Library › Latin: History › Adversaria
These notes, presented as the miscellaneous jottings of Liutprand of Cremona, consist of short entries on the history, geography and church history of Spain. Entries in the sample distinguish two cities called Legio, León and Benavente, explaining their episcopal dependence; describe the Aquae Quintianae in Galicia with a spring that ebbs and flows like the ocean, named by a praetor Q. Metellus; and give a series of claims about early church history, such as that Natalis of Toledo addressed the first council of Arles, that the primacy of Toledo was declared at Nicaea with the help of Hosius, and that Athanasius came twice to Córdoba.
Liutprand never wrote such a work. The Adversaria belong to the false chronicles that appeared in Spain around 1600, generally ascribed to the Jesuit Jerónimo Román de la Higuera, which invented ancient evidence for local saints, bishoprics and traditions. They influenced Spanish church history for generations until they were exposed by critics such as Nicolás Antonio. They are a significant document of early modern forgery and of the search for prestigious origins, but they are not a source for the periods they describe.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 136, Parisiis 1853), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · History
Adversaria
Pseudo-Liutprand · every word parsed
1
Duplex Legio: altera dicta Septima, Gemina, Pia, Felix, quae Gothis flos ciuitatum est; et haec fuit regia sedes, episcopalisque, nulli subiecta pontificum Hispanorum, praeterquam Romano papae. Altera, quam Urbicus fluuius lambit, et Benauentum dicta: haec paruit episcopi Asturicensi ( modo paret Ouetensi ); haec dicta Legio Urbica.
Legio Gemina, sedes episcopalis, paruit Bracarensi ad tempora sancti Lucii papae, qui creditur exemisse Legionensem episcopum a Bracarensi, quia contra uicinum Basilidem Asturicensem episcopum lapsum, mirabiliter dictis, scriptis factisque laborarat.
Aquae Quintianae in Gallaeciis Lucensibus (quarum meminit Ptolemaeus recensens hos populos) sunt in monte Tebiceio fons quidam, qui fluit ac refluit, et fluctus habet instar Oceani, prope fluuium Loriam (uulgo Lor ): quem cum uidisset Q. Metellus praetor, ante Christi natalem anno 140 miratus, ei proximoque oppido nomen imposuit, uocauitque Aquas Quintianas. Fluuius Loria uisus prope labitur in Simliam [ al., Silum] flumen.
Aera DCCCLXUIII a natiuitate Domini 830, uixit sanctissima uirgo Lumbrosa ex oppido Cea, quae frequentabat paroeciam in diruto monasterio sanctorum martyrum Facundi et Primitiui cum Muzarabibus Christianis in magna uitae sanctitate. Iacuit in illa paroecia, donec per Alfonsum regem reparato monasterio; illuc ea translata est. Obiit non multo prius reparatione. Frequentantur eius reliquiae maxima populi ueneratione; colitur die 1 Nouembris; iacet in tumulo super duas columnas.
5
Carthagine Spartaria sanctus Constantinus confessor, uir clarissimus, multorum uirtutum gloria clarus, migrat confessor sub Ualeriano 11 die Martii. Eodem die passio sanctorum martyrum Heraclii et Zozimi passorum pro Christi fide ibidem.
Dum transirem Pyrenaeum in confinibus Hispaniae, reperi quod S. Felix colitur in ciuitate Spalatensi, uel Ispalensi; qui missus ab Hispanis episcopis huc, praedicansque Euangelium, sub Diocletiano martyrium consummauit XII Kal. Iunii. Sunt qui putant hanc eamdem ciuitatem esse Spartulacensem; non recte ii: nam in oppido Anzanego [ al., Onzanego] sanctus episcopus et martyr colitur. Hic Felix creditur fuisse qui cum aliis tredecim episcopis confessoribus interfuit concilio nationali Illiberitano, et praefuit episcopus Accitanus; missus uero ab Hispanis episcopis, propter feruentem eius charitatem, prudentiam, scientiam et leporem, ad confirmandos in fide populos Hispanos, iuitque ad Celtiberos Uascones, et Pyrenaeum accolentes.
S. Patricius, qui celebratur XUII Kalend. Aprilis, non fuit episcopus Aruernensis; sed creditur Malacitanus, qui interfuit concilio Illiberitano: postea, dum iret alio, uenit Aruerniam, et obiit.
Heracleae in Hispania, quae ciuitas Calpe dicitur, passionis recolitur triumphus S. Ianuarii Sarabriensis [ al., Salariensis, et Salernensis] episcopi cum sociis, 7 Ianuarii: cuius meminit Dexter, aitque passum sub Diocletiano. Fuit episcopus, qui interfuit Illiberitano.
Quam Latini Murciam, Gotthi uocauerunt Bigastrum, Mauri Acatha, anno 900, ut coniicitur. Uenit illo episcopus Bergarae Thyestes, et mortuus est, iacetque ibi [ al., estque martyrizatus ibi].
10
Melantius, uel Melanius, natus in maiori Britannia, uenit Romam, et a sancto Stephano missus Rothomagum, ibi aliquantulum temporis episcopale munus exercuit: post, nescio qua causa, uenit Athenas, et cum Sixto pontifice uenit Toletum, ubi successit in episcopali sede Palmatio, uel Paulato. Interfuit concilio Illiberitano, post anno 305 uenit Rothomagum, et in 310 sanctissime mortuus est, ibique sepultus XI Kal. Nouembr.
Uillae Cassinae, quam Mauri uocauerunt Uillam, Castin, in confinibus Carpetaniae, S. Nicasius, primus episcopus Rothomagensis, cum sociis patitur XI Octobris sub Domitiano, dum ibi praedicat: misit Fescenninus, iussu [ al., misso Fescennino, iussu, etc.] Domitiani, qui eos in Hispania occideret.
Anno Domini 302 Constantio Chloro et Galerio Maximino Caesaribus, coss. quartum, die 3 Aprilis, die Ueneris sanctae, uel passionis Domini, per totum orbem indicitur persecutio, et anno 16 Melantii Toletani pontificis, iisdem consulibus, mense et die, diruta est Ecclesia Toletana B. Mariae uirginis Assumptionis, a sancto Elpidio erecta, et a B. M. Marcello spatiis ampliata; solo aequata est a [ legi uidetur Teucris, sed libenter legam Duumuiris], iussu Diocletiani sub P . . . Daciano Hispaniae praeside, qui demolitioni praefuisse dicitur. Ex tunc creditur per orbem sacra synaxis fieri solita in speluncis, ut Romae in coemeteriis, Augustobrigae (quae dicitur a Mauris Cobisa, in fine Carpetaniae) in antro, Toleti in spelunca, quae uulgo dicitur Herculis, opere Romano, Libanae in Celtiberia in speluncis, quas a cauitate foratas uocant, et sic in aliis antris.
Dici non potest, quanta deiectio Christianorum animis accesserit hac demolitione et librorum incensione. Toletanos libros loco tuto posuit sanctus uir Melantius, et animabat Christianos ad tolerantiam cruciatus. Durauit demolitio sexdecim annos, donec anno 318 lex data est a Constantino, qua iussit restitui bona, fundos, solaria sanctis ecclesiis. Tunc reparata est S. Mariae de Columna matrix orbis ecclesia, cuius imaginem et columnam Christiani absconderant, iuuante Ualerio episcopo, et Uincentio archidiacono. Toleti restituta est ecclesia Assumptioni sanctae Dei Genitricis dicata; et denuo [ al., de nouo] sanctae Leucadiae recens martyri, ciui et patronae, altera.
Non praetereundum est in iisdem aduersariis meis, Camerinum, uel Marinum, uel Tamerinum, Toletanum pontificem, ad Sardiniam delatum cum aliis, adhuc durante persecutione Diocletiani 21 Augusti passum.
15
S. M. Pomponius Ianuarius episcopus Salariensis [ al., Sarabriensis, uel Salanensis] fuit uir consularis, interfuitque, ut dictum est, concilio Illiberitano; praedicansque in Heraclea ciuitate freti Herculei, per dira tormenta cum sociis pro Christi fide triumphauit.
S. Uitalis, quem a fonte baptismatis sustulit sanctus Sebastianus, e Thermeda in Carpetanis Romam miles profectus, relictis filiolis, Iusto et Pastore, Complutensibus, 3 [ Lege 2, ex Mart. Rom. 2 Iulii ] mensis Iulii anno 290, prope Paduam [ al. Capuam] passus est.
Nicomedae passus est in persecutione Diocletiani sanctus Flauius Antiochenus, uir consularis, et episcopus Illiberitanus [ al., Illitercitanus], qui concilio interfuit Illiberitano habito anno 299, uel circiter: qui negotiorum grauium causa Nicomediam delatus, cum fratribus Augusto et Augustino 7 Maii martyrium passus est.
Anno 313 Constantino et Licinio Augustis, consulibus tertium, sub Melchiade papa coactum est Toletanum concilium uniuersale totius Hispaniae, praeside Camerino, uel Tamerino, uel Marino Toletano: interfuit Leontius Bracarensis, Benedictusque Tarraconensis [ al., Tabelonensis], Sabinus Hispalensis, Marcus Emeritanus; et alii complures episcopi sancti; mittunt conciliarem epistolam ad Melchiadem, quibus ille respondit.
Turibius notarius S. Leonis, archidiaconus Tudensis, succedit Ceponio episcopo Tudensi; moritur uero UI Kalend. Nouembr. transflatus anno [ al., aera] 528. Is autem fuerat antea Tudensis [ al., Iracensis], cum scripsit Idito.
20
Concilium primum Bracarense [ al., Emeritense] habitum est Bracarae, nondum ea parte Gallaeciae quae est a Compostella in potestate Sueuorum, habitum anno 3 Richilanis, 2 Sueuorum regis, Idibus Martii, aera 481. Pancratius aerumnis confectus moritur anno 444; successit illi in sede Bracarensi Balconius uir pius, et zelo Dei plenus.
Praedicationibus sancti pontificis Balconii et aliorum episcoporum, pullulantibus erroribus Priscilliani, Gallaeciamque uastantibus, Reciarius fit ex gentili Christianus, et mirifice fouet Ecclesias, et catholicos, quibus publice praedicatur fides catholica; et dat facultatem cogendi concilium ad Aquas Celenas ueteres, uti dictum est.
Fluminis Tenedi aquae, praesertim prope Guardiam oppidum, qua flumen labitur in Oceanum, quia lutulentae sunt, et coenosis impeditae uadis, Celenae dicuntur quasi nigricantes, et Hispanorum more oppido nomen dedere, ut alias Sucro, Uaccaea, et Eminius.
Uarada municipium est antiquum Carpetaniae, in uia Toleto Complutum sic: Toleto Illescam XXIIII M. P., Titultiam M. P. M., Uaradam UIII M. P. M., Complutum XXX M. P. et uiam Uarada Segouiam f. c. [ id est facere curauit] M. Fuluius Nobilior proconsul. Hic, scilicet Uaradae, recolitur memoria Nerei, Saturnini, et 365 martyrum, qui erant in aestiuis in hoc municipio sub persecutione Diocletiani, passorum 16 die Octobris. Crediderim hos passos Cluniae, et reliquias aliquas illinc huc allatas, et ibidem aliquot annis in Hibernis [ al., Titulia uel Tulliani] uixisse concorditer.
Muris, oppido in Gallaecia, in populis Tamaricis, ubi ex mari exundantique flumine fiebat peninsula, de qua Plinius lib. IU, cap. 20, sanctus Theodorus monachus cultus est, uita miraculisque clarus, 2 Aprilis.
25
Ouetum (quae prope Lucum Asturum, ciuitatem regiam, et quae sub Sueuis continet se Lucum Augusti; et in quo Luco Asturum, sub rege Theodomiro Sueuorum, habitum est concilium nationale Sueuorum) tempore Maurorum allata est arca Toleto cum reliquiis plurimis, et cappa, qua beata Uirgo donauit sanctum Ildefonsum [ scriptum erat Elephonsum] Toletanum antistitem, quae fuit candidissimi coloris, et corpora sanctorum Asturii, cognomento Serrani, et Iuliani, Toletanorum episcoporum.
In Gallaeciae ciuitate, Luco Augusti, memoria sanctorum martyrum Procli et Hilarionis sub Traiano passorum; quorum reliquiae et Acta alio translata dicuntur.
Floret memoria sanctitatis, apud Lucum Augusti, sancti pontificis Odoriis [ al., Odornis], qui reparauit hanc ciuitatem et ecclesiam, et illi sedem restituit anno 744, annis 27 post uastationem huius ciuitatis; moritur post sanctissime.
Achartae uel Murciae mansit episcopus, et templum ecclesiaque [ al., Arcisa] tempore Maurorum.
Ante Hispaniarum uastationem a Mauris, in ecclesiis cathedralibus eucharistia semper patens erat. Quam consuetudinem seruarunt antiquae Ecclesiae, ut Toletana, Bracarensis, Lucensis, et aliae, quae non captae a Mauris, sed uel desertae uel admissae. . . . In aliquibus Ecclesiis, ubi frequentissimi Saraceni degebant, et Ecclesiae erant debiles, id aliquando fiebat, sed raro.
30
Uia Antonini Emerita. Augusta Caesaraugustam, sic: Castra Iulia, uel Trogilium (posterius nomen retinent Mauri) M. P. M. XUII, Lacippeam XL M. P., nunc Madrigaletum [ al., Mudragae]; Laucianam [ al., Leucipam] XXIIII M. P. M. Uillare Pedrosi Mauris; Augustobrigam M. P. M. XXII Caleram; Toletum M. P. M. LU [ al., LUII].
Itinerarium, quod Antonini Augusti nomine circumfertur, mire corruptum est, additis et subtractis mansionibus non paucis: primo coeptum sub C. Caesare, productum sub Augusto, positis tantum nominibus locorum sine milliarium numero; post addita sunt milliaria ab Antonino, et ob id illi tributus est labor, qui alioqui plurium fuit; addita nomina; ut Constantinopolis, Maximianopolis, Diocletianopolis, quod est signum, tunc ultimam manum operi fuisse superadditam.
