Library › Latin: Oratory & Rhetoric › Philippics
Cicero’s Philippics are fourteen Latin orations delivered and circulated in 44 and 43 BC against Mark Antony, whom Cicero saw as a new tyrant threatening the restored Republic after Caesar’s assassination. Named after Demosthenes’ speeches against Philip of Macedon, they range from measured senatorial argument to some of the fiercest invective in ancient oratory, above all the unsparing Second Philippic.
The speeches are the last great act of Republican eloquence: they made Cicero the leader of the Senate’s resistance and cost him his life in the proscriptions of 43 BC. As history and as rhetoric, the Philippics remain essential to understanding the fall of the Roman Republic.
About this edition. The Latin text is that of the Perseus Digital Library. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Oratory & Rhetoric
Philippics
Cicero · every word parsed
1
ante quam de re publica, patres conscripti, dicam ea quae dicenda hoc tempore arbitror, exponam uobis breuiter consilium et profectionis et reuersionis meae. ego cum sperarem aliquando ad uestrum consilium auctoritatemque rem publicam esse reuocatam, manendum mihi statuebam quasi in uigilia quadam consulari ac senatoria. nec uero usquam discedebam nec a re publica deiciebam oculos ex eo die quo in aedem telluris conuocati sumus. in quo templo, quantum in me fuit, ieci fundamenta pacis Atheniensiumque renouaui uetus exemplum; Graecum etiam uerbum usurpaui quo tum in sedandis discordiis usa erat ciuitas illa, atque omnem memoriam discordiarum obliuione sempiterna delendam censui.
praeclara tum oratio M. Antoni, egregia etiam uoluntas; pax denique per eum et per liberos eius cum praestantissimis ciuibus confirmata est. atque his principiis reliqua consentiebant. ad deliberationes eas quas habebat domi de re publica principes ciuitatis adhibebat; ad hunc ordinem res optimas deferebat; nihil tum nisi quod erat notum omnibus in C. Caesaris commentariis reperiebatur; summa constantia ad ea quae quaesita erant respondebat.
num qui exsules restituti? Unum aiebat, praeterea neminem. num immunitates datae? nullae respondebat. adsentiri etiam nos Ser. Sulpicio, clarissimo uiro, uoluit, ne qua tabula post Idus Martias ullius decreti Caesaris aut benefici figeretur. multa praetereo eaque praeclara; ad singulare enim M. Antoni factum festinat oratio. dictaturam, quae iam uim regiae potestatis obsederat, funditus ex re publica sustulit; de qua ne sententias quidem diximus. scriptum senatus consultum quod fieri uellet attulit, quo recitato auctoritatem eius summo studio secuti sumus eique amplissimis uerbis per senatus consultum gratias egimus.
lux quaedam uidebatur oblata non modo regno, quod pertuleramus, sed etiam regni timore sublato, magnumque pignus ab eo rei publicae datum, se liberam ciuitatem esse uelle, cum dictatoris nomen, quod saepe iustum fuisset, propter perpetuae dictaturae recentem memoriam funditus ex re publica sustulisset.
5
liberatus periculo caedis paucis post diebus senatus; uncus impactus est fugitiuo illi qui in Mari nomen inuaserat. atque haec omnia communiter cum conlega; alia porro propria Dolabellae quae, nisi conlega afuisset, credo eis futura fuisse communia. nam cum serperet in urbe infinitum malum idque manaret in dies latius, idemque bustum in foro facerent qui illam insepultam sepulturam effecerant, et cotidie magis magisque perditi homines cum sui similibus seruis tectis ac templis urbis minarentur, talis animaduersio fuit Dolabellae cum in audacis sceleratosque seruos, tum in impuros et nefarios liberos, talisque euersio illius exsecratae columnae ut mihi mirum uideatur tam ualde reliquum tempus ab illo uno die dissensisse.
ecce enim Kalendis Iuniis, quibus ut adessemus edixerant, mutata omnia: nihil per senatum, multa et magna per populum et absente populo et inuito. consules designati negabant se audere in senatum uenire; patriae liberatores urbe carebant ea cuius a ceruicibus iugum seruile deiecerant, quos tamen ipsi consules in contionibus et in omni sermone laudabant. ueterani qui appellabantur, quibus hic ordo diligentissime cauerat, non ad conseruationem earum rerum quas habebant, sed ad spem nouarum praedarum incitabantur. quae cum audire mallem quam uidere haberemque ius legationis liberum, ea mente discessi ut adessem Kalendis Ianuariis, quod initium senatus cogendi fore uidebatur.
exposui, patres conscripti, profectionis consilium: nunc reuersionis, quae plus admirationis habet, breuiter exponam. cum Brundisium iterque illud quod tritum in Graeciam est non sine causa uitauissem, Kalendis Sextilibus ueni Syracusas, quod ab ea urbe transmissio in Graeciam laudabatur: quae tamen urbs mihi coniunctissima plus una me nocte cupiens retinere non potuit. ueritus sum ne meus repentinus ad meos necessarios aduentus suspicionis aliquid adferret, si essem commoratus. cum autem me ex Sicilia ad Leucopetram, quod est promunturium agri Regini, uenti detulissent, ab eo loco conscendi ut transmitterem; nec ita multum prouectus reiectus austro sum in eum ipsum locum unde conscenderam.
Cumque intempesta nox esset mansissemque in uilla P. Ualeri, comitis et familiaris mei, postridieque apud eundem uentum exspectans manerem, municipes Regini complures ad me uenerunt, ex eis quidam Roma recentes: a quibus primum accipio M. Antoni contionem, quae mihi ita placuit ut ea lecta de reuersione primum coeperim cogitare. nec ita multo post edictum Bruti adfertur et Cassi, quod quidem mihi, fortasse quod eos plus etiam rei publicae quam familiaritatis gratia diligo, plenum aequitatis uidebatur. addebant praeterea — fit enim plerumque ut ei qui boni quid uolunt adferre adfingant aliquid quo faciant id quod nuntiant laetius — rem conuenturam: Kalendis senatum frequentem fore; Antonium, repudiatis malis suasoribus, remissis prouinciis Galliis, ad auctoritatem senatus esse rediturum.
tum uero tanta sum cupiditate incensus ad reditum ut mihi nulli neque remi neque uenti satis facerent, non quo me ad tempus occursurum non putarem, sed ne tardius quam cuperem rei publicae gratularer. atque ego celeriter Ueliam deuectus Brutum uidi: quanto meo dolore non dico. turpe mihi ipsi uidebatur in eam urbem me audere reuerti ex qua Brutus cederet, et ibi uelle tuto esse ubi ille non posset. neque uero illum similiter atque ipse eram commotum esse uidi. erectus enim maximi ac pulcherrimi facti sui conscientia nihil de suo casu, multa de uestro querebatur.
10
exque eo primum cognoui quae Kalendis Sextilibus in senatu fuisset L. Pisonis oratio: qui quamquam parum erat — id enim ipsum a Bruto audieram — a quibus debuerat adiutus, tamen et Bruti testimonio — quo quid potest esse grauius? — et omnium praedicatione quos postea uidi magnam mihi uidebatur gloriam consecutus. hunc igitur ut sequerer properaui quem praesentes non sunt secuti, non ut proficerem aliquid — nec enim sperabam id nec praestare poteram — sed ut, si quid mihi humanitus accidisset — multa autem impendere uidentur praeter naturam etiam praeterque fatum — huius tamen diei uocem testem rei publicae relinquerem meae perpetuae erga se uoluntatis.
quoniam utriusque consili causam, patres conscripti, probatam uobis esse confido, prius quam de re publica dicere incipio, pauca querar de hesterna M. Antoni iniuria: cui sum amicus, idque me non nullo eius officio debere esse prae me semper tuli. quid tandem erat causae cur die hesterno in senatum tam acerbe cogerer? solusne aberam, an non saepe minus frequentes fuistis, an ea res agebatur ut etiam aegrotos deferri oporteret? Hannibal, credo, erat ad portas aut de Pyrrhi pace agebatur, ad quam causam etiam Appium illum et caecum et senem delatum esse memoriae proditum est.
de supplicationibus referebatur, quo in genere senatores deesse non solent. coguntur enim non pignoribus, sed eorum de quorum honore agitur gratia; quod idem fit, cum de triumpho refertur. ita sine cura consules sunt ut paene liberum sit senatori non adesse. qui cum mihi mos notus esset cumque e uia languerem et mihimet displicerem, misi pro amicitia qui hoc ei diceret. at ille uobis audientibus cum fabris se domum meam uenturum esse dixit. nimis iracunde hoc quidem et ualde intemperanter. cuius enim malefici tanta ista poena est ut dicere in hoc ordine auderet se publicis operis disturbaturum publice ex senatus sententia aedificatam domum? quis autem umquam tanto damno senatorem coegit? aut quid est ultra pignus aut multam? quod si scisset quam sententiam dicturus essem, remisisset aliquid profecto de seueritate cogendi.
an me censetis, patres conscripti, quod uos inuiti secuti estis, decreturum fuisse, ut parentalia cum supplicationibus miscerentur, ut inexpiabiles religiones in rem publicam inducerentur, ut decernerentur supplicationes mortuo? nihil dico cui. fuerit ille L. Brutus qui et ipse dominatu regio rem publicam liberauit et ad similem uirtutem et simile factum stirpem iam prope in quingentesimum annum propagauit: adduci tamen non possem ut quemquam mortuum coniungerem cum deorum immortalium religione; ut, cuius sepulcrum usquam exstet ubi parentetur, ei publice supplicetur. ego uero eam sententiam dixissem ut me aduersus populum Romanum, si qui accidisset grauior rei publicae casus, si bellum, si morbus, si fames, facile possem defendere; quae partim iam sunt, partim timeo ne impendeant. sed hoc ignoscant di immortales uelim et populo Romano qui id non probat, et huic ordini qui decreuit inuitus.
quid? de reliquis rei publicae malis licetne dicere? mihi uero licet et semper licebit dignitatem tueri, mortem contemnere. potestas modo ueniendi in hunc locum sit: dicendi periculum non recuso. atque utinam, patres conscripti, Kalendis Sextilibus adesse potuissem! non quo profici potuerit aliquid, sed ne unus modo consularis, quod tum accidit, dignus illo honore, dignus re publica inueniretur. qua quidem ex re magnum accipio dolorem, homines amplissimis populi Romani beneficiis usos L. Pisonem ducem optimae sententiae non secutos. idcircone nos populus Romanus consules fecit ut in altissimo gradu dignitatis locati rem publicam pro nihilo haberemus? non modo uoce nemo L. Pisoni consulari sed ne uoltu quidem adsensus est.
15
quae, malum, est ista uoluntaria seruitus? fuerit quaedam necessaria; neque ego hoc ab omnibus eis desidero qui sententiam consulari loco dicunt. Alia causa est eorum quorum silentio ignosco; alia eorum, quorum uocem requiro. quos quidem doleo in suspicionem populo Romano uenire non metu, quod ipsum esset turpe, sed alium alia de causa deesse dignitati suae. qua re primum maximas gratias et ago et habeo Pisoni, qui non quid efficere posset in re publica cogitauit, sed quid facere ipse deberet. deinde a uobis, patres conscripti, peto ut, etiam si sequi minus audebitis orationem atque auctoritatem meam, benigne me tamen, ut fecistis adhuc, audiatis.
primum igitur acta Caesaris seruanda censeo, non quo probem — quis enim id quidem potest? — sed quia rationem habendam maxime arbitror pacis atque oti. uellem adesset M. Antonius, modo sine aduocatis — sed, ut opinor, licet ei minus ualere, quod mihi heri per illum non licuit — doceret me uel potius uos, patres conscripti, quem ad modum ipse Caesaris acta defenderet. an in commentariolis et chirographis et libellis se uno auctore prolatis, ne prolatis quidem sed tantum modo dictis, acta Caesaris firma erunt: quae ille in aes incidit, in quo populi iussa perpetuasque leges esse uoluit, pro nihilo habebuntur?
equidem existimo nihil tam esse in actis Caesaris quam leges Caesaris. an, si cui quid ille promisit, id erit fixum quod idem facere non potuit? ut multis multa promissa non fecit: quae tamen multo plura illo mortuo reperta sunt quam a uiuo beneficia per omnis annos tributa et data. sed ea non muto, non moueo: summo studio illius praeclara acta defendo. pecunia utinam ad Opis maneret! cruenta illa quidem, sed his temporibus, quoniam eis quorum est non redditur, necessaria. quamquam ea quoque sit effusa, si ita in actis fuit.
ecquid est quod tam proprie dici possit actum eius qui togatus in re publica cum potestate imperioque uersatus sit quam lex? quaere acta Gracchi: leges Semproniae proferentur; quaere Sullae: Corneliae. quid? Pompei tertius consulatus in quibus actis constitit? nempe in legibus. de Caesare ipso si quaereres quidnam egisset in urbe et in toga, leges multas responderet se et praeclaras tulisse, chirographa uero aut mutaret aut non daret aut, si dedisset, non istas res in actis suis duceret. sed haec ipsa concedo; quibusdam etiam in rebus coniueo; in maximis uero rebus, id est in legibus, acta Caesaris dissolui ferendum non puto.
quae lex melior, utilior, optima etiam re publica saepius flagitata quam ne praetoriae prouinciae plus quam annum neue plus quam biennium consulares obtinerentur? hac lege sublata uidenturne uobis posse Caesaris acta seruari? quid? lege quae promulgata est de tertia decuria nonne omnes iudiciariae leges Caesaris dissoluuntur? et uos acta Caesaris defenditis qui leges eius euertitis? Nisi forte, si quid memoriae causa rettulit in libellum, id numerabitur in actis et, quamuis iniquum et inutile sit, defendetur: quod ad populum centuriatis comitiis tulit, id in actis Caesaris non habebitur.
20
at quae est ista tertia decuria? centurionum inquit. quid? isti ordini iudicatus lege Iulia, etiam ante Pompeia, Aurelia non patebat? census praefiniebatur, inquit. non centurioni quidem solum sed equiti etiam Romano; itaque uiri fortissimi atque honestissimi qui ordines duxerunt res et iudicant et iudicauerunt. non quaero inquit istos: quicumque ordinem duxit, iudicet. at si ferretis quicumque equo meruisset, quod est lautius, nemini probaretis; in iudice enim spectari et fortuna debet et dignitas. non quaero inquit ista: addo etiam iudices manipularis ex legione alaudarum. aliter enim nostri negant posse se saluos esse. O contumeliosum honorem eis quos ad iudicandum nec opinantis uocatis! hic enim est legis index ut ei res in tertia decuria iudicent qui libere iudicare non audeant. in quo quantus error est, di immortales! eorum qui istam legem excogitauerunt! Ut enim quisque sordidissimus uidebitur, ita libentissime seueritate iudicandi sordis suas eluet laborabitque ut honestis decuriis potius dignus uideatur quam in turpem iure coniectus.
altera promulgata lex est ut et de ui et maiestatis damnati ad populum prouocent, si uelint. haec utrum tandem lex est an legum omnium dissolutio? quis est enim hodie cuius intersit istam legem manere? nemo reus est legibus illis, nemo quem futurum putemus. armis enim gesta numquam profecto in iudicium uocabuntur. at res popularis. Utinam quidem aliquid uelletis esse populare! omnes enim iam ciues de rei publicae salute una et mente et uoce consentiunt. quae est igitur ista cupiditas legis eius ferendae quae turpitudinem summam habeat, gratiam nullam? quid enim turpius quam qui maiestatem populi Romani minuerit per uim, eum damnatum iudicio ad eam ipsam uim reuerti propter quam sit iure damnatus?
sed quid plura de lege disputo? quasi uero id agatur ut quisquam prouocet: id agitur, id fertur ne quis omnino umquam istis legibus reus fiat. quis enim aut accusator tam amens reperietur qui reo condemnato obici se multitudini conductae uelit, aut iudex qui reum damnare audeat, ut ipse ad operas mercennarias statim protrahatur? non igitur prouocatio ista lege datur, sed duae maxime salutares leges quaestionesque tolluntur. quid est aliud hortari adulescentis ut turbulenti, ut seditiosi, ut perniciosi ciues uelint esse? quam autem ad pestem furor tribunicius impelli non poterit his duabus quaestionibus de ui et maiestate sublatis?
quid, quod obrogatur legibus Caesaris, quae iubent ei qui de ui itemque ei qui maiestatis damnatus sit aqua et igni interdici? quibus cum prouocatio datur, nonne acta Caesaris rescinduntur? quae quidem ego, patres conscripti, qui illa numquam probaui, tamen ita conseruanda concordiae causa arbitratus sum ut non modo, quas uiuus leges Caesar tulisset, infirmandas hoc tempore non putarem, sed ne illas quidem quas post mortem Caesaris prolatas esse et fixas uidetis.
de exsilio reducti a mortuo; ciuitas data non solum singulis sed nationibus et prouinciis uniuersis a mortuo; immunitatibus infinitis sublata uectigalia a mortuo. ergo haec uno, uerum optimo auctore domo prolata defendimus: eas leges quas ipse nobis inspectantibus recitauit, pronuntiauit, tulit, quibus latis gloriabatur eisque legibus rem publicam contineri putabat, de prouinciis, de iudiciis, eas, inquam, Caesaris leges nos qui defendimus acta Caesaris euertendas putamus?
25
ac de his tamen legibus quae promulgatae sunt saltem queri possumus: de eis quae iam latae dicuntur ne illud quidem licuit. illae enim sine ulla promulgatione latae sunt ante quam scriptae. quaero autem quid sit cur aut ego aut quisquam uestrum, patres conscripti, bonis tribunis plebi leges malas metuat. paratos habemus qui intercedant; paratos qui rem publicam religione defendant: uacui metu esse debemus. quas tu mihi inquit intercessiones, quas religiones? eas scilicet quibus rei publicae salus continetur. neglegimus ista et nimis antiqua ac stulta ducimus: forum saepietur; omnes claudentur aditus; armati in praesidiis multis locis conlocabuntur. quid tum?
quod ita erit gestum, id lex erit? et in aes incidi iubebitis, credo, illa legitima: consules populum iure rogauerunt — hocine a maioribus accepimus ius rogandi? — populusque iure sciuit. qui populus? isne qui exclusus est? quo iure? an eo quod ui et armis omne sublatum est? atque haec dico de futuris, quod est amicorum ante dicere ea quae uitari possint: quae si facta non erunt, refelletur oratio mea. loquor de legibus promulgatis, de quibus est integrum uobis, demonstro uitia: tollite! denuntio uim: arma remouete!
irasci quidem uos mihi, Dolabella, pro re publica dicenti non oportebit. quamquam te quidem id facturum non arbitror — noui facilitatem tuam — conlegam tuum aiunt in hac sua fortuna quae bona ipsi uidetur — mihi, ne grauius quippiam dicam, auorum et auunculi sui consulatum si imitaretur, fortunatior uideretur — sed eum iracundum audio esse factum. uideo autem quam sit odiosum habere eundem iratum et armatum, cum tanta praesertim gladiorum sit impunitas: sed proponam ius, ut opinor, aequum, quod M. Antonium non arbitror repudiaturum. ego, si quid in uitam eius aut in mores cum contumelia dixero, quo minus mihi inimicissimus sit non recusabo; sin consuetudinem meam quam in re publica semper habui tenuero, id est si libere quae sentiam de re publica dixero, primum deprecor ne irascatur; deinde, si hoc non impetro, peto ut sic irascatur ut ciui. armis utatur, si ita necesse est, ut dicit, sui defendendi causa: eis qui pro re publica quae ipsis uisa erunt dixerint ista arma ne noceant. quid hac postulatione dici potest aequius?
quod si, ut mihi a quibusdam eius familiaribus dictum est, omnis eum quae habetur contra uoluntatem eius oratio grauiter offendit, etiam si nulla inest contumelia, feremus amici naturam. sed idem illi ita me cum loquuntur: non idem tibi aduersario Caesaris licebit quod Pisoni socero, et simul admonent quiddam quod cauebimus: nec erit iustior in senatum non ueniendi morbi causa quam mortis.
sed per deos immortalis! — te enim intuens, Dolabella, qui es mihi carissimus, non possum de utriusque uestrum errore reticere. credo enim uos nobilis homines magna quaedam spectantis non pecuniam, ut quidam nimis creduli suspicantur, quae semper ab amplissimo quoque clarissimoque contempta est, non opes uiolentas et populo Romano minime ferendam potentiam, sed caritatem ciuium et gloriam concupiuisse. est autem gloria laus recte factorum magnorumque in rem publicam fama meritorum, quae cum optimi cuiusque, tum etiam multitudinis testimonio comprobatur.
30
dicerem, Dolabella, qui recte factorum fructus esset, nisi te praeter ceteros paulisper esse expertum uiderem. quem potes recordari in uita inluxisse tibi diem laetiorem quam cum expiato foro, dissipato concursu impiorum, principibus sceleris poena adfectis, urbe incendio et caedis metu liberata te domum recepisti? cuius ordinis, cuius generis, cuius denique fortunae studia tum laudi et gratulationi tuae se non obtulerunt? quin mihi etiam, quo auctore te in his rebus uti arbitrabantur, et gratias boni uiri agebant et tuo nomine gratulabantur. recordare, quaeso, Dolabella, consensum illum theatri, cum omnes earum rerum obliti propter quas fuerant tibi offensi significarent se beneficio nouo memoriam ueteris doloris abiecisse.
hanc tu, P. Dolabella, — magno loquor cum dolore — hanc tu, inquam, potuisti aequo animo tantam dignitatem deponere? tu autem, M. Antoni, — absentem enim appello — unum illum diem quo in aede telluris senatus fuit non omnibus his mensibus quibus te quidam multum a me dissentientes beatum putant anteponis? quae fuit oratio de concordia! quanto metu senatus, quanta sollicitudine ciuitas tum a te liberata est cum conlegam tuum, depositis inimicitiis, oblitus auspiciorum a te ipso augure populi Romani nuntiatorum, illo primum die conlegam tibi esse uoluisti; cum tuus paruus filius in Capitolium a te missus pacis obses fuit!
quo senatus die laetior, quo populus Romanus? qui quidem nulla in contione umquam frequentior fuit. tum denique liberati per uiros fortissimos uidebamur, quia, ut illi uoluerant, libertatem pax consequebatur. proximo, altero, tertio, denique reliquis consecutis diebus non intermittebas quasi donum aliquod cotidie adferre rei publicae; maximum autem illud quod dictaturae nomen sustulisti. haec inusta est a te, a te, inquam, mortuo Caesari nota ad ignominiam sempiternam. Ut enim propter unius M. Manli scelus decreto gentis Manliae neminem patricium Manlium Marcum uocari licet, sic tu propter unius dictatoris odium nomen dictatoris funditus sustulisti.
num te, cum haec pro salute rei publicae tanta gessisses, fortunae tuae, num amplitudinis, num claritatis, num gloriae paenitebat? Unde igitur subito tanta ista mutatio? non possum adduci ut suspicer te pecunia captum. licet quod cuique libet loquatur, credere non est necesse. nihil enim umquam in te sordidum, nihil humile cognoui. quamquam solent domestici deprauare non numquam; sed noui firmitatem tuam. atque utinam ut culpam, sic etiam suspicionem uitare potuisses! illud magis uereor ne ignorans uerum iter gloriae gloriosum putes plus te unum posse quam omnis et metui a ciuibus tuis quam diligi malis. quod si ita putas, totam ignoras uiam gloriae. Carum esse ciuem, bene de re publica mereri, laudari, coli, diligi gloriosum est; metui uero et in odio esse inuidiosum, detestabile, imbecillum, caducum.
quod uidemus etiam in fabula illi ipsi qui oderint, dum metuant dixerit perniciosum fuisse. Utinam, M. Antoni, auum tuum meminisses! de quo tamen audisti multa ex me eaque saepissime. Putasne illum immortalitatem mereri uoluisse, ut propter armorum habendorum licentiam metueretur? illa erat uita, illa secunda fortuna, libertate esse parem ceteris, principem dignitate. itaque, ut omittam res aui tui prosperas, acerbissimum eius supremum diem malim quam L. Cinnae dominatum, a quo ille crudelissime est interfectus.
35
sed quid oratione te flectam? si enim exitus C. Caesaris efficere non potest ut malis carus esse quam metui, nihil cuiusquam proficiet nec ualebit oratio. quem qui beatum fuisse putant, miseri ipsi sunt. beatus est nemo qui ea lege uiuit ut non modo impune sed etiam cum summa interfectoris gloria interfici possit. qua re flecte te, quaeso, et maiores tuos respice atque ita guberna rem publicam ut natum esse te ciues tui gaudeant: sine quo nec beatus nec carus nec iucundus quisquam esse omnino potest.
populi quidem Romani iudicia multa ambo habetis, quibus uos non satis moueri permoleste fero. quid enim gladiatoribus clamores innumerabilium ciuium? quid populi uersus? quid Pompei statuae plausus infiniti? quid duobus tribunis plebis qui uobis aduersantur? parumne haec significant incredibiliter consentientem populi Romani uniuersi uoluntatem? quid? Apollinarium ludorum plausus uel testimonia potius et iudicia populi Romani parum magna uobis uidebantur? O beatos illos qui, cum adesse ipsis propter uim armorum non licebat, aderant tamen et in medullis populi Romani ac uisceribus haerebant! Nisi forte Accio tum plaudi et sexagesimo post anno palmam dari, non Bruto putabatis, qui ludis suis ita caruit ut in illo apparatissimo spectaculo studium populus Romanus tribueret absenti, desiderium liberatoris sui perpetuo plausu et clamore leniret.
equidem is sum qui istos plausus, cum popularibus ciuibus tribuerentur, semper contempserim; idemque cum a summis, mediis, infimis, cum denique ab uniuersis hoc idem fit, cumque ei qui ante sequi populi consensum solebant fugiunt, non plausum illum, sed iudicium puto. sin haec leuiora uobis uidentur quae sunt grauissima, num etiam hoc contemnitis quod sensistis tam caram populo Romano uitam A. Hirti fuisse? satis erat enim probatum illum esse populo Romano, ut est; iucundum amicis, in quo uincit omnis; carum suis, quibus est ipse carissimus: tantam tamen sollicitudinem bonorum, tantum timorem omnium in quo meminimus? certe in nullo.
quid igitur? hoc uos, per deos immortalis! quale sit non interpretamini? quid? eos de uestra uita cogitare non censetis quibus eorum quos sperant rei publicae consulturos uita tam cara sit? cepi fructum, patres conscripti, reuersionis meae, quoniam et ea dixi, ut quicumque casus consecutus esset, exstaret constantiae meae testimonium, et sum a uobis benigne ac diligenter auditus. quae potestas si mihi saepius sine meo uestroque periculo fiet, utar: si minus, quantum potero, non tam mihi me quam rei publicae reseruabo. mihi fere satis est quod uixi uel ad aetatem uel ad gloriam: huc si quid accesserit, non tam mihi quam uobis reique publicae accesserit.
1
quonam meo fato, patres conscripti, fieri dicam ut nemo his annis uiginti rei publicae fuerit hostis qui non bellum eodem tempore mihi quoque indixerit? nec uero necesse est quemquam a me nominari: uobis cum ipsi recordamini. mihi poenarum illi plus quam optarem dederunt: te miror, Antoni, quorum facta imitere, eorum exitus non perhorrescere. atque hoc in aliis minus mirabar. nemo enim illorum inimicus mihi fuit uoluntarius: omnes a me rei publicae causa lacessiti. tu ne uerbo quidem uiolatus, ut audacior quam Catilina, furiosior quam Clodius uiderere, ultro me maledictis lacessisti, tuamque a me alienationem commendationem tibi ad impios ciuis fore putauisti.
quid putem? contemptumne me? non uideo nec in uita nec in gratia nec in rebus gestis nec in hac mea mediocritate ingeni quid despicere possit Antonius. an in senatu facillime de me detrahi posse credidit? qui ordo clarissimis ciuibus bene gestae rei publicae testimonium multis, mihi uni conseruatae dedit. an decertare me cum uoluit contentione dicendi? hoc quidem est beneficium. quid enim plenius, quid uberius quam mihi et pro me et contra Antonium dicere? illud profecto: non existimauit sui similibus probari posse se esse hostem patriae, nisi mihi esset inimicus.
cui prius quam de ceteris rebus respondeo, de amicitia quam a me uiolatam esse criminatus est, quod ego grauissimum crimen iudico, pauca dicam. contra rem suam me nescio quando uenisse questus est. an ego non uenirem contra alienum pro familiari et necessario, non uenirem contra gratiam non uirtutis spe, sed aetatis flore conlectam, non uenirem contra iniuriam quam iste intercessoris iniquissimi beneficio obtinuit, non iure praetorio? sed hoc idcirco commemoratum a te puto ut te infimo ordini commendares, cum omnes te recordarentur libertini generum et liberos tuos nepotes Q. Fadi, libertini hominis, fuisse. at enim te in disciplinam meam tradideras — nam ita dixisti — domum meam uentitaras. ne tu, si id fecisses, melius famae, melius pudicitiae tuae consuluisses. sed neque fecisti nec, si cuperes, tibi id per C. Curionem facere licuisset.
auguratus petitionem mihi te concessisse dixisti. O incredibilem audaciam, o impudentiam praedicandam! quo enim tempore me augurem a toto conlegio expetitum Cn. Pompeius et Q. Hortensius nominauerunt — nec enim licebat a pluribus nominari — tu nec soluendo eras nec te ullo modo nisi euersa re publica incolumem fore putabas. poteras autem eo tempore auguratum petere cum in Italia Curio non esset, aut tum cum es factus unam tribum sine Curione ferre potuisses? cuius etiam familiares de ui condemnati sunt, quod tui nimis studiosi fuissent.
5
at beneficio sum tuo usus. quo? quamquam illud ipsum quod commemoras semper prae me tuli: malui me tibi debere confiteri quam cuiquam minus prudenti non satis gratus uideri. sed quo beneficio? quod me Brundisi non occideris? quem ipse uictor qui tibi, ut tute gloriari solebas, detulerat ex latronibus suis principatum, saluum esse uoluisset, in Italiam ire iussisset, eum tu occideres? fac potuisse. quod est aliud, patres conscripti, beneficium latronum nisi ut commemorare possint eis se dedisse uitam quibus non ademerint? quod si esset beneficium, numquam qui illum interfecerunt a quo erant conseruati, quos tu ipse clarissimos uiros soles appellare, tantam essent gloriam consecuti. quale autem beneficium est quod te abstinueris nefario scelere? qua in re non tam iucundum mihi uideri debuit non interfectum me a te quam miserum te id impune facere potuisse.
sed sit beneficium, quando quidem maius accipi a latrone nullum potuit: in quo potes me dicere ingratum? an de interitu rei publicae queri non debui, ne in te ingratus uiderer? at in illa querela misera quidem et luctuosa, sed mihi pro hoc gradu in quo me senatus populusque Romanus conlocauit necessaria, quid est dictum a me cum contumelia, quid non moderate, quid non amice? quod quidem cuius temperantiae fuit, de M. Antonio querentem abstinere maledicto, praesertim cum tu reliquias rei publicae dissipauisses, cum domi tuae turpissimo mercatu omnia essent uenalia, cum leges eas quae numquam promulgatae essent et de te et a te latas confiterere, cum auspicia augur, intercessionem consul sustulisses, cum esses foedissime stipatus armatis, cum omnis impuritates impudica in domo cotidie susciperes uino lustrisque confectus.
at ego, tamquam mihi cum M. Crasso contentio esset, quocum multae et magnae fuerunt, non cum uno gladiatore nequissimo, de re publica grauiter querens de homine nihil dixi. itaque hodie perficiam ut intellegat quantum a me beneficium tum acceperit. at etiam litteras, quas me sibi misisse diceret, recitauit homo et humanitatis expers et uitae communis ignarus. quis enim umquam qui paulum modo bonorum consuetudinem nosset, litteras ad se ab amico missas offensione aliqua interposita in medium protulit palamque recitauit? quid est aliud tollere ex uita uitae societatem, tollere amicorum conloquia absentium? quam multa ioca solent esse in epistulis quae, prolata si sint, inepta uideantur, quam multa seria neque tamen ullo modo diuolganda!
sit hoc inhumanitatis: stultitiam incredibilem uidete. quid habes quod mihi opponas, homo diserte, ut mustelae tamen Seio et Tironi Numisio uideris? qui cum hoc ipso tempore stent cum gladiis in conspectu senatus, ego quoque te disertum putabo, si ostenderis quo modo sis eos inter sicarios defensurus. sed quid opponas tandem, si negem me umquam ad te istas litteras misisse? quo me teste conuincas? an chirographo? in quo habes scientiam quaestuosam. qui possis? sunt enim librari manu. iam inuideo magistro tuo, qui te tanta mercede quantam iam proferam nihil sapere doceat.
quid enim est minus non dico oratoris, sed hominis quam id obicere aduersario quod ille si uerbo negarit longius progredi non possit qui obiecerit? at ego non nego, teque in isto ipso conuinco non inhumanitatis solum sed etiam amentiae. quod enim uerbum in istis litteris est non plenum humanitatis, offici, beneuolentiae? omne autem crimen tuum est quod de te in his litteris non male existimem, quod scribam tamquam ad ciuem, tamquam ad bonum uirum, non tamquam ad sceleratum et latronem. at ego tuas litteras, etsi iure poteram a te lacessitus, tamen non proferam: quibus petis ut tibi per me liceat quendam de exsilio reducere, adiurasque id te inuito me non esse facturum; idque a me impetras. quid enim me interponerem audaciae tuae, quam neque auctoritas huius ordinis neque existimatio populi Romani neque leges ullae possent coercere?
10
uerum tamen quid erat quod me rogares, si erat is de quo rogabas Caesaris lege reductus? sed uidelicet meam gratiam uoluit esse, in quo ne ipsius quidem ulla esse poterat lege lata. sed cum mihi, patres conscripti, et pro me aliquid et in M. Antonium multa dicenda sint, alterum peto a uobis ut me pro me dicentem benigne, alterum ipse efficiam ut, contra illum cum dicam, attente audiatis. simul illud oro: si meam cum in omni uita tum in dicendo moderationem modestiamque cognostis, ne me hodie, cum isti, ut prouocauit, respondero, oblitum esse putetis mei. non tractabo ut consulem: ne ille quidem me ut consularem. etsi ille nullo modo consul, uel quod ita uiuit uel quod ita rem publicam gerit uel quod ita factus est; ego sine ulla controuersia consularis.
Ut igitur intellegeretis qualem ipse se consulem profiteretur, obiecit mihi consulatum meum. qui consulatus uerbo meus, patres conscripti, re uester fuit. quid enim ego constitui, quid gessi, quid egi nisi ex huius ordinis consilio, auctoritate, sententia? haec tu homo sapiens, non solum eloquens, apud eos quorum consilio sapientiaque gesta sunt ausus es uituperare? quis autem meum consulatum praeter te et P. Clodium qui uituperaret inuentus est? cuius quidem tibi fatum, sicuti C. Curioni, manet, quoniam id domi tuae est quod fuit illorum utrique fatale.
non placet M. Antonio consulatus meus. at placuit P. Seruilio, ut eum primum nominem ex illius temporis consularibus qui proxime est mortuus; placuit Q. Catulo, cuius semper in hac re publica uiuet auctoritas; placuit duobus Lucullis, M. Crasso, Q. Hortensio, C. Curioni, C. Pisoni, M’. Glabrioni, M’. Lepido, L. Uolcatio, C. Figulo, D. Silano, L. Murenae, qui tum erant consules designati; placuit idem quod consularibus M. Catoni, qui cum multa uita excedens prouidit, tum quod te consulem non uidit. maxime uero consulatum meum Cn. Pompeius probauit qui, ut me primum decedens ex Syria uidit, complexus et gratulans meo beneficio patriam se uisurum esse dixit. sed quid singulos commemoro? frequentissimo senatui sic placuit ut esset nemo qui mihi non ut parenti gratias ageret, qui mihi non uitam suam, fortunas, liberos, rem publicam referret acceptam.
sed quoniam illis quos nominaui tot et talibus uiris res publica orbata est, ueniamus ad uiuos qui duo de consularium numero reliqui sunt. L. Cotta, uir summo ingenio summaque prudentia, rebus eis gestis quas tu reprehendis supplicationem decreuit uerbis amplissimis, eique illi ipsi quos modo nominaui consulares senatusque cunctus adsensus est; qui honos post conditam hanc urbem habitus est togato ante me nemini.
L. Caesar, auunculus tuus, qua oratione, qua constantia, qua grauitate sententiam dixit in sororis suae uirum, uitricum tuum! hunc tu cum auctorem et praeceptorem omnium consiliorum totiusque uitae debuisses habere, uitrici te similem quam auunculi maluisti. huius ego alienus consiliis consul usus sum: tu, sororis filius, ecquid ad eum umquam de re publica rettulisti? at ad quos refert? di immortales! ad eos scilicet quorum nobis etiam dies natales audiendi sunt. hodie non descendit Antonius.
15
cur? dat nataliciam in hortis. cui? neminem nominabo: putate tum Phormioni alicui, tum Gnathoni, tum etiam Ballioni. O foeditatem hominis flagitiosam, o impudentiam, nequitiam, libidinem non ferendam! tu cum principem senatorem, ciuem singularem tam propinquum habeas, ad eum de re publica nihil referas, referas ad eos qui suam rem nullam habent, tuam exhauriunt? tuus uidelicet salutaris consulatus, perniciosus meus. adeone pudorem cum pudicitia perdidisti ut hoc in eo templo dicere ausus sis in quo ego senatum illum qui quondam florens orbi terrarum praesidebat consulebam, tu homines perditissimos cum gladiis conlocauisti?
at etiam ausus es — quid autem est quod tu non audeas? — cliuum Capitolinum dicere me consule plenum seruorum armatorum fuisse. Ut illa, credo, nefaria senatus consulta fierent, uim adferebam senatui. O miser, siue illa tibi nota non sunt — nihil enim boni nosti — siue sunt, qui apud talis uiros tam impudenter loquare! quis enim eques Romanus, quis praeter te adulescens nobilis, quis ullius ordinis qui se ciuem esse meminisset, cum senatus in hoc templo esset, in cliuo Capitolino non fuit, quis nomen non dedit? quamquam nec scribae sufficere nec tabulae nomina illorum capere potuerunt.
etenim cum homines nefarii de patriae parricidio confiterentur, consciorum indiciis, sua manu, uoce paene litterarum coacti se urbem inflammare, ciuis trucidare, uastare Italiam, delere rem publicam consensisse, quis esset qui ad salutem communem defendendam non excitaretur, praesertim cum senatus populusque Romanus haberet ducem, qualis si qui nunc esset, tibi idem quod illis accidit contigisset? ad sepulturam corpus uitrici sui negat a me datum. hoc uero ne P. quidem Clodius dixit umquam: quem, quia iure ei inimicus fui, doleo a te omnibus uitiis iam esse superatum.
qui autem tibi uenit in mentem redigere in memoriam nostram te domi P. Lentuli esse educatum? an uerebare ne non putaremus natura te potuisse tam improbum euadere, nisi accessisset etiam disciplina? tam autem eras excors ut tota in oratione tua te cum ipse pugnares, non modo non cohaerentia inter se diceres, sed maxime diiuncta atque contraria, ut non tanta me cum quanta tibi te cum esset contentio. uitricum tuum fuisse in tanto scelere fatebare, poena adfectum querebare. ita quod proprie meum est laudasti; quod totum est senatus reprehendisti. nam comprehensio sontium mea, animaduersio senatus fuit. homo disertus non intellegit eum quem contra dicit laudari a se; eos apud quos dicit uituperari.
iam illud cuius est, non dico audaciae — cupit enim se audacem — sed, quod minime uolt, stultitiae, qua uincit omnis, cliui Capitolini mentionem facere, cum inter subsellia nostra uersentur armati, cum in hac cella Concordiae, di immortales! in qua me consule salutares sententiae dictae sunt, quibus ad hanc diem uiximus, cum gladiis homines conlocati stent? accusa senatum; accusa equestrem ordinem qui tum cum senatu copulatus fuit; accusa omnis ordines, omnis ciuis, dum confiteare hunc ordinem hoc ipso tempore ab Ituraeis circumsederi. haec tu non propter audaciam dicis tam impudenter, sed quia tantam rerum repugnantiam non uides. nihil profecto sapis. quid est enim dementius quam, cum rei publicae perniciosa arma ipse ceperis, obicere alteri salutaria?
20
at etiam quodam loco facetus esse uoluisti. quam id te, di boni, non decebat! in quo est tua culpa non nulla. aliquid enim salis a mima uxore trahere potuisti. cedant arma togae. quid? tum nonne cesserunt? at postea tuis armis cessit toga. quaeramus igitur utrum melius fuerit libertati populi Romani sceleratorum arma an libertatem nostram armis tuis cedere. nec uero tibi de uersibus plura respondebo: tantum dicam breuiter, te neque illos neque ullas omnino litteras nosse; me nec rei publicae nec amicis umquam defuisse, et tamen omni genere monumentorum meorum perfecisse operis subsiciuis ut meae uigiliae meaeque litterae et iuuentuti utilitatis et nomini Romano laudis aliquid adferrent. sed haec non huius temporis: maiora uideamus.
P. Clodium meo consilio interfectum esse dixisti. quidnam homines putarent, si tum occisus esset cum tu illum in foro inspectante populo Romano gladio insecutus es negotiumque transegisses, nisi se ille in scalas tabernae librariae coniecisset eisque oppilatis impetum tuum compressisset? quod quidem ego fauisse me tibi fateor, suasisse ne tu quidem dicis. at Miloni ne fauere quidem potui; prius enim rem transegit quam quisquam eum facturum id suspicaretur. at ego suasi. scilicet is animus erat Milonis ut prodesse rei publicae sine suasore non posset. at laetatus sum. quid ergo? in tanta laetitia cunctae ciuitatis me unum tristem esse oportebat?
quamquam de morte Clodi fuit quaestio non satis prudenter illa quidem constituta — quid enim attinebat noua lege quaeri de eo qui hominem occidisset, cum esset legibus quaestio constituta? — quaesitum est tamen. quod igitur, cum res agebatur, nemo in me dixit, id tot annis post tu es inuentus qui diceres?
quod uero dicere ausus es idque multis uerbis, opera mea Pompeium a Caesaris amicitia esse diiunctum ob eamque causam culpa mea bellum ciuile esse natum, in eo non tu quidem tota re sed, quod maximum est, temporibus errasti. ego M. Bibulo, praestantissimo ciui, consule nihil praetermisi, quantum facere enitique potui, quin Pompeium a Caesaris coniunctione auocarem. in quo Caesar felicior fuit. ipse enim Pompeium a mea familiaritate diiunxit. postea uero quam se totum Pompeius Caesari tradidit, quid ego illum ab eo distrahere conarer? stulti erat sperare, suadere impudentis.
duo tamen tempora inciderunt quibus aliquid contra Caesarem Pompeio suaserim. ea uelim reprehendas, si potes: unum ne quinquenni imperium Caesari prorogaret, alterum ne pateretur ferri ut absentis eius ratio haberetur. quorum si utrumuis persuasissem, in has miserias numquam incidissemus. atque idem ego, cum iam opes omnis et suas et populi Romani Pompeius ad Caesarem detulisset, seroque ea sentire coepisset quae multo ante prouideram, inferrique patriae bellum uiderem nefarium, pacis, concordiae, compositionis auctor esse non destiti, meaque illa uox est nota multis: Utinam, Cn. Pompei, cum C. Caesare societatem aut numquam coisses aut numquam diremisses! fuit alterum grauitatis, alterum prudentiae tuae. haec mea, M. Antoni, semper et de Pompeio et de re publica consilia fuerunt. quae si ualuissent, res publica staret, tu tuis flagitiis, egestate, infamia concidisses.
25
sed haec uetera, illud uero recens, Caesarem meo consilio interfectum. iam uereor, patres conscripti, ne, quod turpissimum est, praeuaricatorem mihi apposuisse uidear, qui me non solum meis laudibus ornaret sed etiam oneraret alienis. quis enim meum in ista societate gloriosissimi facti nomen audiuit? cuius autem qui in eo numero fuisset nomen est occultatum? occultatum dico? cuius non statim diuolgatum? Citius dixerim iactasse se aliquos ut fuisse in ea societate uiderentur, cum conscii non fuissent, quam ut quisquam celari uellet qui fuisset.
quam ueri simile porro est in tot hominibus partim obscuris, partim adulescentibus neminem occultantibus meum nomen latere potuisse? etenim si auctores ad liberandam patriam desiderarentur illis actoribus, Brutos ego impellerem, quorum uterque L. Bruti imaginem cotidie uideret, alter etiam Ahalae? hi igitur his maioribus ab alienis potius consilium peterent quam a suis et foris potius quam domo? quid? C. Cassius in ea familia natus quae non modo dominatum, sed ne potentiam quidem cuiusquam ferre potuit, me auctorem, credo, desiderauit: qui etiam sine his clarissimis uiris hanc rem in Cilicia ad ostium fluminis Cydni confecisset, si ille ad eam ripam quam constituerat, non ad contrariam nauis appulisset. Cn.
