem exercitum uidit, periculum quod timebat accito ueredario adfuturum principi annuntiaret: sicque dum cauit uni, prouidit utrisque, ut duo tam feroces exercitus, iam fere contigui, alter in uicum Mauritii, in Acutae arcem indemnis se alter conferrent.
25
Dominus papa celebrato concilio, quod in partibus Apuliae congregauerat, rediens in Campaniam, Pillum Pillanumque in Maritimis, et oppidum S. Siluestri in sui ditionem conuertit. Iamque autumnus instabat, cuius calore uel aestu exterius constipatus, interius dissolutus, uti senex et qui erat in castris debilior, in Anagniam se conuertit: Licque adeo infirmitas eum oppressit, ut qui aderant medici morti eum magis quam uitae adiudicarent. Sed auctor uitae Deus uitam eius produxit in longum, et dum dissolutis interius membris compaginis soliditatem iniecit, exustis exterius fomenti robur diffudit: factumque est ut qui ante in lecto alterius auxilio suspensus uix sedere poterat, postmodum ante altare per se erectus missarum solemnia celebraret. Hac ualetudine uenit in Preneste, et B. Agapiti ecclesiam ibidem dedicauit. Natiuitatis Domini uigilias Romae, Ordinis missas et matutinum post missam, et iterum missam processionemque, cum omni uoto et solemnitate ei diei debita, Octauas etiam et Epiphanias deuotissime celebrauit: et data licentia legatis Constantinopolitani imperatoris, quos ibidem receperat, deliberaturus B. Petri basilicam, in tantis hostibus Romam in portica [ id est lectica] uenit. Ob cuius inopinatum aduentum subitumque tantus terror Ptolomaeum et praefectum inuaserat, ut ante alter quam nollet dominus papa pacem dare, pateret quod desperans de gratia, dimissis penatibus, in urbe latitare pararet.
Iamque bonus pontifex ad perficiendum quod incoeperat, machinas et tormenta et quaeque necessaria bello, incredibili agilitate, per biduum per suos parari fecerat. Uicisse eum [potius] diceres quam uicturum. Sed dum quod uoluit fecit, Dominus uitam eius, quam ob gratiam distulit, ob debitum terminauit. Biduo post reditum tanto arctius ob laborem itineris populique frequentiam infirmitas conualuit, quanto remissius ob quietem assiduitatis amoenitatemque obsequii ante defecerat. Uir sanctus moriebatur et operabatur. Conuocatis Patribus, ut in constantia fidei et sinceritate ueri eum sequerentur, in iunxit: in cautela doli ab his qui intus forent et extra, in exsecutione Gibertinorum et enormitatis Teutonicae: ut inuicem se diligerent et inuicem idem dicerent, et ipsum uerum quem diligerent Deum in omnibus tenerent. Post hoc unctus oleo sacro, facta confessione, peractis in eo omnibus prout decuit sanctum, psallendo cum psallentibus, nocte media, ut qui de tenebris properabat ad lucem, senex honestus, imo ipsa honestas, carnis debitum soluit XU Kalendas Februarii.
Corpus eius balsamo infectum, et ut ordo habet sacris indutum uestibus, cum obsequiis debitis et honore digno, cum frequentia cleri et populi, non cuilibet tanta gleba deportanda imposita est, sed ab ipsis Patribus honorifice est deportata in basilicam Saluatoris, in sede propria, in patriarchio, in dextro latere templi, in mausoleo purissimi marmoris mirifico opere sculpto, XI Kalendas Februarii collocatus. Qui beatissimus quam plures fecit ordinationes per diuersos menses, presbyteros L, diaconos XXX, episcopos numero centum, consecrauit ecclesias XX, Romae ecclesiam S. Adriani in Tribus Fatis, II anno sui pontificatus, dedicauit, et ecclesiam S. Mariae in regione Areolae, in loco qui uocatur Monticelli, similiter consecrauit. Uerum etiam ecclesiam SS. Quatuor Coronatorum, quae tempore Roberti Guichardi Salernitani principis destructa erat, a fundamentis refecit atque consecrauit; anno pontificatus sui XUII, mense Ianuario, die XX. Celebrauit concilium apud Guardastallum in Longobardia, aliud apud Trecas ciuitatem in Francia. Postea defuncto eo cessauit episcopatus dies III
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.