Cum Lusitaniam pertransissem, publica Saracenorum fide, uidi non longe procul Aeminio, in Campo Osensi, uetus et miraculosum stagnum, quod tot fecit miracula, et ecclesiam stantem, anno 942, conueni sanctum senem Heronium Bracarensem pontificem in Bracarae [ al., Concherae] ruinis, cum suis ouibus, officio sancti pastoris fungentem, et Aeminii sanctum uirum Gundisaluum, quem audiui post aliquot annos successisse Heronio.
Ego Chronicon meum, quod miseram Regimundo [ al., Tractemundo], etiam transmisi (partem illius) Heronio Bracarensi seni pontifici sanctissimo, et scripsi illi sequentem epistolam:
33·2
« Sanctissimo Patri, et eminentissimo papae HERONIO, meritissimo Bracarensi archiepiscopo, LUITPRANDUS Toletanus subdiaconus debitam offert obedientiam, et salutem ac felicitatem aeternam precatur.
33·3
« Efflagitasti a me seruulo tuo frequenti pene conuitio (sanctissime Pater, et eminentissime papa) quod pro tua in me praestantia iustius imperare potuisses, ac pro mea in te meritissima obseruantia ad nutum ego parere debuissem cum inuisi S. Iacobi Zebedaei filii, doctoris et apostoli nostri, sacra ex uoto limina, ut pleraque Lusitaniae Gallaeciaeque celebriora loca, et in primis sanctissimi doctoris, martyris et apostoli Petri, primi eiusdem apostoli discipuli, primique Hispanorum martyris, aedem sacram, ac admirabiles reliquias, a te tuisque ministris Bracarae Augustae tecto perhumaniter exceptus sum. Tunc cum sermonem facerem opusculorum meorum, et inter illa continuationis chronici mei ducti ad annum 960 ad Chronicon L. F. Dextri, et M. Maximi Benedictini monachi, sapientissimi poetae, episcopi Caesaraugustani plane sanctissimi; tunc iniecta est tibi cupido uidendi litteras meas; quia uideras Dextrum et M. Maximum, et studiis sanctarum Scripturarum, et legendis nostrarum rerum historiis solabaris labores prolixae et insuauis captiuitatis inter Mauros. Promisi statim misurum partum meum, uel potius abortiuum fetum, maluique qualemcunque tibi castigandum, quam nullum mittere, satius ducens parere comiter imperanti, quam reluctari comiter efflagitanti. An placiturum sit hoc meum obsequiolum, prorsus ignoro: si fuerit ingratum, tu uideris, qui iussisti; sin placeat, caeteros annos, quos addideram, tibi mittam. Uale, sanctissime papa, et sanctum tuum, licet pauperculum, senatum fidelium, et ministros in primis clerumque saluta, qui uersantur inter lupos ut oues mansuetae, ac barbarorum carnificinae in singulis horis subiacent, ferentes continuas iniurias maledictaque a Saracenis; quorum gladius eorum impendet ceruicibus. Sanctus senex Ioannes seruus Dei; Toletanus antistes, multum te salutari iubet; ac iniunxit mihi, ut de te scirem, an eius epistola encyclica in tuas manus uenerit. Iterum et tertio uale. Toleto, IU Idus Octobris, aera DCCCCLXXXI. »
Fluuius Sucro diuidebat Oretanos occidentaliores ab orientalioribus Bastetanis [ al., orientales ab occidentalioribus]: et in Antonino populi Saltiga, et Putealia, sunt Bastetanorum in hac uia populi.
35
Uia sic ordinatur in codicibus castigatioribus. Saltiga XUI M. P.; Putealia XXXII M. P., prope Paracuellos; Uallem longam XL M. P.; Branchales modo dicitur oppidum, unde eius principium sumitur: Urbiacam XXUI [ al., Terbitium XXU] M. P. (Mauri Arbecam uocant); Allaborcium XXU M. P.; Argiriam UI M. P.; Carenas, uel Callete M. P. M. XX, Carinenam, sermone Maurorum Longares M. P. M. UII; Caesaraugustam M. P. M. XXUI, Zaragoziam uocant.
Iulianus Lucas, auctor Graecus, Toletanus diaconus, refert Graecos, cum uenerunt in Hispanias, in Bastetanis condidisse oppidum dictum Dicaearchia, uel Puteolos, aut Putealia, quod Mauri diruerunt; postea uenisse Campaniam [ al., Carpetaniam], et alterum condidisse huius nominis.
Sancta Potamioena, ciuis Putealiensis in Bastetania, filia M. Aurelii Decimi, praefecti legionis Septimae, Geminae, Piae, Felicis, et S. Quintiae Marcellae; soror Caeciliae Quintiae, quae nupsit Druso Ualerio Caeliano Ualentiniano; et isti fuerunt parentes M. Aurelii Ualentiniani praesidis prouinciae Hispaniae Citerioris; constant haec ex inscriptionibus.
Paracuellos dicitur, quasi παρα κολεν. Cole a Mauris dicitur Almodouar.
Albacetem, oppidum Bastetanorum, condiderunt Cilices in Hispaniam uenientes a regione Cetide. Uocant Mauri hunc locum Albacete, corrupte.
40
Arbucarae in Celtiberia S. Papii martyris, qui uariis tortus cruciatuum generibus, tandem datis ceruicibus occubuit IU Kal. Iulii anno 503, sub Diocletiano et Maximiano imperatoribus, praeside Hispaniae P. Daciano, ibique eius memoria celebris est.
Aetate parentum meorum anno Domini 923, Martii 26, passa est martyrium uirgo sanctissima Eugenia, filia Christianorum Muzarabum in municipio Uticensi, quod in Conuentu Cordubensi uocarunt Marmoleios, iussu regis, et Miramolini Abderramenis, ferocissimi tyranni, fidei Christianae causa; et post carceres et supplicia, datis ceruicibus, martyr effecta est sub Blasio Toletano pontifice, Cordubensi N. honorifice sepulta est cum uersibus acrostichis in marmore caelatis. Mirifice culta est, et erat in Oueto; Toleti et Gallaeciae colebatur.
Huius sanctissimae uirginis et martyris Hispanae reliquiae delatae sunt ad uarias Hispaniarum partes; ubi conditae sunt illi ecclesiae.
In tabulario sanctae Iustae reperi carmen hoc compositum a domino Blasio Toletano praesule, praestantissimo illius saeculi poeta:
43·2
Eugenia hoc posita est tumulo celeberrima Uirgo,
43·3
Sanguine quae Christi est testificata fidem.
43·4
Purpura quam decorat candenti sacra [ al., infecta] colore,
43·5
Laurea et exornat cui duplicata caput.
43·6
Multa tulit, sed plura refert ex hoste trophaea
43·7
Uictrices lauros aether et ipse canit:
43·8
Miratusque canet uentura in saecula mundus,
43·9
Dum steterit tellus pondere fulta suo.
43·10
Toletum tibi, diua potens, tibi Corduba felix
43·11
Patria, mansurum porriget usque decus.
43·12
Totaque iam refert parentum [ al., Tricensis] Ecclesia laudes,
43·13
Praecipue indigeti soluet Ibera suae.
43·14
Morte paras uitam, penetras quoque funere coelos,
43·15
Uulneraque ad superos expediere uiam.
43·16
Supplicibus te pande piam, portumque salutis:
43·17
Diua doce miseros, diua tuere reos,
43·18
Quod patimur sat triste iugum, sit causa coronae:
43·19
Blasius hoc praesul carmine te celebrat.
43·20
Toleti memor esto tui, ueterisque tuorum
43·21
Maiorum sobolis: iam tua regna tege.
43·22
Eugeniam sequeris Pelagi, fortissime martyr:
43·23
Moribus assimiles estis, et igne pares.
43·24
Efferus Abderamen Almanzor credidit ambos
43·25
Perdere; utrumque tamen morte sub astra para [ l. rapit]
43·26
Uos eadem fortasse grauat custodia uinctos
43·27
Compede, tum uinclis, tum pietate pares.
43·28
Quos ibi sermones seritis de morte ferenda,
43·29
Pro pietate semel, proque pudore simul?
43·30
Eugenia, o Pelagi, tibi sit noua causa coronae;
43·31
Illa necem patiens te docet esse uirum.
43·32
Post cuius, testare fidem, uestigia constans:
43·33
Illa tuo capiti serta nec una locat.
43·34
Gaudetis super astra duo de morte subacta,
43·35
Nomine uelletis plura tulisse Dei.
43·36
Uos rosa, uos decorant candentia lilia testes;
43·37
Hinc rubor, hinc candor tempora uestra tegit.
43·38
In terris patria haud similis; tamen una duobus
43·39
Patria communis regia celsa Dei.
43·40
Gaudete, o pugiles, memoresque estote clientum,
43·41
Quos dubia exercet pugna, grauatque metus.
43·42
Praesentes igitur populis pugnantibus este:
43·43
Si nos aspicitis, uincimus et fruimur.
43·44
Si uincemus, erit palmae pars maxima uestra:
43·45
Gloria nostra simul, gloria uestra fiet.
Obiit sanctissima uirgo et martyr Eugenia UII Kalend. Aprilis, feria quarta hebdomadae dictae in Passione: quam post duos annos assequitur sanctissimus iuuenis Pelagius, ut creditur, natione Gallaecus, qui ducem et magistram habuit ad martyrium sanctissimam Eugeniam aera DCCCCLXI, anno duodecimo Abderramenis, huius nominis quarti dicti, cognomento Almanzoris; egira uero CCCXII. Saeuissimus fuit hic imperator, et multas in Christianos edidit strages, ac fidei Christianae fuit hostis infensissimus. Sunt qui credant tunc occisam Toleti Mariam seruam Dei.
45
Queritur sanctus pontifex Innocentius I, in epistola ad episcopos Hispaniae Toleti congregatos ad concilium, quod ex iurisperitis et causidicis fierent episcopi, ut quidam Fl. Rufinus consul cum Flauio Eusebio [ al., Cuselio] anno 347 fit episcopus anno 360 in Hispania, et Gregorius ex praefecto praetorio Galliae episcopus Illiberitanus: et, licet fuerint ambo uiri sancti et uitae laudabilissimae, pontifex fieri prohibet.
Sunt qui dicant sanctam Theclam Iconii natam, primam Pauli discipulam, eiusque praedicatione conuersam, natam patre Hispano Celtibero, matre uero Iconiensi gentili durissima.
Anno tertio Sisenandi, sub Audace Tarraconensi pontifice, arca per mare Mediterraneum, angelo duce, deuecta est Tarraconem cum parte corporis sanctae Theclae uirginis et martyris, discipulae S. Pauli, cum inscriptione intus reperta, quae significabat hoc: Anno 633 excepta est cum ingenti gaudio praesulis et ciuium; ac res scripta per epistolam ab Audace praesule regi Sisenando, miram Hispaniae laetitiam attulit. Sub captiuitate Maurorum anno 960, cum ego illac transiui, sedulo custodiebatur in captiuitatis medio, permittentibus Saracenis, a catholicis Muzarabibus.
Et ad preces illorum qualecunque carmen lusi, quod et eis porrexi.
48·2
Diua potens superas inter numeranda cohortes,
48·3
Prima ex femineo martyr opima choro,
48·4
En patriam repetit tot iam uoluentibus annis,
48·5
Et Laletanum sospitat illa solum.
48·6
Transmittit pelagus supero praeeunte ministro,
48·7
Paret et imperio uentus et unda suo.
48·8
Ex Celtibera genitor fuit urbe profectus;
48·9
Illeque quos deamat filia Thecla fouet.
48·10
Ecce Luitprandus iam non nouus incola terrae
48·11
Hispanae, externam carmine laetus adit.
48·12
Accipe, quae supplex tibi, uirgo, carmina sacrat:
48·13
Pectore, pro templo, te quoque, diua, tegit.
48·14
Felix aduentus tuus est et laetus Iberis;
48·15
Est nihil ulterius Tarraco quod cupiat.
48·16
Te ueniente salus uenit, et sanctissima tecum
48·17
Imponit uotis amplius illa modum.
48·18
In tempore Muzarabum erat Ecclesia Tarraconensis S. Thecla uetus.
Sucro fluuius nascitur in Hispania in monte dicto Megarutula; quem Saraceni uocant corrupte Mogarruta, non procul a Turia, dicto etiam Ibero minore, a Mauris Guadalimar [al., Guadalauiar ], quasi diceres fluuium aquae crudioris [al, candidae ]: transit per urbem cognominem, dictam a Mauris Concham, a Malacha Celtiberorum urbe, dicta a Saracenis Malca, et a montibus qui Sagunto impendent: quam ciuitatem Carthaginenses demoliti, reaedificantes Carthaginem Edetanorum uocauerunt, Itaque fluuius hic Sucro in pelagus Mediterraneum excursat [ al., exundat]; non procul est a dicta Carthagine, et fluuio Ibero minore.
50
Duplex est Segueda: altera caput Bellitanorum in Celtiberia, a Mauris dicta Borgia; altera in Areuacis, dicta Baleranica a Saracenis. Titios populos Thaust uocauerunt Saraceni, sicut Bisgorgitanos Gobia in ripa Iberi, ubi Caesaraugusta. Ad Dertosam sunt plusquam triginta populi Romani.
Axeniam ciuitatem in Aristis [ al., Anstis] populis, uocant Saraceni Xixenam.
Colendam ciuitatem, Maluendam Mauri uocauerunt, illius colonia immunis.
Belsa post Oriola est dicta.
Ocile, ubi mercatus fuit Hispanorum Areuacorum, decurtato uocabulo corruptoque, Mauri uocant Ciria (ab Ocili, Cilia prius) et adhuc corruptius, Cinar.
55
Confluentia finis Arouacorum est Uillanoua, in confluenti fluminum Arlanzae et Arlanzonis, quae ibi iunguntur.
Ciuitates has in Areuacis sitas, et in Celtiberia, Pallantiam, Berlangam Mauri uocauerunt; Calagurrim, Caleruegam; Sigedam, Caias; Lauronam, Uarzones.
Ausa, uel Ausona, in populis Ausetanis est, tempore Maurorum dicta Manresa, sicut Egara, Beseda, uel Bosque de Malatesta [al., Malatosca. Uide n. 68].