Domitium non patris interitus, clarissimi uiri, non auunculi mors, non spoliatio dignitatis ad recuperandam libertatem, sed mea auctoritas excitauit? an C. Trebonio ego persuasi? cui ne suadere quidem ausus essem. quo etiam maiorem ei res publica gratiam debet qui libertatem populi Romani unius amicitiae praeposuit depulsorque dominatus quam particeps esse maluit. an L. Tillius Cimber me est auctorem secutus? quem ego magis fecisse illam rem sum admiratus quam facturum putaui, admiratus autem ob eam causam quod immemor beneficiorum, memor patriae fuisset. quid duos Seruilios — Cascas dicam an Ahalas? — et hos auctoritate mea censes excitatos potius quam caritate rei publicae? longum est persequi ceteros, idque rei publicae praeclarum fuisse tam multos, ipsis gloriosum.
at quem ad modum me coarguerit homo acutus recordamini. Caesare interfecto inquit statim cruentum alte extollens Brutus pugionem Ciceronem nominatim exclamauit atque ei recuperatam libertatem est gratulatus. cur mihi potissimum? quia sciebam? uide ne illa causa fuerit appellandi mei quod, cum rem gessisset consimilem rebus eis quas ipse gesseram, me potissimum testatus est se aemulum mearum laudum exstitisse.
tu autem, omnium stultissime, non intellegis, si, id quod me arguis, uoluisse interfici Caesarem crimen sit, etiam laetatum esse morte Caesaris crimen esse? quid enim interest inter suasorem facti et probatorem? aut quid refert utrum uoluerim fieri an gaudeam factum? ecquis est igitur exceptis eis qui illum regnare gaudebant qui illud aut fieri noluerit aut factum improbarit? omnes ergo in culpa. etenim omnes boni, quantum in ipsis fuit, Caesarem occiderunt: aliis consilium, aliis animus, aliis occasio defuit; uoluntas nemini.
30
sed stuporem hominis uel dicam pecudis attendite. sic enim dixit: Brutus, quem ego honoris causa nomino, cruentum pugionem tenens Ciceronem exclamauit: ex quo intellegi debet eum conscium fuisse. ergo ego sceleratus appellor a te quem tu suspicatum aliquid suspicaris; ille qui stillantem prae se pugionem tulit, is a te honoris causa nominatur? esto; sit in uerbis tuis hic stupor: quanto in rebus sententiisque maior? constitue hoc, consul, aliquando, Brutorum, C. Cassi, Cn. Domiti, C. Treboni, reliquorum quam uelis esse causam; edormi crapulam, inquam, et exhala. an faces admouendae sunt quae excitent tantae causae indormientem? numquamne intelleges statuendum tibi esse utrum illi qui istam rem gesserunt homicidaene sint an uindices libertatis.
attende enim paulisper cogitationemque sobrii hominis punctum temporis suscipe. ego qui sum illorum, ut ipse fateor, familiaris, ut a te arguor, socius, nego quicquam esse medium: confiteor eos, nisi liberatores populi Romani conseruatoresque rei publicae sint, plus quam sicarios, plus quam homicidas, plus etiam quam parricidas esse, si quidem est atrocius patriae parentem quam suum occidere. tu homo sapiens et considerate, quid dicis? si parricidas, cur honoris causa a te sunt et in hoc ordine et apud populum Romanum semper appellati? cur M. Brutus referente te legibus est solutus, si ab urbe plus quam decem dies afuisset? cur ludi Apollinares incredibili M. Bruti honore celebrati? cur prouinciae Bruto, Cassio datae, cur quaestores additi, cur legatorum numerus auctus? atqui haec acta per te. non igitur homicidas. sequitur ut liberatores tuo iudicio, quando quidem tertium nihil potest esse.
quid est? num conturbo te? non enim fortasse satis quae diiunctius dicuntur intellegis. sed tamen haec summa est conclusionis meae: quoniam scelere a te liberati sunt, ab eodem amplissimis praemiis dignissimos iudicatos. itaque iam retexo orationem meam. scribam ad illos ut, si qui forte, quod a te mihi obiectum est, quaerent sitne uerum, ne cui negent. etenim uereor ne aut celatum me illis ipsis non honestum aut inuitatum refugisse mihi sit turpissimum. quae enim res umquam, pro sancte Iuppiter! non modo in hac urbe sed in omnibus terris est gesta maior; quae gloriosior, quae commendatior hominum memoriae sempiternae? in huius me tu consili societatem tamquam in equum Troianum cum principibus includis?
non recuso; ago etiam gratias, quoquo animo facis. tanta enim res est ut inuidiam istam quam tu in me uis concitare cum laude non comparem. quid enim beatius illis quos tu expulsos a te praedicas et relegatos? qui locus est aut tam desertus aut tam inhumanus qui illos, cum accesserint, non adfari atque appetere uideatur? qui homines tam agrestes qui se, cum eos aspexerint, non maximum cepisse uitae fructum putent? quae uero tam immemor posteritas, quae tam ingratae litterae reperientur quae eorum gloriam non immortalitatis memoria prosequantur? tu uero ascribe me talem in numerum.
sed unam rem uereor ne non probes: si enim fuissem, non solum regem sed etiam regnum de re publica sustulissem; et, si meus stilus ille fuisset, ut dicitur, mihi crede, non solum unum actum sed totam fabulam confecissem. quamquam si interfici Caesarem uoluisse crimen est, uide, quaeso, Antoni, quid tibi futurum sit, quem et Narbone hoc consilium cum C. Trebonio cepisse notissimum est et ob eius consili societatem, cum interficeretur Caesar, tum te a Trebonio uidimus seuocari. ego autem — uide quam te cum agam non inimice — quod bene cogitasti aliquando, laudo; quod non indicasti, gratias ago; quod non fecisti, ignosco.
35
uirum res illa quaerebat. quod si te in iudicium quis adducat usurpetque illud Cassianum, cui bono fuerit, uide, quaeso, ne haereas. quamquam illud quidem fuit, ut tu dicebas, omnibus bono qui seruire nolebant, tibi tamen praecipue qui non modo non seruis sed etiam regnas; qui maximo te aere alieno ad aedem Opis liberauisti; qui per easdem tabulas innumerabilem pecuniam dissipauisti; ad quem e domo Caesaris tam multa delata sunt; cuius domi quaestuosissima est falsorum commentariorum et chirographorum officina, agrorum, oppidorum, immunitatium, uectigalium flagitiosissimae nundinae.
etenim quae res egestati et aeri alieno tuo praeter mortem Caesaris subuenire potuisset? nescio quid conturbatus esse uideris: num quid subtimes ne ad te hoc crimen pertinere uideatur? libero te metu: nemo credet umquam; non est tuum de re publica bene mereri; habet istius pulcherrimi facti clarissimos uiros res publica auctores; ego te tantum gaudere dico, fecisse non arguo. respondi maximis criminibus: nunc etiam reliquis respondendum est.
castra mihi Pompei atque illud omne tempus obiecisti. quo quidem tempore si, ut dixi, meum consilium auctoritasque ualuisset, tu hodie egeres, nos liberi essemus; res publica non tot duces et exercitus amisisset. fateor enim me, cum ea quae acciderunt prouiderem futura, tanta in maestitia fuisse quanta ceteri optimi ciues, si idem prouidissent, fuissent. dolebam, dolebam, patres conscripti, rem publicam uestris quondam meisque consiliis conseruatam breui tempore esse perituram. nec uero eram tam indoctus ignarusque rerum ut frangerer animo propter uitae cupiditatem, quae me manens conficeret angoribus, dimissa molestiis omnibus liberaret. illos ego praestantissimos uiros, lumina rei publicae, uiuere uolebam, tot consularis, tot praetorios, tot honestissimos senatores, omnem praeterea florem nobilitatis ac iuuentutis, tum optimorum ciuium exercitus; qui si uiuerent, quamuis iniqua condicione pacis — mihi enim omnis pax cum ciuibus bello ciuili utilior uidebatur — rem publicam hodie teneremus.
quae sententia si ualuisset ac non ei maxime mihi quorum ego uitae consulebam spe uictoriae elati obstitissent, ut alia omittam, tu certe numquam in hoc ordine uel potius numquam in hac urbe mansisses. at uero Cn. Pompei uoluntatem a me alienabat oratio mea. an ille quemquam plus dilexit, cum ullo aut sermones aut consilia contulit saepius? quod quidem erat magnum, de summa re publica dissentientis in eadem consuetudine amicitiae permanere. ego quid ille et contra ille quid ego sentirem et spectarem uidebat. ego incolumitati ciuium primum, ut postea dignitati possemus, ille praesenti dignitati potius consulebat. quod autem habebat uterque quid sequeretur, idcirco tolerabilior erat nostra dissensio.
quid uero ille singularis uir ac paene diuinus de me senserit sciunt qui eum de Pharsalia fuga Paphum persecuti sunt. numquam ab eo mentio de me nisi honorifica, nisi plena amicissimi desideri, cum me uidisse plus fateretur, se sperauisse meliora. et eius uiri nomine me insectari audes cuius me amicum, te sectorem esse fateare? sed omittatur bellum illud in quo tu nimium felix fuisti. ne de iocis quidem respondebo quibus me in castris usum esse dixisti: erant quidem illa castra plena curae; uerum tamen homines, quamuis in turbidis rebus sint, tamen, si modo homines sunt, interdum animis relaxantur.
40
quod autem idem maestitiam meam reprehendit, idem iocum, magno argumento est me in utroque fuisse moderatum. hereditates mihi negasti uenire. Utinam hoc tuum uerum crimen esset! plures amici mei et necessarii uiuerent. sed qui istuc tibi uenit in mentem? ego enim amplius sestertium ducentiens acceptum hereditatibus rettuli. quamquam in hoc genere fateor feliciorem esse te. me nemo nisi amicus fecit heredem, ut cum illo commodo, si quod erat, animi quidam dolor iungeretur; te is quem tu uidisti numquam, L. Rubrius Casinas fecit heredem.
et quidem uide quam te amarit is qui albus aterne fuerit ignoras. fratris filium praeterit, Q. Fufi, honestissimi equitis Romani suique amicissimi, quem palam heredem semper factitarat, ne nominat quidem: te, quem numquam uiderat aut certe numquam salutauerat, fecit heredem. uelim mihi dicas, nisi molestum est, L. Turselius qua facie fuerit, qua statura, quo municipio, qua tribu. nihil scio inquies nisi quae praedia habuerit. igitur fratrem exheredans te faciebat heredem. in multas praeterea pecunias alienissimorum hominum ui eiectis ueris heredibus, tamquam heres esset, inuasit.
quamquam hoc maxime admiratus sum, mentionem te hereditatum ausum esse facere, cum ipse hereditatem patris non adisses. haec ut conligeres, homo amentissime, tot dies in aliena uilla declamasti? quamquam tu quidem, ut tui familiarissimi dictitant, uini exhalandi, non ingeni acuendi causa declamitas. at uero adhibes ioci causa magistrum suffragio tuo et compotorum tuorum rhetorem, cui concessisti ut in te quae uellet diceret, salsum omnino hominem, sed materia facilis in te et in tuos dicta dicere. uide autem quid intersit inter te et auum tuum. ille sensim dicebat quod causae prodesset; tu cursim dicis aliena.
at quanta merces rhetori data est! audite, audite, patres conscripti, et cognoscite rei publicae uolnera. duo milia iugerum campi Leontini Sex. Clodio rhetori adsignasti et quidem immunia, ut populi Romani tanta mercede nihil sapere disceres. num etiam hoc, homo audacissime, ex Caesaris commentariis? sed dicam alio loco et de Leontino agro et de Campano, quos iste agros ereptos rei publicae turpissimis possessoribus inquinauit. iam enim, quoniam criminibus eius satis respondi, de ipso emendatore et correctore nostro quaedam dicenda sunt. nec enim omnia effundam, ut, si saepius decertandum sit, ut erit, semper nouus ueniam: quam facultatem mihi multitudo istius uitiorum peccatorumque largitur.
uisne igitur te inspiciamus a puero? sic opinor; a principio ordiamur. tenesne memoria praetextatum te decoxisse? Patris inquies ista culpa est. concedo. etenim est pietatis plena defensio. illud tamen audaciae tuae quod sedisti in quattuordecim ordinibus, cum esset lege Roscia decoctoribus certus locus constitutus, quamuis quis fortunae uitio, non suo decoxisset. sumpsisti uirilem, quam statim muliebrem togam reddidisti. primo uolgare scortum; certa flagiti merces nec ea parua; sed cito Curio interuenit qui te a meretricio quaestu abduxit et, tamquam stolam dedisset, in matrimonio stabili et certo conlocauit.
45
nemo umquam puer emptus libidinis causa tam fuit in domini potestate quam tu in Curionis. quotiens te pater eius domu sua eiecit, quotiens custodes posuit ne limen intrares? cum tu tamen nocte socia, hortante libidine, cogente mercede, per tegulas demitterere. quae flagitia domus illa diutius ferre non potuit. scisne me de rebus mihi notissimis dicere? recordare tempus illud cum pater Curio maerens iacebat in lecto; filius se ad pedes meos prosternens, lacrimans, te mihi commendabat; orabat ut se contra suum patrem, si sestertium sexagiens peteret, defenderem; tantum enim se pro te intercessisse dicebat. ipse autem amore ardens confirmabat, quod desiderium tui discidi ferre non posset, se in exsilium iturum.
quo tempore ego quanta mala florentissimae familiae sedaui uel potius sustuli! patri persuasi ut aes alienum fili dissolueret; redimeret adulescentem, summa spe et animi et ingeni praeditum, rei familiaris facultatibus eumque non modo tua familiaritate sed etiam congressione patrio iure et potestate prohiberet. haec tu cum per me acta meminisses, nisi illis quos uidemus gladiis confideres, maledictis me prouocare ausus esses.
sed iam stupra et flagitia omittamus: sunt quaedam quae honeste non possum dicere; tu autem eo liberior quod ea in te admisisti quae a uerecundo inimico audire non posses. sed reliquum uitae cursum uidete, quem quidem celeriter perstringam. ad haec enim quae in ciuili bello, in maximis rei publicae miseriis fecit, et ad ea quae cotidie facit, festinat animus. quae peto ut, quamquam multo notiora uobis quam mihi sunt, tamen, ut facitis, attente audiatis. debet enim talibus in rebus excitare animos non cognitio solum rerum sed etiam recordatio; etsi incidamus, opinor, media ne nimis sero ad extrema ueniamus.
intimus erat in tribunatu Clodio qui sua erga me beneficia commemorat; eius omnium incendiorum fax, cuius etiam domi iam tum quiddam molitus est. quid dicam ipse optime intellegit. Inde iter Alexandream contra senatus auctoritatem, contra rem publicam et religiones; sed habebat ducem Gabinium, quicum quiduis rectissime facere posset. qui tum inde reditus aut qualis? prius in ultimam Galliam ex Aegypto quam domum. quae autem domus? Suam enim quisque domum tum obtinebat nec erat usquam tua. domum dico? quid erat in terris ubi in tuo pedem poneres praeter unum Misenum quod cum sociis tamquam Sisaponem tenebas.
uenis e Gallia ad quaesturam petendam. aude dicere te prius ad parentem tuam uenisse quam ad me. acceperam iam ante Caesaris litteras ut mihi satis fieri paterer a te: itaque ne loqui quidem sum te passus de gratia. postea sum cultus a te, tu a me obseruatus in petitione quaesturae; quo quidem tempore P. Clodium approbante populo Romano in foro es conatus occidere, cumque eam rem tua sponte conarere, non impulsu meo, tamen ita praedicabas, te non existimare, nisi illum interfecisses, umquam mihi pro tuis in me iniuriis satis esse facturum. in quo demiror cur Milonem impulsu meo rem illam egisse dicas, cum te ultro mihi idem illud deferentem numquam sim adhortatus. quamquam, si in eo perseuerares, ad tuam gloriam rem illam referri malebam quam ad meam gratiam.
50
quaestor es factus: deinde continuo sine senatus consulto, sine sorte, sine lege ad Caesarem cucurristi. id enim unum in terris egestatis, aeris alieni, nequitiae perditis uitae rationibus perfugium esse ducebas. ibi te cum et illius largitionibus et tuis rapinis expleuisses, si hoc est explere, expilare quod statim effundas, aduolasti egens ad tribunatum, ut in eo magistratu, si posses, uiri tui similis esses. accipite nunc, quaeso, non ea quae ipse in se atque in domesticum decus impure et intemperanter, sed quae in nos fortunasque nostras, id est in uniuersam rem publicam, impie ac nefarie fecerit. ab huius enim scelere omnium malorum principium natum reperietis.
nam cum L. Lentulo C. Marcello consulibus Kalendis Ianuariis labentem et prope cadentem rem publicam fulcire cuperetis ipsique C. Caesari, si sana mente esset, consulere uelletis, tum iste uenditum atque emancipatum tribunatum consiliis uestris opposuit ceruicesque suas ei subiecit securi qua multi minoribus in peccatis occiderunt. in te, M. Antoni, id decreuit senatus et quidem incolumis, nondum tot luminibus exstinctis quod in hostem togatum decerni est solitum more maiorum. et tu apud patres conscriptos contra me dicere ausus es, cum ab hoc ordine ego conseruator essem, tu hostis rei publicae iudicatus? commemoratio illius tui sceleris intermissa est, non memoria deleta. dum genus hominum, dum populi Romani nomen exstabit — quod quidem erit, si per te licebit, sempiternum — tua illa pestifera intercessio nominabitur.
quid cupide a senatu, quid temere fiebat, cum tu unus adulescens uniuersum ordinem decernere de salute rei publicae prohibuisti, neque semel, sed saepius, neque tu te cum de senatus auctoritate agi passus es? quid autem agebatur nisi ne deleri et euerti rem publicam funditus uelles, cum te neque principes ciuitatis rogando neque maiores natu monendo neque frequens senatus agendo de uendita atque addicta sententia mouere potuit? tum illud multis rebus ante temptatis necessario tibi uolnus inflictum est quod paucis ante te, quorum incolumis fuit nemo:
tum contra te dedit arma hic ordo consulibus reliquisque imperiis et potestatibus: quae non effugisses, nisi te ad arma Caesaris contulisses. tu, tu, inquam, M. Antoni, princeps C. Caesari omnia perturbare cupienti causam belli contra patriam ferendi dedisti. quid enim aliud ille dicebat, quam causam sui dementissimi consili et facti adferebat, nisi quod intercessio neglecta, ius tribunicium sublatum, circumscriptus a senatu esset Antonius? omitto quam haec falsa, quam leuia, praesertim cum omnino nulla causa iusta cuiquam esse possit contra patriam arma capiendi. sed nihil de Caesare: tibi certe confitendum est causam perniciosissimi belli in persona tua constitisse.
O miserum te, si haec intellegis, miseriorem, si non intellegis hoc litteris mandari, hoc memoriae prodi, huius rei ne posteritatem quidem omnium saeculorum umquam immemorem fore, consules ex Italia expulsos, cumque eis Cn. Pompeium quod imperi populi Romani decus ac lumen fuit, omnis consularis qui per ualetudinem exsequi cladem illam fugamque potuissent, praetores, praetorios, tribunos plebis, magnam partem senatus, omnem subolem iuuentutis, unoque uerbo rem publicam expulsam atque exterminatam suis sedibus!
55
Ut igitur in seminibus est causa arborum et stirpium, sic huius luctuosissimi belli semen tu fuisti. doletis tris exercitus populi Romani interfectos: interfecit Antonius. desideratis clarissimos ciuis: eos quoque uobis eripuit Antonius. auctoritas huius ordinis adflicta est: adflixit Antonius. omnia denique, quae postea uidimus — quid autem mali non uidimus? — si recte ratiocinabimur, uni accepta referemus Antonio. Ut Helena Troianis, sic iste huic rei publicae belli causa, causa pestis atque exiti fuit. reliquae partes tribunatus principi similes. omnia perfecit quae senatus salua re publica ne fieri possent profecerat. cuius tamen scelus in scelere cognoscite.
restituebat multos calamitosos: in eis patrui nulla mentio. si seuerus, cur non in omnis? si misericors, cur non in suos? sed omitto ceteros: Licinium lenticulam de alea condemnatum, conlusorem suum, restituit, quasi uero ludere cum condemnato non liceret, sed ut quod in alea perdiderat beneficio legis dissolueret. quam attulisti rationem populo Romano cur eum restitui oporteret? absentem, credo, in reos relatum; rem indicta causa iudicatam; nullum fuisse de alea lege iudicium; ui oppressum et armis; postremo, quod de patruo tuo dicebatur, pecunia iudicium esse corruptum? nihil horum. at uir bonus et re publica dignus. nihil id quidem ad rem; ego tamen, quoniam condemnatum esse pro nihilo est, si ita esset, ignoscerem. hominem omnium nequissimum qui non dubitaret uel in foro alea ludere, lege quae est de alea condemnatum qui in integrum restituit, is non apertissime studium suum ipse profitetur?
in eodem uero tribunatu, cum Caesar in Hispaniam proficiscens huic conculcandam Italiam tradidisset, quae fuit eius peragratio itinerum, lustratio municipiorum! scio me in rebus celebratissimis omnium sermone uersari, eaque quae dico dicturusque sum notiora esse omnibus qui in Italia tum fuerunt quam mihi qui non fui: notabo tamen singulas res, etsi nullo modo poterit oratio mea satis facere uestrae scientiae. etenim quod umquam in terris tantum flagitium exstitisse auditum est, tantam turpitudinem, tantum dedecus.
uehebatur in essedo tribunus plebis; lictores laureati antecedebant, inter quos aperta lectica mima portabatur, quam ex oppidis municipales homines honesti, obuiam necessario prodeuntes, non noto illo et mimico nomine, sed Uolumniam consalutabant. sequebatur raeda cum lenonibus, comites nequissimi; reiecta mater amicam impuri fili tamquam nurum sequebatur. O miserae mulieris fecunditatem calamitosam! Horum flagitiorum iste uestigiis omnia municipia, praefecturas, colonias, totam denique Italiam impressit.
reliquorum factorum eius, patres conscripti, difficilis est sane reprehensio et lubrica. uersatus in bello est; saturauit se sanguine dissimillimorum sui ciuium: felix fuit, si potest ulla in scelere esse felicitas. sed quoniam ueteranis cautum esse uolumus, quamquam dissimilis est militum causa et tua — illi secuti sunt, tu quaesisti ducem — tamen, ne apud illos me in inuidiam uoces, nihil de genere belli dicam. Uictor e Thessalia Brundisium cum legionibus reuertisti. ibi me non occidisti. Magnum beneficium! potuisse enim fateor. quamquam nemo erat eorum qui tum te cum fuerunt qui mihi non censeret parci oportere.
60
tanta est enim caritas patriae ut uestris etiam legionibus sanctus essem, quod eam a me seruatam esse meminissent. sed fac id te dedisse mihi quod non ademisti, meque a te habere uitam, quia non a te sit erepta: licuitne mihi per tuas contumelias hoc tuum beneficium sic tueri ut tuebar, praesertim cum te haec auditurum uideres.
uenisti Brundisium, in sinum quidem et in complexum tuae mimulae. quid est? num mentior? quam miserum est id negare non posse quod sit turpissimum confiteri! si te municipiorum non pudebat, ne ueterani quidem exercitus? quis enim miles fuit qui Brundisi illam non uiderit? quis qui nescierit uenisse eam tibi tot dierum uiam gratulatum? quis qui non indoluerit tam sero se quam nequam hominem secutus esset cognoscere?
Italiae rursus percursatio eadem comite mima; in oppida militum crudelis et misera deductio; in urbe auri, argenti maximeque uini foeda direptio. accessit ut Caesare ignaro, cum esset ille Alexandreae, beneficio amicorum eius magister equitum constitueretur. tum existimauit se suo iure cum Hippia uiuere et equos uectigalis Sergio mimo tradere; tum sibi non hanc quam nunc male tuetur, sed M. Pisonis domum ubi habitaret legerat. quid ego istius decreta, quid rapinas, quid hereditatum possessiones datas, quid ereptas proferam? cogebat egestas; quo se uerteret non habebat: nondum ei tanta a L. Rubrio, non a L. Turselio hereditas uenerat; nondum in Cn. Pompei locum multorumque aliorum qui aberant repentinus heres successerat. erat uiuendum latronum ritu, ut tantum haberet, quantum rapere potuisset.
sed haec quae robustioris improbitatis sunt, omittamus: loquamur potius de nequissimo genere leuitatis. tu istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate tantum uini in Hippiae nuptiis exhauseras ut tibi necesse esset in populi Romani conspectu uomere postridie. O rem non modo uisu foedam sed etiam auditu! si inter cenam in ipsis tuis immanibus illis poculis hoc tibi accidisset, quis non turpe duceret? in coetu uero populi Romani negotium publicum gerens, magister equitum, cui ructare turpe esset, is uomens frustis esculentis uinum redolentibus gremium suum et totum tribunal impleuit. sed haec ipse fatetur esse in suis sordibus: ueniamus ad splendida.
Caesar Alexandrea se recepit, felix, ut sibi quidem uidebatur, mea autem sententia, qui rei publicae sit infelix, felix esse nemo potest. hasta posita pro aede Iouis Statoris bona Cn. Pompei — miserum me! consumptis enim lacrimis tamen infixus animo haeret dolor — bona, inquam, Cn. Pompei Magni uoci acerbissimae subiecta praeconis. Una in illa re seruitutis oblita ciuitas ingemuit seruientibusque animis, cum omnia metu tenerentur, gemitus tamen populi Romani liber fuit. exspectantibus omnibus quisnam esset tam impius, tam demens, tam dis hominibusque hostis qui ad illud scelus sectionis auderet accedere, inuentus est nemo praeter Antonium, praesertim cum tot essent circum hastam illam qui alia omnia auderent: unus inuentus est qui id auderet quod omnium fugisset et reformidasset audacia.
65
tantus igitur te stupor oppressit uel, ut uerius dicam, tantus furor ut primum, cum sector sis isto loco natus, deinde cum Pompei sector, non te exsecratum populo Romano, non detestabilem, non omnis tibi deos, non omnis homines et esse inimicos et futuros scias? at quam insolenter statim helluo inuasit in eius uiri fortunas cuius uirtute terribilior erat populus Romanus exteris gentibus, iustitia carior! in eius igitur uiri copias cum se subito ingurgitasset, exsultabat gaudio persona de mimo, modo egens, repente diues. sed, ut est apud poetam nescio quem male parta male dilabuntur.
incredibile ac simile portenti est quonam modo illa tam multa quam paucis non dico mensibus sed diebus effuderit. maximus uini numerus fuit, permagnum optimi pondus argenti, pretiosa uestis, multa et lauta supellex et magnifica multis locis, non illa quidem luxuriosi hominis, sed tamen abundantis. Horum paucis diebus nihil erat. quae Charybdis tam uorax?
Charybdin dico? quae si fuit, animal unum fuit: Oceanus, me dius fidius, uix uidetur tot res tam dissipatas, tam distantibus in locis positas tam cito absorbere potuisse. nihil erat clausum, nihil obsignatum, nihil scriptum. apothecae totae nequissimis hominibus condonabantur; alia mimi rapiebant, alia mimae; domus erat aleatoribus referta, plena ebriorum; totos dies potabatur atque id locis pluribus; suggerebantur etiam saepe — non enim semper iste felix — damna aleatoria; conchyliatis Cn. Pompei peristromatis seruorum in cellis lectos stratos uideres. quam ob rem desinite mirari haec tam celeriter esse consumpta. non modo unius patrimonium quamuis amplum, ut illud fuit, sed urbis et regna celeriter tanta nequitia deuorare potuisset. at idem aedis etiam et hortos.
O audaciam immanem! tu etiam ingredi illam domum ausus es, tu illud sanctissimum limen intrare, tu illarum aedium dis penatibus os impurissimum ostendere? quam domum aliquamdiu nemo aspicere poterat, nemo sine lacrimis praeterire, hac te in domo tam diu deuersari non pudet? in qua, quamuis nihil sapias, tamen nihil tibi potest esse iucundum. an tu illa in uestibulo rostra cum aspexisti, domum tuam te introire putas? fieri non potest. quamuis enim sine mente, sine sensu sis, ut es, tamen et te et tua et tuos nosti. nec uero te umquam neque uigilantem neque in somnis credo posse mente consistere. necesse est, quamuis sis, ut es, uiolentus et furens, cum tibi obiecta sit species singularis uiri, perterritum te de somno excitari, furere etiam saepe uigilantem.
me quidem miseret parietum ipsorum atque tectorum. quid enim umquam domus illa uiderat nisi pudicum, quid nisi ex optimo more et sanctissima disciplina? fuit enim ille uir, patres conscripti, sicuti scitis, cum foris clarus tum domi admirandus, neque rebus externis magis laudandus quam institutis domesticis. huius in sedibus pro cubiculis stabula, pro conclauibus popinae sunt. etsi iam negat. nolite quaerere; frugi factus est: illam suam suas res sibi habere iussit, ex duodecim tabulis clauis ademit, exegit. quam porro spectatus ciuis, quam probatus! cuius ex omni uita nihil est honestius quam quod cum mima fecit diuortium.
70
at quam crebro usurpat: et consul et Antonius! hoc est dicere, et consul et impudicissimus, et consul et homo nequissimus. quid est enim aliud Antonius? nam si dignitas significaretur in nomine, dixisset, credo, aliquando auus tuus se et consulem et Antonium. numquam dixit. dixisset etiam conlega meus, patruus tuus, nisi si tu es solus Antonius. sed omitto ea peccata quae non sunt earum partium propria quibus tu rem publicam uexauisti: ad ipsas tuas partis redeo, id est ad ciuile bellum, quod natum, conflatum, susceptum opera tua est.
cui bello cum propter timiditatem tuam tum propter libidines defuisti. gustaras ciuilem sanguinem uel potius exsorbueras; fueras in acie Pharsalica antesignanus; L. Domitium, clarissimum et nobilissimum uirum, occideras multosque praeterea qui e proelio effugerant, quos Caesar, ut non nullos, fortasse seruasset, crudelissime persecutus trucidaras. quibus rebus tantis talibus gestis quid fuit causae cur in Africam Caesarem non sequerere, cum praesertim belli pars tanta restaret? itaque quem locum apud ipsum Caesarem post eius ex Africa reditum obtinuisti? quo numero fuisti? cuius tu imperatoris quaestor fueras, dictatoris magister equitum, belli princeps, crudelitatis auctor, praedae socius, testamento, ut dicebas ipse, filius, appellatus es de pecunia quam pro domo, pro hortis, pro sectione debebas.
primo respondisti plane ferociter et, ne omnia uidear contra te, prope modum aequa et iusta dicebas: A me C. Caesar pecuniam? cur potius quam ego ab illo? an sine me ille uicit? at ne potuit quidem. ego ad illum belli ciuilis causam attuli; ego leges perniciosas rogaui; ego arma contra consules imperatoresque populi Romani, contra senatum populumque Romanum, contra deos patrios arasque et focos, contra patriam tuli. num sibi soli uicit? quorum facinus est commune, cur non sit eorum praeda communis? ius postulabas, sed quid ad rem?
plus ille poterat. itaque excussis tuis uocibus et ad te et ad praedes tuos milites misit, cum repente a te praeclara illa tabula prolata est. qui risus hominum, tantam esse tabulam, tam uarias, tam multas possessiones, ex quibus praeter partem Miseni nihil erat quod is qui auctionaretur posset suum dicere. auctionis uero miserabilis aspectus: uestis Pompei non multa eaque maculosa; eiusdem quaedam argentea uasa conlisa, sordidata mancipia, ut doleremus quicquam esse ex illis reliquiis quod uidere possemus.
hanc tamen auctionem heredes L. Rubri decreto Caesaris prohibuerunt. haerebat nebulo: quo se uerteret non habebat. quin his ipsis temporibus domi Caesaris percussor ab isto missus deprehensus dicebatur esse cum sica: de quo Caesar in senatu aperte in te inuehens questus est. proficiscitur in Hispaniam Caesar paucis tibi ad soluendum propter inopiam tuam prorogatis diebus. ne tum quidem sequeris. tam bonus gladiator rudem tam cito? hunc igitur quisquam qui in suis partibus, id est in suis fortunis, tam timidus fuerit pertimescat.
75
profectus est aliquando tandem in Hispaniam; sed tuto, ut ait, peruenire non potuit. quonam modo igitur Dolabella peruenit? aut non suscipienda fuit ista causa, Antoni, aut, cum suscepisses, defendenda usque ad extremum. ter depugnauit Caesar cum ciuibus, in Thessalia, Africa, Hispania. omnibus adfuit his pugnis Dolabella; in Hispaniensi etiam uolnus accepit. si de meo iudicio quaeris, nollem; sed tamen consilium a primo reprehendendum, laudanda constantia. tu uero quid es? Cn. Pompei liberi tum primum patriam repetebant. esto, fuerit haec partium causa communis. repetebant praeterea deos patrios, aras, focos, larem suum familiarem, in quae tu inuaseras. haec cum peterent armis ei quorum erant legibus — etsi in rebus iniquissimis quid potest esse aequi? — tamen quem erat aequissimum contra Cn. Pompei liberos pugnare? quem? te sectorem.
an ut tu Narbone mensas hospitum conuomeres Dolabella pro te in Hispania dimicaret? qui uero Narbone reditus! etiam quaerebat cur ego ex ipso cursu tam subito reuertissem. exposui nuper, patres conscripti, causam reditus mei. uolui, si possem, etiam ante Kalendas Ianuarias prodesse rei publicae. nam, quod quaerebas quo modo redissem, primum luce, non tenebris; deinde cum calceis et toga, nullis nec Gallicis nec lacerna. at etiam aspicis me et quidem, ut uideris, iratus. ne tu iam me cum in gratiam redeas, si scias quam me pudeat nequitiae tuae, cuius te ipsum non pudet. ex omnium omnibus flagitiis nullum turpius uidi, nullum audiui. qui magister equitum fuisse tibi uiderere, in proximum annum consulatum peteres uel potius rogares, per municipia coloniasque Galliae, a qua nos tum cum consulatus petebatur, non rogabatur, petere consulatum solebamus, cum Gallicis et lacerna cucurristi.
at uidete leuitatem hominis. cum hora diei decima fere ad Saxa rubra uenisset, delituit in quadam cauponula atque ibi se occultans perpotauit ad uesperum; inde cisio celeriter ad urbem aduectus domum uenit capite inuoluto. ianitor, quis tu? A Marco tabellarius. confestim ad eam deducitur cuius causa uenerat, eique epistulam tradidit. quam cum illa legeret flens — erat enim scripta amatorie; caput autem litterarum sibi cum illa mima posthac nihil futurum; omnem se amorem abiecisse illim atque in hanc transfudisse — cum mulier fleret uberius, homo misericors ferre non potuit, caput aperuit, in collum inuasit. O hominem nequam! quid enim aliud dicam? magis proprie nihil possum dicere. ergo, ut te catamitum, nec opinato cum te ostendisses, praeter spem mulier aspiceret, idcirco urbem terrore nocturno, Italiam multorum dierum metu perturbasti?
et domi quidem causam amoris habuisti, foris etiam turpiorem ne L. Plancus praedes tuos uenderet. productus autem in contionem a tribuno plebis cum respondisses te rei tuae causa uenisse, populum etiam dicacem in te reddidisti. sed nimis multa de nugis: ad maiora ueniamus. C. Caesari ex Hispania redeunti obuiam longissime processisti. celeriter isti, redisti, ut cognosceret te si minus fortem, at tamen strenuum. factus es ei rursus nescio quo modo familiaris. habebat hoc omnino Caesar: quem plane perditum aere alieno egentemque, si eundem nequam hominem audacemque cognorat, hunc in familiaritatem libentissime recipiebat.
his igitur rebus praeclare commendatus iussus es renuntiari consul et quidem cum ipso. nihil queror de Dolabella qui tum est impulsus, inductus, elusus. qua in re quanta fuerit uterque uestrum perfidia in Dolabellam quis ignorat? ille induxit ut peteret, promissum et receptum interuertit ad seque transtulit; tu eius perfidiae uoluntatem tuam ascripsisti. ueniunt Kalendae Ianuariae; cogimur in senatum: inuectus est copiosius multo in istum et paratius Dolabella quam nunc ego.
80
hic autem iratus quae dixit, di boni! primum cum Caesar ostendisset se, prius quam proficisceretur, Dolabellam consulem esse iussurum — quem negant regem, qui et faceret semper eius modi aliquid et diceret — sed cum Caesar ita dixisset, tum hic bonus augur eo se sacerdotio praeditum esse dixit ut comitia auspiciis uel impedire uel uitiare posset, idque se facturum esse adseuerauit. in quo primum incredibilem stupiditatem hominis cognoscite.
quid enim? istud quod te sacerdoti iure facere posse dixisti, si augur non esses et consul esses, minus facere potuisses? uide ne etiam facilius. nos enim nuntiationem solum habemus, consules et reliqui magistratus etiam spectionem. esto: hoc imperite; nec enim est ab homine numquam sobrio postulanda prudentia, sed uidete impudentiam. multis ante mensibus in senatu dixit se Dolabellae comitia aut prohibiturum auspiciis aut id facturum esse quod fecit. quisquamne diuinare potest quid uiti in auspiciis futurum sit, nisi qui de caelo seruare constituit? quod neque licet comitiis per leges et si qui seruauit non comitiis habitis, sed prius quam habeantur, debet nuntiare. uerum implicata inscientia impudentia est: nec scit quod augurem nec facit quod pudentem decet.
atque ex illo die recordamini eius usque ad Idus Martias consulatum. quis umquam apparitor tam humilis, tam abiectus? nihil ipse poterat; omnia rogabat; caput in auersam lecticam inserens, beneficia quae uenderet a conlega petebat. ecce Dolabellae comitiorum dies. sortitio praerogatiuae; quiescit. renuntiatur: tacet. prima classis uocatur, deinde ita ut adsolet suffragia, tum secunda classis, quae omnia sunt citius facta quam dixi.
confecto negotio bonus augur — C. Laelium diceres — Alio die inquit. O impudentiam singularem! quid uideras, quid senseras, quid audieras? neque enim te de caelo seruasse dixisti nec hodie dicis. id igitur obuenit uitium quod tu iam Kalendis Ianuariis futurum esse prouideras et tanto ante praedixeras. ergo hercule magna, ut spero, tua potius quam rei publicae calamitate ementitus es auspicia; obstrinxisti religione populum Romanum; augur auguri, consul consuli obnuntiasti. nolo plura, ne acta Dolabellae uidear conuellere, quae necesse est aliquando ad nostrum conlegium deferantur. sed adrogantiam hominis insolentiamque cognoscite.
quam diu tu uoles, uitiosus consul Dolabella; rursus, cum uoles, saluis auspiciis creatus. si nihil est, cum augur eis uerbis nuntiat, quibus tu nuntiasti, confitere te, cum Alio die dixeris, sobrium non fuisse; sin est aliqua uis in istis uerbis, ea quae sit augur a conlega requiro. sed ne forte ex multis rebus gestis M. Antoni rem unam pulcherrimam transiliat oratio, ad Lupercalia ueniamus. non dissimulat, patres conscripti: apparet esse commotum; sudat, pallet. Quidlibet, modo ne nauseet, faciat quod in porticu Minucia fecit. quae potest esse turpitudinis tantae defensio? cupio audire, ut uideam ubi rhetoris sit tanta merces, ubi campus Leontinus appareat.
85
sedebat in rostris conlega tuus amictus toga purpurea, in sella aurea, coronatus. escendis, accedis ad sellam — ita eras Lupercus ut te consulem esse meminisse deberes — diadema ostendis. gemitus toto foro. Unde diadema? non enim abiectum sustuleras, sed attuleras domo meditatum et cogitatum scelus. tu diadema imponebas cum plangore populi; ille cum plausu reiciebat. tu ergo unus, scelerate, inuentus es qui cum auctor regni esses, eumque quem conlegam habebas dominum habere uelles, idem temptares quid populus Romanus ferre et pati posset.
at etiam misericordiam captabas: supplex te ad pedes abiciebas. quid petens? ut seruires? tibi uni peteres qui ita a puero uixeras ut omnia paterere, ut facile seruires; a nobis populoque Romano mandatum id certe non habebas. O praeclaram illam eloquentiam tuam, cum es nudus contionatus! quid hoc turpius, quid foedius, quid suppliciis omnibus dignius? num exspectas dum te stimulis fodiamus? haec te, si ullam partem habes sensus, lacerat, haec cruentat oratio. uereor ne imminuam summorum uirorum gloriam; dicam tamen dolore commotus. quid indignius quam uiuere eum qui imposuerit diadema, cum omnes fateantur iure interfectum esse qui abiecerit?
at etiam ascribi iussit in fastis ad Lupercalia: C. Caesari, dictatori perpetuo, M. Antonium consulem populi iussu regnum detulisse; Caesarem uti noluisse. iam iam minime miror te otium perturbare; non modo urbem odisse sed etiam lucem; cum perditissimis latronibus non solum de die sed etiam in diem bibere. Ubi enim tu in pace consistes? qui locus tibi in legibus et in iudiciis esse potest, quae tu, quantum in te fuit, dominatu regio sustulisti? ideone L. Tarquinius exactus, Sp. Cassius, Sp. Maelius, M. Manlius necati ut multis post saeculis a M. Antonio, quod fas non est, rex Romae constitueretur?
sed ad auspicia redeamus, de quibus Idibus Martiis fuit in senatu Caesar acturus. quaero: tum tu quid egisses? audiebam equidem te paratum uenisse, quod me de ementitis auspiciis, quibus tamen parere necesse erat, putares esse dicturum. sustulit illum diem fortuna rei publicae. num etiam tuum de auspiciis iudicium interitus Caesaris sustulit? sed incidi in id tempus quod eis rebus in quas ingressa erat oratio praeuertendum est. quae tua fuga, quae formido praeclaro illo die, quae propter conscientiam scelerum desperatio uitae, cum ex illa fuga beneficio eorum qui te, si sanus esses, saluum esse uoluerunt, clam te domum recepisti!
O mea frustra semper uerissima auguria rerum futurarum! dicebam illis in Capitolio liberatoribus nostris, cum me ad te ire uellent, ut ad defendendam rem publicam te adhortarer, quoad metueres, omnia te promissurum; simul ac timere desisses, similem te futurum tui. itaque cum ceteri consulares irent, redirent, in sententia mansi: neque te illo die neque postero uidi neque ullam societatem optimis ciuibus cum importunissimo hoste foedere ullo confirmari posse credidi. post diem tertium ueni in aedem telluris et quidem inuitus, cum omnis aditus armati obsiderent.
90
qui tibi dies ille, Antoni, fuit? quamquam mihi inimicus subito exstitisti, tamen me tui miseret quod tibi inuideris. qui tu uir, di immortales, et quantus fuisses, si illius diei mentem seruare potuisses! pacem haberemus, quae erat facta per obsidem puerum nobilem, M. Bambalionis nepotem. quamquam bonum te timor faciebat, non diuturnus magister offici, improbum fecit ea quae, dum timor abest, a te non discedit, audacia. etsi tum, cum optimum te putabant me quidem dissentiente, funeri tyranni, si illud funus fuit, sceleratissime praefuisti.
tua illa pulchra laudatio, tua miseratio, tua cohortatio; tu, tu, inquam, illas faces incendisti, et eas quibus semustilatus ille est et eas quibus incensa L. Bellieni domus deflagrauit. tu illos impetus perditorum hominum et ex maxima parte seruorum quos nos ui manuque reppulimus in nostras domos immisisti. idem tamen quasi fuligine abstersa reliquis diebus in Capitolio praeclara senatus consulta fecisti, ne qua post Idus Martias immunitatis tabula neue cuius benefici figeretur. meministi ipse de exsulibus, scis de immunitate quid dixeris. optimum uero quod dictaturae nomen in perpetuum de re publica sustulisti: quo quidem facto tantum te cepisse odium regni uidebatur ut eius omnem propter proximum dictatorem metum tolleres. constituta res publica uidebatur aliis,
mihi uero nullo modo, qui omnia te gubernante naufragia metuebam. num igitur me fefellit, aut num diutius sui potuit esse dissimilis? inspectantibus uobis toto Capitolio tabulae figebantur, neque solum singulis uenibant immunitates sed etiam populis uniuersis: ciuitas non iam singillatim, sed prouinciis totis dabatur. itaque si haec manent quae stante re publica manere non possunt, prouincias uniuersas, patres conscripti, perdidistis, neque uectigalia solum sed etiam imperium populi Romani huius domesticis nundinis deminutum est.
Ubi est septiens miliens quod est in tabulis quae sunt ad Opis? funestae illius quidem pecuniae, sed tamen quae nos, si eis quorum erat non redderetur, a tributis posset uindicare. tu autem quadringentiens sestertium quod Idibus Martiis debuisti quonam modo ante Kalendas Aprilis debere desisti? sunt ea quidem innumerabilia quae a tuis emebantur non insciente te, sed unum egregium de rege Deiotaro, populi Romani amicissimo, decretum in Capitolio fixum: quo proposito nemo erat qui in ipso dolore risum posset continere.
quis enim cuiquam inimicior quam Deiotaro Caesar? aeque atque huic ordini, ut equestri, ut Massiliensibus, ut omnibus quibus rem publicam populi Romani caram esse sentiebat. igitur a quo uiuo nec praesens nec absens rex Deiotarus quicquam aequi boni impetrauit, apud mortuum factus est gratiosus. compellarat hospitem praesens, computarat pecuniam, in eius tetrarchia unum ex Graecis comitibus suis conlocarat, Armeniam abstulerat a senatu datam. haec uiuus eripuit, reddit mortuus.