In conciliis Toletanis alius fuit episcopus Castulonensis, et Castellanus; in Castellanis Castellum caput fuit: quam urbem Mauri uocant Seselu. In tertio Toletano concilio confirmat Froiselus episcopus Castellanus, alius ab episcopo Castulonensi, qui ibi confirmat.
S. Maginus, alias Maximus, passus est UIII, M. P. a Tarracone in monte Palfuriano, 25 Augusti, sub Diocletiano, praeside Hispaniarum Daciano, anno 302. Fuit ciuis Tarraconensis; egit uitam eremiticam.
60
Palfurius Sura, uir senatorius, amicusque Martialis, in senectute creditur sub Claudio fuisse Tarraconensis praetor, et prope Tarraconem oppidum a suo nomine condidisse Palfuriam, a Mauris post corrupta uoce Bufagrana.
Corpus sancti Sigismundi regis Burgundiorum et martyris, ablatum ab urbe Sedunc, ad tractum Barcinonensem creditur delatum, et in monte Tesbiade depositum: quem montem Mauri uoce decurtata uocant Monseue.
S. Saluius episcopus Ambianensis, et martyr, creditur allatus prope Barcinonem ut S. Ualentinus episcopus et martyr (quem alii faciunt Interamnii Flauii in Hispania episcopum, alii autem Italum, Romae passum sub Traiano imperatore) ad monasterium quoddam prope Rubricatam urbem: nunc Manresam dicunt. Alii putant huius urbis Interamnii fuisse confessorem episcopum.
Reliquiae S. Baudelii diaconi et martyris Nemausensis [ al., Mamausensis], sub Iuliano passi pro fide, delatae sunt Rodam (ciuitatem maritimam prope Indigetes) et Toletum: quae post delatae sunt in arca sacra Ouetum.
Septimo Septembris passa est sancta uirgo et martyr Regina apud urbem Alisiam, in confinibus Lusitaniae et Carpetaniae, sub Olybrio praefecto Hispaniarum, sub Diocletiano: cuius reliquiae delatae sunt sub Saracenis ad territorium Augustodunense. Mauri urbem Alisiam uocauerunt Alixam.
65
Mauri creduntur esse depopulati ciuitatem Egaram, olim sedem episcopalem, quae tempore Gotthorum ciuitas fuit amplissima; cuius ruinae in Laletaniae fine uisuntur prope ciuitatem Basim, et exortum fontesque fluminis Clodiani, sic a nobili Romano Clodio uocati. Habet terminos Bordel dictum Burdus, Palada, nunc Paladera, Montesam, montem magnum, Tespiadem, et Pouellam, ut nunc nomen habet.
Bentas Sualdi pro Emilianae Montesano facta est ante 1, Toletum.
Lugodini in Lusitania, quam urbem uocauerunt Mauri Uitigodinum, S. Iustus, ut creditur, episcopus Egarensis, qui concilio Egarae congregato subscripsit, et Amicus episcopus.
Quam urbem uocauerunt Gotthi corrupte Egaram, uocauerunt Latini Basedam in Castellanis; cuius meminit Ptolemaeus .
Aera Caes. 759 Ioannes Egarensis, destructa ciuitate sua, uix euasit; senex et confectus senio, peregre profectus est alio.
70
Antiquissimus est episcopatus Basedensis: nam S. Fructuosus, episcopus Tarraconensis et martyr, prius creditur fuisse ciuis et episcopus Basedensis, et inde translatus Tarraconem, ubi martyrium obiit illustrissimum.
Froiselus, episcopus Castellanorum, interfuit tertio concilio Toletano: huc, ex Dertosana sede, iussu regis gloriosissimi Recaredi translatus.
Apud Castellum Milledunum in Castellanis, a Mauris dictum Milloz corrupte, S. Leonis episcopi et confessoris (ut creditur Egarensis) miraculis clari.
Sunt qui credant hunc episcopum fuisse, et a Uenetis delatum Uenetias, datumque Leoni Mitamanensium episcopo in Castellanis, ad mare Mediterraneum; et, submerso oppido maritimis fluctibus, delatum fuisse Milledunum, et sepultum in coenobio S. Seruulis martyris; eius corpus uel reliquias illuc translatas fuisse, ad oppidum Milledunum, quod (ut diximus) Mauri more suo nunc uocant Milloz.
In Hispania, ciuitate Octogesa, quam Gothi corrupte et decurtate Ictosam dixere, celebrantur martyres Iuuenalis, Bonosus et Maximianus, sub Traiano passi, et S. Uildefrius, eiusdem ciuitatis episcopus et confessor, miraculis clarus, ante tempora Constantini. Haec sedes in Hispania uetusta est; paret Tarraconensi, nec ab alio potest cogi episcopus eius, nisi a papa. Interfuit concilio Gerundensi sub Ioanne Tarraconensi Frontinianus Ictogensis.
75
In Asturibus, Hispaniae urbe Britonia, sanctorum martyrum Gorgonii, Firmi, Antonii, et Agapis uirginis, natorum in Nicaea Bithyniae, casu ad Hispaniam delatorum, in persecutione crudelissimi Decii: qui decimo Martii per uarios et terribiles cruciatus palmam martyrii tandem consecuti sunt.
Lucius, uel Lucas, episcopus Britoniensis in Hispania, petens Caesaream Cappadociae (nescitur causa), cum sociis passus est sub persecutione Neronis, coliturque memoria eius, et Britoniae, ut in propria sede, et Caesareae Cappadociae.
In Austuribus prope Balobrigam in mari Oceano resident naues Nortmannorum, quae precibus S. Gundisalui episcopi Mindoniensis, uel Balobrigensis, submersae sunt anno 846; ille uero moritur anno 850; colitur 1 die Nouembris.
S. Martinus ex Orientis partibus in Gallaeciam ueniens, conuertit ad fidem catholicam Sueuos; factusque primo est episcopus Britoniensis, uel Mindoniensis, post ex Britoniensi Dumiensis, tandem ex Dumiensi archiepiscopus Bracarensis.
Duplex sedes Dumiensis; altera in Asturiis, quae Britoniensis; altera in Gallaeciis; et haec fuit monasterium, quod sanctus Martinus instituit.
80
Duplex Castulo, alterum dictum Castulum [ al., Castellum uel Cetulii]: ambo sedes episcopales.
In diuisione episcopatuum, sub rege Theodemiro, Sueuorum Magnetum, episcopatus Portuensis, oppidum, quod Saraceni uocauerunt Mauhnoca [al., Maulhoce ], factum est sedes; durauit parum.
Uectica sedes, Bracarensi subiecta, dicta est etiam Besea, uel Betaonia; a Mauris uero Barbola, in Portuensi sede. Sunt qui dicant esse quoque dictam Betonicam, a Betonibus proximis conditam.
Sancta Thyphenes creditur passa Uecticae, iudice Fl. Caesario, qui fuerat olim praefectus Romae, post sub Iuliano iudex Hispaniae; tandem anno 397 sub Honorio, iam confectus aeuo consul cum Attico.
Anno 15 Theudii regis Gotthorum, aera uero DLXXXIU, celebratum est a Patribus prouinciae Tarraconensis concilium Uallense in oppido Ualle, uallis Fauentinae: nec legendum, nisi mendose, Ualentinum, sed Uallense, uel, ut alii codices habent, Ualletanum, uel Ualetense. Ibi colitur sacer Amatus, presbyter et abbas Tamirensis, 12 Septembris. Fuit Amatus oriundus Ualle, patre Theodoro Uallensi Hispano, qui duxit uxorem Gratianopoli in Gallia: natus est anno 635; obiit anno 695; translatus postea ad Uallensem urbem, anno 712; tempore Saracenorum alio translatus.
85
Cum essem Fuldae bibliothecarius, incidi in codicem conciliorum Toletanorum, in membranis, litteris Gothicis scriptum, quem sanctissimus Elipandus Toletanus archiepiscopus ad Carolum Magnum Augustum transmiserat; ibique reperitur mutilum concilium Toletanum sub Iuliano Toletano archiepiscopo, aera DLXXUIII, anno 9 gloriosissimi regis Theudii: quod uidetur nationale concilium, sic:
In nomine Domini nostri Iesu Christi incipit concilium Toletanum sub Iuliano, Toletano metropolitano, sub die XIU Kal. Decembris aera DLXXUIII, anno 9 gloriosissimi regis Theudii.
86·2
« Cum ex consensu domini nostri gloriosissimi regis Theudii, omnes Hispaniae metropolitani, aliique pontifices consedissemus Toleti, urbe regia, in Basilicae S. Mariae uirginis secretario, quae uocatur Hierusalem, et de sanctissimorum Patrum institutis, canonumque decretis, debita mentio haberetur; placuit nobis, omnibus in unum collectis, tractare de morum reformatione; ac si quae decreta sunt in anterioribus conciliis, et temporum abusu deleta, denuo restaurare; et in primis fidem sancti concilii Nicaeni, litteris, mentibus et uocibus profiteri.
86·3
« Incipit fides, a sancto concilio Nicaeno edita. Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, etc., usque ad Uitam futuri saeculi. Amen. »
86·4
Deerant in ipsa Synodo nonnulla folia, et ob id nonnulla capita, et primo, prima quatuor capita: sequitur uero caput quintum.
CAP. U.
De clericis fictis. — « Clerici qui se fingunt habitu et nomine monachos esse. . . . . »
155
CAP. UI.
Si presbyter contumax excommunicandus est. — « Si quis presbyter ab episcopo suo fuerit degradatus, aut officio pro certis criminibus suspensus, et ipse per contemptum et superbiam aliquid de ministeriis exercuerit. . . . . . »
CAP. UII.
De presbytero post ordinationes. — « Caeterum presbyter si post ordinationes aliquid acquisiuerit, illud obseruandum est, quod in canonibus de [ al., consecratis] consecutis nihil habentibus institutum est. »
CAP. UIII.
160
De uiduis et puellis religiosis. — « De uiduis et puellis, quae habitum religionis in domibus propriis, tam a parentibus quam per se mutauerint, si postea contra institutum. . . . . »
CAP. IX.
De querimonia plebium. — « Relata est coram sancta synodo querimonia plebium, quod sunt quidam episcopi nolentes ad praedicandum, uel confirmandum suas per annum. . . . . »
CAP. X.
De cura episcoporum. — « Sancimus omnibus episcopis curam laicorum instare; ut scilicet, quos fideles in fide Christi inuenerunt, nimio affectu diligant. »
165
CAP. XI
. Ne plures baptismales sint simul ecclesiae. — « Plures baptismales ecclesiae in una terminatione esse non possint. »
CAP. XII.
Quomodo sint abbates eligendi. — « Congregatio debet sibi eligere abbatem post abbatis sui mortem. »
CAP. XIII.
170
Puniendi sunt raptores alienarum sponsarum. — « Statutum est a sacro conuentu, ut si quis sponsam alterius rapuerit, publica poenitentia multetur. »
CAP. XIU.
De officio archidiaconi. — « Officium archidiaconi est, quando uoluerit euangelium legere, uel alium de diaconis praecipere. »
CAP. XU.
De officio archipresbyteri. — « Ut archipresbyter sciat se subesse archidiacono, et eius praeceptis sicut sui episcopi obedire. »
175
CAP. XUI.
De officio sacristae. — « Ut sciat se sacrista subesse archidiacono, et ad eius curam pertinere custodiam sacrorum uasorum uestimentorumque ecclesiasticorum. »
CAP. XUII.
De quadam femina superstitiosa. — « De his etiam, super quibus interrogasti, hoc est, de illa femina, quae menstruum suum sanguinem immiscuit cibo uel potui, et dedit uiro suo, » etc.
Finis huius canonis additus est ex concilio Toletano, tempore Maurorum.
180
CAP. XUIII.
De custode Ecclesiae. — « Custos sollicitus esse debet de communi ornamento Ecclesiae et luminariis. »
CAP. XIX.
De rebus libertorum. — « De rebus uero illorum, uel peculiari, qui a dominis propriis libertate donantur, » etc. . .
CAP. XX.
185
Quomodo facienda charta ingenuitatis. — « Debent autem suprascriptae ingenuitatis chartae non solum nomen illius, qui has fieri rogat, sed etiam nomina sacerdotum . . . »
CAP. XXI.
De instructione laicorum. — « Instruendi sunt praeterea laici, quod nullatenus alio loco manumittere possint proprios seruos, quos Dominicis castris aggregari decreuerunt, » etc.
CAP. XXII.
De alia cautione. — « Non solum autem, qui ad clericatus ordinem promouendi sunt in Ecclesia, » etc.
190
CAP. XXIII.
De praemio libertatem donantis. — « Qui debitum sibi nexum, atque competenter relaxat seruitium, » etc.
CAP. XXIU.
De seruorum ordinatione. — « De seruorum ordinatione, qua passim ad gradus ecclesiasticos, » etc.
CAP. XXU.
195
De iis quae parochiis offeruntur. — « De iis quae ad parochianas ecclesias offeruntur, » etc.
CAP. XXUI.
De fugitiuis seruis Ecclesiae. — « Fugitiuos etiam seruos ecclesiasticos, domos suas aut familias deserentes, » etc.
CAP. XXUII.
De eo qui incognitus adit monasterium. — « Si quis incognitus ingredi monasterium uoluerit, » etc.
200
CAP. XXUIII.
De comedente carnes in Quadragesima. — « Quicunque in diebus Quadragesimae esum carnis praesumpserit attentare, » etc.
CAP. XXIX.
De uiris ordinatis. — « De uiris ordinatis, quorum occulta peccata sunt, uel manifesta, » etc.
CAP. XXX.
205
De frequenti peccatorum iteratione. — « Ea quae frequenti praeuaricatione iterantur, frequenti etiam sententia condemnentur. »
CAP. XXXI.
De custode ecclesiae. — « Custos ecclesiae circa ea quae ecclesiae competunt custodienda, » etc.
Desunt etiam duo canones.
CAP. XXXIU.
210
De ecclesiarum seruis. — « De ecclesiarum seruis communi sententia est decretum, » etc.
Desunt adhuc duo [ forte legendum usque ad LXXXII] de seruorum ordinatione.
« De seruorum ordinatione, qui passim ad gradus ecclesiasticos, etc. Nunc uero seruatis iis [ al., sancitis], quae inter nos ad disputationem institutionemque uenerunt, gratias agimus omnipotenti Deo; deinde domino nostro gloriosissimo principi Theudio, diuinam clementiam exorantes, ut felicissimos annos agat in regno; ut ea quae ad cultum fidei pertinebunt, licentiam nobis praestet libere peragendi. Uosque, sanctissimi Patres, in annum sequentem XII Kal. Octobris, in hanc etiam regiam sedem conuenturos esse denuntio, nisi mauultis ad ciuitatem conuenire Ualentinam, huic metropolitanae sedi suffraganeam. Ite felices, sanctissimi Patres. »
Subscripsit Iulianus Toleti metropolitanus, Eleutherius Bracarensis, Celsinus Tarraconensis, Emila Emeritensis cum 64 aliis episcopis omnium prouinciarum, multis abbatibus, et uiris Palatinis.
Concilium Ualentinum anno Domini 541.
Coacta est sacra synodus aera DLXXIX, XII Kal. Octobris, anno feliciter decimo gloriosissimi D. N. regis Theudii, in domine D. N. Iesu Christi. Superest fragmentum canonum, 4, 5, 16, 50, 101. Ea Ualentia Hispaniae est.
87·2
Cum episcopi totius Hispaniae conuenissemus in sede ciuitatis splendidissimae Ualentiae praestituto die XII Kalend. Octobris, anno feliciter decimo D. N. regis gloriosissimi Theudii, qui nobis amplam ad hoc clementissime dedit facultatem, ut regulam fidei catholicae defendentes, de moribus etiam ageremus. [Praesedit idem Iulianus Toletanus metropolitanus, et caeteri, qui superiori concilio tum interfuere, et illud confirmarunt.]
87·3
Consedentibus nobis in urbe Ualentina Hispaniae, placuit aliqua determinare ad fidei et morum stabilimentum.
CAP. IU.
De iis qui offerunt oblationes. — « Clerici, uel etiam saeculares, qui oblationes parentum, aut testamentis relictas, retinere perstiterint, aut id quod ipsi donauerunt ecclesiis, uel monasteriis, crediderint auferendum; sicut synodus sancta constituit, uelut necatores pauperum, quousque reddant, ecclesiis excludantur. »
220
CAP. U.
De oblationibus defunctorum. — « Qui oblationes defunctorum aut negant ecclesiis, aut cum difficultate reddunt, tanquam egentium necatores excommunicentur. »
CAP. XUI
. Qui non prohibendi. — « Ut episcopus nullum prohibeat ingredi ecclesiam, et audire uerbum Dei, siue gentilem, siue haereticum, siue Iudaeum, usque ad missam catechumenorum. »
CAP. L.
225
De irrita donatione episcoporum. — « Irrita erit episcoporum donatio, uel uenditio, uel communicatio, absque eorum collaudatione, et sub captione. »
CAP. CI.
De benedictione sponsorum. — « Sponsus et sponsa benedicendi sunt a sacerdote; a parentibus, et paranymphis in ecclesia sacerdoti offerantur; et quando benedictionem acceperint, eadem nocte, pro benedictionis ipsius reuerentia in uirginitate permaneant. »
« Quibus peractis agimus gratias omnipotenti Deo, qui nos in hunc locum incolumes, et in uinculo charitatis concordes coniunxit; deinde domino nostro filio gloriosissimo, regi nostro et domino Theudio, qui nobis amplam pro sua clementia concessit licentiam conueniendi in hoc loco, et res fidei ac morum libere determinandi. Ite in pace, sanctissimi pontifices, et in annum sequentem X. Kal Decembris Toleto scite conuenturos. »
« Iulianus sanctae Ecclesiae Toletanae metropolitanus his constitutionibus, quae sancta synodus uniuersalis determinauit, subscripsi. »
230
« Benagius pro episcopo Bracarensi, eius uicem gerens, subscripsi. »
« Leontinus, uicem gerens domini mei Danilae Emeritensis, confirmo. »
Sic caeteri 64 episcopi.
Cum Gothi Sueuique Hispaniam possiderent, destructa Carthagine noua, ciuitate nobilissima, quae sedes episcopalis fuit, translata est sedes Murciam , quam Gothi uocauerunt Bigastrum, quasi duplex Castrum, et episcopus Carthaginensis uocatus est Bigastrensis. Sub Mauris uocata est Murcia, et Oriola, et reparata tandem Carthagine, sedes eidem, et nomen restitutum est, dicta sedes Carthaginensis.
Florius fuit ultimus episcopus Carthaginis nouae: quia post excisam Carthaginem sedes illa Bigastrum, id est Murciam, translata est.
90
Romae habetur celeberrima S. Uictoriae uirginis et martyris, domo Romanae, memoria: quae fugiens ab sponso Eugenio in Hispaniam ad prouinciam Marsorum, in Bastetanis passa est ibi ciuitate Turbula, quam corrupto uocabulo Touarram Saraceni uocauerunt: ibi celebre condidit sacrarum uirginum monasterium, et ibi passa est.
S. Anatolia, soror S. Uictoriae, secuta S. Uictoriam ad Hispaniam; et post relictam Turbulae martyrem 23 Decembris, rediens ad Italiam, anno sequenti 9 Iulii cum Audace passa est in ciuitate Thora.
Olim Turbulae soror utraque culta fuit; sed exoleuit memoria sanctarum uirginum et martyrum, aduentu Maurorum.
Titus Aurelius, et C. Lucius Eugenius, Hispani, ciues Turbulani, uel Tribulani (utroque modo dicitur), in ea urbe, eiusque territorio, uersus Hellanas, oppidum Graecorum, ubi nati, praedia habuerunt; profectique Romam, Uictoriam hic, ille duxit Anatoliam.
Sunt qui putent, a Christianis Turbulanis corpus sanctae uirginis et martyris Uictoriae delatum ad Catalauniam; alii ibidem relictum, metu tamen Saracenorum absconditum.
95
Sunt qui putent, a rege Suintilane Gothorum aedificatam primo ciuitatem Uictoriam in ruinis antiquae Uelicae, sicque nominatam a rege Gotho in honorem sanctae Uictoriae passae Turbulae; cuius, ut aliorum sanctorum, fuit rex iste catholicus apprime deuotus.
Sanctus secundus, primus episcopus Abulae in Bastetanis, quae nunc diruta a Mauris Uilla Gurda dicitur, ubi sunt ingentes ruinae: distatque plus minusue a Turbula, uel Touarra, 26, M. P. Inde sanctus idem discurrens per Hispanias in Lusitania praedicat, urbe Abila, ubi passi sunt S. Uincentius et sorores; ibique martyrium patitur, et eius corpus mira Muzarabum custodia seruatur in ruinis urbis.
Cum essem Carthagine Spartaria, legi inscriptionem in honorem S. Uictoriae, qua uocabant propter egregiam eius sanctitatem Augustissimam, in hunc modum:
97·2
UICTORIAE. AUGUSTISSIMAE. C. UALERIUS. FELIX. EX. UOTO. DD. CURANTE. MAXIMIANO. URBIS. TURBULANAE. PATRONO.
Relicto Hierosolymis alligato Paulo, eius iussu sanctus Secundus episcopus Abulensis ad Hispanias rediens, utramque inuisit Abulam.
Sancti septem pontifices praedicant primo per partes meridionales Hispaniae, ut Acci, Bastae et Malacae, Illiberiae, Urci, Uergiliae, Abulae, Illiturgi. Maior horum pars in Bastetanis est, scilicet Urci, Acci, Illiberi, Uergiliae, Illiturgi, Abulae; in Bastulis uero Carteiae prope Calpem urbem Baeticae. Sic sacer hymnus a sancto pontifice Toletano:
99·2
Cultus per hos (inquit) Hesperiae finibus
99·3
Indita illuxit fidei gratia praepotens.
99·4
Per fines Hesperiae intelligit partes magis meridionales Hispaniae. Postea praedicauerunt per partes septentrionales et orientales. Obiit autem Abulae sanctus Secundus pontifex et martyr prima die Maii, anno 65 cum praedicasset Toleti, post mortem sancti Elpidii primi Toletanorum pontificis, et discurrisset per Carpetaniam totam.
100
Abila dicta est Lusitanorum ciuitas Abula uel Abyla Bastetanorum: et hic fuit episcopus Priscillianus, in cuius detestationem post aduentum Gothorum desiit esse sedes, et ad alteram translata est, scilicet Obelam, uel Abelam in Uettonibus, in fine Carpetaniae, post aduentum Maurorum, et recuperationem Abilae, ex deceptione nominis, facta est sedes episcopalis. Abula uero destructa est a Mauris, nec hactenus est ex ruinis iterum educta.
Non deest fundamentum cogitandi, sanctum Secundum episcopum (etsi in quibusdam codicibus non ponitur) passum cum aliis pridie Kal. Augusti, fuisse episcopum Abilensem, qui passus est ad oppidum Fumadam, Abilae propinquum, anno 65.
In diuisione sedium, Emeritae subiectarum, cum dicitur, uilla est terminus inter Corberiam, et Abilam, uel Obilam; uilla haec intelligitur Alcantara; quam Mauri sic uocauerunt a pontis celebritate, ut oppidum illud Gothi uocauerunt eodem modo uillam.
Creditur, iussu regis Wambanis catholici, Quiricum Toletanum, in uillula prope Aquas oppidum Carpetaniae, a Mauris Talaueriam dictum, in honorem sancti Pimenii pontificis et martyris eiusdem terrae, cathedram erexisse Emeritensi subditam. Uillula illa dicta fuit a Saracenis post uicus Cazalegas.
S. Pimenius colitur 1 Nouembris; creditur passus sub Adriano, paulo post mortem S. M. Marcelli Eugenii, anno 16 Adriani, Christi 135, Hibero et Silano coss. an. 1 [ al., 4.] S. Sixti, sub sancto Hermolao Toletano pontifice, et postmodum martyre; creditur grauissimos passus esse cruciatus in monasterio suo Cazalegas, Q. Matidio Gratiliano praeside citerioris prouinciae.
105
S. memoria S. Ianuarii primo episcopi Fibulariensis, mox Beneuentani martyris
Monasterium Agaliense, ad septentrionem suburbii Toletani positum, ab Athanagildo rege Gothorum conditum (praeter Karadinense) omnium Hispaniarum monasteriorum, et Galliae Narbonensis, dici potest Pater, litteris, religione, fama, bibliotheca, frequentia monachorum et uirorum illustrium; ubi erat insignis academia litterarum, et totius regni nobilitas sapientia moribusque bonis imbuebatur. Hinc (uelut ex equo Troiano) prodierunt abbates aliis monasteriis, et praeclarissimi praesules multis ecclesiis Hispaniae.
S. Ildefonsus, SS. Cosmae et Damiani abbas, post praepositus monasterii Agaliensis, Toletanus factus episcopus, scripsit libros Synonymorum, et conciones contra haereticos, quos concilium prouinciale approbauit; sub quo nationale Toleti concilium cogitur.
S. Ildefonsus cum ad matutinas Incarnationis uenit, tulit secum librum Synonymiae, ubi cum B. Uirgine colloquitur, et librum quatuordecim Concionum, quos dicauit uirginibus Deibiensibus, contra tres haereticos.
S. Walderedus episcopus Caesaraugustanus, aera DCCXXXIX, XUII. Kalend. Decembris interfuit Toleti consecrationi regis Witizanis, et coronationi. Obiit 20 Aprilis, 1 anno regis Roderici, aera DCCXLUIII, cum rexisset Ecclesiam suam 23, uel paulo plus, et 24 annos. Sepultus est in sanctissima sede B. Mariae uirginis de Columna a S. Iacobo aedificata.
110
Tunc habitum est concilium nationale ab Witizane, eo praesente; ubi totius Hispaniae et Galliae Narbonensis episcopi confluxerunt.
Aera DCLXXXUIII, Kalend. Maii habita est Toleti nationalis synodus contra Monothelitas, in qua mirabilem se ostendit sanctus Ildefonsus abbas sanctorum Cosmae et Damiani; praesedit Orontius metropolitanus Emeritensis, Antonius Hispalensis, Eugenius regiae urbis metropolitanus, et Potamius Bracarensis.
Fama castitatis et doctrinae S. Ildefonsi peruenit ad aures sanctissimi pontificis Martini martyris, qui ad Ildefonsum scripsit; ille uero respondit.
Duobus et amplius M. P. Toleto septentrionem uersus in colliculo fuit monasterium sanctorum Cosmae et Damiani martyrum, filiatio Agaliensis: est ibi fons irriguus in honorem sancti Iuliani Toletani pontificis, cui Agaliense sacrum fuit. Dictum putant pagum illum Arabice Benhalgauia.
Muza Arabs reliquit Mahomat Ben–Ahuma, Toleti ducem; deditque partem terrae prope monasterium SS. Cosmae et Damiani, quod post aliquot annos dirutum est.
115
Possessio, haereditas et iugerum, protensa est usque ad uallem Menhalgauiae [Benalabiae, uel Benalgabiae], quae monasterium Agaliense habuit, prataque dedit coloniae suae, scilicet, monasterio SS. Cosmae et Damiani; quod apud uulgares Agaliense minus etiam dici solebat.
Calocerus et Parthemius ad fidem praedicatione sua disponunt uxorem Decii Caesaris.
Sunt qui putent (quod et ego credo) sanctam Leucadiam monialem fuisse ordinis Carmelitani, quem monachi Carmelitani ad fidem Christi conuersi in Hispaniam intulerant; ex quibus fuit sanctus Elpidius primus Toletanus praesul a sancto Iacobo constitutus.
S. Elpidius, quem S. Iacobus praefecit Toletanis primum pontificem, Carmelita monachus fuit; et in prima Petri concione conuersus ad fidem, cum sociis multis uenit in Hispaniam et Toleti fundauit monasterium uirginum et monachorum: ubi post fuit Agaliense, quod fuerat B. Uirgini sacrum monialium harum matri.