95
at quibus uerbis? modo aequum sibi uideri, modo non iniquum. mira uerborum complexio! at ille numquam — semper enim absenti adfui Deiotaro — quicquam sibi quod nos pro illo postularemus aequum dixit uideri. syngrapha sesterti centiens per legatos, uiros bonos, sed timidos et imperitos, sine nostra, sine reliquorum hospitum regis sententia facta in gynaecio est, quo in loco plurimae res uenierunt et ueneunt. qua ex syngrapha quid sis acturus meditere censeo: rex enim ipse sua sponte, nullis commentariis Caesaris, simul atque audiuit eius interitum, suo Marte res suas recuperauit.
sciebat homo sapiens ius semper hoc fuisse ut, quae tyranni eripuissent, ea tyrannis interfectis ei quibus erepta essent recuperarent. nemo igitur iure consultus, ne iste quidem, qui tibi uni est iure consultus, per quem haec agis, ex ista syngrapha deberi dicet pro eis rebus quae erant ante syngrapham recuperatae. non enim a te emit, sed prius quam tu suum sibi uenderes ipse possedit. ille uir fuit; nos quidem contemnendi qui auctorem odimus, acta defendimus.
quid ego de commentariis infinitis, quid de innumerabilibus chirographis loquar? quorum etiam institores sunt qui ea tamquam gladiatorum libellos palam uenditent. itaque tanti acerui nummorum apud istum construuntur ut iam expendantur, non numerentur pecuniae. at quam caeca auaritia est! nuper fixa tabula est qua ciuitates locupletissimae Cretensium uectigalibus liberantur, statuiturque ne post M. Brutum pro consule sit Creta prouincia. tu mentis compos, tu non constringendus? an Caesaris decreto Creta post M. Bruti decessum potuit liberari, cum Creta nihil ad Brutum Caesare uiuo pertineret? at huius uenditione decreti — ne nihil actum putetis — prouinciam Cretam perdidistis. omnino nemo ullius rei fuit emptor cui defuerit hic uenditor.
et de exsulibus legem quam fixisti Caesar tulit? nullius insector calamitatem: tantum queror, primum eorum reditus inquinatos quorum causam Caesar dissimilem iudicarit; deinde nescio cur non reliquis idem tribuas: neque enim plus quam tres aut quattuor reliqui sunt. qui simili in calamitate sunt, cur tua misericordia non simili fruuntur, cur eos habes in loco patrui? de quo ferre, cum de reliquis ferres, noluisti: quem etiam ad censuram petendam impulisti, eamque petitionem comparasti quae et risus hominum et querelas moueret. cur autem ea comitia non habuisti?
an quia tribunus plebis sinistrum fulmen nuntiabat? cum tua quid interest, nulla auspicia sunt; cum tuorum, tum fis religiosus. quid? eundem in uii uiratu nonne destituisti? interuenit enim cui metuisti, credo, ne saluo capite negare non posses. omnibus eum contumeliis onerasti quem patris loco, si ulla in te pietas esset, colere debebas. filiam eius, sororem tuam, eiecisti, alia condicione quaesita et ante perspecta. non est satis: probri insimulasti pudicissimam feminam. quid est quod addi possit? contentus eo non fuisti: frequentissimo senatu Kalendis Ianuariis sedente patruo hanc tibi esse cum Dolabella causam odi dicere ausus es quod ab eo sorori et uxori tuae stuprum esse oblatum comperisses. quis interpretari potest, impudentiorne qui in senatu, an improbior qui in Dolabellam, an impurior qui patre audiente, an crudelior qui in illam miseram tam spurce, tam impie dixeris.
100
sed ad chirographa redeamus. quae tua fuit cognitio? Acta enim Caesaris pacis causa confirmata sunt a senatu: quae quidem Caesar egisset, non ea quae egisse Caesarem dixisset Antonius. Unde ista erumpunt, quo auctore proferuntur? si sunt falsa, cur probantur? si uera, cur ueneunt? at sic placuerat ut ex Kalendis Iuniis de Caesaris actis cum consilio cognosceretis. quod fuit consilium, quem umquam conuocasti, quas Kalendas Iunias exspectasti? an eas ad quas te peragratis ueteranorum coloniis stipatum armis rettulisti? O praeclaram illam percursationem tuam mense Aprili atque Maio, tum cum etiam Capuam coloniam deducere conatus es! quem ad modum illinc abieris uel potius paene non abieris scimus.
cui tu urbi minitaris. Utinam conere, ut aliquando illud paene tollatur! at quam nobilis est tua illa peregrinatio! quid prandiorum apparatus, quid furiosam uinolentiam tuam proferam? tua ista detrimenta sunt, illa nostra: agrum Campanum, qui cum de uectigalibus eximebatur ut militibus daretur, tamen infligi magnum rei publicae uolnus putabamus, hunc tu compransoribus tuis et conlusoribus diuidebas. mimos dico et mimas, patres conscripti, in agro Campano conlocatos. quid iam querar de agro Leontino? quoniam quidem hae quondam arationes Campana et Leontina in populi Romani patrimonio grandiferae et fructuosae ferebantur. Medico tria milia iugerum: quid, si te sanasset? rhetori duo: quid, si te disertum facere potuisset.
sed ad iter Italiamque redeamus. deduxisti coloniam Casilinum, quo Caesar ante deduxerat. consuluisti me per litteras de Capua tu quidem, sed idem de Casilino respondissem: possesne ubi colonia esset, eo coloniam nouam iure deducere. negaui in eam coloniam quae esset auspicato deducta, dum esset incolumis, coloniam nouam iure deduci: colonos nouos ascribi posse rescripsi. tu autem insolentia elatus omni auspiciorum iure turbato Casilinum coloniam deduxisti, quo erat paucis annis ante deducta, ut uexillum tolleres, ut aratrum circumduceres; cuius quidem uomere portam Capuae paene perstrinxisti, ut florentis coloniae territorium minueretur.
ab hac perturbatione religionum aduolas in M. Uarronis, sanctissimi atque integerrimi uiri, fundum Casinatem. quo iure, quo ore? eodem, inquies quo in heredum L. Rubri, quo in heredum L. Turseli praedia, quo in reliquas innumerabilis possessiones. et si ab hasta, ualeat hasta, ualeant tabulae, modo Caesaris, non tuae, quibus debuisti, non quibus tu te liberauisti. Uarronis quidem Casinatem fundum quis uenisse dicit, quis hastam istius uenditionis uidit, quis uocem praeconis audiuit? misisse te dicis Alexandream qui emeret a Caesare; ipsum enim exspectare magnum fuit.
quis uero audiuit umquam — nullius autem salus curae pluribus fuit — de fortunis Uarronis rem ullam esse detractam? quid? si etiam scripsit ad te Caesar ut redderes, quid satis potest dici de tanta impudentia? Remoue gladios parumper illos quos uidemus: iam intelleges aliam causam esse hastae Caesaris, aliam confidentiae et temeritatis tuae. non enim te dominus modo illis sedibus sed quiuis amicus, uicinus, hospes, procurator arcebit. at quam multos dies in ea uilla turpissime es perbacchatus! ab hora tertia bibebatur, ludebatur, uomebatur. O tecta ipsa misera, quam dispari domino — quamquam quo modo iste dominus — sed tamen quam ab dispari tenebantur! studiorum enim suorum M. Uarro uoluit illud, non libidinum deuersorium.
105
quae in illa uilla antea dicebantur, quae cogitabantur, quae litteris mandabantur! iura populi Romani, monumenta maiorum, omnis sapientiae ratio omnisque doctrinae. at uero te inquilino — non enim domino — personabant omnia uocibus ebriorum, natabant pauimenta uino, madebant parietes, ingenui pueri cum meritoriis, scorta inter matres familias uersabantur. Casino salutatum ueniebant, Aquino, Interamna: admissus est nemo. iure id quidem; in homine enim turpissimo obsolefiebant dignitatis insignia.
cum inde Romam proficiscens ad Aquinum accederet, obuiam ei processit, ut est frequens municipium, magna sane multitudo. at iste operta lectica latus per oppidum est ut mortuus. stulte Aquinates: sed tamen in uia habitabant. quid Anagnini? qui, cum essent deuii, descenderunt ut istum, tamquam si esset consul, salutarent. incredibile dictu, sed inter omnis constabat neminem esse resalutatum, praesertim cum duos secum Anagninos haberet, mustelam et Laconem, quorum alter gladiorum est princeps, alter poculorum.
quid ego illas istius minas contumeliasque commemorem quibus inuectus est in Sidicinos, uexauit Puteolanos, quod C. Cassium et Brutos patronos adoptassent? Magno quidem studio, iudicio, beneuolentia, caritate, non, ut te et Basilum, ui et armis, et alios uestri similis quos clientis nemo habere uelit, non modo illorum cliens esse. interea dum tu abes, qui dies ille conlegae tui fuit, cum illud quod uenerari solebas bustum in foro euertit? qua re tibi nuntiata, ut constabat inter eos qui una fuerunt concidisti. quid euenerit postea nescio — metum credo ualuisse et arma — conlegam quidem de caelo detraxisti effecistique non tu quidem etiam nunc ut similis tui, sed certe ut dissimilis esset sui.
qui uero inde reditus Romam, quae perturbatio totius urbis! memineramus Cinnam nimis potentem, Sullam postea dominantem, modo Caesarem regnantem uideramus. erant fortasse gladii, sed absconditi nec ita multi. ista uero quae et quanta barbaria est! agmine quadrato cum gladiis sequuntur; scutorum lecticas portari uidemus. atque his quidem iam inueteratis, patres conscripti, consuetudine obduruimus. Kalendis Iuniis cum in senatum, ut erat constitutum, uenire uellemus, metu perterriti repente diffugimus.
at iste, qui senatu non egeret, neque desiderauit quemquam et potius discessu nostro laetatus est statimque illa mirabilia facinora effecit. qui chirographa Caesaris defendisset lucri sui causa, is leges Caesaris easque praeclaras, ut rem publicam concutere posset, euertit. numerum annorum prouinciis prorogauit; idemque, cum actorum Caesaris defensor esse deberet, et in publicis et in priuatis rebus acta Caesaris rescidit. in publicis nihil est lege grauius; in priuatis firmissimum est testamentum. leges alias sine promulgatione sustulit, alias ut tolleret promulgauit. testamentum inritum fecit, quod etiam infimis ciuibus semper obtentum est. signa, tabulas, quas populo Caesar una cum hortis legauit, eas hic partim in hortos Pompei deportauit, partim in uillam Scipionis.
110
et tu in Caesaris memoria diligens, tu illum amas mortuum? quem is honorem maiorem consecutus erat quam ut haberet puluinar, simulacrum, fastigium, flaminem? est ergo flamen, ut Ioui, ut Marti, ut Quirino, sic diuo Iulio M. Antonius? quid igitur cessas? cur non inauguraris? sume diem, uide qui te inauguret: conlegae sumus; nemo negabit. O detestabilem hominem, siue quod tyranni sacerdos es siue quod mortui! quaero deinceps num hodiernus dies qui sit ignores? nescis heri quartum in circo diem ludorum Romanorum fuisse? te autem ipsum ad populum tulisse ut quintus praeterea dies Caesari tribueretur? cur non sumus praetextati? cur honorem Caesaris tua lege datum deseri patimur? an supplicationes addendo diem contaminari passus es, puluinaria noluisti? aut undique religionem tolle aut usque quaque conserua.
quaeris placeatne mihi puluinar esse, fastigium, flaminem. mihi uero nihil istorum placet: sed tu qui acta Caesaris defendis quid potes dicere cur alia defendas, alia non cures? Nisi forte uis fateri te omnia quaestu tuo, non illius dignitate metiri. quid ad haec tandem? exspecto enim eloquentiam. disertissimum cognoui auum tuum, at te etiam apertiorem in dicendo. ille numquam nudus est contionatus: tuum hominis simplicis pectus uidimus. respondebisne ad haec, aut omnino hiscere audebis? ecquid reperies ex tam longa oratione mea cui te respondere posse confidas? sed praeterita omittamus.
hunc unum diem, unum, inquam, hodiernum diem, hoc punctum temporis, quo loquor, defende, si potes. cur armatorum corona senatus saeptus est, cur me tui satellites cum gladiis audiunt, cur ualuae Concordiae non patent, cur homines omnium gentium maxime barbaros, Ituraeos, cum sagittis deducis in forum? praesidi sui causa se facere dicit. non igitur miliens perire est melius quam in sua ciuitate sine armatorum praesidio non posse uiuere? sed nullum est istuc, mihi crede, praesidium: caritate te et beneuolentia ciuium saeptum oportet esse, non armis.
eripiet et extorquebit tibi ista populus Romanus, utinam saluis nobis! sed quoquo modo nobis cum egeris, dum istis consiliis uteris, non potes, mihi crede, esse diuturnus. etenim ista tua minime auara coniunx quam ego sine contumelia describo nimium diu debet populo Romano tertiam pensionem. habet populus Romanus ad quos gubernacula rei publicae deferat: qui ubicumque terrarum sunt, ibi omne est rei publicae praesidium uel potius ipsa res publica, quae se adhuc tantum modo ulta est, nondum recuperauit. habet quidem certe res publica adulescentis nobilissimos paratos defensores. quam uolent illi cedant otio consulentes; tamen a re publica reuocabuntur. et nomen pacis dulce est et ipsa res salutaris; sed inter pacem et seruitutem plurimum interest. pax est tranquilla libertas, seruitus postremum malorum omnium, non modo bello sed morte etiam repellendum.
quod si se ipsos illi nostri liberatores e conspectu nostro abstulerunt, at exemplum facti reliquerunt. illi quod nemo fecerat fecerunt. Tarquinium Brutus bello est persecutus, qui tum rex fuit cum esse Romae licebat; Sp. Cassius, Sp. Maelius, M. Manlius propter suspicionem regni appetendi sunt necati: hi primum cum gladiis non in regnum appetentem, sed in regnantem impetum fecerunt. quod cum ipsum factum per se praeclarum est atque diuinum, tum expositum ad imitandum est, praesertim cum illi eam gloriam consecuti sint quae uix caelo capi posse uideatur. etsi enim satis in ipsa conscientia pulcherrimi facti fructus erat, tamen mortali immortalitatem non arbitror contemnendam.
115
recordare igitur illum, M. Antoni, diem quo dictaturam sustulisti; pone ante oculos laetitiam senatus populique Romani; confer cum hac nundinatione tua tuorumque: tum intelleges quantum inter laudem et lucrum intersit. sed nimirum, ut quidam morbo aliquo et sensus stupore suauitatem cibi non sentiunt, sic libidinosi, auari, facinerosi uerae laudis gustatum non habent. sed si te laus adlicere ad recte faciendum non potest, ne metus quidem a foedissimis factis potest auocare? iudicia non metuis: si propter innocentiam, laudo; sin propter uim, non intellegis, qui isto modo iudicia non timeat, ei quid timendum sit?
quod si non metuis uiros fortis egregiosque ciuis, quod a corpore tuo prohibentur armis, tui te, mihi crede, diutius non ferent. quae est autem uita dies et noctes timere a suis? Nisi uero aut maioribus habes beneficiis obligatos quam ille quosdam habuit ex eis a quibus est interfectus, aut tu es ulla re cum eo comparandus. fuit in illo ingenium, ratio, memoria, litterae, cura, cogitatio, diligentia; res bello gesserat, quamuis rei publicae calamitosas, at tamen magnas; multos annos regnare meditatus, magno labore, magnis periculis quod cogitarat effecerat; muneribus, monumentis, congiariis, epulis multitudinem imperitam delenierat; suos praemiis, aduersarios clementiae specie deuinxerat. quid multa? attulerat iam liberae ciuitati partim metu partim patientia consuetudinem seruiendi.
cum illo ego te dominandi cupiditate conferre possum, ceteris uero rebus nullo modo comparandus es. sed ex plurimis malis quae ab illo rei publicae sunt inusta hoc tamen boni est quod didicit iam populus Romanus quantum cuique crederet, quibus se committeret, a quibus caueret. haec non cogitas, neque intellegis satis esse uiris fortibus didicisse quam sit re pulchrum, beneficio gratum, fama gloriosum tyrannum occidere? an, cum illum homines non tulerint, te ferent?
certatim posthac, mihi crede, ad hoc opus curretur neque occasionis tarditas exspectabitur. respice, quaeso, aliquando rem publicam, M. Antoni, quibus ortus sis, non quibuscum uiuas considera: me cum, ut uoles: redi cum re publica in gratiam. sed de te tu uideris; ego de me ipse profitebor. defendi rem publicam adulescens, non deseram senex: contempsi Catilinae gladios, non pertimescam tuos. quin etiam corpus libenter obtulerim, si repraesentari morte mea libertas ciuitatis potest, ut aliquando dolor populi Romani pariat quod iam diu parturit! etenim si abhinc annos prope uiginti hoc ipso in templo negaui posse mortem immaturam esse consulari, quanto uerius nunc negabo seni? mihi uero, patres conscripti, iam etiam optanda mors est, perfuncto rebus eis quas adeptus sum quasque gessi. duo modo haec opto, unum ut moriens populum Romanum liberum relinquam — hoc mihi maius ab dis immortalibus dari nihil potest — alterum ut ita cuique eueniat ut de re publica quisque mereatur.
1
serius omnino, patres conscripti, quam tempus rei publicae postulabat, aliquando tamen conuocati sumus; quod flagitabam equidem cotidie, quippe cum bellum nefarium contra aras et focos, contra uitam fortunasque nostras ab homine profligato ac perdito non comparari, sed geri iam uiderem. exspectantur Kalendae Ianuariae, quas non exspectat Antonius qui in prouinciam D. Bruti, summi et singularis uiri, cum exercitu impetum facere conatur; ex qua se instructum et paratum ad urbem uenturum esse minitatur.
quae est igitur exspectatio aut quae uel minimi dilatio temporis? quamquam enim adsunt Kalendae Ianuariae, tamen breue tempus longum est imparatis. dies enim adfert uel hora potius, nisi prouisum est, magnas saepe clades; certus autem dies non ut sacrificiis, sic consiliis exspectari solet. quod si aut Kalendae Ianuariae fuissent eo die quo primum ex urbe fugit Antonius, aut eae non essent exspectatae, bellum iam nullum haberemus. auctoritate enim senatus consensuque populi Romani facile hominis amentis fregissemus audaciam. quod confido equidem consules designatos, simul ut magistratum inierint, esse facturos; sunt enim optimo animo, summo consilio, singulari concordia. mea autem festinatio non uictoriae solum auida est sed etiam celeritatis.
quo enim usque tantum bellum, tam crudele, tam nefarium priuatis consiliis propulsabitur? cur non quam primum publica accedit auctoritas? C. Caesar adulescens, paene potius puer, incredibili ac diuina quadam mente atque uirtute, cum maxime furor arderet Antoni cumque eius a Brundisio crudelis et pestifer reditus timeretur, nec postulantibus nec cogitantibus, ne optantibus quidem nobis, quia non posse fieri uidebatur, firmissimum exercitum ex inuicto genere ueteranorum militum comparauit patrimoniumque suum effudit: quamquam non sum usus eo uerbo quo debui; non enim effudit: in salute rei publicae conlocauit.
cui quamquam gratia referri tanta non potest quanta debetur, habenda tamen est tanta quantam maximam animi nostri capere possunt. quis enim est tam ignarus rerum, tam nihil de re publica cogitans qui hoc non intellegat, si M. Antonius a Brundisio cum eis copiis quas se habiturum putabat, Romam, ut minabatur, uenire potuisset, nullum genus eum crudelitatis praeteriturum fuisse? quippe qui in hospitis tectis Brundisi fortissimos uiros optimosque ciuis iugulari iusserit; quorum ante pedes eius morientium sanguine os uxoris respersum esse constabat. hac ille crudelitate imbutus, cum multo bonis omnibus ueniret iratior quam illis fuerat quos trucidarat, cui tandem nostrum aut cui omnino bono pepercisset?
5
qua peste priuato consilio rem publicam — neque enim fieri potuit aliter — Caesar liberauit: qui nisi in hac re publica natus esset, rem publicam scelere Antoni nullam haberemus. sic enim perspicio, sic iudico, nisi unus adulescens illius furentis impetus crudelissimosque conatus cohibuisset, rem publicam funditus interituram fuisse. cui quidem hodierno die, patres conscripti — nunc enim primum ita conuenimus ut illius beneficio possemus ea quae sentiremus libere dicere — tribuenda est auctoritas, ut rem publicam non modo a se susceptam sed etiam a nobis commendatam possit defendere. nec uero de legione Martia.
quoniam longo interuallo loqui nobis de re publica licet, sileri potest. quis enim unus fortior, quis amicior umquam rei publicae fuit quam legio Martia uniuersa? quae cum hostem populi Romani Antonium iudicasset, comes esse eius amentiae noluit: reliquit consulem; quod profecto non fecisset, si eum consulem iudicasset quem nihil aliud agere, nihil moliri nisi caedem ciuium atque interitum ciuitatis uideret. atque ea legio consedit Albae. quam potuit urbem eligere aut opportuniorem ad res gerendas aut fideliorem aut fortiorum uirorum aut amiciorum rei publicae ciuium?
huius legionis uirtutem imitata quarta legio duce L. Egnatuleio quaestore, ciui optimo et fortissimo, C. Caesaris auctoritatem atque exercitum persecuta est. faciendum est igitur nobis, patres conscripti, ut ea quae sua sponte clarissimus adulescens atque omnium praestantissimus gessit et gerit hac auctoritate nostra comprobentur, ueteranorumque, fortissimorum uirorum, tum legionis Martiae quartaeque mirabilis consensus ad rem publicam recuperandam laude et testimonio nostro confirmetur, eorumque commoda, honores, praemia, cum consules designati magistratum inierint, curae nobis fore hodierno die spondeamus.
atque ea quidem quae dixi de Caesare deque eius exercitu iam diu nota sunt nobis. uirtute enim admirabili Caesaris constantiaque militum ueteranorum legionumque earum quae optimo iudicio auctoritatem nostram, libertatem populi Romani, uirtutem Caesaris secutae sunt a ceruicibus nostris est depulsus Antonius. sed haec, ut dixi, superiora: hoc uero recens edictum D. Bruti quod paulo ante propositum est certe silentio non potest praeteriri. pollicetur enim se prouinciam Galliam retenturum in senatus populique Romani potestate. O ciuem natum rei publicae, memorem sui nominis imitatoremque maiorum! neque enim Tarquinio expulso maioribus nostris tam fuit optata libertas quam est depulso Antonio retinenda nobis.
illi regibus parere iam a condita urbe didicerant: nos post reges exactos seruitutis obliuio ceperat. atque ille Tarquinius quem maiores nostri non tulerunt non crudelis, non impius, sed superbus est habitus et dictus: quod nos uitium in priuatis saepe tulimus, id maiores nostri ne in rege quidem ferre potuerunt. L. Brutus regem superbum non tulit: D. Brutus sceleratum atque impium regnare patietur Antonium? quid Tarquinius tale qualia innumerabilia et facit et fecit Antonius? senatum etiam reges habebant: nec tamen, ut Antonio senatum habente, in consilio regis uersabantur barbari armati. seruabant auspicia reges; quae hic consul augurque neglexit, neque solum legibus contra auspicia ferendis sed etiam conlega una ferente eo quem ipse ementitis auspiciis uitiosum fecerat.
10
quis autem rex umquam fuit tam insignite impudens ut haberet omnia commoda, beneficia, iura regni uenalia? quam hic immunitatem, quam ciuitatem, quod praemium non uel singulis hominibus uel ciuitatibus uel uniuersis prouinciis uendidit? nihil humile de Tarquinio, nihil sordidum accepimus: at uero huius domi inter quasilla pendebatur aurum, numerabatur pecunia; una in domo omnes quorum intererat totum imperium populi Romani nundinabantur. supplicia uero in ciuis Romanos nulla Tarquini accepimus: at hic et Suessae iugulauit eos quos in custodiam dederat et Brundisi ad ccc fortissimos uiros ciuisque optimos trucidauit.
postremo Tarquinius pro populo Romano bellum gerebat tum cum est expulsus: Antonius contra populum Romanum exercitum adducebat tum cum a legionibus relictus nomen Caesaris exercitumque pertimuit neglectisque sacrificiis sollemnibus ante lucem uota ea quae numquam solueret nuncupauit, et hoc tempore in prouinciam populi Romani conatur inuadere. Maius igitur a D. Bruto beneficium populus Romanus et habet et exspectat quam maiores nostri acceperunt a L. Bruto, principe huius maxime conseruandi generis et nominis.
cum autem est omnis seruitus misera, tum uero intolerabile est seruire impuro, impudico, effeminato, numquam ne in metu quidem sobrio. hunc igitur qui Gallia prohibet, priuato praesertim consilio, iudicat uerissimeque iudicat non esse consulem. faciendum est igitur nobis, patres conscripti, ut D. Bruti priuatum consilium auctoritate publica comprobemus. nec uero M. Antonium consulem post Lupercalia debuistis putare: quo enim ille die, populo Romano inspectante, nudus, unctus, ebrius est contionatus et id egit ut conlegae diadema imponeret, eo die se non modo consulatu sed etiam libertate abdicauit. esset enim ipsi certe statim seruiendum, si Caesar ab eo regni insigne accipere uoluisset. hunc igitur ego consulem, hunc ciuem Romanum, hunc liberum, hunc denique hominem putem qui foedo illo et flagitioso die et quid pati C. Caesare uiuo posset et quid eo mortuo consequi ipse cuperet ostendit?
nec uero de uirtute, constantia, grauitate prouinciae Galliae taceri potest. est enim ille flos Italiae, illud firmamentum imperi populi Romani, illud ornamentum dignitatis. tantus autem est consensus municipiorum coloniarumque prouinciae Galliae ut omnes ad auctoritatem huius ordinis maiestatemque populi Romani defendendam conspirasse uideantur. quam ob rem, tribuni plebis, quamquam uos nihil aliud nisi de praesidio ut senatum tuto consules Kalendis Ianuariis habere possint rettulistis, tamen mihi uidemini magno consilio atque optima mente potestatem nobis de tota re publica fecisse dicendi. cum enim tuto haberi senatum sine praesidio non posse iudicauistis, tum statuistis etiam intra muros Antoni scelus audaciamque uersari.
quam ob rem omnia mea sententia complectar, uobis, ut intellego, non inuitis, ut et praestantissimis ducibus a nobis detur auctoritas et fortissimis militibus spes ostendatur praemiorum et iudicetur non uerbo, sed re non modo non consul sed etiam hostis Antonius. nam si ille consul, fustuarium meruerunt legiones quae consulem reliquerunt, sceleratus Caesar, Brutus nefarius qui contra consulem priuato consilio exercitus comparauerunt. si autem militibus exquirendi sunt honores noui propter eorum diuinum atque immortale meritum, ducibus autem ne referri quidem potest gratia, quis est qui eum hostem non existimet quem qui armis persequantur conseruatores rei publicae iudicentur?
15
at quam contumeliosus in edictis, quam barbarus, quam rudis! primum in Caesarem ut maledicta congessit deprompta ex recordatione impudicitiae et stuprorum suorum! quis enim hoc adulescente castior, quis modestior, quod in iuuentute habemus inlustrius exemplum ueteris sanctitatis? quis autem illo qui male dicit impurior? ignobilitatem obicit C. Caesaris filio cuius etiam natura pater, si uita suppeditasset, consul factus esset. Aricina mater. Trallianam aut Ephesiam putes dicere. uidete quam despiciamur omnes qui sumus e municipiis id est, omnes plane: quotus enim quisque nostrum non est? quod autem municipium non contemnit is qui Aricinum tanto opere despicit, uetustate antiquissimum, iure foederatum, propinquitate paene finitimum, splendore municipum honestissimum?
hinc Uoconiae, hinc Atiniae leges; hinc multae sellae curules et patrum memoria et nostra; hinc equites Romani lautissimi et plurimi. sed si Aricinam uxorem non probas, cur probas Tusculanam? quamquam huius sanctissimae feminae atque optimae pater, M. Atius Balbus, in primis honestus, praetorius fuit: tuae coniugis, bonae feminae, locupletis quidem certe, Bambalio quidam pater, homo nullo numero. nihil illo contemptius qui propter haesitantiam linguae stuporemque cordis cognomen ex contumelia traxerit. at auus nobilis. Tuditanus nempe ille qui cum palla et cothurnis nummos populo de rostris spargere solebat. uellem hanc contemptionem pecuniae suis reliquisset! habetis nobilitatem generis gloriosam.
qui autem euenit ut tibi Iulia natus ignobilis uideatur, cum tu eodem materno genere soleas gloriari? quae porro amentia est eum dicere aliquid de uxorum ignobilitate cuius pater Numitoriam Fregellanam, proditoris filiam, habuerit uxorem, ipse ex libertini filia susceperit liberos? sed hoc clarissimi uiri uiderint, L. Philippus qui habet Aricinam uxorem, C. Marcellus qui Aricinae filiam: quos certo scio dignitatis optimarum feminarum non paenitere. idem etiam Q. Ciceronem, fratris mei filium, compellat edicto, nec sentit amens commendationem esse compellationem suam. quid enim accidere huic adulescenti potuit optatius quam cognosci ab omnibus Caesaris consiliorum esse socium, Antoni furoris inimicum?
at etiam gladiator ausus est scribere hunc de patris et patrui parricidio cogitasse. O admirabilem impudentiam, audaciam, temeritatem! in eum adulescentem hoc scribere audere quem ego et frater meus propter eius suauissimos atque optimos mores praestantissimumque ingenium certatim amamus omnibusque horis oculis, auribus, complexu tenemus? nam me isdem edictis nescit laedat an laudet. cum idem supplicium minatur optimis ciuibus quod ego de sceleratissimis ac pessimis sumpserim, laudare uidetur, quasi imitari uelit; cum autem illam pulcherrimi facti memoriam refricat, tum a sui similibus inuidiam aliquam in me commoueri putat.
sed quid fecit ipse? cum tot edicta proposuisset, edixit ut adesset senatus frequens a. d. uiii. Kalendas Decembris: eo die ipse non adfuit. at quo modo edixit? haec sunt, ut opinor, uerba in extremo: si quis non adfuerit, hunc existimare omnes poterunt et interitus mei et perditissimorum consiliorum auctorem fuisse. quae sunt perdita consilia? an ea quae pertinent ad libertatem populi Romani recuperandam? quorum consiliorum Caesari me auctorem et hortatorem et esse et fuisse fateor. quamquam ille non eguit consilio cuiusquam, sed tamen currentem, ut dicitur, incitaui. nam interitus quidem tui quis bonus non esset auctor, cum in eo salus et uita optimi cuiusque, libertas populi Romani dignitasque consisteret?
20
sed cum tam atroci edicto nos concitauisset, cur ipse non adfuit? num putatis aliqua re tristi ac seuera? uino atque epulis retentus, si illae epulae potius quam popinae nominandae sunt, diem edicti obire neglexit: in ante diem iu Kalendas Decembris distulit. adesse in Capitolio iussit; quod in templum ipse nescio qua per Gallorum cuniculum ascendit. conuenerunt conrogati et quidem ampli quidam homines sed immemores dignitatis suae. is enim erat dies, ea fama, is qui senatum uocarat ut turpe senatori esset nihil timere. ad eos tamen ipsos qui conuenerant ne uerbum quidem ausus est facere de Caesare, cum de eo constituisset ad senatum referre: scriptam attulerat consularis quidam sententiam.
quid est aliud de eo referre non audere qui contra se consulem exercitum duceret nisi se ipsum hostem iudicare? necesse erat enim alterutrum esse hostem; nec poterat aliter de aduersariis ducibus iudicari. si igitur Caesar hostis, cur consul nihil refert ad senatum? sin ille a senatu notandus non fuit, quid potest dicere quin, cum de illo tacuerit, se hostem confessus sit? quem in edictis Spartacum appellat, hunc in senatu ne improbum quidem dicere audet. at in rebus tristissimis quantos excitat risus! sententiolas edicti cuiusdam memoriae mandaui quas uidetur ille peracutas putare: ego autem qui intellegeret quid dicere uellet adhuc neminem inueni.
nulla contumelia est quam facit dignus. primum quid est dignus? nam etiam malo multi digni, sicut ipse. an quam facit is qui cum dignitate est? quae autem potest esse maior? quid est porro facere contumeliam? quis sic loquitur? deinde: nec timor quem denuntiat inimicus. quid ergo? ab amico timor denuntiari solet? Horum similia deinceps. nonne satius est mutum esse quam quod nemo intellegat dicere? en cur magister eius ex oratore arator factus sit, possideat in agro publico campi Leontini duo milia iugerum immunia, ut hominem stupidum magis etiam infatuet mercede publica.
sed haec leuiora fortasse: illud quaero cur tam mansuetus in senatu fuerit, cum in edictis tam fuisset ferus. quid enim attinuerat L. Cassio tribuno plebis, fortissimo et constantissimo ciui, mortem denuntiare, si in senatum uenisset; D. Carfulenum, bene de re publica sentientem, senatu ui et minis mortis expellere; Ti. Cannutium, a quo erat honestissimis contionibus et saepe et iure uexatus, non templo solum uerum etiam aditu prohibere Capitoli? cui senatus consulto ne intercederent uerebatur? de supplicatione, credo, M. Lepidi, clarissimi uiri. atque id erat periculum, de cuius honore extraordinario cotidie aliquid cogitabamus, ne eius usitatus honos impediretur.
ac ne sine causa uideretur edixisse ut senatus adesset, cum de re publica relaturus fuisset, adlato nuntio de legione quarta mente concidit, et fugere festinans senatus consultum de supplicatione per discessionem fecit, cum id factum esset antea numquam. quae uero profectio postea, quod iter paludati, quae uitatio oculorum, lucis, urbis, fori, quam misera fuga, quam foeda, quam turpis! praeclara tamen senatus consulta illo ipso die uespertina, prouinciarum religiosa sortitio, diuina uero opportunitas ut, quae cuique apta esset, ea cuique obueniret.
25
praeclare igitur facitis, tribuni plebis, qui de praesidio consulum senatusque referatis, meritoque uestro maximas uobis gratias omnes et agere et habere debemus. qui enim periculo carere possumus in tanta hominum cupiditate et audacia? ille autem homo adflictus et perditus quae de se exspectat iudicia grauiora quam amicorum suorum? familiarissimus eius, mihi homo coniunctus, L. Lentulus, et P. Naso, omni carens cupiditate, nullam se habere prouinciam, nullam Antoni sortitionem fuisse iudicauerunt. quod idem fecit L. Philippus, uir patre, auo maioribusque suis dignissimus; in eadem sententia fuit homo summa integritate atque innocentia, C. Turranius; idem fecit Sp. Oppius; ipsi etiam qui amicitiam M. Antoni ueriti plus ei tribuerunt quam fortasse uellent, M. Piso, necessarius meus, et uir et ciuis egregius, parique innocentia M. Uehilius, senatus auctoritati se obtemperaturos esse dixerunt.
quid ego de L. Cinna loquar? cuius spectata multis magnisque rebus singularis integritas minus admirabilem facit huius honestissimi facti gloriam, qui omnino prouinciam neglexit, quam item magno animo et constanti C. Cestius repudiauit. qui sunt igitur reliqui quos sors diuina delectet? T. Annius, M. Gallius. O felicem utrumque! nihil enim maluerunt. C. Antonius Macedoniam. hunc quoque felicem! hanc enim habebat semper in ore prouinciam. C. Caluisius Africam. nihil felicius! modo enim ex Africa decesserat et quasi diuinans se rediturum duos legatos Uticae reliquerat. deinde M. Cusini Sicilia, Q. Cassi Hispania. non habeo quid suspicer: duarum credo prouinciarum sortis minus diuinas fuisse.
O C. Caesar — adulescentem appello — quam tu salutem rei publicae attulisti, quam improuisam, quam repentinam! qui enim haec fugiens fecit, quid faceret insequens? etenim in contione dixerat se custodem fore urbis, seque usque ad Kalendas Maias ad urbem exercitum habiturum. O praeclarum custodem ouium, ut aiunt, lupum! custosne urbis an direptor et uexator esset Antonius? et quidem se introiturum in urbem dixit exiturumque cum uellet. quid illud? nonne audiente populo sedens pro aede Castoris dixit, nisi qui uicisset, uicturum neminem?
hodierno die primum, patres conscripti, longo interuallo in possessionem libertatis pedem ponimus: cuius quidem ego quoad potui non modo defensor sed etiam conseruator fui. cum autem id facere non possem, quieui, nec abiecte nec sine aliqua dignitate casum illum temporum et dolorem tuli. hanc uero taeterrimam beluam quis ferre potest aut quo modo? quid est in Antonio praeter libidinem, crudelitatem, petulantiam, audaciam? ex his totus uitiis conglutinatus est. nihil apparet in eo ingenuum, nihil moderatum, nihil pudens, nihil pudicum.
quapropter, quoniam res in id discrimen adducta est utrum ille poenas rei publicae luat an nos seruiamus, aliquando, per deos immortalis, patres conscripti, patrium animum uirtutemque capiamus, ut aut libertatem propriam Romani et generis et nominis recuperemus aut mortem seruituti anteponamus. multa quae in libera ciuitate ferenda non essent tulimus et perpessi sumus, alii spe forsitan recuperandae libertatis, alii uiuendi nimia cupiditate: sed, si illa tulimus quae nos necessitas ferre coegit, quae uis quaedam paene fatalis — quae tamen ipsa non tulimus — etiamne huius impuri latronis feremus taeterrimum crudelissimumque dominatum.
30
quid hic faciet, si poterit, iratus qui, cum suscensere nemini posset, omnibus bonis fuerit inimicus? quid hic uictor non audebit qui nullam adeptus uictoriam tanta scelera post Caesaris interitum fecerit, refertam eius domum exhauserit, hortos compilauerit, ad se ex eis omnia ornamenta transtulerit, caedis et incendiorum causam quaesierit ex funere, duobus aut tribus senatus consultis bene et e re publica factis reliquas res ad lucrum praedamque reuocauerit, uendiderit immunitates, ciuitates liberauerit, prouincias uniuersas ex imperi populi Romani iure sustulerit, exsules reduxerit, falsas leges C. Caesaris nomine et falsa decreta in aes incidenda et in Capitolio figenda curauerit, earumque rerum omnium domesticum mercatum instituerit, populo Romano leges imposuerit, armis et praesidiis populum et magistratus foro excluserit, senatum stiparit armatis, armatos in cella Concordiae, cum senatum haberet, incluserit, ad legiones Brundisium cucurrerit, ex eis optime sentientis centuriones iugulauerit, cum exercitu Romam sit ad interitum nostrum et ad dispertitionem urbis uenire conatus?
atque is ab hoc impetu abstractus consilio et copiis Caesaris, consensu ueteranorum, uirtute legionum, ne fortuna quidem fractus minuit audaciam nec ruere demens nec furere desinit. in Galliam mutilatum ducit exercitum; cum una legione et ea uacillante L. fratrem exspectat, quo neminem reperire potest sui similiorem. ille autem ex myrmillone dux, ex gladiatore imperator quas effecit strages, ubicumque posuit uestigium! fundit apothecas, caedit greges armentorum reliquique pecoris quodcumque nactus est; epulantur milites; ipse autem se, ut fratrem imitetur, obruit uino; uastantur agri, diripiuntur uillae, matres familiae, uirgines, pueri ingenui abripiuntur, militibus traduntur. haec eadem, quacumque exercitum duxit, fecit M. Antonius.
his uos taeterrimis fratribus portas aperietis, hos umquam in urbem recipietis? non tempore oblato, ducibus paratis, animis militum incitatis, populo Romano conspirante, Italia tota ad libertatem recuperandam excitata, deorum immortalium beneficio utemini? nullum erit tempus hoc amisso. A tergo, fronte, lateribus tenebitur, si in Galliam uenerit. nec ille armis solum sed etiam decretis nostris urgendus est. Magna uis est, magnum numen unum et idem sentientis senatus. uidetisne refertum forum, populumque Romanum ad spem recuperandae libertatis erectum? qui longo interuallo cum frequentis hic uidet nos, tum sperat etiam liberos conuenisse.
hunc ego diem exspectans M. Antoni scelerata arma uitaui, tum cum ille in me absentem inuehens non intellegebat ad quod tempus me et meas uiris reseruarem. si enim tum illi caedis a me initium quaerenti respondere uoluissem, nunc rei publicae consulere non possem. hanc uero nactus facultatem, nullum tempus, patres conscripti, dimittam neque diurnum neque nocturnum quin de libertate populi Romani et dignitate uestra quod cogitandum sit cogitem, quod agendum atque faciendum, id non modo non recusem sed etiam appetam atque deposcam. hoc feci dum licuit; intermisi quoad non licuit. iam non solum licet sed etiam necesse est, nisi seruire malumus quam ne seruiamus animis armisque decernere.
di immortales nobis haec praesidia dederunt: urbi Caesarem, Brutum Galliae. si enim ille urbem opprimere potuisset, statim, si Galliam tenere, paulo post optimo cuique pereundum, reliquis seruiendum. hanc igitur occasionem oblatam tenete, per deos immortalis, patres conscripti, et amplissimi orbis terrae consili principes uos esse aliquando recordamini. signum date populo Romano consilium uestrum non deesse rei publicae, quoniam ille uirtutem suam non defuturam esse profitetur. nihil est quod moneam uos. nemo est tam stultus qui non intellegat, si indormierimus huic tempori, non modo crudelem superbamque dominationem nobis sed ignominiosam etiam et flagitiosam ferendam esse.
35
Nostis insolentiam Antoni, nostis amicos, nostis totam domum. libidinosis, petulantibus, impuris, impudicis, aleatoribus, ebriis seruire, ea summa miseria est summo dedecore coniuncta. quod si iam — quod di omen auertant! — fatum extremum rei publicae uenit, quod gladiatores nobiles faciunt ut honeste decumbant, faciamus nos, principes orbis terrarum gentiumque omnium, ut cum dignitate potius cadamus quam cum ignominia seruiamus.
nihil est detestabilius dedecore, nihil foedius seruitute. ad decus et ad libertatem nati sumus: aut haec teneamus aut cum dignitate moriamur. nimium diu teximus quid sentiremus; nunc iam apertum est; omnes patefaciunt in utramque partem quid sentiant, quid uelint. sunt impii ciues — pro caritate rei publicae nimium multi, sed contra multitudinem bene sentientium admodum pauci — quorum opprimendorum di immortales incredibilem rei publicae potestatem et fortunam dederunt. ad ea enim praesidia quae habemus iam accedent consules summa prudentia, uirtute, concordia, multos mensis de populi Romani libertate commentati atque meditati. his auctoribus et ducibus, dis iuuantibus, nobis uigilantibus et multum in posterum prouidentibus, populo Romano consentiente, erimus profecto liberi breui tempore. iucundiorem autem faciet libertatem seruitutis recordatio.
quas ob res, quod tribuni plebis uerba fecerunt uti senatus Kalendis Ianuariis tuto haberi sententiaeque de summa re publica libere dici possint, de ea re ita censeo uti C. Pansa A. Hirtius, consules designati, dent operam uti senatus Kalendis Ianuariis tuto haberi possit. quodque edictum D. Bruti, imperatoris, consulis designati, propositum sit, senatum existimare D. Brutum, imperatorem, consulem designatum, optime de re publica mereri, cum senatus auctoritatem populique Romani libertatem imperiumque defendat;
quodque prouinciam Galliam citeriorem, optimorum et fortissimorum amicissimorumque rei publicae ciuium, exercitumque in senatus potestate retineat, id eum exercitumque eius, municipia, colonias prouinciae Galliae recte atque ordine exque re publica fecisse et facere. senatum ad summam rem publicam pertinere arbitrari a D. Bruto et L. Planco imperatoribus, consulibus designatis itemque a ceteris qui prouincias obtinent obtineri ex lege Iulia, quoad ex senatus consulto cuique eorum successum sit, eosque dare operam ut eae prouinciae eique exercitus in senati populique Romani potestate praesidioque rei publicae sint. Cumque opera, uirtute, consilio C. Caesaris summoque consensu militum ueteranorum, qui eius auctoritatem secuti rei publicae praesidio sunt et fuerunt, a grauissimis periculis populus Romanus defensus sit et hoc tempore defendatur;
cumque legio Martia Albae constiterit, in municipio fidelissimo et fortissimo, seseque ad senatus auctoritatem populique Romani libertatem contulerit; et quod pari consilio eademque uirtute legio quarta usa, L. Egnatuleio duce quaestore optimo, ciui egregio, senatus auctoritatem populique Romani libertatem defendat ac defenderit, senatui magnae curae esse ac fore ut pro tantis eorum in rem publicam meritis honores eis habeantur gratiaeque referantur. senatui placere uti C. Pansa A. Hirtius, consules designati, cum magistratum inissent, si eis uideretur, primo quoque tempore de his rebus ad hunc ordinem referrent, ita uti e re publica fideque sua uideretur.
1
frequentia uestrum incredibilis, Quirites, contioque tanta quantam meminisse non uideor et alacritatem mihi summam defendendae rei publicae adfert et spem recuperandae. quamquam animus mihi quidem numquam defuit: tempora defuerunt, quae simul ac primum aliquid lucis ostendere uisa sunt, princeps uestrae libertatis defendendae fui. quod si id ante facere conatus essem, nunc facere non possem. hodierno enim die, Quirites, ne mediocrem rem actam arbitremini, fundamenta iacta sunt reliquarum actionum. nam est hostis a senatu nondum uerbo appellatus, sed re iam iudicatus Antonius.
nunc uero multo sum erectior quod uos quoque illum hostem esse tanto consensu tantoque clamore approbauistis. neque enim, Quirites, fieri potest ut non aut ei sint impii qui contra consulem exercitus comparauerunt, aut ille hostis contra quem iure arma sumpta sunt. hanc igitur dubitationem, quamquam nulla erat, tamen ne qua posset esse senatus hodierno die sustulit. C. Caesar qui rem publicam libertatemque uestram suo studio, consilio, patrimonio denique tutatus est et tutatur maximis senatus laudibus ornatus est.
laudo, laudo uos, Quirites, quod gratissimis animis prosequimini nomen clarissimi adulescentis uel pueri potius; sunt enim facta eius immortalitatis, nomen aetatis. multa memini, multa audiui, multa legi, Quirites: nihil ex omnium saeculorum memoria tale cognoui: qui cum seruitute premeremur, in dies malum cresceret, praesidi nihil haberemus, capitalem et pestiferum a Brundisio tum M. Antoni reditum timeremus, hoc insperatum omnibus consilium, incognitum certe ceperit, ut exercitum inuictum ex paternis militibus conficeret Antonique furorem crudelissimis consiliis incitatum a pernicie rei publicae auerteret.
quis est enim qui hoc non intellegat, nisi Caesar exercitum parauisset, non sine exitio nostro futurum Antoni reditum fuisse? ita enim se recipiebat ardens odio uestri, cruentus sanguine ciuium Romanorum quos Suessae, quos Brundisi occiderat ut nihil nisi de pernicie populi Romani cogitaret. quod autem praesidium erat salutis libertatisque uestrae, si C. Caesaris fortissimorum sui patris militum exercitus non fuisset? cuius de laudibus et honoribus qui ei pro diuinis et immortalibus meritis diuini immortalesque debentur mihi senatus adsensus paulo ante decreuit ut primo quoque tempore referretur.
5
quo decreto quis non perspicit hostem esse Antonium iudicatum? quem enim possumus appellare eum contra quem qui exercitus ducunt, eis senatus arbitratur singularis exquirendos honores? quid? legio Martia, quae mihi uidetur diuinitus ab eo deo traxisse nomen a quo populum Romanum generatum accepimus, non ipsa suis decretis prius quam senatus hostem iudicauit Antonium? nam si ille non hostis, hos qui consulem reliquerunt hostis necesse est iudicemus. praeclare et loco, Quirites, reclamatione uestra factum pulcherrimum Martialium comprobauistis: qui se ad senatus auctoritatem, ad libertatem uestram, ad uniuersam rem publicam contulerunt, hostem illum et latronem et parricidam patriae reliquerunt.
nec solum id animose et fortiter sed considerate etiam sapienterque fecerunt: Albae constiterunt, in urbe opportuna, munita, propinqua, fortissimorum uirorum, fidelissimorum ciuium atque optimorum. huius legionis legio quarta imitata uirtutem, duce L. Egnatuleio, quem senatus merito paulo ante laudauit, C. Caesaris exercitum persecuta est. quae exspectas, M. Antoni, iudicia grauiora? Caesar fertur in caelum qui contra te exercitum comparauit; laudantur exquisitissimis uerbis legiones quae te reliquerunt, quae a te arcessitae sunt, quae essent, si te consulem quam hostem maluisses, tuae: quarum legionum fortissimum uerissimumque iudicium confirmat senatus, comprobat uniuersus populus Romanus, nisi forte uos, Quirites, consulem, non hostem iudicatis Antonium.
sic arbitrabar, Quirites, uos iudicare ut ostenditis. quid? municipia, colonias, praefecturas num aliter iudicare censetis? omnes mortales una mente consentiunt; omnia arma eorum qui haec salua uelint contra illam pestem esse capienda. quid? D. Bruti iudicium, Quirites, quod ex hodierno eius edicto perspicere potuistis, num cui tandem contemnendum uidetur? recte et uere negatis, Quirites. est enim quasi deorum immortalium beneficio et munere datum rei publicae Brutorum genus et nomen ad libertatem populi Romani uel constituendam uel recipiendam.
quid igitur D. Brutus de M. Antonio iudicauit? excludit prouincia; exercitu obsistit; Galliam totam hortatur ad bellum, ipsam sua sponte suoque iudicio excitatam. si consul Antonius, Brutus hostis: si conseruator rei publicae Brutus, hostis Antonius. num igitur utrum horum sit dubitare possumus? atque ut uos una mente unaque uoce dubitare uos negatis, sic modo decreuit senatus, D. Brutum optime de re publica mereri, cum senatus auctoritatem populique Romani libertatem imperiumque defenderet. A quo defenderet? nempe ab hoste: quae est enim alia laudanda defensio?
deinceps laudatur prouincia Gallia meritoque ornatur uerbis amplissimis ab senatu quod resistat Antonio. quem si consulem illa prouincia putaret neque eum reciperet, magno scelere se astringeret: omnes enim in consulis iure et imperio debent esse prouinciae. negat hoc D. Brutus imperator, consul designatus, natus rei publicae ciuis; negat Gallia, negat cuncta Italia, negat senatus, negatis uos. quis illum igitur consulem nisi latrones putant? quamquam ne ei quidem ipsi, quod loquuntur, id sentiunt nec ab iudicio omnium mortalium, quamuis impii nefariique sint, sicut sunt, dissentire possunt. sed spes rapiendi atque praedandi occaecat animos eorum quos non bonorum donatio, non agrorum adsignatio, non illa infinita hasta satiauit; qui sibi urbem, qui bona et fortunas ciuium ad praedam proposuerunt; qui, dum hic sit quod rapiant, quod auferant, nihil sibi defuturum arbitrantur; quibus M. Antonius — o di immortales, auertite et detestamini, quaeso, hoc omen! — urbem se diuisurum esse promisit.
10
ita uero, Quirites, ei ut precamini eueniat atque huius amentiae poena in ipsum familiamque eius recidat! quod ita futurum esse confido. iam enim non solum homines sed etiam deos immortalis ad rem publicam conseruandam arbitror consensisse. Siue enim prodigiis atque portentis di immortales nobis futura praedicunt, ita sunt aperte pronuntiata ut et illi poena et nobis libertas appropinquet; siue tantus consensus omnium sine impulsu deorum esse non potuit, quid est quod de uoluntate caelestium dubitare possimus?
reliquum est, Quirites, ut uos in ista sententia quam prae uobis fertis perseueretis. faciam igitur ut imperatores instructa acie solent, quamquam paratissimos milites ad proeliandum uideant, ut eos tamen adhortentur, sic ego uos ardentis et erectos ad libertatem recuperandam cohortabor. non est uobis, Quirites, cum eo hoste certamen cum quo aliqua pacis condicio esse possit. neque enim ille seruitutem uestram, ut antea, sed iam iratus sanguinem concupiscit. nullus ei ludus uidetur esse iucundior quam cruor, quam caedes, quam ante oculos trucidatio ciuium.
non est uobis res, Quirites, cum scelerato homine ac nefario, sed cum immani taetraque belua quae, quoniam in foueam incidit, obruatur. si enim illim emerserit, nullius supplici crudelitas erit recusanda. sed tenetur, premitur, urgetur nunc eis copiis quas iam habemus, mox eis quas paucis diebus noui consules comparabunt. incumbite in causam, Quirites, ut facitis. numquam maior consensus uester in ulla causa fuit; numquam tam uehementer cum senatu consociati fuistis. nec mirum: agitur enim non qua condicione uicturi, sed uicturine simus an cum supplicio ignominiaque perituri.
quamquam mortem quidem natura omnibus proposuit; crudelitatem mortis et dedecus uirtus propulsare solet, quae propria est Romani generis et seminis. hanc retinete, quaeso, Quirites, quam uobis tamquam hereditatem maiores uestri reliquerunt. Alia omnia falsa, incerta sunt, caduca, mobilia: uirtus est una altissimis defixa radicibus, quae numquam ui ulla labefactari potest, numquam demoueri loco. hac maiores uestri primum uniuersam Italiam deuicerunt, deinde Karthaginem exciderunt, Numantiam euerterunt, potentissimos reges, bellicosissimas gentis in dicionem huius imperi redegerunt.
ac maioribus quidem uestris, Quirites, cum eo hoste res erat qui haberet rem publicam, curiam, aerarium, consensum et concordiam ciuium, rationem aliquam, si ita res tulisset, pacis et foederis: hic uester hostis uestram rem publicam oppugnat, ipse habet nullam; senatum, id est orbis terrae consilium, delere gestit, ipse consilium publicum nullum habet; aerarium uestrum exhausit, suum non habet. nam concordiam ciuium qui habere potest, nullam cum habeat ciuitatem? pacis uero quae potest esse cum eo ratio in quo est incredibilis crudelitas, fides nulla?
15
est igitur, Quirites, populo Romano, uictori omnium gentium, omne certamen cum percussore, cum latrone, cum Spartaco. nam quod se similem esse Catilinae gloriari solet, scelere par est illi, industria inferior. ille cum exercitum nullum habuisset, repente conflauit: hic eum exercitum quem accepit amisit. Ut igitur Catilinam diligentia mea, senatus auctoritate, uestro studio et uirtute fregistis, sic Antoni nefarium latrocinium uestra cum senatu concordia tanta quanta numquam fuit, felicitate et uirtute exercituum ducumque uestrorum breui tempore oppressum audietis.
equidem quantum cura, labore, uigiliis, auctoritate, consilio eniti atque efficere potero, nihil praetermittam quod ad libertatem uestram pertinere arbitrabor; neque enim id pro uestris amplissimis in me beneficiis sine scelere facere possum. hodierno autem die primum referente uiro fortissimo uobisque amicissimo, hoc M. Seruilio, conlegisque eius, ornatissimis uiris, optimis ciuibus, longo interuallo me auctore et principe ad spem libertatis exarsimus.
1
nihil umquam longius his Kalendis Ianuariis mihi uisum est, patres conscripti: quod idem intellegebam per hos dies uni cuique uestrum uideri. qui enim bellum cum re publica gerunt, hunc diem non exspectabant; nos autem, tum cum maxime consilio nostro subuenire communi saluti oporteret, in senatum non uocabamur. sed querelam praeteritorum dierum sustulit oratio consulum, qui ita locuti sunt ut magis exoptatae Kalendae quam serae esse uideantur. atque ut oratio consulum animum meum erexit spemque attulit non modo salutis conseruandae uerum etiam dignitatis pristinae recuperandae, sic me perturbasset eius sententia qui primus rogatus est, nisi uestrae uirtuti constantiaeque confiderem.
hic enim dies uobis, patres conscripti, inluxit, haec potestas data est ut quantum uirtutis, quantum constantiae, quantum grauitatis in huius ordinis consilio esset, populo Romano declarare possetis. recordamini qui dies nudius tertius decimus fuerit, quantus consensus uestrum, quanta uirtus, quanta constantia; quantam sitis a populo Romano laudem, quantam gloriam, quantam gratiam consecuti. atque illo die, patres conscripti, ea constituistis ut uobis iam nihil sit integrum nisi aut honesta pax aut bellum necessarium.
pacem uolt M. Antonius? arma deponat, roget, deprecetur. neminem aequiorem reperiet quam me cui, dum se ciuibus impiis commendat, inimicus quam amicus esse maluit. nihil est profecto quod possit dari bellum gerenti; erit fortasse aliquid quod concedi possit roganti; legatos uero ad eum mittere de quo grauissimum et seuerissimum iudicium nudius tertius decimus feceritis, non iam leuitatis est, sed, ut quod sentio dicam, dementiae. primum duces eos laudauistis qui contra illum bellum priuato consilio suscepissent; deinde milites ueteranos qui, cum ab Antonio in colonias essent deducti, illius beneficio libertatem populi Romani anteposuerunt.
quid? legio Martia: quid? quarta, cur laudantur? si enim consulem suum reliquerunt, uituperandae sunt; si inimicum rei publicae, iure laudantur. atqui cum consules nondum haberetis, decreuistis ut et de praemiis militum et de honoribus imperatorum primo quoque tempore referretur. placet eodem tempore praemia constituere eis qui contra Antonium arma ceperint et legatos ad Antonium mittere? ut iam pudendum sit honestiora decreta esse legionum quam senatus: si quidem legiones decreuerunt senatum defendere contra Antonium, senatus decernit legatos ad Antonium. Utrum hoc est confirmare militum animos an debilitare uirtutem?
5
hoc dies duodecim profecerunt ut, quem nemo praeter Cotylonem inuentus sit qui defenderet, is habeat iam patronos etiam consularis? qui utinam omnes ante me sententiam rogarentur! — quamquam suspicor quid dicturi sint quidam eorum, qui post me rogabuntur — facilius contra dicerem si quid uideretur. est enim opinio decreturum aliquem M. Antonio illam ultimam Galliam quam Plancus obtinet. quid est aliud omnia ad bellum ciuile hosti arma largiri, primum neruos belli, pecuniam infinitam qua nunc eget, deinde equitatum quantum uelit? equitatum dico? dubitabit, credo, gentis barbaras secum adducere. hoc qui non uidet, excors, qui cum uidet decernit, impius est.
tu ciuem sceleratum et perditum Gallorum et Germanorum pecunia, peditatu, equitatu, copiis instrues? nullae istae excusationes sunt: meus amicus est. sit patriae prius. meus cognatus. an potest cognatio propior ulla esse quam patriae in qua parentes etiam continentur? mihi pecuniam tribuit. cupio uidere qui id audeat dicere. quid autem agatur cum aperuero, facile erit statuere quam sententiam dicatis aut quam sequamini. agitur utrum M. Antonio facultas detur opprimendae rei publicae, caedis faciendae bonorum, urbis, agrorum suis latronibus condonandi, populum Romanum seruitute opprimendi, an horum ei facere nihil liceat. dubitate quid agatis. at non cadunt haec in Antonium.
hoc ne Cotylo quidem dicere auderet. quid enim in eum non cadit qui, cuius acta se defendere dicit, eius eas leges peruertit quas maxime laudare poteramus? ille paludes siccare uoluit; hic omnem Italiam moderato homini, L. Antonio, diuidendam dedit. quid? hanc legem populus Romanus accepit? quid? per auspicia ferri potuit? sed augur uerecundus sine conlegis de auspiciis. quamquam illa auspicia non egent interpretatione augurum; Ioue enim tonante cum populo agi non esse fas quis ignorat? tribuni plebis tulerunt de prouinciis contra acta C. Caesaris: ille biennium, hi sexennium. etiam hanc legem populus Romanus accepit? quid? promulgata fuit? quid? non ante lata quam scripta est? quid? non ante factum uidimus quam futurum quisquam est suspicatus? Ubi lex Caecilia et Didia,
ubi promulgatio trinum nundinum, ubi poena recenti lege Iunia et Licinia? possuntne hae leges esse ratae sine interitu legum reliquarum? eccui potestas in forum insinuandi fuit? quae porro illa tonitrua, quae tempestas! ut, si auspicia M. Antonium non mouerent, sustinere tamen eum ac ferre posse tantam uim tempestatis, imbris, turbinum mirum uideretur. quam legem igitur se augur dicit tulisse non modo tonante Ioue sed prope caelesti clamore prohibente, hanc dubitabit contra auspicia latam confiteri?
quid? quod cum eo conlega tulit quem ipse fecit sua nuntiatione uitiosum, nihilne ad auspicia bonus augur pertinere arbitratus est? sed auspiciorum nos fortasse erimus interpretes qui sumus eius conlegae: num ergo etiam armorum interpretes quaerimus? primum omnes fori aditus ita saepti ut, etiam si nemo obstaret armatus, tamen nisi saeptis reuolsis introiri in forum nullo modo posset; sic uero erant disposita praesidia ut quo modo hostium aditus urbe prohibentur castellis et operibus, ita ab ingressione fori populum tribunosque plebis propulsari uideres.
10
quibus de causis eas leges quas M. Antonius tulisse dicitur omnis censeo per uim et contra auspicia latas eisque legibus populum non teneri. si quam legem de actis Caesaris confirmandis deue dictatura in perpetuum tollenda deue coloniis in agros deducendis tulisse M. Antonius dicitur, easdem leges de integro ut populum teneant saluis auspiciis ferri placet. quamuis enim res bonas uitiose per uimque tulerit, tamen eae leges non sunt habendae, omnisque audacia gladiatoris amentis auctoritate nostra repudianda est.
illa uero dissipatio pecuniae publicae ferenda nullo modo est per quam sestertium septiens miliens falsis perscriptionibus donationibusque auertit, ut portenti simile uideatur tantam pecuniam populi Romani tam breui tempore perire potuisse. quid? illi tot immanes quaestus ferendine quos M. Antoni exhausit domus? decreta falsa uendebat, regna, ciuitates, immunitates in aes accepta pecunia iubebat incidi. haec se ex commentariis C. Caesaris, quorum ipse auctor erat, agere dicebat. calebant in interiore aedium parte totius rei publicae nundinae; mulier sibi felicior quam uiris auctionem prouinciarum regnorumque faciebat; restituebantur exsules quasi lege sine lege; quae nisi auctoritate senatus rescinduntur, quoniam ingressi in spem rei publicae recuperandae sumus, imago nulla liberae ciuitatis relinquetur.
neque solum commentariis commenticiis chirographisque uenalibus innumerabilis pecunia congesta in illam domum est, cum, quae uendebat Antonius, ea se ex actis Caesaris agere diceret, sed senatus etiam consulta pecunia accepta falsa referebat; syngraphae obsignabantur; senatus consulta numquam facta ad aerarium deferebantur. huius turpitudinis testes erant etiam exterae nationes. foedera interea facta, regna data, populi prouinciaeque liberatae, ipsarumque rerum falsae tabulae gemente populo Romano toto Capitolio figebantur. quibus rebus tanta pecunia una in domo coaceruata est ut, si hoc genus pecuniae iure redigatur, non sit pecunia rei publicae defutura. legem etiam iudiciariam tulit, homo castus atque integer, iudiciorum et iuris auctor. in quo nos fefellit. antesignanos et manipularis et alaudas iudices se constituisse dicebat: at ille legit aleatores, legit exsules, legit Graecos — o consessum iudicum praeclarum! o dignitatem consili admirandam!
auet animus apud consilium illud pro reo dicere! Cydam amo Cretensem, portentum insulae, hominem audacissimum et perditissimum. sed fac non esse: num Latine scit? num est ex iudicum genere et forma? num, quod maximum est, leges nostras moresue nouit? num denique homines? est enim Creta uobis notior quam Roma Cydae. dilectus autem et notatio iudicum etiam in nostris ciuibus haberi solet; Cortynium uero iudicem quis nouit aut quis nosse potuit? nam Lysiaden Atheniensem plerique nouimus; est enim Phaedri, philosophi nobilis, filius; homo praeterea festiuus, ut ei cum M’. Curio consessore eodemque conlusore facillime possit conuenire.
quaero igitur, si Lysiades citatus iudex non responderit excuseturque Areopagites esse nec debere eodem tempore Romae et Athenis res iudicare, accipietne excusationem is qui quaestioni praeerit Graeculi iudicis, modo palliati, modo togati? an Atheniensium antiquissimas leges negleget? qui porro ille consessus, di boni! Cretensis iudex isque nequissimus. quem ad modum ad hunc reus adleget, quo modo accedat? dura natio est. at Athenienses misericordes. puto ne Curium quidem esse crudelem qui periculum fortunae cotidie facit. sunt item lecti iudices qui fortasse excusabuntur; habent enim legitimam excusationem, exsili causa solum uertisse nec esse postea restitutos.
15
hos ille demens iudices legisset, horum nomina ad aerarium detulisset, his magnam partem rei publicae credidisset, si ullam speciem rei publicae cogitauisset? atque ego de notis iudicibus dixi: quos minus nostis nolui nominare: saltatores, citharistas, totum denique comissationis Antonianae chorum in tertiam decuriam iudicum scitote esse coniectum. en causam cur lex tam egregia tamque praeclara maximo imbri, tempestate, uentis, procellis, turbinibus, inter fulmina et tonitrua ferretur, ut eos iudices haberemus quos hospites habere nemo uelit. scelerum magnitudo, conscientia maleficiorum, direptio eius pecuniae cuius ratio in aede Opis confecta est hanc tertiam decuriam excogitauit; nec ante turpes iudices quaesiti quam honestis iudicibus nocentium salus desperata est.
sed illud os, illam impuritatem caeni fuisse ut hos iudices legere auderet! quorum lectione duplex imprimeretur rei publicae dedecus: unum, quod tam turpes iudices essent; alterum, quod patefactum cognitumque esset quam multos in ciuitate turpis haberemus. hanc ergo et reliquas eius modi leges, etiam si sine ui saluis auspiciis essent rogatae, censerem tamen abrogandas: nunc uero cur abrogandas censeam, quas iudico non rogatas?
an illa non grauissimis ignominiis monumentisque huius ordinis ad posteritatis memoriam sunt notanda, quod unus M. Antonius in hac urbe post conditam urbem palam secum habuerit armatos? quod neque reges nostri fecerunt neque ei qui regibus exactis regnum occupare uoluerunt. Cinnam memini; uidi Sullam; modo Caesarem: hi enim tres post ciuitatem a L. Bruto liberatam plus potuerunt quam uniuersa res publica. non possum adfirmare nullis telis eos stipatos fuisse; hoc dico: nec multis et occultis.
at hanc pestem agmen armatorum sequebatur; Crassicius, mustela, Tiro, gladios ostentantes, sui similis greges ducebant per forum; certum agminis locum tenebant barbari sagittarii. cum autem erat uentum ad aedem Concordiae, gradus complebantur, lecticae conlocabantur, non quo ille scuta occulta esse uellet, sed ne familiares, si scuta ipsi ferrent, laborarent. illud uero taeterrimum non modo aspectu sed etiam auditu, in cella Concordiae conlocari armatos, latrones, sicarios; de templo carcerem fieri; opertis ualuis Concordiae, cum inter subsellia senatus uersarentur latrones, patres conscriptos sententias dicere.
huc nisi uenirem Kalendis Septembribus, etiam fabros se missurum et domum meam disturbaturum esse dixit. Magna res, credo, agebatur: de supplicatione referebat. ueni postridie: ipse non uenit. locutus sum de re publica, minus equidem libere quam mea consuetudo, liberius tamen quam periculi minae postulabant. at ille homo uehemens et uiolentus, qui hanc consuetudinem libere dicendi excluderet — fecerat enim hoc idem maxima cum laude L. Piso xxx diebus ante — inimicitias mihi denuntiauit; adesse in senatum iussit a. d. xiii. Kalendas Octobris. ipse interea xuii dies de me in Tiburtino Scipionis declamitauit, sitim quaerens; haec enim ei causa esse declamandi solet.
20
cum is dies quo me adesse iusserat, uenisset, tum uero agmine quadrato in aedem Concordiae uenit atque in me absentem orationem ex ore impurissimo euomuit. quo die, si per amicos mihi cupienti in senatum uenire licuisset, caedis initium fecisset a me; sic enim statuerat; cum autem semel gladium scelere imbuisset, nulla res ei finem caedendi nisi defetigatio et satietas attulisset. etenim aderat Lucius frater, gladiator Asiaticus, qui myrmillo Mylasis depugnarat; sanguinem nostrum sitiebat, suum in illa gladiatoria pugna multum profuderat. hic pecunias uestras aestimabat; possessiones notabat et urbanas et rusticas; huius mendicitas auiditate coniuncta in fortunas nostras imminebat; diuidebat agros quibus et quos uolebat; nullus aditus erat priuato, nulla aequitatis deprecatio. tantum quisque habebat possessor quantum reliquerat diuisor Antonius.
quae quamquam, si leges inritas feceritis, rata esse non possunt, tamen separatim suo nomine notanda censeo, iudicandumque nullos uii uiros fuisse, nihil placere ratum esse quod ab eis actum diceretur. M. uero Antonium quis est qui ciuem possit iudicare potius quam taeterrimum et crudelissimum hostem, qui pro aede Castoris sedens audiente populo Romano dixerit nisi uictorem uicturum neminem? num putatis, patres conscripti, dixisse eum minacius quam facturum fuisse? quid uero quod in contione dicere ausus est, se, cum magistratu abisset, ad urbem futurum cum exercitu, introiturum quotienscumque uellet, quid erat aliud nisi denuntiare populo Romano seruitutem?
quod autem eius iter Brundisium, quae festinatio, quae spes, nisi ad urbem uel in urbem potius exercitum maximum adduceret? qui autem dilectus centurionum, quae effrenatio impotentis animi! cum eius promissis legiones fortissimae reclamassent, domum ad se uenire iussit centuriones quos bene sentire de re publica cognouerat eosque ante pedes suos uxorisque suae, quam secum grauis imperator ad exercitum duxerat, iugulari coegit. quo animo hunc futurum fuisse censetis in nos quos oderat, cum in eos quos numquam uiderat tam crudelis fuisset, et quam auidum in pecuniis locupletium qui pauperum sanguinem concupisset? quorum ipsorum bona, quantacumque erant, statim suis comitibus compotoribusque discripsit.
atque ille furens infesta iam patriae signa a Brundisio inferebat; cum C. Caesar deorum immortalium beneficio, diuina animi, ingeni, consili magnitudine, quamquam sua sponte eximiaque uirtute, tamen approbatione auctoritatis meae colonias patris adiit, ueteranos milites conuocauit, paucis diebus exercitum fecit, incitatos latronum impetus retardauit. postea uero quam legio Martia ducem praestantissimum uidit, nihil egit aliud nisi ut aliquando liberi essemus; quam est imitata quarta legio. quo ille nuntio audito cum senatum uocasset adhibuissetque consularem qui sua sententia C. Caesarem hostem iudicaret, repente concidit.
post autem neque sacrificiis sollemnibus factis neque uotis nuncupatis non profectus est, sed profugit paludatus. at quo? in prouinciam firmissimorum et fortissimorum ciuium qui illum, ne si ita quidem uenisset ut nullum bellum inferret, ferre potuissent, impotentem, iracundum, contumeliosum, superbum, semper poscentem, semper rapientem, semper ebrium. at ille cuius ne pacatam quidem nequitiam quisquam ferre posset bellum intulit prouinciae Galliae; circumsedet Mutinam, firmissimam et splendidissimam populi Romani coloniam; oppugnat D. Brutum, imperatorem, consulem designatum, ciuem non sibi, sed nobis et rei publicae natum.
25
ergo Hannibal hostis, ciuis Antonius? quid ille fecit hostiliter quod hic non aut fecerit aut faciat aut moliatur et cogitet? totum iter Antoniorum quid habuit nisi depopulationes, uastationes, caedis, rapinas? quas non faciebat Hannibal, quia multa ad usum suum reseruabat: at hi, qui in horam uiuerent, non modo de fortunis et de bonis ciuium, sed ne de utilitate quidem sua cogitauerunt. ad hunc, di boni! legatos mitti placet? Norunt isti homines formam rei publicae, iura belli, exempla maiorum, cogitant quid populi Romani maiestas, quid senatus seueritas postulet? legatos decernis? si, ut deprecere, contemnet; si, ut imperes, non audiet; denique quamuis seuera legatis mandata dederimus, nomen ipsum legatorum hunc quem uidemus populi Romani restinguet ardorem, municipiorum atque Italiae franget animos. Ut omittam haec quae magna sunt, certe ista legatio moram et tarditatem adferet bello.
quamuis dicant quod quosdam audio dicturos: legati proficiscantur: bellum nihilo minus paretur, tamen legatorum nomen ipsum et animos molliet et belli celeritatem morabitur. minimis momentis, patres conscripti, maximae inclinationes temporum fiunt, cum in omni casu rei publicae tum in bello et maxime ciuili quod opinione plerumque et fama gubernatur. nemo quaeret quibuscum mandatis legatos miserimus: nomen ipsum legationis ultro missae timoris esse signum uidebitur. recedat a Mutina, desinat oppugnare Brutum, decedat ex Gallia; non est uerbis rogandus, cogendus est armis.
non enim ad Hannibalem mittimus ut a Sagunto recedat, ad quem miserat olim senatus P. Ualerium Flaccum et Q. Baebium Tampilum — qui, si Hannibal non pareret, Carthaginem ire iussi sunt: nostros quo iubemus ire, si non paruerit Antonius? — ad nostrum ciuem mittimus, ne imperatorem, ne coloniam populi Romani oppugnet. itane uero? hoc per legatos rogandum est? quid interest, per deos immortalis, utrum hanc urbem oppugnet an huius urbis propugnaculum, coloniam populi Romani praesidi causa conlocatam? Belli Punici secundi quod contra maiores nostros Hannibal gessit causa fuit Sagunti oppugnatio. recte ad eum legati missi: mittebantur ad Poenum, mittebantur pro Hannibalis hostibus, nostris sociis. quid simile tandem? nos ad ciuem mittimus ne imperatorem populi Romani, ne exercitum, ne coloniam circumsedeat, ne oppugnet, ne agros depopuletur, ne sit hostis.
age, si paruerit, hoc ciui uti aut uolumus aut possumus? ante diem xiii. Kalendas Ianuarias decretis uestris eum concidistis; constituistis ut haec ad uos Kalendis Ianuariis referrentur quae referri uidetis, de honoribus et praemiis bene de re publica meritorum et merentium: quorum principem iudicastis eum qui fuit C. Caesarem, qui M. Antoni impetus nefarios ab urbe in Galliam auertit, tum milites ueteranos qui primi Caesarem secuti sunt, tum illas caelestis diuinasque legiones, Martiam et quartam comprobastis quibus, cum consulem suum non modo reliquissent, sed bello etiam persequerentur honores et praemia spopondistis; eodemque die D. Bruti, praestantissimi ciuis, edicto adlato atque proposito factum eius conlaudastis, quodque ille bellum priuato consilio susceperat, id uos auctoritate publica comprobastis.
quid igitur illo die aliud egistis nisi ut hostem iudicaretis Antonium? his uestris decretis aut ille uos aequo animo aspicere poterit aut uos illum sine dolore summo uidebitis? exclusit illum a re publica, distraxit, segregauit non solum scelus ipsius sed etiam, ut mihi uidetur, fortuna quaedam rei publicae. qui si legatis paruerit Romamque redierit, num umquam perditis ciuibus uexillum quo concurrant defuturum putatis? sed hoc minus uereor: sunt alia quae magis timeam et cogitem. numquam parebit ille legatis. Noui hominis insaniam, adrogantiam; noui perdita consilia amicorum, quibus ille est deditus.
30
Lucius quidem frater eius, utpote qui peregre depugnarit, familiam ducit. sit per se ipse sanus, quod numquam erit: per hos esse ei tamen non licebit. teretur interea tempus; belli apparatus refrigescent. Unde est adhuc bellum tractum nisi ex retardatione et mora? Ut primum post discessum latronis uel potius desperatam fugam libere senatus haberi potuit, semper flagitaui ut conuocaremur. quo die primum conuocati sumus, adfui ipse, cum designati consules non adessent, ieci sententia mea maximo uestro consensu fundamenta rei publicae, serius omnino quam decuit — nec enim ante potui — sed tamen si ex eo tempore dies nullus intermissus esset, bellum profecto nullum haberemus.
omne malum nascens facile opprimitur: inueteratum fit plerumque robustius. sed tum exspectabantur Kalendae Ianuariae, fortasse non recte. uerum praeterita omittamus: etiamne hanc moram, dum proficiscantur legati, dum reuertantur? quorum exspectatio dubitationem belli adfert. bello autem dubio quod potest studium esse dilectus? quam ob rem, patres conscripti, legatorum mentionem nullam censeo faciendam; rem administrandam arbitror sine ulla mora et confestim gerendam; tumultum decerni, iustitium edici, saga sumi dico oportere, dilectum haberi sublatis uacationibus in urbe et in Italia praeter Galliam tota.
quae si erunt facta, opinio ipsa et fama nostrae seueritatis obruet scelerati gladiatoris amentiam. sentiet sibi bellum cum re publica esse susceptum; experietur consentientis senatus neruos atque uiris; nam nunc quidem partium contentionem esse dictitat. quarum partium? alteri uicti sunt, alteri sunt e mediis C. Caesaris partibus; nisi forte Caesaris partis a Pansa et Hirtio consulibus et a filio C. Caesaris oppugnari putamus. hoc uero bellum non est ex dissensione partium, sed ex nefaria spe perditissimorum ciuium excitatum, quibus bona fortunaeque nostrae notatae sunt et iam ad cuiusque optionem distributae.
legi epistulam Antoni quam ad quendam uii uirum, capitalem hominem, conlegam suum, miserat. quid concupiscas tu uideris: quod concupiueris certe habebis. en ad quem legatos mittamus, cui bellum moremur inferre: qui ne sorti quidem fortunas nostras destinauit, sed libidini cuiusque nos ita addixit ut ne sibi quidem quicquam integrum quod non alicui promissum iam sit reliquerit. cum hoc, patres conscripti, bello, inquam, decertandum est, idque confestim; legatorum tarditas repudianda est.
quapropter ne multa nobis cotidie decernenda sint, consulibus totam rem publicam commendandam censeo eisque permittendum ut rem publicam defendant prouideantque ne quid res publica detrimenti accipiat, censeoque ut eis qui in exercitu M. Antoni sunt ne sit ea res fraudi, si ante Kalendas Februarias ab eo discesserint. haec si censueritis, patres conscripti, breui tempore libertatem populi Romani auctoritatemque uestram recuperabitis. si autem lenius agetis, tamen eadem, sed fortasse serius decernetis. de re publica quoad rettulistis satis decreuisse uideor.
35
altera res est de honoribus: de quibus deinceps intellego esse dicendum. sed qui ordo in sententiis rogandis seruari solet, eundem tenebo in uiris fortibus honorandis. A Bruto igitur, consule designato, more maiorum capiamus exordium. cuius ut superiora omittam, quae sunt maxima illa quidem sed adhuc hominum magis iudiciis quam publice laudata, quibusnam uerbis eius laudes huius ipsius temporis consequi possumus? neque enim ullam mercedem tanta uirtus praeter hanc laudis gloriaeque desiderat; qua etiam si careat, tamen sit se ipsa contenta: quamquam in memoria gratorum ciuium tamquam in luce posita laetetur. laus igitur iudici testimonique nostri tribuenda Bruto est.
quam ob rem his uerbis, patres conscripti, senatus consultum faciendum censeo: cum D. Brutus, imperator, consul designatus, prouinciam Galliam in senatus populique Romani potestate teneat, cumque exercitum tantum tam breui tempore summo studio municipiorum coloniarumque prouinciae Galliae, optime de re publica meritae merentisque, conscripserit, compararit, id eum recte et ordine exque re publica fecisse, idque D. Bruti praestantissimum meritum in rem publicam senatui populoque Romano gratum esse et fore: itaque senatum populumque Romanum existimare, D. Bruti imperatoris, consulis designati, opera, consilio, uirtute incredibilique studio et consensu prouinciae Galliae rei publicae difficillimo tempore esse subuentum.
huic tanto merito Bruti, patres conscripti, tantoque in rem publicam beneficio quis est tantus honos qui non debeatur? nam si M. Antonio patuisset Gallia, si oppressis municipiis et coloniis imparatis in illam ultimam Galliam penetrare potuisset, quantus rei publicae terror impenderet? dubitaret, credo, homo amentissimus atque in omnibus consiliis praeceps et deuius non solum cum exercitu suo sed etiam cum omni immanitate barbariae bellum inferre nobis, ut eius furorem ne Alpium quidem muro cohibere possemus. haec igitur habenda gratia est D. Bruto qui illum, nondum interposita auctoritate uestra, suo consilio atque iudicio, non ut consulem recepit, sed ut hostem arcuit Gallia seque obsideri quam hanc urbem maluit. habeat ergo huius tanti facti tamque praeclari decreto nostro testimonium sempiternum; Galliaque quae semper praesidet atque praesedit huic imperio libertatique communi merito uereque laudetur, quod se suasque uiris non tradidit, sed opposuit Antonio.
atque etiam M. Lepido pro eius egregiis in rem publicam meritis decernendos honores quam amplissimos censeo. semper ille populum Romanum liberum uoluit maximumque signum illo die dedit uoluntatis et iudici sui, cum Antonio diadema Caesari imponente se auertit gemituque et maestitia declarauit quantum haberet odium seruitutis, quam populum Romanum liberum cuperet, quam illa quae tulerat temporum magis necessitate quam iudicio tulisset. quanta uero is moderatione usus sit in illo tempore ciuitatis quod post mortem Caesaris consecutum est, quis nostrum obliuisci potest? Magna haec, sed ad maiora properat oratio.
quid enim, o di immortales! admirabilius omnibus gentibus, quid optatius populo Romano accidere potuit quam, cum bellum ciuile maximum esset, cuius belli exitum omnes timeremus, sapientia et misericordia id potius exstingui quam armis et ferro rem in discrimen adducere? quod si eadem ratio Caesaris fuisset in illo taetro miseroque bello, ut omittam patrem, duos Cn. Pompei, summi et singularis uiri, filios incolumis haberemus: quibus certe pietas fraudi esse non debuit. Utinam omnis M. Lepidus seruare potuisset! facturum fuisse declarauit in eo quod potuit, cum Sex. Pompeium restituit ciuitati, maximum ornamentum rei publicae, clarissimum monumentum clementiae suae. grauis illa fortuna populi Romani, graue fatum. Pompeio enim patre, quod imperi populi Romani lumen fuit, exstincto interfectus est patris simillimus filius.
40
sed omnia mihi uidentur deorum immortalium iudicio expiata sex. Pompeio rei publicae conseruato. quam ob causam iustam atque magnam et quod periculosissimum ciuile bellum maximumque humanitate et sapientia sua M. Lepidus ad pacem concordiamque conuertit, senatus consultum his uerbis censeo perscribendum: cum a M. Lepido imperatore, pontifice maximo, saepe numero res publica et bene et feliciter gesta sit, populusque Romanus intellexerit ei dominatum regium maxime displicere, cumque eius opera, uirtute, consilio singularique clementia et mansuetudine bellum acerbissimum ciuile sit restinctum,
Sextusque Pompeius, Gnaei filius, Magnus, huius ordinis auctoritate ab armis discesserit et a M. Lepido imperatore, pontifice maximo, summa senatus populique Romani uoluntate ciuitati restitutus sit, senatum populumque Romanum pro maximis plurimisque in rem publicam M. Lepidi meritis magnam spem in eius uirtute, auctoritate, felicitate reponere oti, pacis, concordiae, libertatis, eiusque in rem publicam meritorum senatum populumque Romanum memorem fore, eique statuam equestrem inauratam in rostris aut quo alio loco in foro uellet ex huius ordinis sententia statui placere. qui honos, patres conscripti, mihi maximus uidetur, primum quia iustus est; non enim solum datur propter spem temporum reliquorum sed pro amplissimis meritis redditur; nec uero cuiquam possumus commemorare hunc honorem a senatu tributum iudicio senatus soluto et libero.
uenio ad C. Caesarem, patres conscripti, qui nisi fuisset, quis nostrum esse potuisset? aduolabat ad urbem a Brundisio homo impotentissimus, ardens odio, animo hostili in omnis bonos cum exercitu Antonius. quid huius audaciae et sceleri poterat opponi? nondum ullos duces habebamus, non copias; nullum erat consilium publicum, nulla libertas; dandae ceruices erant crudelitati nefariae; fugam quaerebamus omnes, quae ipsa exitum non habebat.
quis tum nobis, quis populo Romano obtulit hunc diuinum adulescentem deus? qui, cum omnia ad perniciem nostram pestifero illi ciui paterent, subito praeter spem omnium exortus prius confecit exercitum quem furori M. Antoni opponeret quam quisquam hoc eum cogitare suspicaretur. Magni honores habiti Cn. Pompeio, cum esset adulescens, et quidem iure. subuenit enim rei publicae, sed aetate multo robustior et militum ducem quaerentium studio paratior et in alio genere belli. non enim omnibus Sullae causa grata. declarat multitudo proscriptorum, tot municipiorum maximae calamitates.
Caesar autem annis multis minor ueteranos cupientis iam requiescere armauit; eam complexus est causam quae esset senatui, quae populo, quae cunctae Italiae, quae dis hominibusque gratissima. et Pompeius ad L. Sullae maximum imperium uictoremque exercitum accessit: Caesar se ad neminem adiunxit, ipse princeps exercitus faciendi et praesidi comparandi fuit. ille aduersariorum partibus agrum Picenum habuit inimicum: hic ex Antoni amicis sed amicioribus libertatis contra Antonium confecit exercitum. illius opibus Sulla regnauit: huius praesidio Antoni dominatus oppressus est.
45
demus igitur imperium Caesari sine quo res militaris administrari, teneri exercitus, bellum geri non potest: sit pro praetore eo iure quo qui optimo. qui honos quamquam est magnus illi aetati, tamen ad necessitatem rerum gerendarum, non solum ad dignitatem ualet. itaque illa quaeramus quae uix hodierno die consequemur. sed saepe spero fore huius adulescentis ornandi et nobis et populo Romano potestatem;
hoc autem tempore ita censeo decernendum: quod C. Caesar, Gai filius, pontifex, pro praetore, summo rei publicae tempore milites ueteranos ad libertatem populi Romani cohortatus sit eosque conscripserit, quodque legio Martia quartaque summo studio optimoque in rem publicam consensu C. Caesare duce et auctore rem publicam, libertatem populi Romani defendant, defenderint, et quod C. Caesar pro praetore Galliae prouinciae cum exercitu subsidio profectus sit, equites, sagittarios, elephantos in suam populique Romani potestatem redegerit, difficillimoque rei publicae tempore saluti dignitatique populi Romani subuenerit, ob eas causas senatui placere, C. Caesarem, Gai filium, pontificem, pro praetore, senatorem esse sententiamque loco praetorio dicere, eiusque rationem, quemcumque magistratum petet, ita haberi ut haberi per leges liceret, si anno superiore quaestor fuisset. quid est enim,
patres conscripti, cur eum non quam primum amplissimos honores capere cupiamus? legibus enim annalibus cum grandiorem aetatem ad consulatum constituebant, adulescentiae temeritatem uerebantur: C. Caesar ineunte aetate docuit ab excellenti eximiaque uirtute progressum aetatis exspectari non oportere. itaque maiores nostri ueteres illi admodum antiqui leges annalis non habebant, quas multis post annis attulit ambitio, ut gradus essent petitionis inter aequalis. ita saepe magna indoles uirtutis, prius quam rei publicae prodesse potuisset, exstincta est.
at uero apud antiquos Rulli, Decii, Coruini multique alii, recentiore autem memoria superior Africanus, T. Flamininus admodum adulescentes consules facti tantas res gesserunt ut populi Romani imperium auxerint, nomen ornarint. quid? Macedo Alexander, cum ab ineunte aetate res maximas gerere coepisset, nonne tertio et tricesimo anno mortem obiit? quae est aetas nostris legibus decem annis minor quam consularis. ex quo iudicari potest uirtutis esse quam aetatis cursum celeriorem. nam quod ei qui Caesari inuident simulant se timere, ne uerendum quidem est ut tenere se possit, ut moderari, ne honoribus nostris elatus intemperantius suis opibus utatur.
ea natura rerum est, patres conscripti, ut qui sensum uerae gloriae ceperit quique se ab senatu, ab equitibus Romanis populoque Romano uniuerso senserit ciuem carum haberi salutaremque rei publicae, nihil cum hac gloria comparandum putet. Utinam C. Caesari, patri dico, contigisset adulescenti ut esset senatui atque optimo cuique carissimus! quod cum consequi neglexisset, omnem uim ingeni, quae summa fuit in illo, in populari leuitate consumpsit. itaque cum respectum ad senatum et ad bonos non haberet, eam sibi uiam ipse patefecit ad opes suas amplificandas quam uirtus liberi populi ferre non posset. eius autem fili longissime diuersa ratio est: qui cum omnibus carus est, tum optimo cuique carissimus. in hoc spes libertatis posita est; ab hoc accepta iam salus; huic summi honores et exquiruntur et parati sunt.
50
cuius igitur singularem prudentiam admiramur, eius stultitiam timemus? quid enim stultius quam inutilem potentiam, inuidiosas opes, cupiditatem dominandi praecipitem et lubricam anteferre uerae, graui, solidae gloriae? an hoc uidit puer: si aetate processerit, non uidebit? at est quibusdam inimicus clarissimis atque optimis ciuibus. nullus iste timor esse debet. omnis Caesar inimicitias rei publicae condonauit; hanc sibi iudicem constituit, hanc moderatricem omnium consiliorum atque factorum. ita enim ad rem publicam accessit ut eam confirmaret, non ut euerteret. omnis habeo cognitos sensus adulescentis. nihil est illi re publica carius, nihil uestra auctoritate grauius, nihil bonorum uirorum iudicio optatius, nihil uera gloria dulcius.
quam ob rem ab eo non modo nihil timere sed maiora et meliora exspectare debetis, neque in eo qui ad D. Brutum obsidione liberandum profectus sit timere ne memoria maneat domestici doloris quae plus apud eum possit quam salus ciuitatis. audeo etiam obligare fidem meam, patres conscripti, uobis populoque Romano reique publicae; quod profecto, cum me nulla uis cogeret, facere non auderem pertimesceremque in maxima re periculosam opinionem temeritatis. promitto, recipio, spondeo, patres conscripti, C. Caesarem talem semper fore ciuem qualis hodie sit qualemque eum maxime uelle esse et optare debemus.
quae cum ita sint, de Caesare satis hoc tempore dictum habebo. nec uero de L. Egnatuleio, fortissimo et constantissimo ciui amicissimoque rei publicae, silendum arbitror; sed tribuendum testimonium uirtutis egregiae, quod is legionem quartam ad Caesarem adduxerit, quae praesidio consulibus, senatui populoque Romano reique publicae esset: ob eam causam placere uti L. Egnatuleio triennio ante legitimum tempus magistratus petere, capere, gerere liceat. in quo, patres conscripti, non tantum commodum tribuitur L. Egnatuleio quantus honos: in tali enim re satis est nominari.
de exercitu autem C. Caesaris ita censeo decernendum: senatui placere, militibus ueteranis qui Caesaris pontificis pro praetore auctoritatem secuti libertatem populi Romani auctoritatemque huius ordinis defenderint atque defendant ipsis liberisque eorum militiae uacationem esse, utique C. Pansa A. Hirtius consules, alter amboue, si eis uideretur, cognoscerent qui ager eis coloniis esset quo milites ueterani deducti essent, qui contra legem Iuliam possideretur, ut is militibus ueteranis diuideretur; de agro Campano separatim cognoscerent inirentque rationem de commodis militum ueteranorum augendis, legionique Martiae et legioni quartae et eis militibus qui de legione secunda, tricesima quinta ad C. Pansam A. Hirtium consules uenissent suaque nomina edidissent, quod eis auctoritas senatus populique Romani libertas carissima sit et fuerit, uacationem militiae ipsis liberisque eorum esse placere extra tumultum Gallicum Italicumque: easque legiones bello confecto missas fieri placere; quantamque pecuniam militibus earum legionum in singulos C. Caesar, pontifex, pro praetore pollicitus sit, tantam dari placere; utique C. Pansa A. Hirtius consules, alter amboue, si eis uideretur, rationem agri haberent qui sine iniuria priuatorum diuidi posset, eisque militibus, legioni Martiae et legioni quartae ita darent, adsignarent ut quibus militibus amplissime dati, adsignati essent. dixi ad ea omnia, consules, de quibus rettulistis: quae si erunt sine mora matureque decreta, facilius apparabitis ea quae tempus et necessitas flagitat. celeritate autem opus est: qua si essemus usi, bellum, ut saepe dixi, nullum haberemus.