In praepositura, uel prioratu monasterii Agaliensis, sancto Helladio successit Aemilianus, Aemiliano Euphrasius, Euphrasio Bacauda [ al. Bacinda, Bacindae], Bacaudae uero Iustus archiepiscopus Toletanus, tribus annis hoc officio functus. In abbatia successit Helladio Richila, qui erat abbas, cum prior eius electus est Iustus archiepiscopus Toletanus, uir acri iudicio, eleganti corporis habitudine, et litterarum cognitione, maximae religionis, alter a laico Iusto.
120
Auila, uel Dauila, uel Abula, abbas sancti Iuliani, fuit episcopus Cauriensis, confirmatque in aliquibus conciliis Toletanis.
Anno 870 florebat in Catalaunia sanctus uir eremita Fr. Ioannes Guarinus Hispanus, ex Ualentia, qui prope montem Serratum in spelunca deceptus a daemone, Mariam filiam comitis Gotifredi Uillosi corruperat et interfecerat; et poenitentia ductus, iuit ad summum pontificem Stephanum UI, anno pontificatus eius 3. Dedit illi ut more bestiarum septennium reptaret, donec infans illi diceret, Surge, Ioannes; Deus acceptauit poenitentiam tuam. Quod et accidit. Obiit anno 905 pridie Idus Iunii, et sepultus est in spelunca, ubi fundatum est monasterium sacrarum uirginum Benedictinarum, quas Maria filia comitis, ope B. Mariae ad lucem reuocata, rexit, et anno 909 obiit.
Imago B. Mariae montis Serrati est ante tempora S. Seueri Barcinonensis episcopi sub Gothis; in qua miram habebat deuotionem admirabilis episcopus, et, ut dicitur, S. Eulalia Barcinonensis.
Celebres sunt plures imagines per Hispanias B. Mariae consecratae, ut Iescarensis, Iznatorafensis, et aliae; sed post imaginem beatae Mariae de Columna in Caesaraugustana ciuitate, est Mageritensis, quam socii sancti Petri Mageritum Antiochia attulere, cum sanctus apostolus uenit in Hispaniam: sed dominus Garsias Mageritensis Muzarabs anno circiter 718 uel 720 aedificauit illi eremitoriolum, ubi filium eius ad uitam reuocauit domina.
Imago B. Mariae lapidea, quae seruatur in arca petrae rubeae, prope fluuium Anam, ante Gothos facta est: in loco tuto collocauerunt eam Muzarabes illius regionis.
125
Lacurris ciuitas a Carthaginensibus condita prope Carcesam, Mauris dictam Cazorlam, et a Mauris corrupto uocabulo uocatur Lariola; habet fortem quamdam arcem.
Castrum altum uocatum est a Christianis Muzarabibus Poenae sancti Petri, ut oppidum Saltiga [ al., Salega], ad Ualazotum fluuium, urbem interfluentem, corrupto uocabulo Tasola.
Oppidum Hippo in Carpetania corrupte uocatum est Yepes, nec multo post uastationem Hispaniae dirutum.
Theogenes, et socii Carpetani ex Hippone, uel Yepes, in Laodicea passi sunt; nec desunt qui dicant Hippone passos.
Sanctus Ildefonsus posuit in aede Toletana, S. Lucae imaginem B. Mariae.
130
S. Percellius passus Romae, ciuis fuit Hipponis in Carpetania: de qua supra.
Nicolaus comes duxit uxorem Blitissam, sororem uel filiam Cindasuinthi regis; genuit ex ea Euantium comitem, et ducem Eugenium, qui post fuit archiepiscopus Toletanus; Luciam et Euantiam: haec nupsit Ophiloni Palatino; illa Stephano, filiis regis Athanagildi, fratribus reginarum Brunechildis et Galasinthae. Ophilo genuit Ophilonem, Cubiculariorum comitem et ducem, ex quo Toletanorum domus; at Stephanus genuit Ildefonsum sanctissimum archiepiscopum Toletanum. Stephanus et Ophilo. . . [ uidetur legendum habuerunt] fratrem comitem Scantiarum Fonsam, socerum regis Reccaredi, patrem reginae Badae; qui tres confirmant tertio Toletano concilio. Filius Ophilonis Ophilo confirmat concilio Toletano UIII secundo loco inter Palatinos; confirmat et Nicolaus, ut comes Scantiarum.
Dum fui Fuldae, in bibliotheca reperi uetustissimum codicem Antonini Pii, ubi in difficillimo itinere ab ostio fluminis Anae Emeritam, reperi in margine Antoninum agere de flumine paruo Ana, qui influit in Baetim, non procul Beatia: et hunc ingressum uocat ostium, quia illic clauditur et absconditur, ut qui per ostium intrat in domum quo se abdit.
132·2
Sic habent duo codices: Praesidio XXX M, P., ad Rubras XXUII, Onoua XXUIII, Illipa XLIU, Italica XUIII, monte Marielo [ al., Mariorum] M. P. XII, Curica XXXUI, Contributa XX, Bercetana [ al., Porcaiana] XXIII, Emeritam XXIU.
Quidam faciunt D. Garsiam Ramiri Mageritensem Muzarabem, consanguineum D. Conterici archiepiscopi Toletani, qui reparauit ecclesiam sancti Torquati martyris Toletani; alii uero Roderici regis Dapiferum persenem, uirum pium, deuotissimum B. Uirginis Antiochensis.
Imago B. Mariae de Praesidio, quae est et fuit in ecclesia sanctae Iustae (ubi uixerunt archiepiscopi Toletani) est a temporibus Gothorum.
135
Euphemius reparauit ecclesiam S. Iustae Toleti, quam condi iussit Santina uxor regis Theodorici Ostrogothorum.
Anatorgis ciuitas est, quam Saraceni uocauerunt Ueas, quam riuulus praeterfluit. Huc fugit Cn. Pompeius tumultum: quo se recipit uocant Iznatoraf, uel montem terreum.
Sanctus Latro (sicut legi in libris Gothicis bibliothecae Fuldensis, in collectaneis S. Melantii, et in libro de passione sancti Serrani archiepiscopi Toletani, et in lib. S. Ioannis Damasceni) dictus est Dimas, Aegyptius gentilis: qui dominae nostrae cum Ioseph ingredienti Aegyptum spoliaturus eos occurrit; sed uisa uirginis modestia, et pueri mira pulchritudine, mutato animo, illis inseruiens uiam ostendit.
Uisitanus, episcopus Toletanus, ex Uizcaya, frater domini Zuriae, principis huius gentis, uir magnanimus, et ad bona promptus.
In insula Scombrina, prope Carthaginem, tempore Athanagildi et sequentium regum Gothorum, fuit monasterium S. Martini ordinis sancti Benedicti, cuius abbas insigni sanctitate pollebat.
140
Euantius archidiaconus Toletanus fuit patruus S. Ildefonsi: qui, missa saeculari militia, uouit Deo militare prudenter.
S. Eugenius, patruus S. Ildefonsi, monachus, a meis temporibus pro sancto habitus, et uocatus, et ab omnibus Hispanis cultus.
S. Helladius episcopus Toletanus semper habitus et cultus est ut sanctus; sed Gothici pontifices, ut alii, non consueuerunt celebrare confessores. Fuit hic sanctus pontifex natus Toleti patre Helladio Palatino, consanguineoque Liwae [ al. Luciae] et Lewigildi, uiro catholico, ut fuit filius.
S. Ildefonsus fecit Iusto carmen sepulcrale: iacet ad D. Leucadiam.
Cindasuinthus rex Primatum Hispanorum (Toleto translatum Hispalim non multo prius, propter haeresim et Mahometismum Theodiscli, anno 4 Theodori papae approbantis) transfert. Auctor Ildefonsus in additionibus ad Chronicon generale sancti Isidori.
145
Tempore captiuitatis, episcopus patriarcha Toletanus degebat in ecclesia sanctae Mariae de Alficen in S. Iusta, exercebat officia pontificalia, et administrabat sacramenta, ac horae recitabantur.
S. Partemius [ al., Pathenius] fuit causa ut conuerteretur ad fidem uxor Decii Caesaris praedicationibus suis; patitur sub eodem grauissimos cruciatus, anno 260.
Municipium Burginatum, quod Mauri uocauerunt Buxexar, XX M. P. Osca [ al., Orca] Baeticae oppido distans, a Germanis coloniae Traianae ciuibus conditum antiquitus, Mauri diruerunt; ubi gentilium tempore fuit celebris nundinarum conuentus; ubi fuerunt duo sancti (qui creduntur martyres) 21 Augusti, Uincentius et Iulianus, cum sociis, in primis Ecclesiae persecutionibus. Creditur dirutum a Saracenis, cum Burginatenses resisterent. Est optimi soli coelique; terra ferax frugum, si non desint imbres. Hic finis est Oretaniae, et incipit regio Bastetaniae.
Liber fabularum, qui circumfertur nomine Aesopi Phrygii, dicitur sub eius nomine a Socrate philosopho editus.
Anno 949 rex quidam Saracenus, nomine Mahomat Zaquetus, dominus Tritii [Tritium, hodie Naiara], prope Lucronium, habuit filiam, quae conuersans cum Christianis, baptizata uocari uoluit Columba, uirgo mirae pulchritudinis et pietatis. Quod cum pater sciuisset, aegre tulit, et omnibus quibus potuit modis, illam a religione Christiana transuersam, ad Mahometanismum traducere conatus est: quod cum non posset, illi caput amputauit. Quod cum illa manibus sustulisset, ad oppidum usque S. Coloniae deduxit, ubi mira pietate circumuicinorum oppidorum coli coepit. Obiit 28 Maii.
150
Pater eius erat Mahomat Zaquetus, dux regis Cordubae, qui filiam Columbam (ut creditur a S. Uictore Cerasensi presbytero edoctam occidi iussit, et Uictorem presbyterum 16 die Augusti, anno Domini 950, cum ego eram Toleti.
Natalis episcopus Toletanus interfuit concilio Romano, in quo gratiae sunt actae propter Constantini baptismum, anno 324 interfuit et subscripsit concilio Nicaeno: muneribus donatus a Constantino cum Hosio rediit Romam, inde Toletum, ubi statuta concilii generalis seruari fecit.
Eidem Constantinus, ex auctoritate sancti Siluestri summi pontificis, iniunxit, ut primati (cuius primatum in concilio Nicaeno confirmatum est) ut comite Hosio Cordubensi iuberet inquiri ueteres Hispanorum episcopatuum terminos, et eos renouari. Quod factum est per totos septem annos, uel nouem, delegatis singularum metropolium episcopis, qui per homines locorum peritos id sciri curarent.
153·2
Natalis Toletanus ab exsilio rediens, dum Mediolani commoratur, pulso in exsilium sanctissimo Dionysio, a catholicis Mediolanensis episcopus eligitur: qui licet se gesserit ut uicarius illius, rebus tam praeclare gestis floruit, ut in numerum sanctorum relatus fuisse dicatur. Obiit mensis Maii anno 354, uir sanctus et doctus.
154·2
Sanctus episcopus Natalis Toletanus, post Mediolanensis, Uitalis Hispani filius fuit, nepos S. Natalis confessoris Romani; successit S. Melantio confessori: interfuit concilio Arelatensi I, Romano sub Siluestro, et Nicaeno; post fidei causa missus in exsilium, reuersus, Mediolani episcopus eligitur; sanctus moritur.
155·2
Uitalis pater huius in Hispania natus est. Qui, ueniens in Italiam, genuit S. Natalem, post Thermedae in Carpetania priore coniuge defuncta, duxit Hispanam: ex qua genuit sanctos fratres, Iustum et pastorem, martyres Complutenses. Itaque erant fratres isti martyres, et Natalis Toletanus, ex patre.
156·2
S. Isidorus Hispalensis scripsit librum Prophetarum: quem ego uidi scriptum lingua Latina, Gothica, uulgari Hispana et Arabica.
157·2
Marinus, uel Camerinus, episcopus Tuccitanus, qui interfuit concilio Illiberitano, anno 300 tempore persecutionis, Melantii confessoris, et Natalis successoris coepiscopus fuit. Dicitur a quibusdam interfuisse conciliis, et ad hunc scripsisse sanctum pontificem Melchiadem; sed Dexter huius non meminit.
158·2
Sunt qui dicant Natalem etiam dici Marinum, uel Camerinum, sed perperam.
159·2
Patruinus, Paternus, uel Paternianus, succedit in sede Toletana. Post nouem et uiginti annos episcopatus secessit in Palaestinam; ibi fit monachus, et pater monachorum; mox episcopus fit; moritur maior centenario.
160·2
Maurentius eius uel frater, uel archidiaconus, secutus est.
161·2
Marinus, uel Camerinus, factus est episcopus Arelatensis.
162·2
Concilio Arelatensi primo praesident Hosius et duo presbyteri, missi a Siluestro. Habuit orationem Natalis Toletanus, et scripsit epistolam synodicam; fuit a secretis concilii cum alio.
163·2
Toletanum primatum, adiuuante Hosio, in concilio Nicaeno declaratum est.
164·2
Bis uenit Cordubam Athanasius, habitis ibidem duobus conciliis, semel anno 350, iterum anno 356.
165·2
Prior Sardicensis, ex Theophane, confirmat concilium Sardicense, cui Toletanus interfuit Natalis, et Athanasium et Paulum absoluit.
166·2
A temporibus apostolorum maxima consuetudo, et quaedam fraterna societas, inter Ecclesiam Toletanam et Mediolanensem.
167·2
Athenodorus episcopus Plateae in Celtiberia, uel Thuriasonensis, comitatus est sanctum Uitalem, et post mortem redit ad sedem suam, interfuitque concilio Sardicensi; uir pius et catholicus.
168·2
Seuerinus, cognomento Euphrada, sanctus et catholicus, atque adeo unus ex legatis concilii Sardicensis, substituitur Euphradae, primo huius nominis, Agrippinensi, haeretico deposito.