1
audita uobis esse arbitror, Quirites, quae sint acta in senatu, quae fuerit cuiusque sententia. res enim ex Kalendis Ianuariis agitata paulo ante confecta est, minus quidem illa seuere quam decuit, non tamen omnino dissolute. mora est adlata bello, non causa sublata. quam ob rem, quod quaesiuit ex me P. Apuleius, homo et multis officiis mihi et summa familiaritate coniunctus et uobis amicissimus, ita respondebo ut ea quibus non interfuistis nosse possitis. causa fortissimis optimisque consulibus Kalendis Ianuariis de re publica primum referendi fuit ex eo quod a. d. xiii. Kalendas Ianuarias senatus me auctore decreuit.
eo die primum, Quirites, fundamenta sunt iacta rei publicae: fuit enim longo interuallo ita liber senatus ut uos aliquando liberi essetis. quo quidem tempore, etiam si ille dies uitae finem mihi adlaturus esset, satis magnum ceperam fructum, cum uos uniuersi una mente atque uoce iterum a me conseruatam esse rem publicam conclamastis. hoc uestro iudicio tanto tamque praeclaro excitatus ita Kalendis Ianuariis ueni in senatum ut meminissem quam personam impositam a uobis sustinerem. itaque bellum nefarium inlatum rei publicae cum uiderem, nullam moram interponendam insequendi M. Antonium putaui, hominemque audacissimum qui multis nefariis rebus ante commissis hoc tempore imperatorem populi Romani oppugnaret, coloniam uestram fidissimam fortissimamque obsideret, bello censui persequendum: tumultum esse decreui; iustitium edici, saga sumi dixi placere, quo omnes acrius grauiusque incumberent ad ulciscendas rei publicae iniurias, si omnia grauissimi belli insignia suscepta a senatu uiderent.
itaque haec sententia, Quirites, sic per triduum ualuit ut, quamquam discessio facta non esset, tamen praeter paucos omnes mihi adsensuri uiderentur. hodierno autem die spe nescio qua eis obiecta remissior senatus fuit. nam plures eam sententiam secuti sunt ut, quantum senatus auctoritas uesterque consensus apud Antonium ualiturus esset, per legatos experiremur. intellego, Quirites, a uobis hanc sententiam repudiari, neque iniuria. ad quem enim legatos? ad eumne qui pecunia publica dissipata atque effusa per uim et contra auspicia impositis rei publicae legibus, fugata contione, obsesso senatu, ad opprimendam rem publicam Brundisio legiones arcessierit; ab eis relictus cum latronum manu in Galliam inruperit, Brutum oppugnet, Mutinam circumsedeat? quae uobis potest cum hoc gladiatore condicionis, aequitatis, legationis esse communitas?
quamquam, Quirites, non est illa legatio, sed denuntiatio belli, nisi paruerit: ita enim est decretum ut si legati ad Hannibalem mitterentur. mittuntur enim qui nuntient ne oppugnet consulem designatum, ne Mutinam obsideat, ne prouinciam depopuletur, ne dilectus habeat, sit in senatus populique Romani potestate. facile uero huic denuntiationi parebit, ut in patrum conscriptorum atque in uestra potestate sit qui in sua numquam fuerit! quid enim ille umquam arbitrio suo fecit? semper eo tractus est quo libido rapuit, quo leuitas, quo furor, quo uinolentia; semper eum duo dissimilia genera tenuerunt, lenonum et latronum; ita domesticis stupris, forensibus parricidiis delectatur ut mulieri citius auarissimae paruerit quam senatui populoque Romano.
5
itaque, quod paulo ante feci in senatu, faciam apud uos. testificor, denuntio, ante praedico nihil M. Antonium eorum quae sunt legatis mandata facturum; uastaturum agros, Mutinam obsessurum, dilectus qua possit habiturum. is est enim ille qui semper senatus iudicium et auctoritatem, semper uoluntatem uestram potestatemque contempserit. an ille id faciat quod paulo ante decretum est, ut exercitum citra flumen Rubiconem, qui finis est Galliae, educeret, dum ne propius urbem Romam cc milia admoueret? huic denuntiationi ille pareat, ille se fluuio Rubicone et cc milibus circumscriptum esse patiatur?
non is est Antonius; nam si esset, non commisisset ut ei senatus tamquam Hannibali initio belli Punici denuntiaret ne oppugnaret Saguntum. quod uero ita auocatur a Mutina ut ab urbe tamquam pestifera flamma arceatur, quam habet ignominiam, quod iudicium senatus! quid, quod a senatu dantur mandata legatis ut D. Brutum militesque eius adeant eisque demonstrent summa in rem publicam merita beneficiaque eorum grata esse senatui populoque Romano eisque eam rem magnae laudi magnoque honori fore? passurumne censetis Antonium introire Mutinam legatos, exire inde tuto? numquam patietur, mihi credite. Noui uiolentiam, noui impudentiam, noui audaciam.
nec uero de illo sicut de homine aliquo debemus, sed ut de importunissima belua cogitare. quae cum ita sint, non omnino dissolutum est quod decreuit senatus: habet atrocitatis aliquid legatio: utinam nihil haberet morae! nam cum plerisque in rebus gerendis tarditas et procrastinatio odiosa est, tum hoc bellum indiget celeritatis. succurrendum est D. Bruto, omnes undique copiae conligendae; moram exhibere ullam in tali ciue liberando sine scelere non possumus.
an ille non potuit, si Antonium consulem, si Galliam Antoni prouinciam iudicasset, legiones Antonio et prouinciam tradere, domum redire, triumphare, primus in hoc ordine, quoad magistratum iniret, sententiam dicere?
quid negoti fuit? sed cum se Brutum esse meminisset uestraeque libertati natum, non otio suo, quid egit aliud nisi ut paene corpore suo Gallia prohiberet Antonium? ad hunc utrum legatos an legiones ire oportebat? sed praeterita omittamus: properent legati, quod uideo esse facturos; uos saga parate. est enim ita decretum ut, si ille auctoritati senatus non paruisset, ad saga iretur. Ibitur; non parebit: nos amissos tot dies rei gerendae queremur. non metuo, Quirites, ne, cum audierit Antonius, me hoc et in senatu et in contione confirmasse, numquam illum futurum in senatus potestate, refellendi mei causa, ut ego nihil uidisse uidear, uertat se et senatui pareat. numquam faciet; non inuidebit huic meae gloriae; malet me sapientem a uobis quam se modestum existimari.
10
quid? ipse si uelit, num etiam Lucium fratrem passurum arbitramur? nuper quidem dicitur ad Tibur, ut opinor, cum ei labare M. Antonius uideretur, mortem fratri esse minitatus. etiamne ab hoc myrmillone Asiatico senatus mandata, legatorum uerba audientur? nec enim secerni a fratre poterit, tanta praesertim auctoritate. nam hic inter illos Africanus est: pluris habetur quam L. Trebellius, pluris quam T. Plancus, quam Extitius, adolescens nobilis. Plancum quidem, qui omnibus sententiis maximo uestro plausu condemnatus nescio quo modo se coniecit in turbam atque ita maestus rediit ut retractus, non reuersus uideretur, sic contemnit tamquam si illi aqua et igni interdictum sit: aliquando negat ei locum esse oportere in curia qui incenderit curiam.
nam Trebellium ualde iam diligit: oderat tum, cum ille tabulis nouis aduersabatur; iam fert in oculis, postea quam ipsum Trebellium uidit sine tabulis nouis saluum esse non posse. audisse enim uos arbitror, Quirites, quod etiam uidere potuistis, cotidie sponsores et creditores L. Trebelli conuenire. O fide! — hoc enim opinor Trebellium sumpsisse cognomen — quae potest esse maior fides quam fraudare creditores, domo profugere, propter aes alienum ire ad arma? Ubi plausus ille in triumpho est, saepe ludis, ubi aedilitas delata summo studio bonorum? quis est qui hunc non casu existimet recte fecisse, nequitia sceleste.
sed redeo ad amores deliciasque uestras, L. Antonium, qui uos omnis in fidem suam recepit. negatis? num quisnam est uestrum qui tribum non habeat? certe nemo. atqui illum quinque et triginta tribus patronum adoptarunt. rursus reclamatis? aspicite illam a sinistra equestrem statuam inauratam, in qua quid inscriptum est? Quinque et triginta tribus patrono. populi Romani igitur est patronus L. Antonius. malam quidem illi pestem! clamori enim uestro adsentior. non modo hic latro quem clientem habere nemo uelit sed quis umquam tantis opibus, tantis rebus gestis fuit qui se populi Romani uictoris dominique omnium gentium patronum dicere auderet?
in foro L. Antoni statuam uidemus, sicut illam Q. Tremuli, qui Hernicos deuicit, ante Castoris. O impudentiam incredibilem! tantumne sibi sumpsit, quia Mylasis myrmillo Thraecem iugulauit, familiarem suum? quonam modo istum ferre possemus, si in hoc foro spectantibus uobis depugnasset? sed haec una statua. altera ab equitibus Romanis equo publico: qui item ascribunt, patrono. quem umquam iste ordo patronum adoptauit? si quemquam, debuit me. sed me omitto; quem censorem, quem imperatorem? agrum eis diuisit. O sordidos qui acceperint, improbum qui dederit!
statuerunt etiam tribuni militares qui in exercitu Caesaris bis fuerunt. quis est iste ordo? multi fuerunt multis in legionibus per tot annos. Eis quoque diuisit Semurium. campus Martius restabat, nisi prius cum fratre fugisset. sed haec agrorum adsignatio paulo ante, Quirites, L. Caesaris, clarissimi uiri et praestantissimi senatoris, sententia dissoluta est: huic enim adsensi uii uirum acta sustulimus. iacent beneficia Nuculae; friget patronus Antonius. nam possessores animo aequiore discedent: nullam impensam fecerant; nondum instruxerant, partim quia non confidebant, partim quia non habebant.
15
sed illa statua palmaris de qua, si meliora tempora essent, non possem sine risu dicere: L. Antonio a Iano medio patrono. itane? iam Ianus medius in L. Antoni clientela est? quis umquam in illo Iano inuentus est qui L. Antonio mille nummum ferret expensum? sed nimis multa de nugis: ad causam bellumque redeamus; quamquam non alienum fuit personas quasdam a uobis recognosci, ut quibuscum bellum gereretur possetis taciti cogitare. ego autem uos hortor, Quirites, ut, etiam si melius aliud fuit, tamen legatorum reditum exspectetis animo aequo. celeritas detracta de causa est; boni tamen aliquid accessit ad causam.
cum enim legati renuntiarint quod certe renuntiabunt, non in uestra potestate, non in senatus esse Antonium, quis erit tam improbus ciuis qui illum ciuem habendum putet? nunc enim sunt pauci illi quidem, sed tamen plures quam re publica dignum est, qui ita loquantur: ne legatos quidem exspectabimus? istam certe uocem simulationemque clementiae extorquebit istis res ipsa publica. quo etiam, ut confitear uobis, Quirites, minus hodierno die contendi, minus laboraui, ut mihi senatus adsentiens tumultum decerneret, saga sumi iuberet. malui uiginti diebus post sententiam meam laudari ab omnibus quam a paucis hodie uituperari.
quapropter, Quirites, exspectate legatorum reditum et paucorum dierum molestiam deuorate. qui cum redierint, si pacem adferent, cupidum me; si bellum, prouidum iudicatote. an ego non prouideam meis ciuibus, non dies noctesque de uestra libertate, de rei publicae salute cogitem? quid enim non debeo uobis, Quirites, quem uos a se ortum hominibus nobilissimis omnibus honoribus praetulistis? an ingratus sum? quis minus? qui partis honoribus eosdem in foro gessi labores quos petendis. rudis in re publica? quis exercitatior? qui uiginti iam annos bellum geram cum impiis ciuibus. quam ob rem.
Quirites, consilio quantum potero, labore plus paene quam potero, excubabo uigilaboque pro uobis. etenim quis est ciuis, praesertim hoc gradu quo me uos esse uoluistis, tam oblitus benefici uestri, tam immemor patriae, tam inimicus dignitati suae quem non excitet, non inflammet tantus uester iste consensus? multas magnasque habui consul contiones, multis interfui: nullam umquam uidi tantam quanta nunc uestrum est. Unum sentitis omnes, unum studetis, M. Antoni conatus auertere a re publica, furorem exstinguere, opprimere audaciam. idem uolunt omnes ordines; eodem incumbunt municipia, coloniae, cuncta Italia. itaque senatum bene sua sponte firmum firmiorem uestra auctoritate fecistis.
uenit tempus, Quirites, serius omnino quam dignum populo Romano fuit, sed tamen ita maturum ut differri iam hora non possit. fuit aliquis fatalis casus, ut ita dicam, quem tulimus, quoquo modo ferendus fuit: nunc si quis erit, erit uoluntarius. populum Romanum seruire fas non est, quem di immortales omnibus gentibus imperare uoluerunt. res in extremum est adducta discrimen; de libertate decernitur. aut uincatis oportet, Quirites, quod profecto et pietate uestra et tanta concordia consequemini, aut quiduis potius quam seruiatis. Aliae nationes seruitutem pati possunt, populi Romani est propria libertas.
1
paruis de rebus sed fortasse necessariis consulimur, patres conscripti. de Appia uia et de Moneta consul, de Lupercis tribunus plebis refert. quarum rerum etsi facilis explicatio uidetur, tamen animus aberrat a sententia suspensus curis maioribus. adducta est enim, patres conscripti, res in maximum periculum et in extremum paene discrimen. non sine causa legatorum istam missionem semper timui, numquam probaui: quorum reditus quid sit adlaturus ignoro; exspectatio quidem quantum adferat languoris animis quis non uidet? non enim se tenent ei qui senatum dolent ad auctoritatis pristinae spem reuirescere, coniunctum huic ordini populum Romanum, conspirantem Italiam, paratos exercitus, expeditos duces.
iam nunc fingunt responsa Antoni eaque defendunt. Alii postulare illum ut omnes exercitus dimittantur. scilicet legatos ad eum misimus, non ut pareret et dicto audiens esset huic ordini, sed ut condiciones ferret, leges imponeret, reserare nos exteris gentibus Italiam iuberet, se praesertim incolumi a quo maius periculum quam ab ullis nationibus extimescendum est.
Alii remittere eum nobis Galliam citeriorem, illam ultimam postulare — praeclare: ex qua non legiones solum sed etiam nationes ad urbem conetur adducere — alii nihil eum iam nisi modeste postulare. Macedoniam suam uocat omnino, quoniam Gaius frater est inde reuocatus. sed quae prouincia est ex qua illa fax excitare non possit incendium? itaque idem quasi prouidi ciues et senatores diligentes bellicum me cecinisse dicunt, suscipiunt pacis patrocinium. nonne sic disputant? inritatum Antonium non oportuit: nequam est homo ille atque confidens; multi praeterea improbi — quos quidem a se primum numerare possunt qui haec loquuntur — eos cauendos esse denuntiant. Utrum igitur in nefariis ciuibus ulciscendi, cum possis, an pertimescendi diligentior cautio est.
atque haec ei loquuntur qui quondam propter leuitatem populares habebantur. ex quo intellegi potest animo illos abhorruisse semper ab optimo ciuitatis statu, non uoluntate fuisse popularis. qui enim euenit ut, qui in rebus improbis populares fuerint, idem in re una maxime populari, quod eadem salutaris rei publicae sit, improbos se quam popularis esse malint? me quidem semper, uti scitis, aduersarium multitudinis temeritati haec fecit praeclarissima causa popularem.
5
et quidem dicuntur uel potius se ipsi dicunt consularis: quo nomine dignus est nemo, nisi qui tanti honoris onus potest sustinere. faueas tu hosti? ille litteras ad te mittat de sua spe rerum secundarum; eas tu laetus proferas, recites, describendas etiam des improbis ciuibus, eorum augeas animos, bonorum spem uirtutemque debilites, et te consularem aut senatorem, denique ciuem putes? accipiet in optimam partem C. Pansa, fortissimus consul atque optimus. etenim dicam animo amicissimo: hunc ipsum, mihi hominem familiarissimum, nisi talis consul esset ut omnis uigilias, curas, cogitationes in rei publicae salute defigeret, consulem non putarem.
quamquam nos ab ineunte illius aetate usus, consuetudo, studiorum etiam honestissimorum societas similitudoque deuinxit, eiusdemque cura incredibilis in asperrimis belli ciuilis periculis perspecta docuit non modo salutis sed etiam dignitatis meae fuisse fautorem, tamen eundem, ut dixi, nisi talis consul esset, negare esse consulem auderem: idem non modo consulem esse dico sed memoria mea praestantissimum atque optimum consulem, non quin pari uirtute et uoluntate alii fuerint, sed tantam causam non habuerunt in qua et uoluntatem suam et uirtutem declararent.
huius magnitudini animi, grauitati, sapientiae tempestas est oblata formidolosissimi temporis. tum autem inlustratur consulatus, cum gubernat rem publicam, si non optabili, at necessario tempore. magis autem necessarium, patres conscripti, nullum tempus umquam fuit. itaque ego ille qui semper pacis auctor fui, cuique pax, praesertim ciuilis, quamquam omnibus bonis, tamen in primis fuit optabilis — omne enim curriculum industriae nostrae in foro, in curia, in amicorum periculis propulsandis elaboratum est; hinc honores amplissimos, hinc mediocris opes, hinc dignitatem si quam habemus consecuti sumus —
ego igitur pacis, ut ita dicam, alumnus qui quantuscumque sum — nihil enim mihi adrogo — sine pace ciuili certe non fuissem — periculose dico: quem ad modum accepturi, patres conscripti, sitis, horreo, sed pro mea perpetua cupiditate uestrae dignitatis retinendae et augendae quaeso oroque uos, patres conscripti, ut primo, etsi erit uel acerbum auditu uel incredibile a M. Cicerone esse dictum, accipiatis sine offensione quod dixero, neue id prius quam quale sit explicaro repudietis — ego ille, dicam saepius, pacis semper laudator, semper auctor, pacem cum M. Antonio esse nolo. Magna spe ingredior in reliquam orationem, patres conscripti, quoniam periculosissimum locum silentio sum praeteruectus.
cur igitur pacem nolo? quia turpis est, quia periculosa, quia esse non potest. quae tria dum explico, peto a uobis, patres conscripti, ut eadem benignitate qua soletis mea uerba audiatis. quid est inconstantia, leuitate, mobilitate cum singulis hominibus, tum uero uniuerso senatui turpius? quid porro inconstantius quam quem modo hostem non uerbo sed re multis decretis iudicaritis,
10
cum hoc subito pacem uelle coniungi? Nisi uero, cum C. Caesari meritos illi quidem honores et debitos, sed tamen singularis et immortalis decreuistis, unam ob causam quod contra M. Antonium exercitum comparauisset, non hostem tum Antonium iudicauistis, nec tum hostis est a uobis iudicatus Antonius cum laudati auctoritate uestra ueterani milites qui C. Caesarem secuti essent, nec tum hostem Antonium iudicastis cum fortissimis legionibus, quod illum qui consul appellabatur cum esset hostis, reliquissent, uacationes, pecunias, agros spopondistis.
quid? cum Brutum omine quodam illius generis et nominis natum ad rem publicam liberandam exercitumque eius pro libertate populi Romani bellum gerentem cum Antonio prouinciamque fidelissimam atque optimam, Galliam, laudibus amplissimis adfecistis, tum non hostem iudicastis Antonium? quid? cum decreuistis ut consules, alter amboue, ad bellum proficiscerentur, quod erat bellum, si hostis Antonius non erat?
quid igitur profectus est uir fortissimus, meus conlega et familiaris, A. Hirtius consul? at qua imbecillitate, qua macie! sed animi uiris corporis infirmitas non retardauit. aequum, credo, putauit uitam quam populi Romani uotis retinuisset pro libertate populi Romani in discrimen adducere.
quid? cum dilectus haberi tota Italia iussistis, cum uacationes omnis sustulistis, tum ille hostis non est iudicatus? armorum officinas in urbe uidetis; milites cum gladiis sequuntur consulem; praesidio sunt specie consuli, re et ueritate nobis; omnes sine ulla recusatione, summo etiam cum studio nomina dant, parent auctoritati uestrae: non est iudicatus hostis Antonius?
at legatos misimus. heu, me miserum! cur senatum cogor, quem laudaui semper, reprehendere? quid? uos censetis, patres conscripti, legatorum missionem populo Romano uos probauisse? non intellegitis, non auditis meam sententiam flagitari? cui cum pridie frequentes essetis adsensi, postridie ad spem estis inanem pacis deuoluti. quam turpe porro legiones ad senatum legatos mittere, senatum ad Antonium! quamquam illa legatio non est, denuntiatio est paratum illi exitium, nisi paruerit huic ordini. quid refert? tamen opinio est grauis. Missos enim legatos omnes uident; decreti nostri non omnes uerba nouerunt. retinenda est igitur nobis constantia, grauitas, perseuerantia; repetenda uetus illa seueritas, si quidem auctoritas senatus decus, honestatem, laudem dignitatemque desiderat, quibus rebus hic ordo caruit nimium diu. sed erat tunc excusatio oppressis, misera illa quidem, sed tamen iusta: nunc nulla est. liberati regio dominatu uidebamur: multo postea grauius urgebamur armis domesticis. ea ipsa depulimus nos quidem: extorquenda sunt. quod si non possumus facere — dicam quod dignum est et senatore et Romano homine — moriamur.
15
quanta enim illa erit rei publicae turpitudo, quantum dedecus, quanta labes, dicere in hoc ordine sententiam M. Antonium consulari loco! cuius ut omittam innumerabilia scelera urbani consulatus, in quo pecuniam publicam maximam dissipauit, exsules sine lege restituit, uectigalia diuendidit, prouincias de populi Romani imperio sustulit, regna addixit pecunia, leges ciuitati per uim imposuit, armis aut obsedit aut exclusit senatum: ut haec, inquam, omittam, ne hoc quidem cogitatis, eum qui Mutinam, coloniam populi Romani firmissimam, oppugnarit, imperatorem populi Romani, consulem designatum, obsederit, depopulatus agros sit, hunc in eum ordinem recipi a quo totiens ob has ipsas causas hostis iudicatus sit quam foedum flagitiosumque sit?
satis multa de turpitudine. dicam deinceps, ut proposui, de periculo: quod etsi minus est fugiendum quam turpitudo, tamen offendit animos maioris partis hominum magis. poteritis igitur exploratam habere pacem, cum in ciuitate Antonium uidebitis uel potius Antonios? Nisi forte contemnitis Lucium: ego ne Gaium quidem. sed, ut uideo, dominabitur Lucius. est enim patronus quinque et triginta tribuum, quarum sua lege qua cum C. Caesare magistratus partitus est suffragium sustulit; patronus centuriarum equitum Romanorum quas item sine suffragio esse uoluit, patronus eorum qui tribuni militares fuerunt, patronus Iani medii.
quis huius potentiam poterit sustinere? praesertim cum eosdem in agros etiam deduxerit. quis umquam omnis tribus, quis equites Romanos, quis tribunos militaris? Gracchorum potentiam maiorem fuisse arbitramini quam huius gladiatoris futura sit? quem gladiatorem non ita appellaui ut interdum etiam M. Antonius gladiator appellari solet, sed ut appellant ei qui plane et Latine loquuntur. Myrmillo in Asia depugnauit. cum ornasset Thraecidicis comitem et familiarem suum, illum miserum fugientem iugulauit, luculentam tamen ipse plagam accepit, ut declarat cicatrix.
qui familiarem iugularit, quid is occasione data faciet inimico? et qui illud animi causa fecerit, hunc praedae causa quid facturum putatis? non rursus improbos decuriabit, non sollicitabit rursus agrarios, non queretur expulsos? M. uero Antonius non is erit ad quem omni motu concursus fiat ciuium perditorum? Ut nemo sit alius nisi ei qui una sunt, et ei qui hic ei nunc aperte fauent, parumne erunt multi? praesertim cum bonorum praesidia discesserint, illi parati sint ad nutum futuri? ego uero metuo, si hoc tempore consilio lapsi erimus, ne illi breui tempore nimis multi nobis esse uideantur.
nec ego pacem nolo, sed pacis nomine bellum inuolutum reformido. qua re si pace frui uolumus, bellum gerendum est; si bellum omittimus, pace numquam fruemur. est autem uestri consili, patres conscripti, in posterum quam longissime prouidere. idcirco in hac custodia et tamquam specula conlocati sumus uti uacuum metu populum Romanum nostra uigilia et prospicientia redderemus. turpe est summo consilio orbis terrae, praesertim in re tam perspicua, consilium intellegi defuisse.
20
Eos consules habemus, eam populi Romani alacritatem, eum consensum Italiae, eos duces, eos exercitus, ut nullam calamitatem res publica accipere possit sine culpa senatus. equidem non deero: monebo, praedicam, denuntiabo, testabor semper deos hominesque quid sentiam, nec solum fidem meam, quod fortasse uideatur satis esse, sed in principe ciui non est satis: curam, consilium uigilantiamque praestabo.
dixi de periculo: docebo ne coagmentari quidem posse pacem; de tribus enim quae proposui hoc extremum est. quae potest pax esse M. Antonio primum cum senatu? quo ore uos ille poterit, quibus uicissim uos illum oculis intueri? quis uestrum illum, quem ille uestrum non oderit? age, uos ille solum et uos illum? quid? ei qui Mutinam circumsedent, qui in Gallia dilectus habent, qui in uestras fortunas imminent, amici umquam uobis erunt aut uos illis? an equites Romanos amplectetur? occulta enim fuit eorum uoluntas iudiciumque de Antonio. qui frequentissimi in gradibus Concordiae steterunt, qui nos ad libertatem recuperandam excitauerunt, arma, saga, bellum flagitauerunt, me una cum populo Romano in contionem uocauerunt, hi Antonium diligent et cum his pacem seruabit Antonius?
nam quid ego de uniuerso populo Romano dicam? qui pleno ac referto foro bis me una mente atque uoce in contionem uocauit declarauitque maximam libertatis recuperandae cupiditatem. ita, quod erat optabile antea ut populum Romanum comitem haberemus, nunc habemus ducem. quae est igitur spes, qui Mutinam circumsedent, imperatorem populi Romani exercitumque oppugnant, eis pacem cum populo Romano esse posse?
an cum municipiis pax erit quorum tanta studia cognoscuntur in decretis faciendis, militibus dandis, pecuniis pollicendis, ut in singulis oppidis curiam populi Romani non desideretis? laudandi sunt ex huius ordinis sententia Firmani qui principes pecuniae pollicendae fuerunt; respondendum honorifice est Marrucinis qui ignominia notandos censuerunt eos si qui militiam subterfugissent. haec iam tota Italia fient. Magna pax Antonio cum eis, his item cum illo. quae potest esse maior discordia? in discordia autem pax ciuilis esse nullo pacto potest.
Ut omittam multitudinem, L. Uisidio, equiti Romano, homini in primis ornato atque honesto ciuique semper egregio, cuius ego excubias et custodias mei capitis cognoui in consulatu meo; qui uicinos suos non cohortatus est solum ut milites fierent sed etiam facultatibus suis subleuauit: huic, inquam, tali uiro, quem nos senatus consulto conlaudare debemus, poteritne esse pacatus Antonius? quid? C. Caesari qui illum urbe, quid?
25
D. Bruto qui Gallia prohibuit? iam uero ipse se placabit et leniet prouinciae Galliae a qua expulsus et repudiatus est? omnia uidebitis, patres conscripti, nisi prospicitis, plena odiorum, plena discordiarum, ex quibus oriuntur bella ciuilia. nolite igitur id uelle quod fieri non potest, et cauete, per deos immortalis! patres conscripti, ne spe praesentis pacis perpetuam pacem amittatis.
quorsum haec omnis spectat oratio? quid enim legati egerint nondum scimus. at uero excitati, erecti, parati, armati animis iam esse debemus, ne blanda aut supplici oratione aut aequitatis simulatione fallamur. omnia fecerit oportet quae interdicta et denuntiata sunt, prius quam aliquid postulet: Brutum exercitumque eius oppugnare, urbis et agros prouinciae Galliae populari destiterit; ad Brutum adeundi legatis potestatem fecerit, exercitum citra flumen Rubiconem eduxerit, nec propius urbem milia passuum cc admouerit; fuerit et in senatus et in populi Romani potestate. haec si fecerit, erit integra potestas nobis deliberandi; si senatui non paruerit, non illi senatus, sed ille populo Romano bellum indixerit.
sed uos moneo, patres conscripti: libertas agitur populi Romani, quae est commendata uobis; uita et fortunae optimi cuiusque, quo cupiditatem infinitam cum immani crudelitate iam pridem intendit Antonius; auctoritas uestra, quam nullam habebitis, nisi nunc tenueritis; taetram et pestiferam beluam ne inclusam et constrictam dimittatis cauete. te ipsum, Pansa, moneo — quamquam non eges consilio, quo uales plurimum, tamen etiam summi gubernatores in magnis tempestatibus a uectoribus admoneri solent — hunc tantum tuum apparatum tamque praeclarum ne ad nihilum recidere patiare. tempus habes tale quale nemo habuit umquam. hac grauitate senatus, hoc studio equestris ordinis, hoc ardore populi Romani potes in perpetuum rem publicam metu et periculo liberare. quibus de rebus refers, P. Seruilio adsentior.
1
confusius hesterno die est acta res, C. Pansa, quam postulabat institutum consulatus tui. Parum mihi uisus es eos quibus cedere non soles sustinere. nam cum senatus ea uirtus fuisset quae solet, et cum re uiderent omnes esse bellum quidamque id uerbum remouendum arbitrarentur, tua uoluntas in discessione fuit ad lenitatem propensior. Uicta est igitur propter uerbi asperitatem te auctore nostra sententia: uicit L. Caesaris, amplissimi uiri, qui uerbi atrocitate dempta oratione fuit quam sententia lenior. quamquam is quidem, ante quam sententiam diceret, propinquitatem excusauit. idem fecerat me consule in sororis uiro quod hoc tempore in sororis filio fecit, ut et luctu sororis moueretur et saluti populi Romani prouideret.
atque ipse tamen Caesar praecepit uobis quodam modo, patres conscripti, ne sibi adsentiremini, cum ita dixit, aliam sententiam se dicturum fuisse eamque se ac re publica dignam, nisi propinquitate impediretur. ergo ille auunculus: num etiam uos auunculi qui illi estis adsensi? at in quo fuit controuersia? Belli nomen ponendum quidam in sententia non putabant: tumultum appellare malebant, ignari non modo rerum sed etiam uerborum: potest enim esse bellum ut tumultus non sit, tumultus autem esse sine bello non potest.
quid est enim aliud tumultus nisi perturbatio tanta ut maior timor oriatur? unde etiam nomen ductum est tumultus. itaque maiores nostri tumultum Italicum quod erat domesticus, tumultum Gallicum quod erat Italiae finitimus, praeterea nullum nominabant. grauius autem tumultum esse quam bellum hinc intellegi potest quod bello uacationes ualent, tumultu non ualent. ita fit, quem ad modum dixi, ut bellum sine tumultu possit, tumultus sine bello esse non possit.
etenim cum inter bellum et pacem medium nihil sit, necesse est tumultum, si belli non sit, pacis esse: quo quid absurdius dici aut existimari potest? sed nimis multa de uerbo: rem potius uideamus, patres conscripti, quam quidem intellego uerbo fieri interdum deteriorem solere. nolumus hoc bellum uideri. quam igitur municipiis et coloniis ad excludendum Antonium auctoritatem damus? quam ut milites fiant sine ui, sine multa, studio, uoluntate? quam ut pecunias in rem publicam polliceantur? si enim belli nomen tolletur, municipiorum studia tollentur; consensus populi Romani, qui iam descendit in causam, si nos languescimus, debilitetur necesse est.
5
sed quid plura? D. Brutus oppugnatur: non est bellum? Mutina obsidetur: ne hoc quidem bellum est? Gallia uastatur: quae pax potest esse certior? illud uero quis potest bellum esse dicere? consulem, fortissimum uirum, cum exercitu misimus, qui, cum esset infirmus ex graui diuturnoque morbo, nullam sibi putauit excusationem esse oportere, cum ad rei publicae praesidium uocaretur. C. quidem Caesar non exspectauit uestra decreta, praesertim cum illud esset aetatis: bellum contra Antonium sua sponte suscepit. decernendi enim tempus nondum erat: bellum autem gerendi tempus si praetermisisset, uidebat re publica oppressa nihil posse decerni.
ergo illi nunc et eorum exercitus in pace uersantur. non est hostis is cuius praesidium Claterna deiecit Hirtius; non est hostis qui consuli armatus obsistit, designatum consulem oppugnat, nec illa hostilia uerba nec bellica quae paulo ante ex conlegae litteris Pansa recitauit: deieci praesidium; Claterna potitus sum; fugati equites; proelium commissum; occisi aliquot. quae pax potest esse maior? dilectus tota Italia decreti sublatis uacationibus; saga cras sumentur; consul se cum praesidio descensurum esse dixit.
Utrum hoc bellum non est, an est tantum bellum quantum numquam fuit? ceteris enim bellis maximeque ciuilibus contentionem rei publicae causa faciebat. Sulla cum Sulpicio de iure legum quas per uim Sulla latas esse dicebat; Cinna cum Octauio de nouorum ciuium suffragiis; rursus cum Mario et Carbone Sulla ne dominarentur indigni et ut clarissimorum hominum crudelissimam puniretur necem. Horum omnium bellorum causae ex rei publicae contentione natae sunt. de proximo bello ciuili non libet dicere: ignoro causam, detestor exitum.
hoc bellum quintum ciuile geritur — atque omnia in nostram aetatem inciderunt — primum non modo non in dissensione et discordia ciuium sed in maxima consensione incredibilique concordia. omnes idem uolunt, idem defendunt, idem sentiunt. cum omnis dico, eos excipio quos nemo ciuitate dignos putat. quae est igitur in medio belli causa posita? nos deorum immortalium templa, nos muros, nos domicilia sedesque populi Romani, aras, focos, sepulcra maiorum; nos leges, iudicia, libertatem, coniuges, liberos, patriam defendimus: contra M. Antonius id molitur, id pugnat ut haec omnia perturbet, euertat, praedam rei publicae causam belli putet, fortunas nostras partim dissipet partim dispertiat parricidis.
in hac tam dispari ratione belli miserrimum illud est quod ille latronibus suis pollicetur primum domos; urbem enim diuisurum se confirmat; deinde omnibus portis quo uelint deducturum. omnes Cafones, omnes Saxae ceteraeque pestes quae sequuntur Antonium aedis sibi optimas, hortos, Tusculana, Albana definiunt. atque etiam homines agrestes, si homines illi ac non pecudes potius, inani spe ad aquas usque et Puteolos peruehuntur. ergo habet Antonius quod suis polliceatur. quid nos? num quid tale habemus? di meliora! id enim ipsum agimus ne quis posthac quicquam eius modi possit polliceri. inuitus dico, sed dicendum est: hasta Caesaris, patres conscripti, multis improbis et spem adfert et audaciam. uiderunt enim ex mendicis fieri repente diuites: itaque semper hastam uidere cupiunt ei qui nostris bonis imminent, quibus omnia pollicetur Antonius.
10
quid? nos nostris exercitibus quid pollicemur? multo meliora atque maiora. scelerum enim promissio et eis qui exspectant perniciosa est et eis qui promittunt: nos libertatem nostris militibus, leges, iura, iudicia, imperium orbis terrae, dignitatem, pacem, otium pollicemur. Antoni igitur promissa cruenta, taetra, scelerata, dis hominibusque inuisa, nec diuturna neque salutaria: nostra contra honesta, integra, gloriosa, plena laetitiae, plena pietatis.
hic mihi etiam Q. Fufius, uir fortis ac strenuus, amicus meus, pacis commoda commemorat. quasi uero, si laudanda pax esset, ego id aeque commode facere non possem. semel enim pacem defendi, non semper otio studui? quod cum omnibus bonis utile est, tum praecipue mihi. quem enim cursum industria mea tenere potuisset sine forensibus causis, sine legibus, sine iudiciis? quae esse non possunt ciuili pace sublata.
sed quaeso, Calene, quid tu? seruitutem pacem uocas? maiores quidem nostri non modo ut liberi essent sed etiam ut imperarent, arma capiebant: tu arma abicienda censes ut seruiamus? quae causa iustior est belli gerendi quam seruitutis depulsio? in qua etiam si non sit molestus dominus, tamen est miserrimum posse, si uelit. immo aliae causae iustae, haec necessaria est. Nisi forte ad te hoc non putas pertinere, quod te socium fore speras dominationis Antoni. in quo bis laberis: primum quod tuas rationes communibus interponis; deinde quod quicquam stabile aut iucundum in regno putas. non, si tibi antea profuit, semper proderit.
quin etiam de illo homine queri solebas: quid te facturum de belua putas? atque ais eum te esse qui semper pacem optaris, semper omnis ciuis uolueris saluos. honesta oratio, sed ita si bonos et utilis et e re publica ciuis: sin eos qui natura ciues sunt, uoluntate hostes, saluos uelis, quid tandem intersit inter te et illos? pater tuus quidem, quo utebar sene auctore adulescens, homo seuerus et prudens, primas omnium ciuium P. Nasicae qui Ti. Gracchum interfecit dare solebat: eius uirtute, consilio, magnitudine animi liberatam rem publicam arbitrabatur.
quid? nos a patribus num aliter accepimus? ergo is tibi ciuis, si temporibus illis fuisses, non probaretur, quia non omnis saluos esse uoluisset. quod L. Opimius consul uerba fecit de re publica, de ea re ita censuerunt uti L. Opimius consul rem publicam defenderet. senatus haec uerbis, Opimius armis. num igitur eum, si tum esses, temerarium ciuem aut crudelem putares, aut Q. Metellum, cuius quattuor filii consulares, P. Lentulum, principem senatus, compluris alios summos uiros qui cum Opimio consule armati Gracchum in Auentinum persecuti sunt? quo in proelio Lentulus graue uolnus accepit, interfectus est Gracchus et M. Fuluius consularis, eiusque duo adulescentuli filii. illi igitur uiri uituperandi: non enim omnis ciuis saluos esse uoluerunt.
15
ad propiora ueniamus. C. Mario L. Ualerio consulibus senatus rem publicam defendendam dedit: L. Saturninus tribunus plebis, C. Glaucia praetor est interfectus. omnes illo die Scauri, Metelli, Claudii, Catuli, Scaeuolae, Crassi arma sumpserunt. num aut consules illos aut clarissimos uiros uituperandos putas? ego Catilinam perire uolui. num tu qui omnis saluos uis Catilinam saluum esse uoluisti? hoc interest, Calene, inter meam sententiam et tuam. ego nolo quemquam ciuem committere ut morte multandus sit; tu, etiam si commiserit, conseruandum putas. in corpore si quid eius modi est quod reliquo corpori noceat, id uri secarique patimur ut membrum aliquod potius quam totum corpus intereat. sic in rei publicae corpore, ut totum saluum sit, quicquid est pestiferum amputetur.
dura uox! multo illa durior: Salui sint improbi, scelerati, impii; deleantur innocentes, honesti, boni, tota res publica! Uno in homine, Q. Fufi, fateor te uidisse plus quam me. ego P. Clodium arbitrabar perniciosum ciuem, sceleratum, libidinosum, impium, audacem, facinerosum, tu contra sanctum, temperantem, innocentem, modestum, retinendum ciuem et optandum. in hoc uno te plurimum uidisse, me multum errasse concedo. nam quod me te cum iracunde agere dixisti solere, non est ita. uehementer me agere fateor, iracunde nego. omnino irasci amicis non temere soleo, ne si merentur quidem.
itaque sine uerborum contumelia a te dissentire possum, sine animi summo dolore non possum. parua est enim mihi te cum aut parua de re dissensio? ego huic faueo, tu illi? immo uero ego D. Bruto faueo, tu M. Antonio: ego conseruari coloniam populi Romani cupio, tu expugnari studes. an hoc negare potes, qui omnis moras interponas quibus infirmetur Brutus, melior fiat Antonius? quo usque enim dices pacem uelle te? res geritur; conductae uineae sunt; pugnatur acerrime. qui intercurrerent, misimus tris principes ciuitatis. hos contempsit, reiecit, repudiauit Antonius: tu tamen permanes constantissimus defensor Antoni.
et quidem, quo melior senator uideatur, negat se illi amicum esse debere: cum suo magno esset beneficio, uenisse eum contra se. uidete quanta caritas sit patriae: cum homini sit iratus, tamen rei publicae causa defendit Antonium. ego te, cum in Massiliensis tam es acerbus, Q. Fufi, non animo aequo audio. quo usque enim Massiliam oppugnabis? ne triumphus quidem finem facit belli, per quem lata est urbs ea sine qua numquam ex Transalpinis gentibus maiores nostri triumpharunt. quo quidem tempore populus Romanus ingemuit: quamquam proprios dolores suarum rerum omnes habebant, tamen huius ciuitatis fidelissimae miserias nemo erat ciuis qui a se alienas arbitraretur.
Caesar ipse qui illis fuerat iratissimus tamen propter singularem eius ciuitatis grauitatem et fidem cotidie aliquid iracundiae remittebat: te nulla sua calamitate ciuitas satiare tam fidelis potest? rursus iam me irasci fortasse dices. ego autem sine iracundia dico omnia nec tamen sine dolore animi: neminem illi ciuitati inimicum esse arbitror qui amicus huic sit ciuitati. excogitare quae tua ratio sit, Calene, non possum. antea deterrere te ne popularis esses non poteramus: exorare nunc ut sis popularis non possumus. satis multa cum Fufio ac sine odio omnia, nihil sine dolore. credo autem, qui generi querelam moderate ferat, aequo animo laturum amici.
20
uenio ad reliquos consularis, quorum nemo est — iure hoc meo dico — quin me cum habeat aliquam coniunctionem gratiae, alii maximam, alii mediocrem, nemo nullam. quam hesternus dies nobis, consularibus dico, turpis inluxit! iterum legatos? quasi ille faceret indutias? ante os oculosque legatorum tormentis Mutinam uerberauit; opus ostendebat munitionemque legatis; ne punctum quidem temporis, cum legati adessent, oppugnatio respirauit. ad hunc legatos? cur? an ut eorum reditu uehementius pertimescatis?
equidem cum ante legatos decerni non censuissem, hoc me tamen consolabar, cum illi ab Antonio contempti et reiecti reuertissent renuntiauissentque senatui non modo illum de Gallia non discessisse, uti censuissemus, sed ne a Mutina quidem recessisse, potestatem sibi D. Bruti conueniendi non fuisse, fore ut omnes inflammati odio, excitati dolore, armis, equis, uiris D. Bruto subueniremus. nos etiam languidiores postea facti sumus quam M. Antoni non solum audaciam et scelus sed etiam insolentiam superbiamque perspeximus.
Utinam L. Caesar ualeret, Ser. Sulpicius uiueret: multo melius haec causa ageretur a tribus quam nunc agitur ab uno. Dolenter hoc dicam potius quam contumeliose. deserti, deserti, inquam, sumus, patres conscripti, a principibus. sed — saepe iam dixi — omnes in tanto periculo qui recte et fortiter sentient erunt consulares. animum nobis adferre legati debuerunt: timorem attulerunt — quamquam mihi quidem nullum — quamuis de illo ad quem missi sunt bene existiment: a quo etiam mandata acceperunt.
pro di immortales! ubi est ille mos uirtusque maiorum? C. Popilius apud maiores nostros cum ad Antiochum regem legatus missus esset et uerbis senatus denuntiasset ut ab Alexandrea discederet quam obsidebat, cum tempus ille differret, uirgula stantem circumscripsit dixitque se renuntiaturum senatui, nisi prius sibi respondisset quid facturus esset quam ex illa circumscriptione exisset. praeclare: senatus enim faciem secum attulerat auctoritatemque rei publicae. cui qui non paret, non ab eo mandata accipienda sunt, sed ipse est potius repudiandus.
an ego ab eo mandata acciperem qui senatus mandata contemneret? aut ei cum senatu quicquam commune iudicarem qui imperatorem populi Romani senatu prohibente obsideret? at quae mandata! qua adrogantia, quo stupore, quo spiritu! cur autem ea legatis nostris dabat, cum ad nos Cotylam mitteret, ornamentum atque arcem amicorum suorum, hominem aedilicium? si uero tum fuit aedilis cum eum iussu Antoni in conuiuio serui publici loris ceciderunt.
25
at quam modesta mandata! ferrei sumus, patres conscripti, qui quicquam huic negemus. Utramque prouinciam inquit remitto: exercitum depono: priuatus esse non recuso. haec sunt enim uerba. redire ad se uidetur. omnia obliuiscor, in gratiam redeo. sed quid adiungit? si legionibus meis sex, si equitibus, si cohorti praetoriae praedia agrumque dederitis. Eis etiam praemia postulat quibus ut ignoscatur si postulet, impudentissimus iudicetur. addit praeterea ut, quos ipse cum Dolabella dederit agros, teneant ei quibus dati sint.
hic est Campanus ager et Leontinus, quae duo maiores nostri annonae perfugia ducebant. cauet mimis, aleatoribus, lenonibus: Cafoni etiam et Saxae cauet, quos centuriones pugnacis et lacertosos inter mimorum et mimarum greges conlocauit. postulat praeterea ut chirographorum summa et commentariorum conlegaeque sui decreta maneant. quid laborat ut habeat quod quisque mercatus est, si quod accepit habet qui uendidit? et ne tangantur rationes ad Opis: id est, ne septiens miliens recuperetur; ne fraudi sit uii uiris quod egissent. Nucula hoc, credo, admonuit: uerebatur fortasse ne amitteret tantas clientelas. Caueri etiam uolt eis qui secum sint quicquid contra leges commiserint. mustelae et Tironi prospicit: de se nihil laborat.
quid enim commisit umquam? num aut pecuniam publicam attigit aut hominem occidit aut secum habuit armatos? sed quid est quod de eis laboret? postulat enim ne sua iudiciaria lex abrogetur. quo impetrato quid est quod metuat? an ne suorum aliquis a Cyda, Lysiade, Curio condemnetur? neque tamen nos urget mandatis pluribus; remittit aliquantum et relaxat. Galliam inquit togatam remitto, comatam postulo — otiosus uidelicet esse mauolt — cum sex legionibus inquit eisque suppletis ex D. Bruti exercitu, non modo ex dilectu suo, tam diuque ut obtineat dum M. Brutus C. Cassius consules proue coss. prouincias obtinebunt. huius comitiis C. frater — eius est enim annus — iam repulsam tulit. ipse autem ut quinquennium inquit obtineam.
at istud uetat lex Caesaris, et tu acta Caesaris defendis. haec tu mandata, L. Piso, et tu, L. Philippe, principes ciuitatis, non dico animo ferre uerum auribus accipere potuistis? sed, ut suspicor, terror erat quidam: nec uos ut legati apud illum fuistis nec ut consulares, nec uos uestram nec rei publicae dignitatem tenere potuistis. et tamen nescio quo pacto sapientia quadam, credo, quod ego non possem, non nimis irati reuertistis. uobis M. Antonius nihil tribuit, clarissimis uiris, legatis populi Romani: nos quid non legato M. Antoni Cotylae concessimus? cui portas huius urbis patere ius non erat, huic hoc templum patuit, huic aditus in senatum fuit, hic hesterno die sententias uestras in codicillos et omnia uerba referebat, huic se etiam summis honoribus usi contra suam dignitatem uenditabant.
O di immortales! quam magnum est personam in re publica tueri principis! quae non animis solum debet sed etiam oculis seruire ciuium. domum recipere legatum hostium, in cubiculum admittere, etiam seducere hominis est nihil de dignitate, nimium de periculo cogitantis. quod autem est periculum? nam si maximum in discrimen uenitur, aut libertas parata uictori est aut mors proposita uicto: quorum alterum optabile est, alterum effugere nemo potest. turpis autem fuga mortis omni est morte peior. nam illud quidem non adducor ut credam,
30
esse quosdam qui inuideant alicuius constantiae, qui labori, qui perpetuam in re publica adiuuanda uoluntatem et senatui et populo Romano probari moleste ferant. omnes id quidem facere debebamus, eaque erat non modo apud maiores nostros sed etiam nuper summa laus consularium, uigilare, adesse animo, semper aliquid pro re publica aut cogitare aut facere aut dicere.
ego, patres conscripti, Q. Scaeuolam augurem memoria teneo bello Marsico, cum esset summa senectute et perdita ualetudine, cotidie simul atque luceret facere omnibus conueniendi potestatem sui: nec eum quisquam illo bello uidit in lecto, senexque et debilis primus ueniebat in curiam. huius industriam maxime equidem uellem ut imitarentur ei quos oportebat; secundo autem loco ne alterius labori inuiderent.
etenim, patres conscripti, cum in spem libertatis sexennio post sumus ingressi diutiusque seruitutem perpessi quam captiui frugi et diligentes solent, quas uigilias, quas sollicitudines, quos labores liberandi populi Romani causa recusare debemus? equidem, patres conscripti, quamquam hoc honore usi togati solent esse, cum est in sagis ciuitas, statui tamen a uobis ceterisque ciuibus in tanta atrocitate temporis tantaque perturbatione rei publicae non differre uestitu. non enim ita gerimus nos hoc bello consulares ut aequo animo populus Romanus uisurus sit nostri honoris insignia, cum partim e nobis ita timidi sint ut omnem populi Romani beneficiorum memoriam abiecerint, partim ita a re publica auersi ut se hosti fauere prae se ferant, legatos nostros ab Antonio despectos et inrisos facile patiantur, legatum Antoni subleuatum uelint. hunc enim reditu ad Antonium prohiberi negabant oportere et in eodem excipiendo sententiam meam corrigebant. quibus geram morem. redeat ad imperatorem suum Uarius, sed ea lege ne umquam Romam reuertatur. ceteris autem, si errorem suum deposuerint et cum re publica in gratiam redierint, ueniam et impunitatem dandam puto.
quas ob res ita censeo: Eorum qui cum M. Antonio sunt, qui ab armis discesserint et aut ad C. Pansam aut ad A. Hirtium consules aut ad Decimum Brutum imperatorem, consulem designatum, aut ad C. Caesarem pro praetore ante Idus Martias primas adierint, eis fraudi ne sit quod cum M. Antonio fuerint. si quis eorum qui cum M. Antonio sunt fecerit quod honore praemioue dignum esse uideatur, uti C. Pansa A. Hirtius consules, alter amboue, si eis uidebitur, de eius honore praemioue primo quoque die ad senatum referant. si quis post hoc senatus consultum ad Antonium profectus esset praeter L. Uarium, senatum existimaturum eum contra rem publicam fecisse.
1
uellem di immortales fecissent, patres conscripti, ut uiuo potius Ser. Sulpicio gratias ageremus quam honores mortuo quaereremus. nec uero dubito quin, si ille uir legationem renuntiare potuisset, reditus eius et uobis gratus fuerit et rei publicae salutaris futurus, non quo L. Philippo et L. Pisoni aut studium aut cura defuerit in tanto officio tantoque munere, sed cum Ser. Sulpicius aetate illis anteiret, sapientia omnibus, subito ereptus e causa totam legationem orbam et debilitatam reliquit.
quod si cuiquam iustus honos habitus est in morte legato, in nullo iustior quam in Ser. Sulpicio reperietur. ceteri qui in legatione mortem obierunt ad incertum uitae periculum sine ullo mortis metu profecti sunt: Ser. Sulpicius cum aliqua perueniendi ad M. Antonium spe profectus est, nulla reuertendi. qui cum ita adfectus esset ut, si ad grauem ualetudinem labor accessisset, sibi ipse diffideret, non recusauit quo minus uel extremo spiritu, si quam opem rei publicae ferre posset, experiretur. itaque non illum uis hiemis, non niues, non longitudo itineris, non asperitas uiarum, non morbus ingrauescens retardauit, cumque iam ad congressum conloquiumque eius peruenisset ad quem erat missus, in ipsa cura ac meditatione obeundi sui muneris excessit e uita.
Ut igitur alia, sic hoc, C. Pansa, praeclare quod et nos ad honorandum Ser. Sulpicium cohortatus es et ipse multa copiose de illius laude dixisti. quibus a te dictis nihil praeter sententiam dicerem, nisi P. Seruilio, clarissimo uiro, respondendum putarem, qui hunc honorem statuae nemini tribuendum censuit nisi ei qui ferro esset in legatione interfectus. ego autem, patres conscripti, sic interpretor sensisse maiores nostros ut causam mortis censuerint, non genus esse quaerendum. etenim cui legatio ipsa morti fuisset, eius monumentum exstare uoluerunt, ut in bellis periculosis obirent homines legationis munus audacius. non igitur exempla maiorum quaerenda, sed consilium est eorum a quo ipsa exempla nata sunt explicandum.
Lars Tolumnius, rex Ueientium, quattuor legatos populi Romani Fidenis interemit, quorum statuae steterunt usque ad meam memoriam in rostris: iustus honos: eis enim maiores nostri qui ob rem publicam mortem obierant pro breui uita diuturnam memoriam reddiderunt. Cn. Octaui, clari uiri et magni, qui primus in eam familiam quae postea uiris fortissimis floruit attulit consulatum, statuam uidemus in rostris. nemo tum nouitati inuidebat; nemo uirtutem non honorabat. at ea fuit legatio Octaui in qua periculi suspicio non subesset. nam cum esset missus a senatu ad animos regum perspiciendos liberorumque populorum, maximeque, ut nepotem regis Antiochi, eius qui cum maioribus nostris bellum gesserat, classis habere, elephantos alere prohiberet, Laudiceae in gymnasio a quodam Leptine est interfectus.
5
reddita est ei tum a maioribus statua pro uita quae multos per annos progeniem eius honestaret, nunc ad tantae familiae memoriam sola restaret. atqui et huic et Tullo Cluuio et L. Roscio et Sp. Antio et C. Fulcinio qui a Ueientium rege caesi sunt non sanguis qui est profusus in morte, sed ipsa mors ob rem publicam obita honori fuit. itaque, patres conscripti, si Ser. Sulpicio casus mortem attulisset, dolerem equidem tanto rei publicae uolnere, mortem uero eius non monumento, sed luctu publico esse ornandam putarem. nunc autem quis dubitat quin ei uitam abstulerit ipsa legatio? secum enim ille mortem extulit quam, si nobis cum remansisset, sua cura, optimi fili fidelissimaeque coniugis diligentia uitare potuisset.
at ille cum uideret, si uestrae auctoritati non paruisset, dissimilem se futurum sui, sin paruisset, munus sibi illud pro re publica susceptum uitae finem fore, maluit in maximo rei publicae discrimine emori quam minus quam potuisset uideri rei publicae profuisse. multis illi in urbibus iter qua faciebat reficiendi se et curandi potestas fuit. aderat et hospitum inuitatio liberalis pro dignitate summi uiri et eorum hortatio qui una erant missi ad requiescendum et uitae suae consulendum. at ille properans, festinans, mandata uestra conficere cupiens, in hac constantia morbo aduersante perseuerauit.
cuius cum aduentu maxime perturbatus esset Antonius, quod ea quae sibi iussu uestro denuntiarentur auctoritate erant et sententia Ser. Sulpici constituta, declarauit quam odisset senatum, cum auctorem senatus exstinctum laete atque insolenter tulit. non igitur magis Leptines Octauium nec Ueientium rex eos quos modo nominaui quam Ser. Sulpicium occidit Antonius: is enim profecto mortem attulit qui causa mortis fuit. Quocirca etiam ad posteritatis memoriam pertinere arbitror exstare quod fuerit de hoc bello iudicium senatus. erit enim statua ipsa testis bellum tam graue fuisse ut legati interitus honoris memoriam consecutus sit.
quod si excusationem Ser. Sulpici, patres conscripti, legationis obeundae recordari uolueritis, nulla dubitatio relinquetur quin honore mortui quam uiuo iniuriam fecimus sarciamus. uos enim, patres conscripti, — graue dictu est sed dicendum tamen — uos, inquam, Ser. Sulpicium uita priuastis: quem cum uideretis re magis morbum quam oratione excusantem, non uos quidem crudeles fuistis — quid enim minus in hunc ordinem conuenit? — sed cum speraretis nihil esse quod non illius auctoritate et sapientia effici posset, uehementius excusationi obstitistis atque eum qui semper uestrum consensum grauissimum iudicauisset de sententia deiecistis.
Ut uero Pansae consulis accessit cohortatio grauior quam aures Ser. Sulpici ferre didicissent, tum uero denique filium meque seduxit atque ita locutus est ut auctoritatem uestram uitae suae se diceret anteferre. cuius nos uirtutem admirati non ausi sumus aduersari uoluntati. mouebatur singulari pietate filius; non multum eius perturbationi meus dolor concedebat: sed uterque nostrum cedere cogebatur magnitudini animi orationisque grauitati, cum quidem ille maxima laude et gratulatione omnium uestrum pollicitus est se quod uelletis esse facturum, neque eius sententiae periculum uitaturum cuius ipse auctor fuisset: quem exsequi mandata uestra properantem mane postridie prosecuti sumus. qui quidem discedens me cum ita locutus est ut eius oratio omen fati uideretur.
10
reddite igitur, patres conscripti, ei uitam cui ademistis. uita enim mortuorum in memoria est posita uiuorum. perficite ut is quem uos inscii ad mortem misistis immortalitatem habeat a uobis. cui si statuam in rostris decreto uestro statueritis, nulla eius legationem posteritatis obscurabit obliuio. nam reliqua Ser. Sulpici uita multis erit praeclarisque monumentis ad omnem memoriam commendata. semper illius grauitatem, constantiam, fidem, praestantem in re publica tuenda curam atque prudentiam omnium mortalium fama celebrabit. nec uero silebitur admirabilis quaedam et incredibilis ac paene diuina eius in legibus interpretandis, aequitate explicanda scientia. omnes ex omni aetate qui in hac ciuitate intellegentiam iuris habuerunt si unum in locum conferantur, cum Ser. Sulpicio non sint comparandi. nec enim ille magis iuris consultus quam iustitiae fuit.
ita ea quae proficiscebantur a legibus et ab iure ciuili semper ad facilitatem aequitatemque referebat, neque instituere litium actiones malebat quam controuersias tollere. ergo hoc statuae monumento non eget; habet alia maiora. haec enim statua mortis honestae testis erit, illa memoria uitae gloriosae, ut hoc magis monumentum grati senatus quam clari uiri futurum sit.
multum etiam ualuisse ad patris honorem pietas fili uidebitur; qui quamquam adflictus luctu non adest, tamen sic animati esse debetis ut si ille adesset. est autem ita adfectus ut nemo umquam unici fili mortem magis doluerit quam ille maeret patris. et quidem etiam ad famam Ser. Sulpici fili arbitror pertinere ut uideatur honorem debitum patri praestitisse. quamquam nullum monumentum clarius Ser. Sulpicius relinquere potuit quam effigiem morum suorum, uirtutis, constantiae, pietatis, ingeni filium, cuius luctus aut hoc honore uestro aut nullo solacio leuari potest.
mihi autem recordanti Ser. Sulpici multos in nostra familiaritate sermones gratior illi uidetur, si qui est sensus in morte, aenea statua futura et ea pedestris quam inaurata equestris, qualis L. Sullae primum statuta est. mirifice enim Seruius maiorum continentiam diligebat, huius saeculi insolentiam uituperabat. Ut igitur si ipsum consulam quid uelit, sic pedestrem ex aere statuam tamquam ex eius auctoritate et uoluntate decerno: quae quidem magnum ciuium dolorem et desiderium honore monumenti minuet et leniet.
atque hanc meam sententiam, patres conscripti, P. Seruili sententia comprobari necesse est: qui sepulcrum publice decernendum Ser. Sulpicio censuit, statuam non censuit. nam si mors legati sine caede atque ferro nullum honorem desiderat, cur decernit honorem sepulturae qui maximus haberi potest mortuo? sin id tribuit Ser. Sulpicio, quod non est datum Cn. Octauio, cur quod illi datum est huic dandum esse non censet? maiores quidem nostri statuas multis decreuerunt, sepulcra paucis. sed statuae intereunt tempestate, uetustate, sepulcrorum autem sanctitas in ipso solo est quod nulla ui moueri neque deleri potest, atque, ut cetera exstinguuntur, sic sepulcra sanctiora fiunt uetustate.
15
augeatur igitur isto honore etiam is uir cui nullus honos tribui non debitus potest; grati simus in eius morte decoranda cui nullam iam aliam gratiam referre possumus. notetur etiam M. Antoni nefarium bellum gerentis scelerata audacia. his enim honoribus habitis Ser. Sulpicio repudiatae reiectaeque legationis ab Antonio manebit testificatio sempiterna. quas ob res ita censeo: cum Ser. Sulpicius Q. f. lemonia Rufus difficillimo rei publicae tempore, graui periculosoque morbo adfectus, auctoritatem senatus, salutem rei publicae uitae suae praeposuerit contraque uim grauitatemque morbi contenderit, ut in castra M. Antoni quo senatus eum miserat perueniret, isque, cum iam prope castra uenisset, ui morbi oppressus uitam amiserit maximo rei publicae tempore, eiusque mors consentanea uitae fuerit sanctissime honestissimeque actae in qua saepe magno usui rei publicae Ser. Sulpicius et priuatus et in magistratibus fuerit:
cum talis uir ob rem publicam in legatione mortem obierit, senatui placere Ser. Sulpicio statuam pedestrem aeneam in rostris ex huius ordinis sententia statui, circumque eam statuam locum ludis gladiatoribusque liberos posterosque eius quoquo uersus pedes quinque habere, eamque causam in basi inscribi quod is ob rem publicam mortem obierit, utique C. Pansa A. Hirtius consules, alter amboue, si eis uideatur, quaestoribus urbanis imperent ut eam basim statuamque faciendam et in rostris statuendam locent, quantique locauerint, tantam pecuniam redemptori attribuendam soluendamque curent. Cumque antea senatus auctoritatem suam in uirorum fortium funeribus ornamentisque ostenderit, placere eum quam amplissime supremo suo die efferri.
et cum Ser. Sulpicius Q. f. lemonia Rufus ita de re publica meritus sit ut eis ornamentis decorari debeat, senatum censere atque e re publica existimare aedilis curulis edictum quod de funeribus habeant Ser. Sulpici Q. f. lemonia Rufi funeri remittere: utique locum sepulcro in campo Esquilino C. Pansa consul, seu quo in loco uidebitur, pedes xxx quoquo uersus adsignet quo Ser. Sulpicius inferatur; quod sepulcrum ipsius, liberorum posterorumque eius esset, uti quod optimo iure publice sepulcrum datum esset.
1
maximas tibi, Pansa, gratias omnes et habere et agere debemus qui, cum hodierno die senatum te habiturum non arbitraremur, ut M. Bruti, praestantissimi ciuis, litteras accepisti, ne minimam quidem moram interposuisti quin quam primum maximo gaudio et gratulatione frueremur. cum factum tuum gratum omnibus debet esse, tum uero oratio qua recitatis litteris usus es. declarasti enim uerum esse id quod ego semper sensi, neminem alterius qui suae confideret uirtuti inuidere.
itaque mihi qui plurimis officiis sum cum Bruto et maxima familiaritate coniunctus minus multa de illo dicenda sunt. quas enim ipse mihi partis sumpseram, eas praecepit oratio tua. sed mihi, patres conscripti, necessitatem attulit paulo plura dicendi sententia eius qui rogatus est ante me; a quo ita saepe dissentio ut iam uerear ne, id quod fieri minime debet, minuere amicitiam nostram uideatur perpetua dissensio.
quae est enim ista tua ratio, Calene, quae mens ut numquam post Kalendas Ianuarias idem senseris quod is qui te sententiam primum rogat, numquam tam frequens senatus fuerit cum unus aliquis sententiam tuam secutus sit? cur semper tui dissimilis defendis? cur cum te et uita et fortuna tua ad otium, ad dignitatem inuitet, ea probas, ea decernis, ea sentis quae sint inimica et otio communi et dignitati tuae.
nam ut superiora omittam, hoc certe quod mihi maximam admirationem mouet non tacebo. quod est tibi cum Brutis bellum? cur eos quos omnes paene uenerari debemus solus oppugnas? alterum circumsederi non moleste fers, alterum tua sententia spolias eis copiis quas ipse suo labore et periculo ad rei publicae non ad suum praesidium per se nullo adiuuante confecit. qui est iste tuus sensus, quae cogitatio, Brutos ut non probes, Antonios probes; quos omnes carissimos habent, tu oderis, quos acerbissime ceteri oderunt, tu constantissime diligas? amplissimae tibi fortunae sunt, summus honoris gradus, filius, ut et audio et spero, natus ad laudem, cui cum rei publicae causa faueo, tum etiam tua.
5
quaero igitur, eum Brutine similem malis an Antoni, ac permitto ut de tribus Antoniis eligas quem uelis. di meliora! inquies. cur igitur non eis faues, eos laudas quorum similem tuum filium esse uis? simul enim et rei publicae consules et propones illi exempla ad imitandum. hoc uero, Q. Fufi, cupio sine offensione nostrae amicitiae sic te cum ut a te dissentiens senator queri. ita enim dixisti et quidem de scripto, ne te inopia uerbi lapsum putarem, litteras Bruti recte et ordine scriptas uideri. quid est aliud librarium Bruti laudare, non Brutum?
Usum in re publica, Calene, magnum iam habere et debes et potes. quando ita decerni uidisti aut quo senatus consulto huius generis — sunt enim innumerabilia — bene scriptas litteras decretum a senatu? quod uerbum tibi non excidit, ut saepe fit, fortuito: scriptum, meditatum, cogitatum attulisti. hanc tibi consuetudinem plerisque in rebus bonis obtrectandi si qui detraxerit, quid tibi quod sibi quisque uelit non relinquetur? quam ob rem conlige te placaque animum istum aliquando et mitiga: audi uiros bonos, quibus multis uteris; loquere cum sapientissimo homine, genero tuo, saepius quam ipse te cum: tum denique amplissimi honoris nomen obtinebis. an uero hoc pro nihilo putas in quo quidem pro amicitia tuam uicem dolere soleo, efferri hoc foras et ad populi Romani auris peruenire, ei qui primus sententiam dixerit neminem adsensum? quod etiam hodie futurum arbitror. legiones abducis a Bruto. quas? nempe eas quas ille a C. Antoni scelere auertit et ad rem publicam sua auctoritate traduxit. rursus igitur uis nudatum illum atque solum a re publica relegatum uideri.
uos autem, patres conscripti, si M. Brutum deserueritis et prodideritis, quem tandem ciuem umquam ornabitis, cui fauebitis? nisi forte eos qui diadema imposuerint conseruandos, eos qui regni nomen sustulerint deserendos putatis. ac de hac quidem diuina atque immortali laude Bruti silebo quae gratissima memoria omnium ciuium inclusa nondum publica auctoritate testata est. tantamne patientiam, di boni! tantam moderationem, tantam in iniuria tranquillitatem et modestiam! qui cum praetor urbanus esset, urbe caruit, ius non dixit, cum omne ius rei publicae recuperauisset, cumque concursu cotidiano bonorum omnium qui admirabilis ad eum fieri solebat praesidioque Italiae cunctae saeptus posset esse, absens iudicio bonorum defensus esse maluit quam praesens manu: qui ne Apollinaris quidem ludos pro sua populique Romani dignitate apparatos praesens fecit, ne quam uiam patefaceret sceleratissimorum hominum audaciae.
quamquam qui umquam aut ludi aut dies laetiores fuerunt quam cum in singulis uersibus populus Romanus maximo clamore et plausu Bruti memoriam prosequebatur? corpus aberat liberatoris, libertatis memoria aderat: in qua Bruti imago cerni uidebatur. at hunc eis ipsis ludorum diebus uidebam in insula clarissimi adulescentis, Cn. Luculli, propinqui sui nihil nisi de pace et concordia ciuium cogitantem. eundem uidi postea Ueliae, cedentem Italia ne qua oreretur belli ciuilis causa propter se. O spectaculum illud non modo hominibus sed undis ipsis et litoribus luctuosum! cedere e patria seruatorem eius, manere in patria perditores! Cassi classis paucis post diebus consequebatur, ut me puderet, patres conscripti, in eam urbem redire ex qua illi abirent. sed quo consilio redierim initio audistis, post estis experti. exspectatum igitur tempus a Bruto est.
nam quoad uos omnia pati uidit, usus est ipse incredibili patientia: postea quam uos ad libertatem sensit erectos, praesidia uestrae libertati parauit. at cui pesti quantaeque restitit! si enim C. Antonius quod animo intenderat perficere potuisset — at potuisset nisi eius sceleri uirtus M. Bruti obstitisset — Macedoniam, Illyricum, Graeciam perdidissemus; esset uel receptaculum pulso Antonio uel agger oppugnandae Italiae Graecia: quae quidem nunc M. Bruti imperio, auctoritate, copiis non instructa solum sed etiam ornata tendit dexteram Italiae suumque ei praesidium pollicetur. qui ab illo abducit exercitum, et respectum pulcherrimum et praesidium firmissimum adimit rei publicae.
10
equidem cupio haec quam primum Antonium audire, ut intellegat non D. Brutum quem uallo circumsedeat, sed se ipsum obsideri. tria tenet oppida toto in orbe terrarum; habet inimicissimam Galliam; eos etiam quibus confidebat alienissimos, Transpadanos; Italia omnis infesta est; exterae nationes a prima ora Graeciae usque ad Aegyptum optimorum et fortissimorum ciuium imperiis et praesidiis tenentur. erat ei spes una in C. Antonio qui duorum fratrum aetatibus medius interiectus uitiis cum utroque certabat. is tamquam extruderetur a senatu in Macedoniam et non contra prohiberetur proficisci, ita cucurrit.
quae tempestas, di immortales, quae flamma, quae uastitas, quae pestis Graeciae, nisi incredibilis ac diuina uirtus furentis hominis conatum atque audaciam compressisset! quae celeritas illa Bruti, quae cura, quae uirtus! etsi ne C. quidem Antoni celeritas contemnenda est, quam nisi in uia caducae hereditates retardassent, uolasse eum, non iter fecisse diceres. Alios ad negotium publicum ire cum cupimus, uix solemus extrudere: hunc retinentes extrusimus. at quid ei cum Apollonia, quid cum Dyrrachio, quid cum Illyrico, quid cum P. Uatini imperatoris exercitu? succedebat, ut ipse dicebat, Hortensio. certi fines Macedoniae, certa condicio, certus, si modo erat ullus, exercitus: cum Illyrico uero et cum Uatini legionibus quid erat Antonio?
at ne Bruto quidem: id enim fortasse quispiam improbus dixerit. omnes legiones, omnes copiae quae ubique sunt rei publicae sunt: nec enim eae legiones quae M. Antonium reliquerunt Antoni potius quam rei publicae fuisse dicentur. omne enim et exercitus et imperi ius amittit is qui eo imperio et exercitu rem publicam oppugnat. quod si ipsa res publica iudicaret aut si omne ius decretis eius statueretur, Antonione an Bruto legiones populi Romani adiudicaret? alter aduolarat subito ad direptionem pestemque sociorum ut, quacumque iret, omnia uastaret, diriperet, auferret, exercitu populi Romani contra ipsum populum Romanum uteretur; alter eam legem sibi statuerat, ut, quocumque uenisset, lux uenisse quaedam et spes salutis uideretur. denique alter ad euertendam rem publicam praesidia quaerebat, alter ad conseruandam. nec uero nos hoc magis uidebamus quam ipsi milites a quibus tanta in iudicando prudentia non erat postulanda.
cum uii cohortibus esse Apolloniae scribit Antonium, qui iam aut captus est — quod di duint! — aut certe homo uerecundus in Macedoniam non accedit ne contra senatus consultum fecisse uideatur. dilectus habitus in Macedonia est summo Q. Hortensi studio et industria; cuius animum egregium dignumque ipso et maioribus eius ex Bruti litteris perspicere potuistis. legio quam L. Piso ducebat, legatus Antoni, Ciceroni se filio meo tradidit. equitatus qui in Syriam ducebatur bipertito alter eum quaestorem a quo ducebatur reliquit in Thessalia seseque ad Brutum contulit; alterum in Macedonia Cn. Domitius adulescens summa uirtute, grauitate, constantia a legato Syriaco abduxit. P. autem Uatinius qui et antea iure laudatus a uobis et hoc tempore merito laudandus est aperuit Dyrrachi portas Bruto et exercitum tradidit.
tenet igitur res publica Macedoniam, tenet Illyricum, tuetur Graeciam: nostrae sunt legiones, nostra leuis armatura, noster equitatus, maximeque noster est Brutus semperque noster, cum sua excellentissima uirtute rei publicae natus tum fato quodam paterni maternique generis et nominis. ab hoc igitur uiro quisquam bellum timet qui, ante quam nos id coacti suscepimus, in pace iacere quam in bello uigere maluit? quamquam ille quidem numquam iacuit neque hoc cadere uerbum in tantam uirtutis praestantiam potest. erat enim in desiderio ciuitatis, in ore, in sermone omnium; tantum autem aberat a bello ut, cum cupiditate libertatis Italia arderet, defuerit ciuium studiis potius quam eos in armorum discrimen adduceret. itaque illi ipsi si qui sunt qui tarditatem Bruti reprehendant tamen idem moderationem patientiamque mirantur.
15
sed iam uideo quae loquantur; neque enim id occulte faciunt. timere se dicunt quo modo ferant ueterani exercitum Brutum habere. quasi uero quicquam intersit inter A. Hirti, C. Pansae, D. Bruti, C. Caesaris et hunc exercitum M. Bruti. nam si quattuor exercitus ei de quibus dixi propterea laudantur quod pro populi Romani libertate arma ceperunt, quid est cur hic M. Bruti exercitus non in eadem causa reponatur? at enim ueteranis suspectum nomen est M. Bruti. magisne quam Decimi? equidem non arbitror. etsi est enim Brutorum commune factum et laudis societas aequa, Decimo tamen eo iratiores erant ei qui id factum dolebant quo minus ab eo rem illam dicebant fieri debuisse. quid ergo agunt nunc tot exercitus nisi ut obsidione Brutus liberetur? qui autem hos exercitus ducunt? ei, credo, qui C. Caesaris res actas euerti, qui causam ueteranorum prodi uolunt.
si ipse uiueret C. Caesar, acrius, credo, acta sua defenderet quam uir fortissimus defendit Hirtius, aut amicior causae quisquam inueniri potest quam filius? at horum alter nondum ex longinquitate grauissimi morbi recreatus quicquid habuit uirium, id in eorum libertatem defendendam contulit quorum uotis iudicauit se a morte reuocatum; alter uirtutis robore firmior quam aetatis cum istis ipsis ueteranis ad D. Brutum liberandum est profectus. ergo illi certissimi idemque acerrimi Caesaris actorum patroni pro D. Bruti salute bellum gerunt, quos ueterani sequuntur; de libertate enim populi Romani, non de suis commodis armis decernendum uident.
quid est igitur cur eis qui D. Brutum omnibus opibus conseruatum uelint M. Bruti sit suspectus exercitus? an uero, si quid esset quod a M. Bruto timendum uideretur, Pansa id non uideret, aut, si uideret, non laboraret? quis aut sapientior ad coniecturam rerum futurarum aut ad propulsandum metum diligentior? atqui huius animum erga M. Brutum studiumque uidistis. praecepit oratione sua quid decernere nos de M. Bruto, quid sentire oporteret, tantumque afuit ut periculosum rei publicae M. Bruti putaret exercitum ut in eo firmissimum rei publicae praesidium et grauissimum poneret. scilicet hoc Pansa aut non uidet — hebeti enim ingenio est — aut neglegit: quae enim Caesar egit, ea rata esse non curat: de quibus confirmandis et sanciendis legem comitiis centuriatis ex auctoritate nostra laturus est. desinant igitur aut ei qui non timent simulare se timere et prospicere rei publicae, aut ei qui omnia uerentur nimium esse timidi, ne illorum simulatio, horum obsit ignauia. quae, malum!
est ista ratio semper optimis causis ueteranorum nomen opponere? quorum etiam si amplecterer uirtutem, ut facio, tamen, si essent adrogantes, non possem ferre fastidium. at nos conantis seruitutis uincla rumpere impediet si quis ueteranos nolle dixerit? non sunt enim, credo, innumerabiles qui pro communi libertate arma capiant; nemo est praeter ueteranos milites uir qui ad seruitutem propulsandam ingenuo dolore excitetur; potest igitur stare res publica freta ueteranis sine magno subsidio iuuentutis. quos quidem uos libertatis adiutores complecti debetis: seruitutis auctores sequi non debetis.
postremo — erumpat enim aliquando uera et me digna uox! — si ueteranorum nutu mentes huius ordinis gubernabuntur omniaque ad eorum uoluntatem nostra dicta facta referentur, optanda mors est, quae ciuibus Romanis semper fuit seruitute potior. omnis est misera seruitus; sed fuerit quaedam necessaria: ecquodnam principium optatius libertatis capessendae? an, cum illum necessarium et fatalem paene casum non tulerimus, hunc feremus uoluntarium? tota Italia desiderio libertatis exarsit; seruire diutius non potest ciuitas; serius populo Romano hunc uestitum atque arma dedimus quam ab eo flagitati sumus.
20
Magna quidem nos spe et prope explorata libertatis causam suscepimus; sed ut concedam incertos exitus esse belli Martemque communem, tamen pro libertate uitae periculo decertandum est. non enim in spiritu uita est, sed ea nulla est omnino seruienti. omnes nationes seruitutem ferre possunt: nostra ciuitas non potest, nec ullam aliam ob causam nisi quod illae laborem doloremque fugiunt, quibus ut careant omnia perpeti possunt, nos ita a maioribus instituti atque imbuti sumus ut omnia consilia atque facta ad dignitatem et ad uirtutem referremus. ita praeclara est recuperatio libertatis ut ne mors quidem sit in repetenda libertate fugienda. quod si immortalitas consequeretur praesentis periculi fugam, tamen eo magis ea fugienda uideretur quo diuturnior seruitus esset. cum uero dies et noctes omnia nos undique fata circumstent, non est uiri minimeque Romani dubitare eum spiritum quem naturae debeat patriae reddere.
concurritur undique ad commune incendium restinguendum; ueterani quidem primi Caesaris auctoritatem secuti conatum Antoni reppulerunt; post eiusdem furorem Martia legio fregit, quarta adflixit. sic a suis legionibus condemnatus inrupit in Galliam, quam sibi armis animisque infestam inimicamque cognouit. hunc A. Hirti, C. Caesaris exercitus insecuti sunt; post Pansae dilectus urbem totamque Italiam erexit; unus omnium est hostis. quamquam habet secum L. fratrem, carissimum populo Romano ciuem, cuius desiderium ferre diutius ciuitas non potest.
quid illa taetrius belua, quid immanius? qui ob eam causam natus uidetur ne omnium mortalium turpissimus esset M. Antonius. est una Trebellius, qui iam cum tabulis nouis redit in gratiam; T. Plancus et ceteri pares: qui id pugnant, id agunt ut contra rem publicam restituti esse uideantur. et sollicitant homines imperitos Saxae et Cafones, ipsi rustici atque agrestes, qui hanc rem publicam nec uiderunt umquam nec uidere constitutam uolunt, qui non Caesaris, sed Antoni acta defendunt, quos auertit agri Campani infinita possessio, cuius eos non pudere demiror, cum uideant se mimos et mimas habere uicinos.
ad has pestis opprimendas cur moleste feramus quod M. Bruti accessit exercitus? immoderati, credo, hominis et turbulenti: uidete ne nimium paene patientis. etsi in illius uiri consiliis atque factis nihil nec nimium nec parum umquam fuit. omnis uoluntas M. Bruti, patres conscripti, omnis cogitatio, tota mens auctoritatem senatus, libertatem populi Romani intuetur: haec habet proposita, haec tueri uolt. temptauit quid patientia perficere posset: nihil cum proficeret, ui contra uim experiendum putauit. cui quidem, patres conscripti, uos idem hoc tempore tribuere debetis quod a. d. xiii. Kalendas Ian. D. Bruto C. Caesari me auctore tribuistis: quorum priuatum de re publica consilium et factum auctoritate uestra est comprobatum atque laudatum.
quod idem in M. Bruto facere debetis, a quo insperatum et repentinum rei publicae praesidium legionum, equitatus, auxiliorum magnae et firmae copiae comparatae sunt. adiungendus est Q. Hortensius qui, cum Macedoniam obtineret, adiutorem se Bruto ad comparandum exercitum fidissimum et constantissimum praebuit. nam de M. Apuleio separatim censeo referendum, cui testis est per litteras M. Brutus, eum principem fuisse ad conatum exercitus comparandi.
25
quae cum ita sint, quod C. Pansa consul uerba fecit de litteris quae a Q. Caepione Bruto pro consule adlatae et in hoc ordine recitatae sunt, de ea re ita censeo: cum Q. Caepionis Bruti pro consule opera, consilio, industria, uirtute difficillimo rei publicae tempore prouincia Macedonia et Illyricum et cuncta Graecia et legiones, exercitus, equitatus in consulum, senatus populique Romani potestate sint, id Q. Caepionem Brutum pro consule bene et e re publica pro sua maiorumque suorum dignitate consuetudineque rei publicae bene gerendae fecisse; eam rem senatui populoque Romano gratam esse et fore;
utique Q. Caepio Brutus pro consule prouinciam Macedoniam, Illyricum cunctamque Graeciam tueatur, defendat, custodiat incolumemque conseruet, eique exercitui quem ipse constituit, comparauit, praesit, pecuniamque ad rem militarem, si qua opus sit, quae publica sit et exigi possit, exigat, utatur, pecuniasque a quibus uideatur ad rem militarem mutuas sumat, frumentumque imperet operamque det ut cum suis copiis quam proxime Italiam sit; cumque ex litteris Q. Caepionis Bruti pro consule intellectum sit, Q. Hortensi pro consule opera et uirtute uehementer rem publicam adiutam omniaque eius consilia cum consiliis Q. Caepionis Bruti pro consule coniuncta fuisse, eamque rem magno usui rei publicae fuisse, Q. Hortensium pro consule recte et ordine exque re publica fecisse, senatuique placere Q. Hortensium pro consule cum quaestore proue quaestore et legatis suis prouinciam Macedoniam obtinere quoad ei ex senatus consulto successum sit.
1
Magno in dolore, patres conscripti, uel maerore potius quem ex crudeli et miserabili morte C. Treboni, optimi ciuis moderatissimique hominis, accepimus, inest tamen aliquid quod rei publicae profuturum putem. perspeximus enim quanta in eis qui contra patriam scelerata arma ceperunt inesset immanitas. nam duo haec capita nata sunt post homines natos taeterrima et spurcissima, Dolabella et Antonius: quorum alter effecit quod optarat, de altero patefactum est quid cogitaret. L. Cinna crudelis, C. Marius in iracundia perseuerans, L. Sulla uehemens; neque ullius horum in ulciscendo acerbitas progressa ultra mortem est; quae tamen poena in ciuis nimis crudelis putabatur.
ecce tibi geminum in scelere par, inuisitatum, inauditum, ferum, barbarum. itaque quorum summum quondam inter ipsos odium bellumque meministis, eosdem postea singulari inter se consensu et amore deuinxit improbissimae naturae et turpissimae uitae similitudo. ergo id quod fecit Dolabella in quo potuit multis idem minatur Antonius. sed ille cum procul esset a consulibus exercitibusque nostris neque dum senatum cum populo Romano conspirasse sensisset, fretus Antoni copiis ea scelera suscepit quae Romae iam suscepta arbitrabatur a socio furoris sui.
quid ergo hunc aliud moliri, quid optare censetis aut quam omnino causam esse belli? omnis, qui libere de re publica sensimus, qui dignas nobis sententias diximus, qui populum Romanum liberum esse uoluimus, statuit ille quidem non inimicos, sed hostis: maiora tamen in nos quam in hostem supplicia meditatur: mortem naturae poenam putat esse, iracundiae tormenta atque cruciatum. qualis igitur hostis habendus est is a quo uictore, si cruciatus absit, mors in benefici parte numeretur? quam ob rem, patres conscripti, quamquam hortatore non egetis — ipsi enim uestra sponte exarsistis ad libertatis recuperandae cupiditatem — tamen eo maiore animo studioque libertatem defendite quo maiora proposita uictis supplicia seruitutis uidetis.
in Galliam inuasit Antonius, in Asiam Dolabella, in alienam uterque prouinciam. alteri se Brutus obiecit impetumque furentis atque omnia diuexare ac diripere cupientis uitae suae periculo conligauit, progressu arcuit, a reditu refrenauit, obsideri se passus ex utraque parte constrinxit Antonium. alter in Asiam inrupit. cur? si ut in Syriam, patebat uia et certa neque longa; sin ut ad Trebonium, quid opus fuit cum legione? praemisso Marso nescio quo Octauio, scelerato latrone atque egenti, qui popularetur agros, uexaret urbis non ad spem constituendae rei familiaris, quam tenere eum posse negant qui norunt — mihi enim hic senator ignotus est — sed ad praesentem pastum mendicitatis suae, consecutus est Dolabella.
5
nulla suspicione belli — quis enim id putaret? — secutae conlocutiones familiarissimae cum Trebonio; complexus summae beneuolentiae falsi indices exstiterunt in amore simulato; dexterae quae fidei testes esse solebant sunt perfidia et scelere uiolatae: nocturnus introitus Zmyrnam quasi in hostium urbem, quae est fidissimorum antiquissimorumque sociorum; oppressus Trebonius, si ut ab eo qui aperte hostis esset, incautus; si ut ab eo qui ciuis etiam tum speciem haberet, miser. ex quo nimirum documentum nos capere fortuna uoluit quid esset uictis extimescendum. consularem hominem consulari imperio prouinciam Asiam obtinentem Samiario exsuli tradidit: interficere captum statim noluit, ne nimis, credo, in uictoria liberalis uideretur. cum uerborum contumeliis optimum uirum incesto ore lacerasset, tum uerberibus ac tormentis quaestionem habuit pecuniae publicae, idque per biduum. post ceruicibus fractis caput abscidit, idque adfixum gestari iussit in pilo; reliquum corpus tractum atque laniatum abiecit in mare.
cum hoc hoste bellandum est cuius taeterrima crudelitate omnis barbaria superata est. quid loquar de caede ciuium Romanorum, de direptione fanorum? quis est qui pro rerum atrocitate deplorare tantas calamitates queat? et nunc tota Asia uagatur, uolitat ut rex; nos alio bello distineri putat: quasi uero non idem unumque bellum sit contra hoc iugum impiorum nefarium. imaginem M. Antoni crudelitatis in Dolabella cernitis: ex hoc illa efficta est; ab hoc Dolabellae scelerum praecepta sunt tradita. num leniorem quam in Asia Dolabella fuit in Italia, si liceat, fore putatis Antonium? mihi quidem et ille peruenisse uidetur quoad progredi potuerit feri hominis amentia, neque Antonius ullius supplici adhibendi, si potestatem habeat, ullam esse partem relicturus.
ponite igitur ante oculos, patres conscripti, miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam: nocturnum impetum in urbem Asiae clarissimam, inruptionem armatorum in Treboni domum, cum miser ille prius latronum gladios uideret quam quae res esset audisset; furentis introitum Dolabellae, uocem impuram atque os illud infame, uincla, uerbera, eculeum, tortorem carnificemque Samiarium: quae tulisse illum fortiter et patienter ferunt. Magna laus meoque iudicio omnium maxima. est enim sapientis, quicquid homini accidere possit, id praemeditari ferendum modice esse, si euenerit. maioris omnino est consili prouidere ne quid tale accidat, animi non minoris fortiter ferre.
ac Dolabella quidem tam fuit immemor humanitatis — quamquam eius numquam particeps fuit — ut suam insatiabilem crudelitatem exercuerit non solum in uiuo, sed etiam in mortuo; atque in eius corpore lacerando atque uexando, cum animum satiare non posset, oculos pauerit suos. O multo miserior Dolabella quam ille quem tu miserrimum esse uoluisti! dolores Trebonius pertulit magnos. multi ex morbi grauitate maiores, quos tamen non miseros, sed laboriosos solemus dicere. longus fuit dolor. bidui, at compluribus annorum saepe multorum. nec uero grauiora sunt carnificum cruciamenta quam interdum tormenta morborum.
Alia sunt, alia, inquam, o perditissimi homines et amentissimi, multo miseriora. nam quo maior uis est animi quam corporis, hoc sunt grauiora ea quae concipiuntur animo quam illa quae corpore. miserior igitur qui suscipit in se scelus quam is qui alterius facinus subire cogitur. cruciatus est a Dolabella Trebonius: et quidem a Carthaginiensibus Regulus. qua re cum crudelissimi Poeni iudicati sint in hoste, quid in ciue de Dolabella iudicandum est? an uero hoc conferendum est aut dubitandum uter miserior sit, isne cuius mortem senatus populusque Romanus ulcisci cupit, an is qui cunctis senatus sententiis hostis est iudicatus? nam ceteris quidem uitae partibus quis est qui possit sine Treboni maxima contumelia conferre uitam Treboni cum Dolabellae? alterius consilium, ingenium, humanitatem, innocentiam, magnitudinem animi in patria liberanda quis ignorat? alteri a puero pro deliciis crudelitas fuit; deinde ea libidinum turpitudo ut in hoc sit semper ipse laetatus, quod ea faceret quae sibi obici ne ab inimico quidem possent uerecundo.
10
et hic, di immortales! aliquando fuit meus. occulta enim erant uitia non inquirenti. neque nunc fortasse alienus ab eo essem, nisi ille nobis, nisi moenibus patriae, nisi huic urbi, nisi dis penatibus, nisi aris et focis omnium nostrum, nisi denique naturae et humanitati inuentus esset inimicus. A quo admoniti diligentius et uigilantius caueamus Antonium. etenim Dolabella non ita multos secum habuit notos atque insignis latrones: at uidetis quos et quam multos habeat Antonius. primum Lucium fratrem: quam facem, di immortales, quod facinus, quod scelus, quem gurgitem, quam uoraginem! quid eum non sorbere animo, quid non haurire cogitatione, cuius sanguinem non bibere censetis, in cuius possessiones atque fortunas non impudentissimos oculos spe et mente defigere?
quid Censorinum? qui se uerbo praetorem esse urbanum cupere dicebat, re certe noluit. quid Bestiam? qui consulatum in Bruti locum se petere profitetur. atque hoc quidem detestabile omen auertat Iuppiter! quam absurdum autem, qui praetor fieri non potuerit, petere eum consulatum? nisi forte damnationem pro praetura putat. alter Caesar Uopiscus ille summo ingenio, summa potentia, qui ex aedilitate consulatum petit, soluatur legibus: quamquam leges eum non tenent propter eximiam, credo, dignitatem. at hic me defendente quinquiens absolutus est: sexta palma urbana etiam in gladiatore difficilis. sed haec iudicum culpa, non mea est. ego defendi fide optima: illi debuerunt clarissimum et praestantissimum senatorem in ciuitate retinere. qui tamen nunc nihil aliud agere uidetur nisi ut intellegamus illos quorum res iudicatas inritas fecimus bene et e re publica iudicauisse.
neque hoc in hoc uno est: sunt alii in isdem castris honeste condemnati, turpiter restituti. quod horum consilium qui omnibus bonis hostes sunt nisi crudelissimum putatis fore? accedit Saxa nescio quis, quem nobis Caesar ex ultima Celtiberia tribunum plebis dedit, castrorum antea metator, nunc, ut sperat, urbis: a qua cum sit alienus, suo capiti saluis nobis ominetur. cum hoc ueteranus Cafo, quo neminem ueterani peius oderunt. his quasi praeter dotem quam in ciuilibus malis acceperant agrum Campanum est largitus Antonius, ut haberent reliquorum nutriculas praediorum. quibus utinam contenti essent! ferremus, etsi tolerabile non erat, sed quiduis patiendum fuit, ut hoc taeterrimum bellum non haberemus.
quid? illa castrorum M. Antoni lumina, nonne ante oculos proponitis? primum duos conlegas Antoniorum et Dolabellae, Nuculam et Lentonem, Italiae diuisores lege ea quam senatus per uim latam iudicauit; quorum alter commentatus est mimos, alter egit tragoediam. quid dicam de Apulo Domitio? cuius modo bona proscripta uidi. tanta procuratorum est neglegentia. at hic nuper sororis filio infudit uenenum, non dedit. sed non possunt non prodige uiuere qui nostra bona sperant, cum effundant sua. uidi etiam P. Deci auctionem, clari uiri, qui maiorum exempla persequens pro alieno se aere deuouit. emptor tamen in ea auctione inuentus est nemo. hominem ridiculum qui se exserere aere alieno putet posse, cum uendat aliena.
nam quid ego de Trebellio dicam? quem ultae uidentur Furiae debitorum; uindicem enim nouarum tabularum nouam tabulam uidimus. quid de T. Planco? quem praestantissimus ciuis, Aquila, Pollentia expulit et quidem crure fracto: quod utinam illi ante accidisset, ne huc redire potuisset! lumen et decus illius exercitus paene praeterii, T. Annium Cimbrum, Lysidici filium, Lysidicum ipsum, quoniam omnia iura dissoluit, nisi forte iure Germanum Cimber occidit. cum hanc et huius generis copiam tantam habeat Antonius, quod scelus omittet, cum Dolabella tantis se obstrinxerit parricidiis nequaquam pari latronum manu et copia?