169·2
S. Gerontius, X Episcopus Traiectensis, dicitur priuilegio peculiari uixisse fere CCCC annos. Sic multi auctores.
170·2
S. Hosius episcopus Cordubensis sancte catholiceque Cordubae moritur die 3 Maii, quo celebratur sanctae crucis inuentio (quam celebritatem ipse petierat a Siluestro Constantinoque celebrari) anno 360, cum esset annorum 110, praesentibus multis episcopis et uiris religiosis, dato ueneno, quod illi iussit propinari Constantius in odium fidei catholicae; quia noluerat Arianorum sectam impiam sectari, ut multi testantur scriptores. Ipse testamento testatus est se mori in fide concilii Nicaeni, et detestari dogma impium Arianorum, et qui eos sequerentur, nunquamque (licet uis illi sit illata per tormenta, ut communicaret Sirmii cum Ualente et Ursacio) aliter sensisse aut praedicasse.
171·2
Post reditum ex urbe Sirmio, scripsit Hosius epistolam Constantio, quae incipit: Ego confessionis munus expleui.
172·2
Petrus, cognomento Pulcher, et ob elegantiam oris et multo magis ob morum sanctitatem, dum peragrat loca sancta, archiepiscopus Toletanus, Damasci comprehensus a Saracenis, et horribilibus cruciatus suppliciis, et in crucem actus, nobile consummauit martyrium anno Domini 752.
173·2
Duo fuerunt archiepiscopi Toletani uocati Olympii: alter ex episcopo Thraciae, uir sanctus, qui successit Natali, cuius meminit D. Augustinus; alter qui interfuit Toletano concilio, ex episcopo Oxomensi; uterque tamen nobilis scriptor.
174·2
Petrus Pulcher scripsit ad Clementem primum episcopum Hispalensem, clerumque, ut primas, quod anno 747 celebrauerant sanctum diem Paschae 29 Martii, cum esset celebrandus 2 Aprilis. Rescripsit uero Clemens, et clerus, gratias agens.
175·2
Q. Serenus, Q. Sereni filius, ad quem scripsit S. Bachius Iustinus philosophus et martyr epistolam longam anno 156 (scripserat anno 154 ad Anicetum papam) natione Hispanus, ex oppido Gallaeciae Samone, nunc uulgo Samos; unde dictus est Samonicus. Fuit, ut quibusdam placet, iunioris Gordiani, qui uixit annos triginta et quinque praeceptor; nec multo post a Caracalla iussus est in balneo occidi (creditur, ut pater, Christianus, cuius causa occisus credi potest); fuit medicus celeberrimus. Multa scripsit de medicina, in qua plurimum excelluit. Ex huius genere fuit S. Serenus martyr, et S. Serena uxor Diocletiani Augusti, cuius neptis fuit S. Suzanna uirgo et martyr, filia S. Gabini martyris.
176·2
Zenas, et Q. Serenus Samonenses, ex Gallaecia conuenerunt Romae Iustinum; et licet coniugati, reuersi in Hispaniam utebantur officio catechistarum, ut ex Iustino philosopho constat.
177·2
Decessit Q. Serenus Samone in Gallaecia cum opinione sanctitatis anno 165, relicto filio adolescentulo, qui fuit egregius medicus, et uirtutis ac religionis amantissimus. Dies senioris Q. Sereni dicitur fuisse XIU Kal. Martii, illo anno. Medici duo filii, Q. et M. Sereni passi sunt sub Seuero Alexandriae.
178·2
Item Zenas et Q. Serenus passi cum aliis in Africa sub Diocletiano.
179·2
Horum filii L. Serenus monachus familiaris Diocletiano, et Publ. Serenus martyr, in Africa hic, ille uero in Hispania, Sexti Firmi in Baetica passus est sub Diocletiano anno 290; horum erat cognata Serena uxor Diocletiani sancta.
180·2
Serena, uxor imperatoris Philippi, mater fuit Serenae uxoris Diocletiani.
181·2
Obiit sancta regina Gelesiuntha, Chilperici regis uxor, filia uero regis Athanagildi, iussu mariti strangulata 14 die Maii, anno 566, cuius mortem magnis Deus illustrauit miraculis.
182·2
Anno 565, quando natus est Reccaredus Lewigildo, et factus monachus Benedictinus Leander, 22 Martii S. Seuerinus Hispali moritur.
183·2
Ad uallem, quam Mauri uocant Menalhauiam [al., Benalgauiam], fuit monasterium SS. Cosmae et Damiani, ubi fuit abbas sanctus Ildefonsus, adhuc diaconus; inde presbyter, translatus est ad Agaliense rector.
184·2
Ualderedus Toletanus, monachus Benedictinus, abbas S. Leucadiae praetoriensis Toletanae, fit episcopus Caesaraugustanus; uir sanctus et doctus.
185·2
In ordine S. Benedicti, idem est Pater, et abbas; et sub hoc immediatus, uel sub priore, rector, et praepositus. Sic Agaliensis fuit praepositus, uel rector patrimonii S. Ildefonsus, prius abbas sanctorum Cosmae et Damiani.
186·2
S. Ildefonsus factus praepositus Agaliensis monasterii rem auxit, et collabentem disciplinam restituit, et uitam monachorum a Palatinis seruauit.
187·2
S. Iacobus missam, quam coram caeteris apostolis constituerat, Petrus caeterique comprobauerant Hispanis episcopis tradidit; et usi sunt illa prius in Hispania, quam aliis Occidentis partibus, postea illam in scriptis attulerunt etiam sancti septem discipuli S. Iacobi, S. Torquatus, et socii, et per Baeticam meridionalem [ deest praedicantes promulgant, uel quid simile ], ubi nullum reliquerat episcopum, ut testatur Iulianus et Felix, Toletani pontifices, libris ea de re editis, in confirmationem missae S. Isidori: quos ego legi, et aliquando euolui, cum essem in Fuldensi bibliotheca, a Carolo Magno coepta, multisque libris ualde referta, bibliothecarius.
188·2
Gregorius, ad quem scripsit Eusebius Uercellensis, reprehendit Osium, quod consensisset concilio Ariminensi; non fuit Illiberitanus, sed episcopus Toletanus.
189·2
Duae factiones fuerunt in Hispania: altera non recipientium cum Luciferianis non solum Arianos [ al., Saracenos], sed qui resipuerant, quam secutus est Gregorius Toletanus, et Uincentius eius archidiaconus, post archipresbyter, et Aurelius diaconus; altera cum Gallis, Italis et Damaso, auersantium haereticos, et recipientium poenitentes, quales fuerant Hyginius Cordubensis, tactus haeresi Priscilliani, qui missus est in exsilium Treueros, et Liriosus episcopus Hispanus Dertosanus: mirae inter hos strages, pugnae, caedes. Praeualebat tempore Theodosii factio recipientium poenitentes: in hoc errauit Gregorius Toletanus, nec placuit Damaso, successoribusque eius, horum immodicus rigor.
190·2
Ruffus [ al., Rufinus, al., Stasius] Hispanus, episcopus Oretanus, synchronos S. Gregorio Baetico, ex iudice simul electus: qui duo et alii iubentur deponi ab Innocentio I, et deponerentur, nisi iam fuissent mortui. Non loquitur de Gregorio Toletano sanctus Innocentius; quia iam ille decesserat, nec ignorabat papa defunctum esse Gregorium.
191·2
Qui melius sentiunt, affirmant uenisse Gregorium Baeticum ad annum 424, iam aetate decrepitum et fatiscentem.
192·2
Elpidius Hispanus Toletanus, consanguineus Theodosii, quem iungere uolebat Theodosius Olympiadi uiduae, feminae sanctissimae, et ad quem scripsit Symmachus consul, florebat opinione magnae uirtutis, et peritia rei militaris.
193·2
Sunt qui dicunt, ex Chersoneso Hispaniae delatum corpus S. Elpidii, primi Toletani episcopi (dicti confessoris, more Gothorum; ille uero martyr fuit) in Marsiam Italiae: inde uero Theodorico Metensium episcopo in eo tempore Metim delatum, cum aliis corporibus sanctis anno 969.
194·2
Magna pars eorum, qui dispersi in persecutione S. Stephani ad uarias partes traiecerunt, et ad Hispaniam plurimi uenerunt, erant ex monachis montis Carmeli, praedicationibus Christi et apostolorum ad fidem conuersi: in quibus Elpidius et socii, pontifices a S. Iacobo creati, et post martyres facti.
195·2
Gregorius, episcopus post Illiberitanus, natus Compluti in Hispania anno 342, per omnes aetates litteris et bonis moribus floruit, exercuit se in gubernatione; a Gratiano factus est P. P. [ id est, praefectus praetorio] Galliarum.
196·2
Idem submotus a Maximo, postea rediens in Hispanias, factus est episcopus Illiberitanus; successit Augustali anno 389; scripsit librum ad Gallam Placidiam Augustam anno 420; moritur anno 424, cum esset fere octogenarius. Relatus est inter diuos, de quo Innocentius primus queritur, quod homo iudex, statim factus esset episcopus. Sunt qui dicant prius fuisse Malacitanum, et inde translatum.
197·2
Composuit primo inter alia librum De fide, etiam cum primo coepisset inire pontificatum; at, petente Galla Placidia Augusta, anno 420, De Trinitate composuit alterum (quem credo sanctum Hieronymum non uidisse) cum iam nupserat Constantio Augusto, qui coepit anno 419.
198·2
Osius, patria Cordubensis, natus Osio patre, ex propagine Graecorum; pater et filius uere catholici; nutritus in ea ecclesia doctrina episcopi Cordubensis N. uiri sanctissimi, et per omnes gradus uenit ad sacerdotium, et illi successit in episcopatu, natus anno 280 fere post persecutionem Decii. Uixit in pueritia satis honeste, ut praeberet specimen futuri: fuit acri ingenio, doctrina sapientissimus, et in persecutione Diocletiani anni 295, sub Daciano praeside, cum multis episcopis Hispaniae constantissimus et fortissimus fuit Christi fidei confessor.
199·2
Sunt qui putent, testanturque auctores graues non pauci, sanctum senem Osium in odium fidei catholicae a submissis a Constantio imperatore ministris occisum, et ita fuit martyr.
200·2
Memini me legisse in bibliotheca Fuldensi, in libro Trogi Pompeii, Augustum dedisse edictum de describendo orbe Tarracone; et idem edictum in libro illo dicebatur: Datum Tarracone; dilata tamen exsecutio propter negotiorum multitudinem diu.
201·2
Augustus Caesar excogitauit anno 38 ante Christi natalem, dum esset Romae, describere totum orbem, pacata Hispania tunc a bellis Pompeiorum. At post quatuordecim [ al. decem] annos, cum esset in Hispania, scripsit edictum Tarracone, misitque uiginti uiros probatae uitae, qui inciperent ab Occidente, et censerent uniuersos populos, et postea deuenirent in Orientem. Publicatum est Hierosolymis illud edictum paulo prius quam Christus nasceretur; et isti uiginti uiri censuerunt Palaestinam et totum Orientem. Haec descriptio facta est sub Cyrino; quia post altera descriptio facta est.
202·2
Irene uirgo detulit ex Hispania Thessalonicam magnam multitudinem librorum sacrorum (fuit enim, ut creditur, Illiberitana) et abscondit anno 304 Thessalonicae; passa est 5 Aprilis.
203·2
In quadam historia uetustissima de rebus Constantini reperi Constantium imperatorem, patrem Constantini (cui contigit Hispania regenda) filio iussisse ut Hispanis faueret et accerseret Hosium Cordubensem episcopum, uirum sanctissimum prudentissimumque, et a suo latere nunquam discedere pateretur, et eius consiliis acquiesceret: quod per suam uitam Constantinus seruauit.
204·2
Uir doctissimus Flauianus, ad quem scripsit Symmachus, et cui inscripsit Festus Rufus Auienus librum de stellis, floret sub Theodosio: ad quem misit Symmachus gentilis panegyricum, quem composuit in laudem Theodosii iunioris, habitum in senatu.
205·2
Obiit Rufus Festus Auienus, uir catholicus et Hispanus, ciuis Eborensis, in Hispaniae Carpetania, eodem et anno et die quo sanctus Augustinus ascendit ad coelos in sua ciuitate. Sepultus est praesente Maioriano [Hesychio forte reponendum ex Iuliani Chronico, n. 216], Toletano archiepiscopo, in aede S. Leucadiae.
206·2
Quod sanctus senex Hosius in pace et Ecclesiae communione discesserit, praeter testimonium Athanasii superstitis, docent uerba testamenti eius quo docet in fide concilii Nicaeni se mori uelle; et omnes hortatur, ut in illa uiuant, ac prorsus mori uelint.
207·2
Moritur uero centenario quatuordecim annis maior, iam decrepitus, et uelut in sensu pueri, et imbecillitate uirium defessus. Tantaque potuit esse uis doloris in ea aetate et acerbitas cruciatuum, ut illi non reliquerint liberam facultatem.
208·2
Reperi in codice fide digno S. Felicem, cognomento Modicam, Hispali parentibus nobilissimis ortam, et iis orbatam, Romam ab auunculo suo, Romanae Ecclesiae archidiacono, temporibus sancti Urbani, adductam. Quae cum nollet illustrissimum sponsum accipere, causa fidei et uirginitatis tuendae, mira constantia iugulum praebuit anno 246, aetatis suae 26, sub iudice Diocletio, et Philippo imperatore: cuius exemplo multi in fide roborati martyrium subierunt.
209·2
Carterius, qui interfuit concilio Caesaraugustano, patruelis S. Gregorii, ueniens in Hispaniam, factus est episcopus Uxamensis; uir pius et doctus.
210·2
Gregorius reuersus Nazianzum, scripsit Audentio Toletano pontifici, commendans ei patruelem suum uenientem in Hispanias.
211·2
Prima haeresis, quae uenit damnanda in Hispaniam, fuit Priscillianistarum, quae foris huc prorupit; damnata uero est in secretario S. Mariae de Pilari Caesaraugustae, quod S. Iacobus aedificauit, et non alibi decuit damnari.
212·2
In Castris Uinariis, in Batestania, sanctae Nunilo et Alodia, anno 931.
213·2
Chisax ex filiis Ursacii damnatur, ut exsulet in Carpetaniae oppido Ebora, uel Aquis; ex rescripto Gratiani prouocat ad Audentium primatem et metropolitanum, ut episcopatui suo restitueretur; coacto concilio Toleti, damnatur anno 382.