15
quapropter, ut inuitus saepe dissensi a Q. Fufio, ita sum eius sententiae libenter adsensus: ex quo iudicare debetis me non cum homine solere, sed cum causa dissidere. itaque non adsentior solum sed etiam gratias ago Fufio: dixit enim seueram, grauem, re publica dignam sententiam: iudicauit hostem Dolabellam; bona censuit publice possidenda. quo cum addi nihil potuisset — quid enim atrocius potuit, quid seuerius decernere? — dixit tamen, si quis eorum qui post se rogati essent grauiorem sententiam dixisset, in eam se iturum. quam seueritatem quis potest non laudare?
nunc, quoniam hostis est iudicatus Dolabella, bello est persequendus. neque enim quiescit; habet legionem, habet fugitiuos, habet sceleratam impiorum manum; est ipse confidens, impotens, gladiatorio generi mortis addictus. quam ob rem, quoniam Dolabella hesterno die hoste decreto bellum gerendum est, imperator est deligendus. duae dictae sunt sententiae quarum neutram probo: alteram quia semper, nisi cum est necesse, periculosam arbitror; alteram quia alienam his temporibus existimo.
nam extraordinarium imperium populare atque uentosum est, minime nostrae grauitatis, minime huius ordinis. bello Antiochino magno et graui, cum L. Scipioni prouincia Asia obuenisset, parumque in eo putaretur esse animi, parum roboris, senatusque ad conlegam eius, C. Laelium, illius sapientis patrem, negotium deferret, surrexit P. Africanus, frater maior L. Scipionis, et illam ignominiam a familia deprecatus est, dixitque et in fratre suo summam uirtutem esse summumque consilium neque se ei legatum, id aetatis eisque rebus gestis, defuturum. quod cum ab eo esset dictum, nihil est de Scipionis prouincia commutatum; nec plus extraordinarium imperium ad id bellum quaesitum quam duobus antea maximis Punicis bellis quae a consulibus aut a dictatoribus gesta et confecta sunt, quam Pyrrhi, quam Philippi, quam post Achaico bello, quam Punico tertio; ad quod populus Romanus ita sibi ipse delegit idoneum ducem, P. Scipionem, ut eum tamen bellum gerere consulem uellet.
cum Aristonico bellum gerendum fuit P. Licinio L. Ualerio consulibus. rogatus est populus quem id bellum gerere placeret. Crassus consul, pontifex maximus, Flacco conlegae, flamini Martiali, multam dixit, si a sacris discessisset: quam multam populus Romanus remisit; pontifici tamen flaminem parere iussit. sed ne tum quidem populus Romanus ad priuatum detulit bellum, quamquam erat Africanus qui anno ante de Numantinis triumpharat; qui, cum longe omnis belli gloria et uirtute superaret, duas tamen tribus solas tulit. ita populus Romanus consuli potius Crasso quam priuato Africano bellum gerendum dedit. de Cn. Pompei imperiis, summi uiri atque omnium principis, tribuni plebis turbulenti tulerunt. nam Sertorianum bellum a senatu priuato datum est, quia consules recusabant, cum L. Philippus pro consulibus eum se mittere dixit, non pro consule.
quae igitur haec comitia, aut quam ambitionem constantissimus et grauissimus ciuis, L. Caesar, in senatum introduxit? clarissimo uiro atque innocentissimo decreuit imperium, priuato tamen: in quo maximum nobis onus imposuit. adsensus ero, ambitionem induxero in curiam; negaro, uidebor suffragio meo, tamquam comitiis, honorem homini amicissimo denegauisse. quod si comitia placet in senatu haberi, petamus, ambiamus, tabella modo detur nobis, sicut populo data est. cur committis, Caesar, ut aut praestantissimus uir, si tibi non sit adsensum, repulsam tulisse uideatur aut unus quisque nostrum praeteritus, si, cum pari dignitate simus, eodem honore digni non putemur?
20
at enim — nam id exaudio — C. Caesari adulescentulo imperium extraordinarium mea sententia dedi. ille enim mihi praesidium extraordinarium dederat: cum dico mihi, senatui dico populoque Romano. A quo praesidium res publica, ne cogitatum quidem, tantum haberet ut sine eo salua esse non posset, huic extraordinarium imperium non darem? aut exercitus adimendus aut imperium dandum fuit. quae est enim ratio aut qui potest fieri ut sine imperio teneatur exercitus? non igitur, quod ereptum non est, id existimandum est datum. eripuissetis C. Caesari, patres conscripti, imperium, nisi dedissetis. milites ueterani qui illius auctoritatem, imperium, nomen secuti pro re publica arma ceperant uolebant sibi ab illo imperari; legio Martia et legio quarta ita se contulerant ad auctoritatem senatus et rei publicae dignitatem ut deposcerent imperatorem et ducem C. Caesarem. imperium C. Caesari belli necessitas, fascis senatus dedit. otioso uero et nihil agenti priuato, obsecro te, L. Caesar — cum peritissimo homine mihi res est — quando imperium senatus dedit? sed de hoc quidem hactenus, ne refragari homini amicissimo ac de me optime merito uidear. etsi quis potest refragari non modo non petenti uerum etiam recusanti?
illa uero, patres conscripti, aliena consulum dignitate, aliena temporum grauitate sententia est ut consules Dolabellae persequendi causa Asiam et Syriam sortiantur. dicam cur inutile rei publicae, sed prius quam turpe consulibus sit uidete. cum consul designatus obsideatur, cum in eo liberando salus sit posita rei publicae, cum a populo Romano pestiferi ciues parricidaeque desciuerint, cumque id bellum geramus quo bello de dignitate, de libertate, de uita decernamus, si in potestatem quis Antoni uenerit, proposita sint tormenta atque cruciatus, cumque harum rerum omnium decertatio consulibus optimis et fortissimis commissa et commendata sit, Asiae et Syriae mentio fiet, ut aut suspicioni crimen aut inuidiae materiam dedisse uideamur?
at uero ita decernunt ut liberato Bruto: id enim restabat, ut relicto, deserto, prodito. ego uero mentionem omnino prouinciarum factam dico alienissimo tempore. quamuis enim intentus animus tuus sit, C. Pansa, sicut est, ad uirum fortissimum et omnium clarissimum liberandum, tamen rerum natura cogit te necessario referre animum aliquando ad Dolabellam persequendum et partem aliquam in Asiam et Syriam deriuare curae et cogitationis tuae. si autem fieri posset, uel pluris te animos habere uellem quos omnis ad Mutinam intenderes. quod quoniam fieri non potest, isto te animo quem habes praestantissimum atque optimum nihil uolumus nisi de Bruto cogitare.
facis tu id quidem et eo maxime incumbis, intellego; duas tamen res, magnas praesertim, non modo agere uno tempore sed ne cogitando quidem explicare quisquam potest. incitare et inflammare tuum istuc praestantissimum studium, non ad aliam ulla ex parte curam transferre debemus. adde istuc sermones hominum, adde suspiciones, adde inuidiam: imitare me quem tu semper laudasti: qui instructam ornatamque a senatu prouinciam deposui ut incendium patriae omissa omni cogitatione restinguerem. nemo erit praeter unum me quicum profecto, si quid interesse tua putasses, pro summa familiaritate nostra communicasses, qui credat te inuito prouinciam tibi esse decretam. hanc, quaeso, pro tua singulari sapientia reprime famam atque effice ne id quod non curas cupere uideare.
quod quidem eo uehementius tibi laborandum est quia in eandem cadere suspicionem conlega, uir clarissimus, non potest. nihil horum scit, nihil suspicatur; bellum gerit, in acie stat, de sanguine et de spiritu decertat; ante prouinciam sibi decretam audiet quam potuerit tempus ei rei datum suspicari. uereor ne exercitus quoque nostri qui non dilectus necessitate, sed uoluntariis studiis se ad rem publicam contulerunt tardentur animis, si quicquam aliud a nobis nisi de instanti bello cogitatum putabunt. quod si prouinciae consulibus expetendae uidentur, sicut saepe multis clarissimis uiris expetitae sunt, reddite prius nobis Brutum, lumen et decus ciuitatis; qui ita conseruandus est ut id signum quod de caelo delapsum Uestae custodiis continetur; quo saluo salui sumus futuri. tunc uel in caelum uos, si fieri potuerit, umeris nostris tollemus; prouincias certe dignissimas uobis deligemus; nunc quod agitur agamus. agitur autem liberine uiuamus an mortem obeamus, quae certe seruituti anteponenda est.
25
quid? si etiam tarditatem adfert ista sententia ad Dolabellam persequendum? quando enim ueniet consul? an id exspectamus quoad ne uestigium quidem Asiae ciuitatum atque urbium relinquatur? at mittent aliquem de suo numero. ualde mihi probari potest qui paulo ante clarissimo uiro priuato imperium extra ordinem non dedi. at hominem dignum mittent. num P. Seruilio digniorem? at eum quidem ciuitas non habet. quod ergo ipse nemini putaui dandum, ne a senatu quidem, id ego unius iudicio delatum comprobem?
expedito nobis homine et parato, patres conscripti, opus est et eo qui imperium legitimum habeat, qui praeterea auctoritatem, nomen, exercitum, perspectum animum in re publica liberanda. quis igitur is est? aut M. Brutus aut C. Cassius aut uterque. decernerem plane, sicut multa consules, alter amboue, ni Brutum conligassemus in Graecia et eius auxilium ad Italiam uergere quam ad Asiam maluissemus; non ut ex acie respectum haberemus, sed ut ea ipsa acies subsidium haberet etiam transmarinum. praeterea, patres conscripti, M. Brutum retinet etiam nunc C. Antonius, qui tenet Apolloniam, magnam urbem et grauem; tenet, opinor, Byllidem, tenet Amantiam, instat Epiro, urget Oricum, habet aliquot cohortis, habet equitatum. hinc si Brutus erit traductus ad aliud bellum, Graeciam certe amiserimus. est autem etiam de Brundisio atque illa ora Italiae prouidendum. quamquam miror tam diu morari Antonium; solet enim ipse accipere manicas nec diutius obsidionis metum sustinere. quod si confecerit Brutus et intellexerit plus se rei publicae profuturum, si Dolabellam persequatur quam si in Graecia maneat, aget ipse per sese, ut adhuc quoque fecit, neque in tot incendiis quibus confestim succurrendum est exspectabit senatum.
nam et Brutus et Cassius multis iam in rebus ipse sibi senatus fuit. necesse est enim in tanta conuersione et perturbatione omnium rerum temporibus potius parere quam moribus. nec enim nunc primum aut Brutus aut Cassius salutem libertatemque patriae legem sanctissimam et morem optimum iudicauit. itaque si ad nos nihil referretur de Dolabella persequendo, tamen ego pro decreto putarem, cum essent tales uirtute, auctoritate, nobilitate ei summi uiri quorum alterius iam nobis notus esset exercitus, alterius auditus. num igitur Brutus exspectauit decreta nostra, cum studia nosset? neque enim est in prouinciam suam Cretam profectus: in Macedoniam alienam aduolauit; omnia sua putauit quae uos uestra esse uelitis; legiones conscripsit nouas, excepit ueteres; equitatum ad se abduxit Dolabellae atque eum nondum tanto parricidio oblitum hostem sua sententia iudicauit. nam ni ita esset, quo iure equitatum a consule abduceret?
quid? C. Cassius, pari magnitudine animi et consili praeditus, nonne eo ex Italia consilio profectus est ut prohiberet Syria Dolabellam? qua lege, quo iure? eo quod Iuppiter ipse sanxit, ut omnia quae rei publicae salutaria essent legitima et iusta haberentur. est enim lex nihil aliud nisi recta et a numine deorum tracta ratio, imperans honesta, prohibens contraria. huic igitur legi paruit Cassius, cum est in Syriam profectus, alienam prouinciam, si homines legibus scriptis uterentur, eis uero oppressis suam lege naturae.
sed ut ea uestra quoque auctoritate firmetur, censeo: cum P. Dolabella quique eius crudelissimi et taeterrimi facinoris ministri, socii, adiutores fuerunt hostes populi Romani a senatu iudicati sint, cumque senatus P. Dolabellam bello persequendum censuerit, ut is qui omnia deorum hominumque iura nouo, inaudito, inexpiabili scelere polluerit nefarioque se patriae parricidio obstrinxerit poenas dis hominibusque meritas debitasque persoluat,
30
senatui placere C. Cassium pro consule prouinciam Syriam obtinere, ut qui optimo iure eam prouinciam obtinuerit, eum a Q. Marcio Crispo pro consule, L. Statio Murco pro consule, A. Allieno legato exercitus accipere, eosque ei tradere, cumque eis copiis et si quas praeterea parauerit bello P. Dolabellam terra marique persequi. eius belli gerendi causa quibus ei uideatur nauis, nautas, pecuniam ceteraque quae ad id bellum gerendum pertineant, ut imperandi in Syria, Asia, Bithynia, Ponto ius potestatemque habeat, utique, quamcumque in prouinciam eius belli gerendi causa aduenerit, ibi maius imperium C. Cassi pro consule sit quam eius erit qui eam prouinciam tum obtinebit, cum C. Cassius pro consule in eam prouinciam uenerit;
regem Deiotarum patrem et regem Deiotarum filium, si, ut multis bellis saepe numero imperium populi Romani iuuerint, item C. Cassium pro consule copiis suis opibusque iuuissent, senatui populoque Romano gratum esse facturos. itemque si ceteri reges, tetrarchae dynastaeque fecissent, senatum populumque Romanum eorum offici non immemorem futurum. Utique C. Pansa A. Hirtius consules, alter amboue, si eis uideretur, re publica recuperata de prouinciis consularibus, praetoriis, ad hunc ordinem primo quoque tempore referant. interea prouinciae ab eis a quibus obtinentur obtineantur quoad cuique ex senatus consulto successum sit.
hoc senatus consulto ardentem inflammabitis et armatum armabitis Cassium; nec enim animum eius potestis ignorare nec copias. animus is est quem uidetis; copiae quas audistis, fortes et constantes uiri, qui ne uiuo quidem Trebonio Dolabellae latrocinium in Syriam penetrare siuissent. Allienus, familiaris et necessarius meus, post interitum Treboni profecto ne dici quidem se legatum Dolabellae uolet. est Q. Caecili Bassi, priuati illius quidem, sed fortis et praeclari uiri, robustus et uictor exercitus.
Deiotari regis et patris et fili et magnus et nostro more institutus exercitus; summa in filio spes, summa ingeni indoles, summa uirtus. quid de patre dicam? cuius beneuolentia in populum Romanum est ipsius aequalis aetati; qui non solum socius imperatorum nostrorum fuit in bellis uerum etiam dux copiarum suarum. quae de illo uiro Sulla, quae Murena, quae Seruilius, quae Lucullus, quam ornate, quam honorifice, quam grauiter saepe in senatu praedicauerunt? quid de Cn.
Pompeio loquar? qui unum Deiotarum in toto orbe terrarum ex animo amicum uereque beneuolum, unum fidelem populo Romano iudicauit. fuimus imperatores ego et M. Bibulus in propinquis finitimisque prouinciis: ab eodem rege adiuti sumus et equitatu et pedestribus copiis. secutum est hoc acerbissimum et calamitosissimum ciuile bellum in quo quid faciendum Deiotaro, quid omnino rectius fuerit dicere non est necesse, praesertim cum contra ac Deiotarus sensit uictoria belli iudicarit. quo in bello si fuit error, communis ei fuit cum senatu; sin recta sententia, ne uicta quidem causa uituperanda est. ad has copias accedent alii reges, etiam dilectus accedent.
35
neque uero classes deerunt: tanti Tyrii Cassium faciunt, tantum eius in Syria nomen atque Phoenice est. paratum habet imperatorem C. Cassium, patres conscripti, res publica contra Dolabellam nec paratum solum sed peritum atque fortem. magnas ille res gessit ante Bibuli, summi uiri, aduentum, cum Parthorum nobilissimos duces maximas copias fudit Syriamque immani Parthorum impetu liberauit. maximam eius et singularem laudem praetermitto; cuius enim praedicatio nondum omnibus grata est, hanc memoriae potius quam uocis testimonio conseruemus.
animaduerti, patres conscripti, exaudiui etiam nimium a me Brutum ornari; Cassio uero sententia mea dominatum et principatum dari. quos ego orno? nempe eos qui ipsi sunt ornamenta rei publicae. quid? D. Brutum nonne omnibus sententiis semper ornaui? num igitur reprehenditis? an Antonios potius ornarem, non modo suarum familiarum sed Romani nominis probra atque dedecora? an Censorinum ornem in bello hostem, in pace sectorem? an cetera ex eodem latrocinio naufragia conligam? ego uero istos oti, concordiae, legum, iudiciorum, libertatis inimicos tantum abest ut ornem ut effici non possit quin eos tam oderim quam rem publicam diligo.
uide, inquit ne ueteranos offendas: hoc enim uel maxime exaudio. ego autem ueteranos tueri debeo, sed eos quibus sanitas est; certe timere non debeo. Eos uero ueteranos qui pro re publica arma ceperunt secutique sunt C. Caesarem auctorem beneficiorum paternorum, hodieque rem publicam defendunt uitae suae periculo, non tueri solum sed etiam commodis augere debeo. qui autem quiescunt, ut septima, ut octaua legio, in magna gloria et laude ponendos puto. comites uero Antoni qui, postquam beneficia Caesaris comederunt, consulem designatum obsident, huic urbi ferro ignique minitantur, Saxae se et Cafoni tradiderunt ad facinus praedamque natis, num quis est qui tuendos putet? ergo aut boni sunt quos etiam ornare, aut quieti quos conseruare debemus, aut impii quorum contra furorem bellum et iusta arma cepimus.
quorum igitur ueteranorum animos ne offendamus ueremur? eorumne qui D. Brutum obsidione cupiunt liberare? quibus cum Bruti salus cara sit, qui possunt Cassi nomen odisse? an eorum qui utrisque armis uacant? non uereor ne acerbus cuiquam istorum sit qui otio delectantur. Tertio uero generi non militum ueteranorum, sed importunissimorum hostium cupio quam acerbissimum dolorem inurere. quamquam, patres conscripti, quousque sententias dicemus ueteranorum arbitratu? quod eorum tantum fastidium est, quae tanta adrogantia ut ad arbitrium illorum imperatores etiam deligamus?
ego autem — dicendum est enim, patres conscripti, quod sentio — non tam ueteranos metuendos nobis arbitror quam quid tirones milites, flos Italiae, quid nouae legiones ad liberandam patriam paratissimae, quid cuncta Italia de uestra grauitate sentiat. nihil enim semper floret; aetas succedit aetati: diu legiones Caesaris uiguerunt; nunc uigent Pansae, uigent Hirti, uigent Caesaris fili, uigent Planci; uincunt numero, uincunt aetatibus; nimirum etiam auctoritate uincunt. id enim bellum gerunt quod ab omnibus gentibus comprobatur. itaque his praemia promissa sunt, illis persoluta. fruantur illi suis, persoluantur his quae spopondimus. id enim deos immortalis spero aequissimum iudicare.
40
quae cum ita sint, eam quam dixi sententiam uobis, patres conscripti, censeo comprobandam.
1
etsi minime decere uidetur, patres conscripti, falli, decipi, errare eum cui uos maximis saepe de rebus adsentiamini, consolor me tamen quoniam uobis cum pariter et una cum sapientissimo consule erraui. nam cum duo consulares spem honestae pacis nobis attulissent, quod erant familiares M. Antoni, quod domestici, nosse aliquod eius uolnus quod nobis ignotum esset uidebantur. apud alterum uxor, liberi; alter cotidie litteras mittere, accipere, aperte fauere Antonio.
hi subito hortari ad pacem, quod iam diu non fecissent, non sine causa uidebantur. accessit consul hortator. at qui consul! si prudentiam quaerimus, qui minime falli posset; si uirtutem, qui nullam pacem probaret nisi cum cedente atque uicto; si magnitudinem animi, qui praeferret mortem seruituti. uos autem, patres conscripti, non tam immemores uestrorum grauissimorum decretorum uidebamini quam spe adlata deditionis quam amici pacem appellare mallent de imponendis, non accipiendis legibus cogitare. auxerat autem meam quidem spem, credo item uestram, quod domum Antoni adflictam maestitia audiebam, lamentari uxorem. hic etiam fautores Antoni quorum in uoltu habitant oculi mei tristiores uidebam.
quod si non ita est, cur a Pisone et Caleno potissimum, cur hoc tempore, cur tam improuiso, cur tam repente pacis est facta mentio? negat Piso scire se, negat audisse quicquam; negat Calenus rem ullam nouam adlatam esse. atque id nunc negant, postea quam nos pacificatoria legatione implicatos putant. quid ergo opus est nouo consilio, si in re nihil omnino noui est? decepti, inquam, sumus, patres conscripti: Antoni est acta causa ab amicis eius, non publica. quod uidebam equidem sed quasi per caliginem: praestrinxerat aciem animi D. Bruti salus. quod si in bello dari uicarii solerent, libenter me ut D. Brutus emitteretur pro illo includi paterer.
atque hac uoce Q. Fufi capti sumus: ne si a Mutina quidem recesserit, audiemus Antonium, ne si in senatus quidem potestate futurum se dixerit? durum uidebatur: itaque fracti sumus, cessimus. recedit igitur a Mutina? nescio. paret senatui? credo, inquit Calenus sed ita ut teneat dignitatem. ualde hercules uobis laborandum est, patres conscripti, ut uestram dignitatem amittatis, quae maxima est; Antoni, quae neque est ulla neque esse potest, retineatis, ut eam per uos reciperet quam per se perdidit. si iacens uobis cum aliquid ageret, audirem fortasse: quamquam — sed hoc malo dicere, audirem: stanti resistendum est aut concedenda una cum dignitate libertas. at non est integrum: constituta legatio est.
5
quid autem non integrum est sapienti quod restitui potest? cuiusuis hominis est errare; nullius nisi insipientis perseuerare in errore. posteriores enim cogitationes, ut aiunt, sapientiores solent esse. discussa est illa caligo quam paulo ante dixi; diluxit, patet, uidemus omnia, neque per nos solum, sed admonemur a nostris. attendistis paulo ante praestantissimi uiri quae esset oratio. maestam inquit domum offendi, coniugem, liberos. admirabantur boni uiri, accusabant amici quod spe pacis legationem suscepissem. nec mirum, P. Seruili: tuis enim seuerissimis grauissimisque sententiis omni est non dico dignitate sed etiam spe salutis spoliatus Antonius.
ad eum ire te legatum quis non miraretur? de me experior: cuius idem consilium quod tuum sentio quam reprehendatur. nos reprehendimur soli? quid? uir fortissimus Pansa sine causa paulo ante tam accurate locutus est tam diu? quid egit nisi uti falsam proditionis a se suspicionem depelleret? Unde autem ista suspicio est? ex pacis patrocinio repentino quod subito suscepit eodem captus errore quo nos.
quod si est erratum, patres conscripti, spe falsa atque fallaci, redeamus in uiam. optimus est portus paenitenti mutatio consili. quid enim potest, per deos immortalis! rei publicae prodesse nostra legatio? prodesse dico? quid si etiam obfutura est? obfutura? quid si iam nocuit atque obfuit? an uos acerrimam illam et fortissimam populi Romani libertatis recuperandae cupiditatem non imminutam ac debilitatam putatis legatione pacis audita? quid municipia censetis? quid colonias? quid cunctam Italiam? futuram eodem studio quo contra commune incendium exarserat? an non putamus fore ut eos paeniteat professos esse et prae se tulisse odium in Antonium qui pecunias polliciti sunt, qui arma, qui se totos et animis et corporibus in salutem rei publicae contulerunt? quem ad modum nostrum hoc consilium Capua probabit, quae temporibus his Roma altera est? illa impios ciuis iudicauit, eiecit, exclusit. illi, inquam, urbi fortissime conanti e manibus est ereptus Antonius.
quid? legionum nostrarum neruos nonne his consiliis incidimus? quis est enim qui ad bellum inflammato animo futurus sit spe pacis oblata? ipsa illa Martia caelestis et diuina legio hoc nuntio languescet et mollietur atque illud pulcherrimum nomen amittet: excident gladii, fluent arma de manibus. senatum enim secuta non arbitrabitur se grauiore odio debere esse in Antonium quam senatum. pudet huius legionis, pudet quartae quae pari uirtute nostram auctoritatem probans non ut consulem et imperatorem suum, sed ut hostem et oppugnatorem patriae reliquit Antonium; pudet optimi exercitus qui coniunctus est ex duobus, qui iam lustratus, qui profectus ad Mutinam est; qui si pacis, id est timoris nostri, nomen audierit, ut non referat pedem, insistet certe.
quid enim reuocante et receptui canente senatu properet dimicare? quid autem hoc iniustius quam nos inscientibus eis qui bellum gerunt de pace decernere? nec solum inscientibus sed etiam inuitis? an uos A. Hirtium, praeclarissimum consulem, C. Caesarem, deorum beneficio natum ad haec tempora, quorum epistulas spem uictoriae declarantis in manu teneo, pacem uelle censetis? uincere illi expetunt pacisque dulcissimum et pulcherrimum nomen non pactione, sed uictoria concupiuerunt. quid? Galliam quo tandem animo hanc rem audituram putatis? illa enim huius belli propulsandi, administrandi, sustinendi principatum tenet. Gallia D. Bruti nutum ipsum, ne dicam imperium, secuta armis, uiris, pecunia belli principia firmauit; eadem crudelitati M. Antoni suum totum corpus obiecit; exhauritur, uastatur, uritur: omnis aequo animo belli patitur iniurias, dum modo repellat periculum seruitutis.
10
et ut omittam reliquas partis Galliae — nam sunt omnes pares — Patauini alios excluserunt, alios eiecerunt missos ab Antonio, pecunia, militibus, et, quod maxime deerat, armis nostros duces adiuuerunt. fecerunt idem reliqui qui quondam in eadem causa erant et propter multorum annorum iniurias alienati a senatu putabantur: quos minime mirum est communicata cum eis re publica fidelis esse, qui etiam expertes eius fidem suam semper praestiterunt. his igitur omnibus uictoriam sperantibus pacis nomen adferemus, id est desperationem uictoriae?
quid si ne potest quidem ulla esse pax? quae enim est condicio pacis in qua ei cum quo pacem facias nihil concedi potest? multis rebus a nobis est inuitatus ad pacem Antonius: bellum tamen maluit. Missi legati repugnante me, sed tamen missi; delata mandata: non paruit. denuntiatum est ne Brutum obsideret, a Mutina discederet: oppugnauit etiam uehementius. et ad eum legatos de pace mittemus qui pacis nuntios repudiauit? uerecundioremne coram putamus in postulando fore quam fuerit tum cum misit mandata ad senatum? atqui tum ea petebat quae uidebantur improba omnino sed tamen aliquo modo posse concedi; nondum erat uestris tam grauibus tamque multis iudiciis ignominiisque concisus: nunc ea petit quae dare nullo modo possumus, nisi prius uolumus bello nos uictos confiteri.
senatus consulta falsa delata ab eo iudicauimus: num ea uera possumus iudicare? leges statuimus per uim et contra auspicia latas eisque nec populum nec plebem teneri: num eas restitui posse censetis? sestertium septiens miliens auertisse Antonium pecuniae publicae iudicauistis: num fraude poterit carere peculatus? immunitates ab eo ciuitatibus, sacerdotia, regna uenierunt: num figentur rursus eae tabulae quas uos decretis uestris refixistis? quod si ea quae decreuimus obruere uolumus, num etiam memoriam rerum delere possumus? quando enim obliuiscetur ulla posteritas cuius scelere in hac uestitus foeditate fuerimus? Ut centurionum legionis Martiae Brundisi profusus sanguis eluatur, num elui praedicatio crudelitatis potest? Ut media praeteream, quae uetustas tollet operum circum Mutinam taetra monumenta, sceleris indicia latrocinique uestigia?
huic igitur importuno atque impuro parricidae quid habemus, per deos immortalis! quod remittamus? an Galliam ultimam et exercitum? quid est aliud non pacem facere, sed differre bellum, nec solum propagare bellum sed concedere etiam uictoriam? an ille non uicerit, si quacumque condicione in hanc urbem cum suis uenerit? armis nunc omnia tenemus; auctoritate ualemus plurimum; absunt tot perditi ciues, nefarium secuti ducem; tamen eorum ora sermonesque qui in urbe ex eo numero relicti sunt ferre non possumus. quid censetis, cum tot uno tempore inruperint, nos arma posuerimus, illi non deposuerint, nonne nos nostris consiliis uictos in perpetuum fore?
ponite ante oculos M. Antonium consularem; sperantem consulatum Lucium adiungite; supplete ceteros neque nostri ordinis solum honores et imperia meditantis: nolite ne Tirones quidem Numisios et mustelas Seios contemnere. cum eis facta pax non erit pax, sed pactio seruitutis. L. Pisonis, amplissimi uiri, praeclara uox a te non solum in hoc ordine, Pansa, sed etiam in contione iure laudata est. excessurum se ex Italia dixit, deos penatis et sedes patrias relicturum, si — quod di omen auerterint! — rem publicam oppressisset Antonius.
15
quaero igitur a te, L. Piso, nonne oppressam rem publicam putes, si tot tam impii, tam audaces, tam facinerosi recepti sint? quos nondum tantis parricidiis contaminatos uix ferebamus, hos nunc omni scelere coopertos tolerabilis censes ciuitati fore? aut isto tuo, mihi crede, consilio erit utendum, ut cedamus, abeamus, uitam inopem et uagam persequamur, aut ceruices latronibus dandae atque in patria cadendum est. Ubi sunt, C. Pansa, illae cohortationes pulcherrimae tuae quibus a te excitatus senatus, inflammatus populus Romanus non solum audiuit sed etiam didicit nihil esse homini Romano foedius seruitute?
idcircone saga sumpsimus, arma cepimus, iuuentutem omnem ex tota Italia excussimus, ut exercitu florentissimo et maximo legati ad pacem mitterentur? si accipiendam, cur non rogamur? si postulandam, quid timemus? in hac ego legatione sim aut ad id consilium admiscear in quo ne si dissensero quidem a ceteris sciturus populus Romanus sit? ita fiet ut si quid remissum aut concessum sit, meo semper periculo peccet Antonius, cum ei peccandi potestas a me concessa uideatur.
quod si habenda cum M. Antoni latrocinio pacis ratio fuit, mea tamen persona ad istam pacem conciliandam minime fuit deligenda. ego numquam legatos mittendos censui; ego ante reditum legatorum ausus sum dicere, pacem ipsam si adferrent, quoniam sub nomine pacis bellum lateret, repudiandam; ego princeps sagorum; ego semper illum appellaui hostem, cum alii aduersarium; semper hoc bellum, cum alii tumultum. nec haec in senatu solum: eadem ad populum semper egi; neque solum in ipsum sed in eius socios facinorum et ministros, et praesentis et eos qui una sunt, in totam denique M. Antoni domum sum semper inuectus.
itaque ut alacres et laeti spe pacis oblata inter se impii ciues, quasi uicissent, gratulabantur, sic me iniquum eierabant, de me querebantur; diffidebant etiam Seruilio: meminerant eius sententiis confixum Antonium; L. Caesarem fortem quidem illum et constantem senatorem, auunculum tamen; Calenum procuratorem; Pisonem familiarem; te ipsum, Pansa, uehementissimum et fortissimum consulem factum iam putant leniorem: non quo ita sit aut esse possit, sed mentio a te facta pacis suspicionem multis attulit immutatae uoluntatis. inter has personas me interiectum amici Antoni moleste ferunt: quibus gerendus mos est, quoniam semel liberales esse coepimus.
proficiscantur legati optimis ominibus, sed ei proficiscantur in quibus non offendatur Antonius. quod si de Antonio non laboratis, mihi certe, patres conscripti, consulere debetis. parcite oculis saltem meis et aliquam ueniam iusto dolori date. quo enim aspectu uidere potero — omitto hostem patriae, ex quo mihi odium in illum commune uobis cum est — sed quo modo aspiciam mihi uni crudelissimum hostem, ut declarant eius de me acerbissimae contiones? adeone me ferreum putatis ut cum eo congredi aut illum aspicere possim qui nuper, cum in contione donaret eos qui ei de parricidis audacissimi uidebantur, mea bona donare se dixit Petusio Urbinati, qui ex naufragio luculenti patrimoni ad haec Antoniana saxa proiectus est.
20
an L. Antonium aspicere potero, cuius ego crudelitatem effugere non potuissem, nisi me moenibus et portis et studio municipi mei defendissem. atque idem hic myrmillo Asiaticus, latro Italiae, conlega Lentonis et Nuculae, cum Aquilae primi pili nummos aureos daret, de meis bonis se dare dixit: si enim de suis dixisset, ne aquilam quidem ipsam credituram putauit. non ferent, inquam, oculi Saxam, Cafonem, non duo praetores, non duo designatos tribunos, non Bestiam, non Trebellium, non T. Plancum. non possum animo aequo uidere tot tam importunos, tam sceleratos hostis; nec id fit fastidio meo, sed caritate rei publicae.
sed uincam animum mihique imperabo: dolorem iustissimum, si non potuero frangere, occultabo. quid? uitae censetisne, patres conscripti, habendam mihi aliquam esse rationem? quae mihi quidem minime cara est, praesertim cum Dolabella fecerit ut optanda mors esset, modo sine cruciatu atque tormentis; uobis tamen et populo Romano uilis meus spiritus esse non debet. is enim sum, nisi me forte fallo, qui uigiliis, curis, sententiis, periculis etiam quae plurima adii propter acerbissimum omnium in me odium impiorum perfecerim ut non obstarem rei publicae, ne quid adrogantius uidear dicere.
quod cum ita sit, nihilne mihi de periculo meo cogitandum putatis? hic cum essem in urbe ac domi, tamen multa saepe temptata sunt, ubi me non solum amicorum fidelitas sed etiam uniuersae ciuitatis oculi custodiunt: quid censetis, cum iter ingressus ero, longum praesertim, nullasne insidias extimescendas? tres uiae sunt ad Mutinam — quo festinat animus ut quam primum illud pignus libertatis populi Romani, D. Brutum, aspicere possim; cuius in complexu libenter extremum uitae spiritum ediderim, cum omnes actiones horum mensum, omnes sententiae meae peruenerint ad eum qui mihi fuit propositus exitum. tres ergo, ut dixi, uiae: a supero mari Flaminia, ab infero Aurelia, media Cassia.
nunc, quaeso, attendite num aberret a coniectura suspicio periculi mei. Etruriam discriminat Cassia. scimusne igitur, Pansa, quibus in locis nunc sit Lentonis Caesenni uii uiralis auctoritas? nobis cum nec animo certe est nec corpore. si autem aut domi est aut non longe a domo, certe in Etruria est, id est in uia. quis igitur mihi praestat Lentonem uno capite esse contentum? dic mihi praeterea, Pansa, Uentidius ubi sit, cui fui semper amicus ante quam ille rei publicae bonisque omnibus tam aperte est factus inimicus. possum Cassiam uitare, tenere Flaminiam: quid, si Anconam, ut dicitur, Uentidius uenerit, poterone Ariminum tuto accedere? restat Aurelia. hic quidem etiam praesidia habeo; possessiones enim sunt P. Clodi. tota familia occurret; hospitio inuitabit propter familiaritatem notissimam.
hisce ego uiis me committam qui Terminalibus nuper in suburbium, ut eodem die reuerterer, ire non sum ausus? domesticis me parietibus uix tueor sine amicorum custodiis. itaque in urbe maneo, si licebit, manebo. haec mea sedes est, haec uigilia, haec custodia, hoc praesidium statiuum. teneant alii castra, gerant res bellicas; occiderint hostem; nam hoc caput est; nos, ut dicimus semperque fecimus, urbem et res urbanas uobis cum pariter tuebimur. neque uero recuso munus hoc: quamquam populum Romanum uideo pro me recusare. nemo me minus timidus, nemo tamen cautior. res declarat. uicesimus annus est cum omnes scelerati me unum petunt. itaque ipsi, ne dicam mihi, rei publicae poenas dederunt: me saluum adhuc res publica conseruauit sibi. timide hoc dicam; scio enim quiduis homini accidere posse — uerum tamen semel circumsessus lectis ualentissimorum hominum uiribus cecidi sciens ut honestissime possem exsurgere.
25
possumne igitur satis uideri cautus, satis prouidus, si me huic itineri tam infesto tamque periculoso commisero? gloriam in morte debent ei qui in re publica uersantur, non culpae reprehensionem et stultitiae uituperationem relinquere. quis bonus non luget mortem Treboni? quis non dolet interitum talis et ciuis et uiri? at sunt qui dicant dure illi quidem, sed tamen dicunt: minus dolendum quod ab homine impuro nefarioque non cauerit. etenim qui multorum custodem se profiteatur, eum sapientes sui primum capitis aiunt custodem esse oportere. cum saeptus sis legibus et iudiciorum metu, non sunt omnia timenda neque ad omnis insidias praesidia quaerenda. quis enim audeat luci, quis in militari uia, quis bene comitatum, quis inlustrem aggredi? haec neque hoc tempore neque in me ualent.
non modo enim poenam non extimescet qui mihi uim attulerit sed etiam gloriam sperabit a latronum gregibus et praemia. haec ego in urbe prouideo: facilis est circumspectus unde exeam, quo progrediar, quid ad dexteram, quid ad sinistram sit. num idem in Appennini tramitibus facere potero? in quibus etiam si non erunt insidiae, quae facillime esse poterunt, animus tamen erit sollicitus, ut nihil possit de officiis legationis attendere. sed effugi insidias, perrupi Appenninum: nempe in Antoni congressum conloquiumque ueniendum est. quinam locus capietur? si extra castra, ceteri uiderint: ego me uix tuto futurum puto. Noui hominis furorem, noui effrenatam uiolentiam. cuius acerbitas morum immanitasque naturae ne uino quidem permixta temperari solet, hic ira dementiaque inflammatus adhibito fratre Lucio, taeterrima belua, numquam profecto a me sacrilegas manus atque impias abstinebit.
memini conloquia et cum acerrimis hostibus et cum grauissime dissidentibus ciuibus. Cn. Pompeius, Sexti filius, consul me praesente, cum essem tiro in eius exercitu, cum P. Uettio Scatone, duce Marsorum, inter bina castra conlocutus est: quo quidem die memini Sex. Pompeium, fratrem consulis, ad conloquium ipsum Roma uenire, doctum uirum atque sapientem. quem cum Scato salutasset, quem te appellem? inquit. at ille uoluntate hospitem, necessitate hostem. erat in illo conloquio aequitas; nullus timor, nulla suberat suspicio; mediocre etiam odium. non enim ut eriperent nobis socii ciuitatem, sed ut in eam reciperentur petebant. Sulla cum Scipione inter cales et Teanum, cum alter nobilitatis florem, alter belli socios adhibuisset, de auctoritate senatus, de suffragiis populi, de iure ciuitatis leges inter se et condiciones contulerunt. non tenuit omnino conloquium illud fidem: a ui tamen periculoque afuit. possumusne igitur in Antoni latrocinio aeque esse tuti? non possumus; aut, si ceteri possunt, me posse diffido.
quod si non extra castra congrediemur, quae ad conloquium castra sumentur? in nostra ille numquam ueniet; multo minus nos in illius. reliquum est ut et accipiantur et remittantur postulata per litteras. ergo erimus in castris, meaque ad omnia postulata una sententia; quam cum hic uobis audientibus dixero, isse, redisse me putatote: legationem confecero. omnia ad senatum mea sententia reiciam, quaecumque postulabit Antonius. neque enim licet aliter neque permissum est nobis ab hoc ordine, ut bellis confectis decem legatis permitti solet more maiorum, neque ulla omnino a senatu mandata accepimus. quae cum agam in consilio non nullis, ut arbitror, repugnantibus, nonne metuendum est ne imperita militum multitudo per me pacem distineri putet?
facite hoc meum consilium legiones nouas non improbare; nam Martiam et quartam nihil cogitantis praeter dignitatem et decus comprobaturas esse certo scio: quid? ueteranos non ueremur — nam timeri se ne ipsi quidem uolunt — quonam modo accipiant seueritatem meam? multa enim falsa de me audierunt; multa ad eos improbi detulerunt, quorum commoda, ut uos optimi testes estis, semper ego sententia, auctoritate, oratione firmaui: sed credunt improbis, credunt turbulentis, credunt suis. sunt autem fortes illi quidem, sed propter memoriam rerum quas gesserunt pro populi Romani libertate et salute rei publicae nimis feroces et ad suam uim omnia nostra consilia reuocantes.
30
Horum ego cogitationem non uereor; impetum pertimesco. haec quoque tanta pericula si effugero, satisne tutum reditum putatis fore? cum enim et uestram auctoritatem meo more defendero et meam fidem rei publicae constantiamque praestitero, tum erunt mihi non ei solum qui me oderunt sed illi etiam qui inuident extimescendi. custodiatur igitur uita rei publicae mea, quoad uel dignitas uel natura patietur, patriae reseruetur, mors aut necessitatem habeat fati aut, si ante oppetenda est, oppetatur cum gloria. haec cum ita sint, etsi hanc legationem res publica, ut leuissime dicam, non desiderat, tamen si tuto licebit ire, proficiscar. omnino, patres conscripti, totum huiusce rei consilium non periculo meo, sed utilitate rei publicae metiar. de qua mihi quoniam liberum est spatium, multum etiam atque etiam considerandum puto idque potissimum faciendum quod maxime interesse rei publicae iudicaro.
1
A principio huius belli, patres conscripti, quod cum impiis ciuibus consceleratisque suscepimus, timui ne condicio insidiosa pacis libertatis recuperandae studia restingueret. dulce enim etiam nomen est pacis, res uero ipsa cum iucunda tum salutaris. nam nec priuatos focos nec publicas leges uidetur nec libertatis iura cara habere quem discordiae, quem caedes ciuium, quem bellum ciuile delectat, eumque ex numero hominum eiciendum, ex finibus humanae naturae exterminandum puto. itaque siue Sulla siue Marius siue uterque siue Octauius siue Cinna siue iterum Sulla siue alter Marius et Carbo siue qui alius ciuile bellum optauit, eum detestabilem ciuem rei publicae natum iudico.
nam quid ego de proximo dicam cuius acta defendimus, auctorem ipsum iure caesum fatemur? nihil igitur hoc ciue, nihil hoc homine taetrius, si aut ciuis aut homo habendus est, qui ciuile bellum concupiscit. sed hoc primum uidendum est, patres conscripti, cum omnibusne pax esse possit an sit aliquod bellum inexpiabile, in quo pactio pacis lex sit seruitutis. pacem cum Scipione Sulla siue faciebat siue simulabat, non erat desperandum, si conuenisset, fore aliquem tolerabilem statum ciuitatis. Cinna si concordiam cum Octauio confirmare uoluisset, hominum in re publica sanitas remanere potuisset. proximo bello si aliquid de summa grauitate Pompeius, multum de cupiditate Caesar remisisset, et pacem stabilem et aliquam rem publicam nobis habere licuisset. hoc uero quid est? cum Antoniis pax potest esse? cum Censorino, Uentidio, Trebellio, Bestia, Nucula, Munatio, Lentone, Saxa? exempli causa paucos nominaui: genus infinitum immanitatemque ipsi cernitis reliquorum.
addite illa naufragia Caesaris amicorum, Barbas Cassios, Barbatios, Polliones; addite Antoni conlusores et sodalis, Eutrapelum, Melam, Pontium, Caelium, Crassicium, Tironem, mustelam, Petusium: comitatum relinquo, duces nomino. huc accedunt alaudae ceterique ueterani, seminarium iudicum decuriae tertiae, qui suis rebus exhaustis, beneficiis Caesaris deuoratis, fortunas nostras concupiuerunt.
O fidam dexteram Antoni qua ille plurimos ciuis trucidauit, o ratum religiosumque foedus quod cum Antoniis fecerimus! hoc si Marcus uiolare conabitur, Luci eum sanctitas a scelere reuocabit. illis locus si in hac urbe fuerit, ipsi urbi locus non erit. Ora uobis eorum ponite ante oculos et maxime Antoniorum; incessum, aspectum, uoltum, spiritum, latera tegentis alios, alios praegredientis amicos. quem uini anhelitum, quas contumelias fore censetis minasque uerborum! Nisi forte eos pax ipsa leniet maximeque, cum in hunc ordinem uenerint, salutabunt benigne, comiter appellabunt unum quemque nostrum.
5
non recordamini, per deos immortalis! quas in eos sententias dixeritis? Acta M. Antoni rescidistis; leges refixistis; per uim et contra auspicia latas decreuistis; totius Italiae dilectus excitauistis; conlegam et scelerum socium omnium hostem iudicauistis. cum hoc quae pax potest esse? Hostis si esset externus, id ipsum uix talibus factis, sed posset aliquo modo. Maria, montes, regionum magnitudines interessent; odisses eum quem non uideres. hi in oculis haerebunt et, cum licebit, in faucibus; quibus enim saeptis tam immanis beluas continebimus? at incertus exitus belli. est omnino fortium uirorum, quales uos esse debetis, uirtutem praestare — tantum enim possunt — fortunae culpam non extimescere.
sed quoniam ab hoc ordine non fortitudo solum uerum etiam sapientia postulatur — quamquam uix uidentur haec posse seiungi, seiungamus tamen — fortitudo dimicare iubet, iustum odium incendit, ad confligendum impellit, uocat ad periculum: quid sapientia? cautioribus utitur consiliis, in posterum prouidet, est omni ratione tectior. quid igitur censet? parendum est enim atque id optimum iudicandum quod sit sapientissime constitutum. si hoc praecipit ne quid uita existimem antiquius, ne decernam capitis periculo, fugiam omne discrimen, quaeram ex ea: etiamne, si erit, cum id fecero, seruiendum? si adnuerit, ne ego sapientiam istam, quamuis sit erudita, non audiam. sin responderit: tu uero ita uitam corpusque seruato, ita fortunas, ita rem familiarem, ut haec libertate posteriora ducas itaque his uti uelis, si libera re publica possis, nec pro his libertatem, sed pro libertate haec proicias tamquam pignora iniuriae, tum sapientiae uocem audire uidear eique uti deo paream.
itaque si receptis illis esse possumus liberi, uincamus odium pacemque patiamur; sin otium incolumibus eis esse nullum potest, laetemur decertandi oblatam esse fortunam. aut enim interfectis illis fruemur uictrice re publica aut oppressi — quod omen auertat Iuppiter! — si non spiritu, at uirtutis laude uiuemus. at enim nos M. Lepidus, imperator iterum, pontifex maximus, optime proximo ciuili bello de re publica meritus, ad pacem adhortatur. nullius apud me, patres conscripti, auctoritas maior est quam M. Lepidi uel propter ipsius uirtutem uel propter familiae dignitatem. accedunt eodem multa priuata magna eius in me merita, mea quaedam officia in illum. maximum uero eius beneficium numero quod hoc animo in rem publicam est, quae mihi uita mea semper fuit carior.
nam cum Magnum Pompeium, clarissimum adulescentem, praestantissimi uiri filium, auctoritate adduxit ad pacem remque publicam sine armis maximo ciuilis belli periculo liberauit, tum me eius beneficio plus quam pro uirili parte obligatum puto. itaque et honores ei decreui quos potui amplissimos, in quibus mihi uos estis adsensi, nec umquam de illo et sperare optime et loqui destiti. Magnis et multis pignoribus M. Lepidum res publica inligatum tenet. summa nobilitas est, omnes honores, amplissimum sacerdotium, plurima urbis ornamenta, ipsius, fratris maiorumque monumenta; probatissima uxor, optatissimi liberi, res familiaris cum ampla tum casta a cruore ciuili. nemo ab eo ciuis uiolatus, multi eius beneficio et misericordia liberati. talis igitur uir et ciuis opinione labi potest, uoluntate a re publica dissidere nullo pacto potest. pacem uolt M. Lepidus.
praeclare, si talem potest efficere qualem nuper effecit, qua pace Cn. Pompei filium res publica aspiciet suoque sinu complexuque recipiet, neque solum illum, sed cum illo se ipsam sibi restitutam putabit. haec causa fuit cur decerneretis statuam in rostris cum inscriptione praeclara, cur absenti triumphum. quamquam enim magnas res bellicas gesserat et triumpho dignas, non erat tamen ei tribuendum quod nec L. Aemilio nec Aemiliano Scipioni nec superiori Africano nec Mario nec Pompeio, qui maiora bella gesserunt, sed quod silentio bellum ciuile confecerat, cum primum licuit, honores in eum maximos contulistis.
10
existimasne igitur, M. Lepide, qualem Pompeium res publica habitura sit ciuem, talis futuros in re publica Antonios? in altero pudor, grauitas, moderatio, integritas; in illis — et cum hos compello, praetereo animo ex grege latrocini neminem — libidines, scelera, ad omne facinus immanis audacia. deinde uos obsecro, patres conscripti, quis hoc uestrum non uidet quod Fortuna ipsa quae dicitur caeca uidit? saluis enim actis Caesaris quae concordiae causa defendimus Pompeio sua domus patebit, eamque non minoris quam emit Antonius redimet; redimet, inquam, Cn. Pompei domum filius. O rem acerbam! sed haec satis diu multumque defleta sunt. decreuistis tantam pecuniam Pompeio quantam ex bonis patriis in praedae dissipatione inimicus uictor redegisset.
sed hanc mihi dispensationem pro paterna necessitudine et coniunctione deposco: redimet hortos, aedis, urbana quaedam quae possidet Antonius. nam argentum, uestem, supellectilem, uinum amittet aequo animo, quae ille helluo dissipauit. Albanum, Formianum a Dolabella recuperabit; etiam ab Antonio Tusculanum; eique qui nunc Mutinam oppugnant, D. Brutum obsident, de Falerno Anseres depellantur. sunt alii plures fortasse, sed mea memoria dilabuntur. ego etiam eos dico qui hostium numero non sunt Pompeianas possessiones quanti emerint filio reddituros.
satis inconsiderati fuit, ne dicam audacis, rem ullam ex illis attingere; retinere uero quis poterit clarissimo domino restituto? an is non reddet qui domini patrimonium circumplexus quasi thesaurum draco, Pompei seruus, libertus Caesaris, agri Lucani possessiones occupauit? atque illud septiens miliens quod adulescenti, patres conscripti, spopondistis, ita discribetur ut uideatur a uobis Cn. Pompei filius in patrimonio suo conlocatus. haec senatus: reliqua populus Romanus in ea familia quam uidit amplissimam persequetur, in primis paternum auguratus locum, in quem ego eum, ut quod a patre accepi filio reddam, mea nominatione cooptabo. Utrum igitur augurem Iuppiter optimus maximus cuius interpretes internuntiique constituti sumus, utrum populus Romanus libentius sanciet, Pompeiumne an Antonium? mihi quidem numine deorum immortalium uidetur hoc fortuna uoluisse ut actis Caesaris firmis ac ratis Cn. Pompei filius posset et dignitatem et fortunas patrias recuperare.
ac ne illud quidem silentio, patres conscripti, praetereundum puto quod clarissimi uiri legati, L. Paulus, Q. Thermus, C. Fannius, quorum habetis cognitam uoluntatem in rem publicam eamque perpetuam atque constantem, nuntiant se Pompei conueniendi causa diuertisse Massiliam eumque cognouisse paratissimo animo ut cum suis copiis iret ad Mutinam, ni uereretur ne ueteranorum animos offenderet. est uero eius patris filius qui sapienter faciebat non minus multa quam fortiter. itaque intellegitis et animum ei praesto fuisse nec consilium defuisse. atque etiam hoc M. Lepido prouidendum est ne quid adrogantius quam eius mores ferunt facere uideatur.
si enim nos exercitu terret, non meminit illum exercitum senatus populique Romani atque uniuersae rei publicae esse, non suum. at uti potest pro suo. quid tum? omniane bonis uiris quae facere possunt facienda sunt, etiamne si turpia, si perniciosa erunt, si facere omnino non licebit? quid autem turpius aut foedius aut quod minus deceat quam contra senatum, contra ciuis, contra patriam exercitum ducere? quid uero magis uituperandum quam id facere quod non liceat? licet autem nemini contra patriam ducere exercitum; si quidem licere id dicimus quod legibus, quod more maiorum institutisque conceditur. neque enim, quod quisque potest, id ei licet, nec, si non obstatur, propterea etiam permittitur. tibi enim exercitum, Lepide, tam quam maioribus tuis patria pro se dedit. hoc tu arcebis hostem, finis imperi propagabis: senatui populoque Romano parebis, si quam ad aliam rem te forte traduxerit.
15
haec si cogitas, es M. Lepidus, pontifex maximus, M. Lepidi, pontificis maximi, pronepos; sin hominibus tantum licere iudicas quantum possunt, uide ne alienis exemplis eisque recentibus uti quam et antiquis et domesticis malle uideare. quod si auctoritatem interponis sine armis, magis equidem laudo, sed uide ne hoc ipsum non sit necesse. quamquam enim est tanta in te auctoritas quanta debet in homine nobilissimo, tamen senatus se ipse non contemnit, nec uero fuit umquam grauior, constantior, fortior. incensi omnes rapimur ad libertatem recuperandam; non potest ullius auctoritate tantus senatus populique Romani ardor exstingui; odimus, irati pugnamus, extorqueri manibus arma non possunt; receptui signum aut reuocationem a bello audire non possumus; speramus optima, pati uel difficillima malumus quam seruire.
Caesar confecit inuictum exercitum; duo fortissimi consules adsunt cum copiis; L. Planci, consulis designati, uaria et magna auxilia non desunt; in D. Bruti salute certatur; unus furiosus gladiator cum taeterrimorum latronum manu contra patriam, contra deos penatis, contra aras et focos, contra quattuor consules gerit bellum. huic cedamus, huius condiciones audiamus, cum hoc pacem fieri posse credamus? at periculum est ne opprimamur. non metuo ne is qui suis amplissimis fortunis nisi nobis saluis frui non potest prodat salutem suam. bonos ciuis primum natura efficit, adiuuat deinde fortuna. omnibus enim bonis expedit saluam esse rem publicam. sed in eis qui fortunati sunt magis id apparet.
quis fortunatior Lepido, ut ante dixi, quis eodem sanior? uidit eius maestitiam atque lacrimas populus Romanus Lupercalibus; uidit quam abiectus, quam confectus esset, cum Caesari diadema imponens Antonius seruum se illius quam conlegam esse malebat. qui si reliquis flagitiis et sceleribus abstinere potuisset, tamen unum ob hoc factum dignum illum omni poena putarem. nam si ipse seruire poterat, nobis dominum cur imponebat? et si eius pueritia pertulerat libidines eorum qui erant in eum tyranni, etiamne in nostros liberos dominum et tyrannum comparabat? itaque illo interfecto qualem in nos eum esse uoluit, talis ipse in ceteros exstitit.
qua enim in barbaria quisquam tam taeter, tam crudelis tyrannus quam in hac urbe armis barbarorum stipatus Antonius? Caesare dominante ueniebamus in senatum, si non libere, at tamen tuto. hoc archipirata — quid enim dicam tyranno? — haec subsellia ab Ituraeis occupabantur. prorupit subito Brundisium ut inde agmine quadrato ad urbem accederet; lautissimum oppidum nunc municipum honestissimorum, quondam colonorum, Suessam fortissimorum militum sanguine impleuit; Brundisi in sinu non modo auarissimae, sed etiam crudelissimae uxoris delectos Martiae legionis centuriones trucidauit. Inde se quo furore, quo ardore ad urbem, id est ad caedem optimi cuiusque rapiebat! quo tempore di ipsi immortales praesidium improuisum nec opinantibus nobis obtulerunt.
Caesaris enim incredibilis ac diuina uirtus latronis impetus crudelis ac furibundos retardauit: quem tamen ille demens laedere se putabat edictis, ignorans quaecumque falso diceret in sanctissimum adulescentem, ea uere recidere in memoriam pueritiae suae. ingressus urbem est quo comitatu uel potius agmine, cum dextra sinistra, gemente populo Romano, minaretur dominis, notaret domos, diuisurum se urbem palam suis polliceretur. Eoque ipso die innumerabilia senatus consulta fecit, quae quidem omnia citius delata quam scripta sunt. rediit ad milites; ibi pestifera illa Tiburi contio. Inde ad urbem cursus; senatus in Capitolium; parata de circumscribendo adulescente sententia consularis, cum repente — nam Martiam legionem Albae consedisse sciebat — adfertur ei de quarta nuntius. quo perculsus abiecit consilium referendi ad senatum de Caesare: egressus est non uiis, sed tramitibus paludatus.
20
ex eo non iter, sed cursus et fuga in Galliam. Caesarem sequi arbitrabatur cum legione Martia, cum quarta, cum ueteranis, quorum ille nomen prae metu ferre non poterat, eique in Galliam penetranti D. se Brutus obiecit, qui se totius belli fluctibus circumiri quam illum aut regredi aut progredi maluit, Mutinamque illi exsultanti tamquam frenos furoris iniecit. quam cum operibus munitionibusque saepsisset nec eum coloniae florentissimae dignitas neque consulis designati maiestas a parricidio deterreret, tum me — testor et uos et populum Romanum et omnis deos qui huic urbi praesident — inuito et repugnante legati missi tres consulares ad latronum et gladiatorum ducem.
quis tam barbarus umquam, tam immanis, tam ferus? non audiuit, non respondit; neque eos solum praesentis sed multo magis nos a quibus illi erant missi spreuit et pro nihilo putauit. postea quod scelus, quod facinus parricida non edidit? circumsedet colonos nostros, exercitum populi Romani, imperatorem, consulem designatum; agros diuexat ciuium optimorum; hostis taeterrimus omnibus bonis cruces ac tormenta minitatur. cum hoc, M. Lepide, pax esse quae potest? cuius ne supplicio quidem ullo satiari uidetur posse res publica.
quod si quis adhuc dubitare potuit quin nulla societas huic ordini populoque Romano cum illa importunissima belua posset esse, desinet profecto dubitare his cognitis litteris quas mihi missas ab Hirtio consule modo accepi. eas dum recito dumque de singulis sententiis breuiter disputo, uelim, patres conscripti, ut adhuc fecistis, me attente audiatis. Antonius Hirtio et Caesari. neque se imperatorem neque Hirtium consulem nec pro praetore Caesarem. satis hoc quidem scite: deponere alienum nomen ipse maluit quam illis suum reddere. cognita morte C. Treboni non plus gauisus sum quam dolui. uidete quid se gauisum, quid doluisse dicat: facilius de pace deliberabitis. dedisse poenas sceleratum cineri atque ossibus clarissimi uiri et apparuisse numen deorum intra finem anni uertentis aut iam soluto supplicio parricidi aut impendente laetandum est. O Spartace! quem enim te potius appellem, cuius propter nefanda scelera tolerabilis uidetur fuisse Catilina? laetandum esse ausus es scribere Trebonium dedisse poenas? sceleratum Trebonium? quo scelere, nisi quod te Idibus Martiis a debita tibi peste seduxit?
age, hoc laetaris: uideamus quid moleste feras. A senatu iudicatum hostem populi Romani Dolabellam eo quod sicarium occiderit, et uideri cariorem rei publicae filium scurrae quam C. Caesarem, patriae parentem, ingemiscendum est. quid ingemiscis? hostem Dolabellam? quid? te non intellegis dilectu tota Italia habito, consulibus missis, Caesare ornato, sagis denique sumptis hostem iudicatum? quid est autem, scelerate, quod gemas hostem Dolabellam iudicatum a senatu? quem tu ordinem omnino esse nullum putas, sed eam tibi causam belli gerendi proponis ut senatum funditus deleas, reliqui boni et locupletes omnes summum ordinem subsequantur. at scurrae filium appellat. quasi uero ignotus nobis fuerit splendidus eques Romanus, Treboni pater. is autem humilitatem despicere audet cuiusquam qui ex Fadia sustulerit liberos.
acerbissimum uero est te, A. Hirti, ornatum beneficiis Caesaris et talem ab eo relictum qualem ipse miraris. equidem negare non possum a Caesare Hirtium ornatum, sed illa ornamenta in uirtute et in industria posita lucent. tu uero qui te ab eodem Caesare ornatum negare non potes, quid esses, si tibi ille non tam multa tribuisset? ecquo te tua uirtus prouexisset, ecquo genus? in lustris, popinis, alea, uino tempus aetatis omne consumpsisses, ut faciebas, cum in gremiis mimarum mentum mentemque deponeres. et te, o puer. puerum appellat quem non modo uirum sed etiam fortissimum uirum sensit et sentiet. est istuc quidem nomen aetatis, sed ab eo minime usurpandum qui suam amentiam puero praebet ad gloriam. qui omnia nomini debes. debet uero soluitque praeclare.
25
si enim ille patriae parens, ut tu appellas — ego quid sentiam uidero — cur non hic parens uerior a quo certe uitam habemus e tuis facinerosissimis manibus ereptam? id agere ut iure deminutus sit Dolabella? turpem uero actionem, qua defenditur amplissimi auctoritas ordinis contra crudelissimi gladiatoris amentiam! et ut uenefica haec liberetur obsidione? ueneficam audes appellare eum uirum qui tuis ueneficiis remedia inuenit? quem ita obsides, noue Hannibal aut si quis acutior imperator fuit, ut te ipse obsideas neque te istinc, si cupias, possis explicare. recesseris: undique omnes insequentur; manseris: haerebis. nimirum recte ueneficam appellas a quo tibi praesentem pestem uides comparatam. Ut quam potentissimus sit Cassius atque Brutus!
putes Censorinum dicere aut Uentidium aut etiam ipsos Antonios. cur autem nolint potentis esse non modo optimos et nobilissimos uiros sed secum etiam in rei publicae defensione coniunctos? nimirum eodem modo haec aspicitis ut priora. quae tandem? castra Pompei senatum appellatis. an uero tua castra potius senatum appellaremus? in quibus tu es uidelicet consularis cuius totus consulatus est ex omni monumentorum memoria euolsus; duo praetores sine causa diffisi se aliquid habituros — nos enim Caesaris beneficia defendimus — praetorii Philadelphus Annius et innocens Gallius; aedilicii, corycus laterum et uocis meae Bestia, et fidei patronus, fraudator creditorum Trebellius, et homo dirutus aere Q. Caelius, columenque amicorum Antoni Cotyla Uarius, quem Antonius deliciarum causa loris in conuiuio caedi iubebat a seruis publicis; uii uirales Lento, Nucula; tum deliciae atque amores populi Romani L. Antonius; tribuni primum duo designati, Tullus Hostilius qui suo iure in porta nomen inscripsit qua, cum prodere imperatorem suum non potuisset, reliquit; alter est designatus Insteius nescio qui fortis, ut aiunt, latro; quem tamen temperantem fuisse ferunt Pisauri balneatorem.
sequuntur alii tribunicii, T. Plancus in primis: qui si senatum dilexisset, numquam curiam incendisset. quo scelere damnatus in eam urbem rediit armis, unde excesserat legibus. sed hoc ei commune cum pluribus sui similibus. illud tamen non uerum in hoc Planco quod prouerbi loco dici solet, perire eum non posse, nisi ei crura fracta essent. fracta sunt et uiuit. hoc tamen, ut alia multa, Aquilae referatur acceptum. est etiam ibi Decius, ab illis, ut opinor, Muribus Deciis; itaque Caesaris munera arrosit: Deciorum quidem multo interuallo per hunc praeclarum uirum memoria renouata est. Saxam uero Decidium praeterire qui possum, hominem deductum ex ultimis gentibus, ut eum tribunum plebis uideremus quem ciuem numquam uideramus?
est quidem alter Saserna: sed omnes tamen tantam habent similitudinem inter se ut in eorum praenominibus errem. nec uero Extitius, Philadelphi frater, quaestor, praetermittendus est, ne, si de clarissimo adulescente siluero, inuidisse uidear Antonio. est etiam Asinius quidam senator uoluntarius, lectus ipse a se. apertam curiam uidit post Caesaris mortem: mutauit calceos; pater conscriptus repente factus est. non noui Sex. Albesium, sed tamen neminem tam maledicum offendi qui illum negaret dignum Antoni senatu. arbitror me aliquos praeterisse; de eis tamen qui occurrebant tacere non potui. hoc igitur fretus senatu Pompeianum senatum despicit, in quo decem fuimus consulares: qui si omnes uiuerent, bellum omnino hoc non fuisset; auctoritati cessisset audacia.
sed quantum praesidi fuerit in ceteris, hinc intellegi potest quod ego unus relictus ex multis contudi et fregi adiuuantibus uobis exsultantis praedonis audaciam. quod si non fortuna nobis modo eripuisset Ser. Sulpicium eiusque conlegam ante, M. Marcellum — quos ciuis, quos uiros! — si duo consules, amicissimos patriae, simul ex Italia eiectos, si L. Afranium, summum ducem, si P. Lentulum, ciuem cum in ceteris rebus tum in salute mea singularem, si M. Bibulum cuius est in rem publicam semper merito laudata constantia, si L. Domitium, praestantissimum ciuem, si Appium Claudium, pari nobilitate et uoluntate praeditum, si P. Scipionem, clarissimum uirum maiorumque suorum simillimum, res publica tenere potuisset, certe eis consularibus non esset Pompeianus despiciendus senatus.
30
Utrum igitur aequius, utrum melius rei publicae fuit Cn. Pompeium an sectorem Cn. Pompei uiuere Antonium? qui uero praetorii! quorum princeps M. Cato idemque omnium gentium uirtute princeps. quid reliquos clarissimos uiros commemorem? Nostis omnis. magis uereor ne longum me in enumerando quam ne ingratum in praetereundo putetis. qui aedilicii, qui tribunicii, qui quaestorii! quid multa? talis senatorum et dignitas et multitudo fuit ut magna excusatione opus eis sit qui in illa castra non uenerunt. nunc reliqua attendite. uictum Ciceronem ducem habuistis. eo libentius ducem audio quod certe ille dicit inuitus; nam de uicto nihil laboro. fatum enim meum est sine re publica nec uinci posse nec uincere. Macedoniam munitis exercitibus. et quidem fratri tuo qui a uobis nihil degenerat extorsimus. Africam commisistis Uaro bis capto. hic cum Gaio fratre putat se litigare. in Syriam Cassium misistis. non igitur sentis huic causae orbem terrae patere, te extra munitiones tuas uestigium ubi imprimas non habere? Cascam tribunatum gerere passi estis. quid ergo?
ut Marullum, ut Caesetium a re publica remoueremus eum per quem ut neque idem hoc posthac neque multa eius modi accidere possent consecuti sumus? uectigalia Iuliana Lupercis ademistis. Lupercorum mentionem facere audet? neque illius diei memoriam perhorrescit quo ausus est obrutus uino, unguentis oblitus, nudus gementem populum Romanum ad seruitutem cohortari? ueteranorum colonias, deductas lege senatus consulto sustulistis. nos sustulimus an contra lege comitiis centuriatis lata sanximus? uide ne tu ueteranos, etiam eos qui erant perditi, perdideris in eumque locum deduxeris ex quo ipsi iam sentiunt se numquam exituros.
Massiliensibus iure belli adempta reddituros uos pollicemini. nihil disputo de iure belli — magis facilis disputatio est quam necessaria — illud tamen animaduertite, patres conscripti, quam sit huic rei publicae natus hostis Antonius, qui tanto opere eam ciuitatem oderit quam scit huic rei publicae semper fuisse amicissimam. neminem Pompeianum qui uiuat teneri lege Hirtia dictitatis. quis, quaeso, iam legis Hirtiae mentionem facit? cuius non minus arbitror latorem ipsum quam eos de quibus lata est paenitere. omnino mea quidem sententia legem illam appellare fas non est; et, ut sit lex, non debemus illam Hirti legem putare. Apuleiana pecunia Brutum subornastis. quid? si omnibus suis copiis excellentem uirum res publica armasset, quem tandem bonum paeniteret? nec enim sine pecunia exercitum alere nec sine exercitu fratrem tuum capere potuisset.
securi percussos Petraeum et Menedemum, ciuitate donatos et hospites Caesaris, laudastis. non laudauimus quod ne audiuimus quidem. ualde enim nobis in tanta perturbatione rei publicae de duobus nequissimis Graeculis cogitandum fuit. Theopompum, nudum, ui expulsum a Trebonio, confugere Alexandream neglexistis. Magnum crimen senatus! de Theopompo, summo homine, negleximus, qui ubi terrarum sit, quid agat, uiuat denique an mortuus sit, quis aut scit aut curat? Ser. Galbam eodem pugione succinctum in castris uidetis. nihil tibi de Galba respondeo, fortissimo et constantissimo ciui: coram aderit; praesens et ipse et ille quem insimulas pugio respondebit. milites aut meos aut ueteranos contraxistis tamquam ad exitium eorum qui Caesarem occiderant: et eosdem nec opinantis ad quaestoris sui aut imperatoris aut commilitonum suorum pericula impulistis. scilicet uerba dedimus, decepimus: ignorabat legio Martia, quarta, nesciebant ueterani quid ageretur; non illi senatus auctoritatem, non libertatem populi sequebantur: Caesaris mortem ulcisci uolebant, quam omnes fatalem fuisse arbitrabantur; te uidelicet saluum, beatum, florentem esse cupiebant.
O miser cum re, tum hoc ipso quod non sentis quam miser sis! sed maximum crimen audite. denique quid non aut probastis aut fecistis quod faciat, si reuiuiscat — quis? credo enim, adferet aliquod scelerati hominis exemplum — Cn. Pompeius ipse? O nos turpis, si quidem Cn. Pompeium imitati sumus! aut filius eius, si modo possit. poterit, mihi crede: nam paucis diebus et in domum et in hortos paternos immigrabit. postremo negatis pacem fieri posse, nisi aut emisero Brutum aut frumento iuuero. Alii istuc negant: ego uero, ne si ista quidem feceris, umquam te cum pacem huic ciuitati futuram puto. quid? hoc placetne ueteranis istis? quibus adhuc omnia integra sunt. nihil uidi tam integrum quam ut oppugnare imperatorem incipiant quem tanto studio consensuque oderint.
35
quos iam uos adsentationibus et uenenatis muneribus uenistis deprauaturi. an corrupti sunt quibus persuasum sit foedissimum hostem iustissimo bello persequi? at militibus inclusis opem fertis. nihil moror eos saluos esse et ire quo libet, si tantum modo patiuntur perire eum qui meruit. quam benigne! denique usi liberalitate Antoni milites imperatorem reliquerunt et se ad hostem metu perterriti contulerunt: per quos si non stetisset, non Dolabella prius imperatori suo quam Antonius etiam conlegae parentasset.
Concordiae factam esse mentionem scribitis in senatu et legatos esse consularis quinque. difficile est credere, eosque qui me praecipitem egerint, aequissimas condiciones ferentem et tamen ex his aliquid remittere cogitantem, putare aliquid moderate aut humane esse facturos. uix etiam ueri simile est, qui iudicauerint hostem Dolabellam ob rectissimum facinus, eosdem nobis parcere posse idem sentientibus. Parumne uidetur omnium facinorum sibi cum Dolabella societatem initam confiteri? nonne cernitis ex uno fonte omnia scelera manare? ipse denique fatetur, hoc quidem satis acute, non posse eos qui hostem Dolabellam iudicauerint ob rectissimum facinus — ita enim uidetur Antonio — sibi parcere idem sentienti.
quid huic facias qui hoc litteris memoriaeque mandarit, ita sibi conuenisse cum Dolabella ut ille Trebonium et, si posset, etiam Brutum, Cassium, discruciatos necaret, eadem ipse inhiberet supplicia nobis? O conseruandus ciuis cum tam pio iustoque foedere! is etiam queritur condiciones suas repudiatas, aequas quidem et uerecundas, ut haberet Galliam ultimam, aptissimam ad bellum renouandum instruendumque prouinciam; ut alaudae in tertia decuria iudicarent, id est ut perfugium scelerum esset quam turpissimis rei publicae sordibus; ut acta sua rata essent, cuius nullum remanet consulatus uestigium. cauebat etiam L. Antonio, qui fuerat aequissimus agri priuati et publici decempedator, Nucula et Lentone conlega.
quam ob rem uos potius animaduertite utrum sit elegantius et partibus utilius Treboni mortem persequi an Caesaris, et utrum sit aequius concurrere nos quo facilius reuiuiscat Pompeianorum causa totiens iugulata, an consentire ne ludibrio simus inimicis. si esset iugulata, numquam exsurgeret: quod tibi tuisque contingat. Utrum inquit elegantius. atqui hoc bello de elegantia quaeritur!
et partibus utilius. partes, furiose, dicuntur in foro, in curia. bellum contra patriam nefarium suscepisti; oppugnas Mutinam, circumsedes consulem designatum; bellum contra te duo consules gerunt cumque eis pro praetore Caesar; cuncta contra te Italia armata est. istas tu partis potius quam a populo Romano defectionem uocas? potiusne Treboni mortem quam Caesaris persequimur. Treboni satis persecuti sumus hoste iudicato Dolabella; Caesaris mors facillime defenditur obliuione et silentio. sed uidete quid moliatur. cum mortem Caesaris ulciscendam putat, mortem proponit non eis solum qui illam rem gesserunt sed eis etiam si qui non moleste tulerunt.
40
quibus, utri nostrum ceciderint, lucro futurum est, quod spectaculum adhuc ipsa Fortuna uitauit, ne uideret unius corporis duas acies lanista Cicerone dimicantis: qui usque eo felix est ut isdem ornamentis deceperit uos quibus deceptum Caesarem gloriatus est. pergit in me maledicta dicere, quasi uero ei pulcherrime priora processerint: quem ego inustum uerissimis maledictorum notis tradam hominum memoriae sempiternae. ego lanista? et quidem non insipiens: deteriores enim iugulari cupio, meliores uincere. Utri ceciderint, scribit lucro nobis futurum.
O praeclarum lucrum, cum te uictore — quod di omen auertant! — beata mors eorum futura sit qui e uita excesserint sine tormentis. A me deceptos ait isdem ornamentis Hirtium et Caesarem. quod, quaeso, adhuc a me est tributum Hirtio ornamentum? nam Caesari plura et maiora debentur. deceptum autem patrem a me dicere audes? tu, tu, inquam, illum occidisti Lupercalibus: cuius, homo ingratissime, flaminium cur reliquisti? sed iam uidete magni et clari uiri admirabilem grauitatem atque constantiam:
mihi quidem constat nec meam contumeliam nec meorum ferre, nec deserere partis quas Pompeius odiuit nec ueteranos sedibus suis moueri pati nec singulos ad cruciatum trahi nec fallere fidem quam dedi Dolabellae. omitto alia: fidem Dolabellae, sanctissimi uiri, deserere homo pius non potest. quam fidem? an optimi cuiusque caedis, urbis et Italiae partitionis, uastandarum diripiendarumque prouinciarum? nam quid erat aliud quod inter Antonium et Dolabellam, impurissimos parricidas, foedere et fide sanciretur?
nec Lepidi societatem uiolare, piissimi hominis. tibi cum Lepido societas aut cum ullo, non dicam bono ciui, sicut ille est, sed homine sano? id agis ut Lepidum aut impium aut insanum existimari uelis. nihil agis — quamquam adfirmare de altero difficile est — de Lepido praesertim, quem ego metuam numquam; bene sperabo, dum licebit. reuocare te a furore Lepidus uoluit, non adiutor esse dementiae. tu porro ne pios quidem, sed piissimos quaeris et, quod uerbum omnino nullum in lingua Latina est, id propter tuam diuinam pietatem nouum inducis.
nec Plancum prodere participem consiliorum. Plancum participem? cuius memorabilis ac diuina uirtus lucem adfert rei publicae — nisi forte eum subsidio tibi uenire arbitraris cum fortissimis legionibus, maximo equitatu peditatuque Gallorum — quique, nisi ante eius aduentum rei publicae poenas dederis, ipse huius belli feret principatum. quamquam enim prima praesidia utiliora rei publicae sunt, tamen extrema sunt gratiora.
45
sed iam se conligit et ad extremum incipit philosophari: si me rectis sensibus euntem di immortales, ut spero, adiuuerint, uiuam libenter. sin autem me aliud fatum manet, praecipio gaudia suppliciorum uestrorum. namque si uicti Pompeiani tam insolentes sunt, uictores quales futuri sint uos potius experiemini. praecipias licet gaudia: non enim tibi cum Pompeianis, sed cum uniuersa re publica bellum est. omnes te di homines, summi medii infimi, ciues peregrini, uiri mulieres, liberi serui oderunt. sensimus hoc nuper falso nuntio; uero prope diem sentiemus. quae si te cum ipse recolueris, aequiore animo et maiore consolatione moriere.
denique summa iudici mei spectat huc ut meorum iniurias ferre possim, si aut obliuisci uelint ipsi fecisse aut ulcisci parati sunt una nobis cum Caesaris mortem. hac Antoni sententia cognita dubitaturumne A. Hirtium aut C. Pansam consules putatis quin ad Antonium transeant, Brutum obsideant, Mutinam expugnare cupiant? quid de Pansa et Hirtio loquor? Caesar, singulari pietate adulescens, poteritne se tenere quin D. Bruti sanguine poenas patrias persequatur? itaque fecerunt ut his litteris lectis ad munitiones propius accederent. quo maior adulescens Caesar, maioreque deorum immortalium beneficio rei publicae natus est, qui nulla specie paterni nominis nec pietate abductus umquam est et intellegit maximam pietatem conseruatione patriae contineri.
quod si partium certamen esset, quarum omnino nomen exstinctum est, Antoniusne potius et Uentidius partis Caesaris defenderent quam primum Caesar, adulescens summa pietate et memoria parentis sui, deinde Pansa et Hirtius, qui quasi cornua duo tenuerunt Caesaris tum cum illae uere partes uocabantur? hae uero quae sunt partes, cum alteris senatus auctoritas, populi Romani libertas, rei publicae salus proposita sit, alteris caedes bonorum, urbis Italiaeque partitio? ueniamus aliquando ad clausulam. legatos uenire non credo. bene me nouit, reliqui ueniant, proposito praesertim exemplo Dolabellae. sanctiore erunt, credo, iure legati quam duo consules contra quos arma fert, quam Caesar cuius patris flamen est, quam consul designatus quem oppugnat, quam Mutina quam obsidet, quam patria cui igni ferroque minitatur.
cum uenerint, quae postulant cognoscam. quin tu abis in malam pestem malumque cruciatum? ad te quisquam ueniat nisi Uentidi similis? Oriens incendium qui restinguerent summos uiros misimus; repudiasti: nunc in tantam flammam tamque inueteratam mittamus, cum locum tibi reliquum non modo ad pacem sed ne ad deditionem quidem feceris? hanc ego epistulam, patres conscripti, non quo illum dignum putarem, recitaui, sed ut confessionibus ipsius omnia patefacta eius parricidia uideretis.
cum hoc pacem M. Lepidus, uir ornatissimus omnibus et uirtutis et fortunae bonis, si haec uideret, aut uellet aut fieri posse arbitraretur? prius undis flamma, ut ait poeta nescio quis, prius denique omnia quam aut cum Antoniis res publica aut cum re publica Antonii redeant in gratiam. monstra quaedam ista et portenta sunt et prodigia rei publicae. moueri sedibus huic urbi melius est atque in alias, si fieri possit, terras demigrare, unde Antoniorum nec facta nec nomen audiat, quam illos, Caesaris uirtute eiectos, Bruti retentos, intra haec moenia uidere. optatissimum est uincere; secundum est nullum casum pro dignitate et libertate patriae non ferendum putare. quod reliquum est, non est tertium, sed postremum omnium, maximam turpitudinem suscipere uitae cupiditate.
50
quae cum ita sint, de mandatis litterisque M. Lepidi, uiri clarissimi, Seruilio adsentior, et hoc amplius censeo, Magnum Pompeium, Gnaei filium, pro patris maiorumque suorum animo studioque in rem publicam suaque pristina uirtute, industria, uoluntate fecisse, quod suam eorumque quos secum haberet operam senatui populoque Romano pollicitus esset, eamque rem senatui populoque Romano gratam acceptamque esse, eique honori dignitatique eam rem fore. hoc uel coniungi cum hoc senatus consulto licet uel seiungi potest separatimque perscribi, ut proprio senatus consulto Pompeius conlaudatus esse uideatur.
1
si, ut ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque cognoui, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex ea uictoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse cognossem, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum uestitum sine ulla dubitatione censerem. ante uero quam sit ea res quam auidissime ciuitas exspectat adlata, laetitia frui satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad uestitum confectae uictoriae reseruate.
confectio autem huius belli est D. Bruti salus. quae autem est ista sententia ut in hodiernum diem uestitus mutetur, deinde cras sagati prodeamus? nos uero cum semel ad eum quem cupimus optamusque uestitum redierimus, id agamus ut eum in perpetuum retineamus. nam hoc quidem cum turpe est, tum ne dis quidem immortalibus gratum, ab eorum aris ad quas togati adierimus, ad saga sumenda discedere.
atque animaduerto, patres conscripti, quosdam huic fauere sententiae quorum ea mens idque consilium est ut, cum uideant gloriosissimum illum D. Bruto futurum diem quo die propter eius salutem redierimus, hunc ei fructum eripere cupiant, ne memoriae posteritatique prodatur propter unius ciuis periculum populum Romanum ad saga isse, propter eiusdem salutem redisse ad togas. tollite hanc: nullam tam prauae sententiae causam reperietis. uos uero, patres conscripti, conseruate auctoritatem uestram, manete in sententia, tenete uestra memoria quod saepe ostendistis, huius totius belli in unius uiri fortissimi et maximi uita positum esse discrimen.
ad D. Brutum liberandum legati missi principes ciuitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conseruandi gratia consul sortitu ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem ualetudinis animi uirtus et spes uictoriae confirmauit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum uicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.
5
quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis, senatus consultis faciendis grauissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis uocando, nisi ut D. Brutus liberaretur? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una uoce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati uictus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed spei fructum rei conuenit et euento reseruari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut uim fortunae stultitia contempsisse uideamur.
sed quoniam significatio uestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras ueniam quae sunt a consulibus et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum uel madefacti potius duobus consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si ciuium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superauit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere uoltis dubitantis utrum in ciue an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis.
gratae uero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae uictimae, cum interfecta sit ciuium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus uir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt uicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim uitiis adfectos et talibus malos aut audacis appellare consuetudo solet.
bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus — quamquam ruit ipse suis cladibus — pestem, uastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declarauit in Parmensium calamitate, quos optimos uiros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum uel, si etiam di oderunt quos oportet, deorum.
refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore subierunt, easdem per uim laetantur aliis se intulisse. sed uis calamitosa est quam illis obtulerunt: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est uita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium uictam esse fateatur? qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.
10
si uero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas egestates latrocini sui concupiuit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diuiserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? grauius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc uolgari contentus uix sum, leuiore non utar.
itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Seruiliusque decreuerit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores appellem eos quorum uirtute, consilio, felicitate maximis periculis seruitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui uiginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos peruolgatusque tribuendus eis quibus etiam noui singularesque debentur.
an si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta — ita, inquam, hostium, quamuis hoc isti hostes domestici nolint — clarissimis ducibus supplicationum honorem tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ouantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?
is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac uerus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu ciuitatis datur. nam siue in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, siue uni gratias agebant, eo maius, siue utrumque, nihil magnificentius cogitari potest. tu igitur ipse de te? dixerit quispiam. equidem inuitus, sed iniuriae dolor facit me praeter consuetudinem gloriosum. nonne satis est ab hominibus uirtutis ignaris gratiam bene merentibus non referri? etiam in eos qui omnis suas curas in rei publicae salute defigunt, crimen et inuidia quaeretur?
scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an uero ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, euerterim, adflixerim, ipse exstiterim repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum qui crederet? Unde igitur ista suspicio uel potius unde iste sermo.
15
cum, ut scitis, hoc triduo uel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii ciues unum se in locum, ad illam curiam furiis potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum ciuitatis putabant. quod ut cum inuidia mea fieret et cum uitae etiam periculo, famam istam fascium dissipauerunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea uoluntate factum, tum in me impetus conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset uestrum omnium consecuta. quae res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius huius sceleris fons aperietur.
itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium uellet, una uoce cuncta contio declarauit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusue horis optatissimi nuntii et litterae uenerunt: ut idem dies non modo iniquissima me inuidia liberarit sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.
haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim — male enim me cum ageretur, si parum uobis essem sine defensione purgatus — quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium ciuium uirtutem imitatione dignam, non inuidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus solebat, multis apertus cursus ad laudem. Utinam quidem illi principes uiuerent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inuiti uidebant! hoc uero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare uideam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum spe tum timore moderari?
quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si uitiis cum uirtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in uiris fortibus uirtus uirtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me uincas, ipse pessime senties? aut, si ad me bonorum concursum fieri uidebis, ad te improbos inuitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetiui, quid tandem mihi esset optatius? ego enim malis sententiis uinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.
haec populum Romanum uidere, animaduertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde homines de quoque ut quisque mereretur iudicarent? Ut enim de uniuerso senatu populus Romanus uerissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, auent audire quid quisque senserit: ita de quoque ut quemque meritum arbitrantur existimant.
20
memoria tenent me ante diem xiii. Kalendas Ianuarias principem reuocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam inuigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore uerae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;
idem P. Uentidium, cum alii praetorem, ego semper hostem. has in sententias meas si consules discessionem facere uoluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet uerum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes uerbis notari, sententiis nostris hostis iudicari.
antea cum hostem ac bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus. supplicationem modo qui decreuit, idem imprudens hostis iudicauit; numquam enim in ciuili bello supplicatio decreta est. decretam dico?
ne uictoris quidem litteris postulata est. ciuile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos uoluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis mentio nulla. graue bellum Octauianum insecutum est: supplicatio Cinnae nulla uictori. Cinnae uictoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Seruili, num misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione uoluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae uero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim ciuis pugna illa sustulerat quibus non modo uiuis sed etiam uictoribus incolumis et florens ciuitas esse posset.
quod idem contigerat superioribus bellis ciuilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conseruationem ciuium nouo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. quod ergo ille re, id ego etiam uerbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam deuicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico.
25
quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum uirtutis atque uictoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et uisceribus auertit. Unius autem diei quot et quantae uirtutes, di immortales, fuerunt!
princeps enim omnium Pansa proeli faciendi et cum Antonio confligendi fuit; dignus imperator legione Martia, digna legio imperatore. cuius si acerrimum impetum cohibere Pansa potuisset, uno proelio confecta res esset. sed cum libertatis auida legio effrenatius in aciem hostium inrupisset ipseque in primis Pansa pugnaret, duobus periculosis uolneribus acceptis sublatus e proelio rei publicae uitam reseruauit. ego uero hunc non solum imperatorem sed etiam clarissimum imperatorem iudico qui, cum aut morte aut uictoria se satis facturum rei publicae spopondisset, alterum fecit, alterius di immortales omen auertant.
quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque uirtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex ueteranis docuit hoc proelio militibus eis qui Caesaris beneficia seruassent senatus populique Romani carum nomen esse. his uiginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iouis optimi maximi ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae uitae sanguinique imminentis prostrauit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaueribus parricidarum cum paucis fugientem uidit Antonium!
an uero quisquam dubitabit appellare Caesarem imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem uirtute superauit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris uisa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam spem eius nominis deferebamus; quod cum est consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobauit. hic ergo adulescens maximi animi, ut uerissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum uirtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conseruata.
decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis uerbis consequi potuero, complectar ipsa sententia. est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renouanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.
30
atque utinam, patres conscripti, ciuibus omnibus soluere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata reddemus. sed id quidem restat, ut spero, uictoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari uidemur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum uirtutem memoria prosequi qui pro patria uitam profuderunt.
quorum de honore utinam mihi plura in mentem uenirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad uirorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem uirtutis gloriam consecuta est. quarta uictrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa uictoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita pro patria est potissimum reddita!
uos uero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, uos huic urbi genuisse uideatur. in fuga foeda mors est; in uictoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis etiam ad inferos poenas parricidi luent; uos uero qui extremum spiritum in uictoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. breuis a natura uita nobis data est; at memoria bene redditae uitae sempiterna. quae si non esset longior quam haec uita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?
actum igitur praeclare uobis cum, fortissimi, dum uixistis, nunc uero etiam sanctissimi milites, quod uestra uirtus neque obliuione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta esse poterit, cum uobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a uobis maxima accepimus! uos ab urbe furentem Antonium auertistis; uos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, diuinae uirtutis testes sempiternae, numquamque de uobis eorum qui aut uidebunt uestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione uitae immortalitatem estis consecuti.
sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis ciuibus monumenti honore persoluitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla uirtutis; coniugibus quod eis uiris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic uirtutis similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum sententiis nostris consultisque possemus, uel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et uaria impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara uirtutis.
35
quam ob rem maximum quidem solacium erit propinquorum eodem monumento declarari et uirtutem suorum et populi Romani pietatem et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum uirtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea uiuis uictoribusque cumulate, cum tempus uenerit, persoluenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.
sed ut aliquando sententiam complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique uirtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela uersaretur, uolnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,
cumque C. Caesar pro praetore, imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum uirtute, imperio, consilio, grauitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque seruitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conseruarint dimicatione et periculo uitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter amboue, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia puluinaria constituat:
cumque uirtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum, cumque legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut plurimos caederent caderent non nulli, cumque sine ulla retractatione pro patria uitam profuderint; cumque simili uirtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiuerint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter amboue, si eis uideatur, eis qui sanguinem pro uita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem pecuniam dare, attribuere, soluere iubeant, ut testetur ad memoriam posteritatis sempiternam scelus crudelissimorum hostium militumque diuinam uirtutem, utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea soluantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si uiui uicissent qui morte uicerunt.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.