214·2
Sanctissimus uir Audentius, episcopus Toletanus, scripsit contra Bonosianos in defensionem illibatae uirginis Mariae eleganter libros.
215
Habita est confessio [ al., Nicaena] Dictini et aliorum, anno 394, in concilio Toletano.
Sanctus uir Audentius Toletanus obiit 3 Decembris Toleti, maior nonagenario, plenus dierum et sanctissimorum operum; sepultus est in aede suburbana S. Leucadiae (ubi corpus eius iacebat), condita iussu Helenae, 3 die Decembris, cum magno moerore egenorum, quia fuit illorum pater.
Anno 702, anno 2 regis Witizanis, precibus reginae, quae sanguine contingebat Sisebertum, ab exsilio ille reuocatur: ab excommunicatione absolutus, cuidam episcopatui Hispaniarum praeficitur. Euasit uere poenitens, et anno 715 1 Iunii moritur. Et dabatur ei Toletana sedes, sed humilitatis causa eam recusauit.
218·2
Cum essem Toleti subdiaconus, rem controuerti uidi: an albam, an casulam B. Ildefonso attulerit B. Uirgo, an ornamentum pontificale; quidam pauci postremum, multi albam esse dicebant. Ego credo totum attulisse pontificium ornamentum; sed, quia ipsa cum eum indueret, attrectauit manibus suis pallium, sacratius fuit.
219·2
Dixitque missam die Sabbati (ut solebat) audiente B. Uirgine, et coelesti choro, qui canticis suis eam administrauit die Sabbati, anno 665. Ob id uocatur Capellanus B. Uirginis; et ob id, diuulgato per orbem miraculo, rex Recesuinthus, et Uitalianus pontifex, nomine suo et suorum successorum, uouerunt se uisuros die Natiuitatis illius ecclesiam, quam propter aduentum B. Uirginis, idem S. Ildefonsus libr. De scriptoribus, in additione ad libr. Isidori, uocat terribilem.
220·2
Genesius, primus episcopus Aruernensis, Ildefonsum synchronos admonuit per epistolas de haeresi Iouiniani per quosdam excitata Aruernis: qui dicebant B. Uirginem in partu corruptam mansisse, et hos tendere in Carpetaniam: ut uigentem in B. Uirginem fidem suis falsissimis rationibus labefactarent et omnino perderent.
221·2
Petrus, qui postea fuit episcopus Aquileiensis, mittitur a Uitaliano Toletum, ut sciret, uerumne esset miraculum de data coelesti ueste D. Ildefonso: qui fit etiam socius eiusdem Ecclesiae.
222·2
In Magnilucensi monasterio, quod iste Genesius condidit, iussit seruari epistolam suae responsiuam, a B. Ildefonso missam, ubi fortiter impugnat illam haeresim Aruernorum.
223·2
In Dubiensi monasterio posuit S. Ildefonsus ad uillam Illescam imaginem B. Mariae uirginis, quam habebat in suo oratorio. Eborenses, uel Talabricenses, tempore Maurorum colebant istam imaginem.
224·2
Osius episcopus Cordubensis inuitauit ad concilium episcopos Orientales Cordubam, ad causam S. Athanasii examinandam. Conuenerunt omnes Hispani ad concilium nationale: adfuit ipse Athanasius, et porrexit synodo confessionem suam, ut sub Iulio Romae fecerat, quae incipit: Quicunque saluus esse uult. Et ex ea addidisse Patres dicitur in eo concilio, symbolo Nicaeno in articulo Spiritus sancti: Qui a Patre Filioque procedit; quod confirmauit sanctus Damasus post, et ita in primo Toletano post annos 46. Ab hoc concilio inuenitur particula, quae primum in Hispania addita est symbolo Nicaeno, et post accepit Ecclesia Romana. Concilii huius meminit Osius in epistola ad Constantium Augustum.
225·2
Calpurnius praeses, sub quo passa est sancta Eulalia Emeritensis [ uidelicet anno Christi 270], creditur fuisse praefectus Romae sub imperatore Claudio.
226·2
In faucibus saltus Fibulariensis est Fibularia, quam Mauri uocauerunt Xergal, sedes episcopalis. Sic in concilio Illiberitano XIU, loco confirmat Ianuarius episcopus Fibulariensis: sic in quibusdam codicibus.
227·2
Cornutus Tertullus, orator iuuenis, accusauit S. Paulum Hierosolymis; postea senex, collega fuit Plinii Iunioris in consulatu, cuius meminit lib. U Epistol.
228·2
Ualde probabile est inspirasse Dominum S. Gregorio, ut oraret pro Traiano, ut saluaretur; quia edictum contra Christianos hortatu Plinii Secundi proconsulis in Bythinia mitigari iussit.
229·2
Sunt qui putent Amaonem, uel Ammonem, filium Rufi, discipulum ex 72, cui cum Cleopha Christus apparuit, dum irent duo in castellum Emmaus, uenisse in Hispaniam, et ibi, praedicato Euangelio, profectum in Soliam Cypri ciuitatem; praedicatoque ibi largiter Euangelio, passum 9 Februarii.
230·2
Eubulus, cuius meminit Paulus ad Romanos cap. ult., creditur fuisse Galilaeus ex Naim ciuitate, filius uiduae quem Dominus suscitauit, et secutus Christum, eius discipulus fit: post Romam uenit cum Petro, et fuit uir insignis, et a puero ualde uirtuti deditus; missus est a S. Paulo episcopus Pamphyliae. Theodulus, qui praedicat Caesareae Palaestinae, cum aliis sub praefecto Firmiliano passus est 16 Februarii.
231·2
Credibile est sanctos septem discipulos Iacobi praemonitos ab eo, uenisse ad Baeticam.
232·2
Sunt qui putent S. Rufum ex 72 discipulis Domini, qui fuit episcopus primo Thebanus, mox Dertosanus, a S. Paulo, cum uenit in Hispaniam, ibi relictum episcopum; cuius meminit S. Paulus ad Romanos, et S. Polycarpus martyr: fuit passus cum aliis in Armenia die 19 Aprilis. Sed melius puto sentire eos qui 18 Decembris cum Zosimo passum hunc putant, qui fuit episcopus Thebanus et Dertosanus.
Passi sunt mille decem crucifixi milites prope Alexandriam ad Tigrim et Euleum amnem positum in monte, qui ramus est Candani, primo hic Caucasus, uel Candanus, uel Ararath dictus est, crucifixi circa dicta flumina felicia.
Alii dicunt crucifixos ad montem Ararath, qui Latine dicitur Equinus, pars montium Gordiaenorum: in cuius cacumine, teste Iosepho, arca Noe requieuit, quem, ut partem Gordiaenorum, fluuius Tigris irrigat, et mox in planitiem regionis Gordiaenorum (quae barbare etiam dicitur Ararath ) non longe III M. P. praeterit ciuitatem Characem, ab Alexandro dictam Alexandriam, et a dextra eius multis ostiis in sinum Persicum spatiosissimus ingreditur.
235
Nulli temporum Romanorum est sepeliri uel uri in urbe corpora mortuorum; sed sepeliebantur extra. Sic Christiani sepelierunt sanctam Leucadiam in pomoerio uel suburbio, quod tunc muro ueteri longius distabat, separatim corpora sanctorum et pontificum, seorsim Christianorum. Dicebatur locus ille sepultura sanctorum.
Macer [ al., Sacer] Hierotheus Hispanus Empuritanus, olim sub imperatore Tiberio Tarraconensis gubernator, et inde perrexisse anno 45 Cyprum; ubi Paulum audiens, conuersus est ad fidem, et eum secutus.
Tertius Fabius Terentius, amanuensis Pauli, de 72 discipulis, prius Mediae episcopus, post Iconii passus est die 21 Iunii, anno 88.
Neruium oppidum prope Illiturgim Batestanorum, a Nerua conditum, a Saracenis Noepron [al., Negron ] dicitur.
S. Xistus (qui postmodum fuit pontifex Maximus) habito Toleti concilio interfuit ut legatus papae; postea uenit Oscam, unde tulit secum Laurentium, filium sanctorum Orentii et Patientiae. Per Hispanias reuersus Romam, fit Pontifex Maximus; et praescius martyrii S. Laurentii, iussit diaconibus ut Orentium parentem admonerent, ut faceret templum S. Laurentio sacrum; quod et fecit: et post cum coniuge, quae praecessit eum in martyrio, 1 Maii sub Claudio patitur.
240
S. Fulgentius bis fuit episcopus Carthaginensis, inde translatus Astigim, et postremo Carthaginem, ubi paucos annos, duos uidelicet, uixit in hoc episcopatu.
In codicibus correctioribus concilium Toletanum U habetur, aera DCLXXUI, anno primo Suinthilani.
Paula, de genere clarissimo Gothorum, mater fuit Theodorae uel Theodosiae Ceruellae, coniugis Seueriani, parentum Leandri, Theodorae, Florentinae, Fulgentii et Isidori, qui hoc ordine nati sunt.
Seuerianus duxit uxorem Theodoram Ceruellam quatuordecim annorum; nascitur anno sequenti Leander, scilicet 542 anno sequenti Theodora, uel Theodosia, uxor Leouigildi, mater Hermenegildi martyris et Recaredi. Aera DLXXXUIII nascitur Florentina in die S. Florentii martyris; obiit sancte anno 610 annorum sexaginta.
Theodoricus rex Ostrogothorum uenit in Hispaniam, et pro suo nepote Amalarico illam plures annos rexit, duxitque uxorem Toleti Santinam, de gente nobilissima Gotthorum, ex qua tulit Seuerianum, Carthaginis dominum.
245
Karadigna primum in Hispania Benedictinorum coenobium (ubi Santina, uxor Theodorici regis iacet, et habet 200 monachos martyres) dicta fuit tempore Gothorum et Romanorum Karadimas.
S. Carolus Magnus, licet in iuuentute fuerit (ut illa fert aetas) debilis, iam factus uir, euasit sanctissimus: in Gallia et Germania, ac Flandria, ut sancti confessoris memoria colitur. Obiit Aquis Graniis [ al., Germaniis] maior septuagenario, 28 Ianuarii, anno 814.
Creditur esse S. Carolus Magnus post mortem cultus a Toletanis.
S. Torquatus, S. Iacobi discipulus, pertransiit flumen profundum, rupto ponte, et celebratur 15 Maii.
Creditur S. Montanum, cum esset archidiaconus Toletanus, in aduentu et receptione Theodorici regis Ostrogothorum non parum ualuisse, ut esset pacifice receptus ut tutor regis Amalarici nepotis eius.
250
Cum Theodoricus rex Ostrogothorum uenit in Hispaniam, amiserat Andefledam, filiam regis Clodouei, ex qua Amalasuintham habuit.
Hispani Cordubenses, Hispalenses, Illiberitani, Mentesani, Toletani, Complutenses, grauati seruitute Maurorum, et transgressi montes Pyrenaeos, clementissime excipiuntur ab imperatore Ludouico Pio.
Creditur Seuerianus missus in exsilium tempore Agilanis, causa fidei, quia catholicus erat, cum filiis, Leandro, Theodosia et Florentina, et uxore Theodora Ceruella. Fulgentius et Isidorus nati sunt Hispali.
Flauius Marcus Ceruella, dux Gothicus, splendidissimo genere, duxit uxorem Paulam, feminam clarissimam: ex quibus nata est Flauia Theodora Ceruella, uxor ducis Seueriani, femina Christianissima. Obiit 6 Maii.
Restitit Seuerianus Aguilani, et obsessus in urbe Carthagine Spartaria (quam Gothi penitus exciderunt) causa fidei missus est Hispalim in exsilium anno 3 Aguilanis, cum coniuge et filiis, ubi mortuus est.
255
Leander scribit ad sororem Florentinam, monialem Benedictinam, librum de uirginitate, uel de institutione uirginum et contemptu mundi, cum esset illa 19 annorum, primo anno sui pontificatus.
Adhuc manserunt aedes Seueriani Carthagine, et res ampla.
Leander impetrauit reuocationem ab exsilio matri suae, fratribus et sororibus ab Athanagildo. Theodora mater in exsilio, laborum causa est magis firmata in fide et in uirtutibus, quae noluit redire Carthaginem.
S. Montanus scripsit ad Thuribium anno ultimo Theodorici, cum adhuc esset in Hispania, et Erga esset Toleti gubernator.
Pons Serratus fuit Toleti e regione S. Mariae de Alficen, ad latus.
260
Sanctina uirgo Toletana, post uxor Theodorici, nascitur Toleti anno 480.
Ex Sanctina, uel Sanctia, Theodorici uxore, duos filios sustulit; Theodoricum, qui iuuenis mortuus est, et iacet cum matre regina Sanctia, apud S. Petrum Karadinensem, et Eluerianum [ al., Seuerianum], qui fuit uxoratus.
Moritur Sanctina UIII Id. Maii, quo die festum S. Michaelis, et concilii Toletani est.
S. M. Elpidius Iulianus, S. Iacobi discipulus, primus episcopus, Toletanus fuit.
Mamas confessor ex tractu Tudensi creditur delatus Cyprum. Floruit hic sub tempore Gothorum anno 500 uel circiter; obiit mensis Augusti 26; est confessor. Tempore Maurorum, relictis reliquiis in Asturiis, et per Hispanias, ad Cyprum delatus est a Christianis.
265
Reperi in archiuis S. E. Emeritensis codicem litteris Gotthicis exaratum, in quo dicebatur Complutum dictum a Mauris Guadalfaxaram, etiam dictum esse Eplaceam.
Reperi quoque in eodem codice concilium Toletanum uniuersale in hunc modum:
266·2
« In nomine Domini, incipiunt gesta synodalia concilii generalis Toletani, acta in urbe regia, in aede sanctorum apostolorum Petri et Pauli praetoriensi, anno 3 regni gloriosissimi principis Wambani, sub die XUII Kalend. Decembr. aera DCCXIII, pro terminis restituendis Ecclesiarum et dioecesum Hispaniarum.
266·3
« Interfuit rex gloriosissimus concilio generali, et, salutatis de more solito singulis episcopis, dixit:
266·4
« Sanctissimi Patres, uideo uos grauissime contendere pro terminis uestrarum dioecesum, et inde grauissimas inter uos lites et contentiones exoriri, et quod aliqui uestrum (sicut accepi) aliorum parochias inuaderent, et alienos terminos quolibet praetextu latenter adoriri. Quare dignum esse duxi maiestate culminis nostri, uos ad concordiam reuocare. Placetne uobis, sanctissimi pontifices? Responderunt omnes: Placet, placet. Uiuat multos annos serenissimus et gloriosissimus rex, ac dominus noster Flauius Wamba. Tunc ille iussit prius coram se chronicas et historias regum priorum accurate legi, ut facilius et aequius posset terminos parochiales [ al. parochiarum] diuidere, sicut antiquitas denotaret et exigeret iuris censura, et propria iura Ecclesia quaelibet possideret, sicut subiecta denotat nostra sententia.
266·5
« Concedimus inprimis et confirmamus, quod, sicut Gondericus, Gensericus, Hunericus, Guntamundus, Isoris et Gumiel reges Wandalorum ciuitatem Lucensem in Asturiis prope mare dotauerunt, teneat pacifice et quiete terminos, qui mox illi subscribentur:
266·6
« Totas Asturias per Pyrenaeos montes et per flumen magnum Ouem et per totum littus maris Oceani usque Uiscayam per summum Rostrum, et per summum Cabrium, per portas de sancta Agatha, per Pozalem, per Limbum de filios, una cum campo Edolio [ al., Erbolio] Gordon, usque ad illam arborem de Quadros, per riuulos de Humana, Lunam, Uanduliam usque ad Pyrenaeos montes, Coiancam uillam, Quexidam, per Coniaquelam, Montosam, usque ad flumen Urbetum in Gallaecia, Suernam, Uallem longam, Ueram, Flumosam, totam Saniam, Panamum, usque ad flumen Mineum, totam Lemos, Urnyso, Uerasmo, et Semmamorum, et Troiam, usque ad flumen Silunii, totam Lumiam cum ecclesiis de Petrayo, quae aedificatae sunt uel fuerunt inter Arnoyum flumen et Silum, a termino montis Buron, et per aquam Zore [ al., Zoze], usque in fundum Arnoyi, et per ipsum discessum, uel discursum, usque in flumen Mineum, Lueza usque Portelam de Ueneti, et ecclesias de Sallaz inter Arnoyum et Silum cum ecclesiis de Baroso, Castellam cum Saneam, Barnates, et Auion, Azman, Carabam, Amancam, sicut dictam Ecclesiam Lucensem dotauerunt reges Wandalorum. Et responderunt episcopi: Placet, placet nobis omnibus.
266·7
« Legio, quam condiderunt Romanae legiones, quae antiquitus Flos fuit uocata, et per Romanum papam (scilicet Syluestrum) gaudet perpetua libertate, et ab aliis episcopalibus sedibus est exempta, et exstat sedes regia, atque alicui metropoli nunquam fuit subiecta uel subdita, teneat per suos terminos antiquos, sicut eam dotauerunt Hermericus, Rechila, Recciarius, Maldra Frumarius, Remismundus, Theodomundus, Sueuorum reges, et Theodomirus. Et responderunt omnes pontifices unanimiter: Placet, placet nobis.
266·8
« Legio teneat per Pyrenaeos montes, et per Pennam Rubeam una cum media Leuaca, Ceruera, Petras nigras, Annion usque ad flumen Carrionem per uillam Sernam, et riuulum Siccum, usque ad uillam Ardegam per Ceruinos usque in castrum Pepi, per uillam Manam, usque in arborem Quadros, super fines Serrae Gallaeciae, tria castella Turtures, Datineus, Castelletum et Nauiam.
266·9
« Legio ciuitas sacerdotalis et regia, et Lucus, quam Wandali reaedificauerunt in Asturiis, teneat per suos terminos antiquos, sicut eis diuisit rex Theodomirus; hae nulli subdantur archiepiscopo uel Primati. Responderunt omnes: Placet, placet nobis omnibus.
266·10
« Sedes etiam Portucaliae permanet in sua diuisione, sicut eis diuisit rex Theodomirus, cum iis etiam quae nos adiecimus.
266·11
« Brachara metropolis teneat Centum cellas Gentis. Millia, Layneto, Gilioles, Adonyste, Aportis, Aylo, Centen, Donis, lambis, Cilisto, Letania, Ceresis, Petroneyo, Equisis, ad Saltum; item pagi, Panoleta, Bregantia, Astiatigo, Tarego, Aunego, Metrobio, Betise, Palam, Tusico, Celo et Senequiemo; sub uno sedes 30.
266·12
« Ad sedem Dumiensem familia regia [in diuisione Theodomiri sic: Ad Dumium familia seruorum; quam hic uocat regiam, intelligit de monachis, qui Deo seruiunt; cui seruire, regnare est.]
266·13
« Egitaniensis teneat totam Egitaniam, Menecapio et Foraneos.
266·14
« Portugalensis teneat in Castro nouo Ecclesias, quae in uicino sunt, scilicet Uilla noua, Betaonia, Uesea, Menturio, Torebra, Bramoste, Pengoaste, Lumbo, Nestis, Neapali, Curmano, Magneto, Leporeto, Melga, Tangobira, Uillagomedi Tanerater; item pagi, Lambiencio, Alcobreo, Ualericia, Turlango, Ceris, et Mendiolis, et Palencia; sub una uiginti quinque sedes.
266·15
« Lamecum teneat ipsum Lamegum, Luencia, Aranor, Crasubriana . . . . . . . sub uno sex sedes.
266·16
« Conimbricensis sedes teneat ipsam Conimbriam, Eminio, Selio, Brine, Insula, Astrucione et Portogalliae Castellum antiquum; sub uno duae.
266·17
« Uesensis teneat ipsum Ueseo, Rodomiro, Submontia, Suberbeno, Osanca, Obelione, Tutella, Goleia et Cabrabia, quae apud Gotthos postea sedes fuit; sub uno septem dantur sedes.
266·18
« Uriensis teneat ipsam Uriam, Deisum, usque Cussancaro, et de Caldas de Rego usque in oram maris Oceani protendatur.
266·19
« Lucensis teneat ipsam ciuitatem cum adiacentibus suis, cum Cantoquia, Somos, Carabarcos, Montenegro, Parraga, Latra, Azumara, Sigros, Triauada, Pagento, Saluaterra, Monterroso, Doira uel Coyra, Deza, Colea; sub una sede 16.
266·20
« Auriensis teneat Uesugio, Ruuale, Teporos, Sedisos, Prucia, Cisauio, Uerenganos, Sanabria et Calabazas maiores; sub uno decem.
266·21
« Astoricensis teneat ipsam Astoricam, Legionem, Superurbico, Beriso, Petrasperanti, Autoribis, Caldelas, Morillos superiorem et inferiorem, Sonure, Trogelos et Pericos; sub uno undecim sedes.
266·22
« Britoniensis teneat Ecclesias, quae in uicinio sunt, Torelo, Torebera inter Britones una cum monasterio Maximi usque in flumen Oue.
266·23
« Tudensis teneat ipsam Tudem cum Ecclesiis, quae in uicino sunt, Torelo, Torobera, Ludo Patre, Agnoue, Sagria, Erbilio, Orunia et Cartasse; sub una sede quindecim numerantur sedes.
266·24
« Toleto metropoli subiaceant sequentes omnino sedes. Oretum, haec teneat de Galla usque Eugam, uel Cecilam, et de Petra usque Campaniam. Mentesa, haec teneat de Euga, uel Cecila usque Securam, Delila usque Polixena. Acci, haec teneat de Secura usque Montaneam et de Architel usque Caraual. Basti, haec teneat de Egesta usque Montaneam, et de Rauci usque Susitam. Urgi, haec teneat de Egesta usque Carthaginem, et de Bigastri, usque Mundam. Bigastrum, haec teneat de Pugilla usque Nisdomiam, de Serta usque in Lisbam. Illici, haec teneat per terminos de Bigastri, Setuli et Denia. Setalis, haec teneat de Custo usque Moletam, de Togola usque ad Nitriam. Denia, haec teneat de Sosa usque in Turam de Silua, usque Gil. Ualentia, haec teneat de Silua usque Musuetum, de mari usque Alpout. Ualena, haec teneat de Alpout usque Tarrabilam, de Stazerola usque Nenar. Secobrica, haec teneat de Alcout usque Obiam, de Mora usque Lustriania. Complutum, haec teneat de Alcout usque ad Costem, de Gusia usque Costeam. Segontia, haec teneat de Coste usque Fuscam, de Godol usque Pinam. Oxoma, haec teneat de Fusca usque Arlanzon, quomodo currit in camino S. Petri, qui uadit ad S. Iacobum; de Garise usque Ermitas termini eius protendantur. Secobia, haec teneat de Almet usque Mimbillum, et de Martel usque Uaso dicto. Palentia, haec teneat de Mimbillum usque Caltam, de Lulbonar usque Tortosam.
266·25
« TERRACONENSI metropoli subiaceant hae sedes:
266·26
« Barcinona, haec teneat de Mina usque Pugellam, et de Usa usque Bordel. Egari, haec teneat de Bordel usque Paladera, et de Montosa usque Portellam. Gerunda, haec teneat de Pilida usque Iuxtamare, et de Alosa usque Pinas. Eupiriae, hae teneant de Iuxtamare usque Bergam, de Mentosa usque Siluam. Arisona, haec teneat de Berga usque Auritam, et de Pursa usque Mentiam. Urgela, haec teneat de Aurita usque Naionam, et de Murela usque Ualam. Lerita, haec teneat de Naiona usque ad fontem Sallam, de Lora usque Matam. Ictosa, haec teneat de Fonte Salla usque Porsellam, de Morale usque Tormelam. Tortosa, haec teneat de Porsella usque Deniam, de Tormoga usque Catenam. Caesaraugusta, haec teneat de Moouia, uel Denia, usque Splanam, et de Olibia monte usque Gordoto sint termini sedes Caesaraugustanae. Osca, haec teneat de Splana usque Cobello, et de Speslem usque Riberam. Pampilona, haec teneat de Cobello usque Mustellam, et de Sparga usque Ostural. Califorra, haec teneat de Nampia usque Spargam, de Mustela usque Loealem. San–Tyrasona, haec teneat de Sparga usque Plitenam, et de Alto monte usque Mille. Areca, haec teneat de Planta usque Amasam, de Pede inferno usque Pedem Moram. Insulae Baleares, Maioricam, Minoricam, Formenteram, Useticam.
266·27
« SPALENSI metropolitanae subiaceant hae sedes:
266·28
« Italica, haec teneat de Ulea usque Busam, de Asa usque Lancolam. Asidonia, haec teneat de Busa usque ad Senam, de Lotesa usque Uiam latam. Elipla, haec teneat de Sena usque Datam, de Alisa usque Cortesam. Malica, haec teneat de Data usque Malexcam, de Temia usque Sedes Campi. Eliberis, haec teneat de Malica usque Sotelam, de Almica usque Sedes. Astiges, haec teneat de Sotella usque Parietem, de Luca usque Raucam. Corduba, haec teneat de Pariete usque Ubetam, de Gala usque Ranam. Egabio, haec teneat de Ubeta usque Malamsayam, de Gasta usque Fuentam. Tucci, haec teneat de Malasaya usque Baliiar, de Guegara usque Celonus: credo Azlonam pro Castulone.
266·29
« BRACCHARAE metropolitanae subiaceant hae sedes:
266·30
« Dumio, haec teneat de Duma usque Albram, de Reantear usque Aclasam. Pertucale, haec teneat de Elbora usque Losolam, de Olmos usque Solam. Portucale, haec teneat de Losola usque Bigoniam, de Monte albo usque Fetonsam. Auria, haec teneat de Cusanca usque Syluam, de Ueregini usque Celebacismi. Iria, haec teneat de Iso usque Cusacam, de Caldar de rege usque in Oram. Luco, haec teneat de Laguna usque Bussam, de monte Soto usque Quintanam. Britonia, de Bassa usque Torrentes, de Oetoba usque Totellam, et usque Ouem. Astorica, haec teneat per oram Uallis Corcer, et per fluuios, seu maria scilicet, et Orbigo, et Berrio, et Tauara, extendatur.
266·31
« EMERITAE metropoli subiaceant istae sedes:
266·32
« Pare, haec teneat de Baligur usque Crocam, de monte de Olla usque Miratal. Olisibona, haec teneat de Darca usque Ambram, de Olla usque Maram. Elbora, haec teneat de Sotobra usque Petram, de Rucella usque Turrem Egiditaniam, de Sabra usque Nauam, de Sena usque Murielam. Exoniba, haec teneat de Ambra usque Salam, de [ al., ipsa] Rosa usque Turrem. Conimbria, haec teneat de Naua usque Bergam, de Torrente usque Loram. Ueseum, haec teneat de Berga usque Sortam, de Boncla usque Uentosam. Biglimicum, haec teneat de Sorta usque Petram, de Sara usque Ortosam. Cabrabria, haec teneat de Sorta usque Albeniam, de Soto usque Faram. Salmantica, haec teneat de Allenia usque Sotobram, de Rusa usque Siberum. Numantia, haec teneat de Penagodisse usque ad Tormem super illos balneos de Ualle de rege usque ad Dorium, et de Uilla Ualle usque ad Otero, de Fumus secus riuulum Siccum usque Borito, de Tauara uero usque ad Dorium. Abula, haec teneat de Petra usque ad Uiallam, de Uriosto usque Torrero. Cauria, haec teneat de Uilla usque Tagum, alias Dorium.
266·33
« NARBONAE metropolitanae hae sedes subiaceant:
266·34
« Isetenis, haec teneat de Stalus usque Barunona, de Macu usque Rib. Fora. Agatha, haec teneat de Nusa usque Riberam, de Galia usque Mirlam. Magalona, haec teneat de Nusa usque Ribogar, et de Castello Millia usque Angoram. Nemauso, haec teneat de Gusa usque Angoram, de Castello usque Samuram. Luteba, haec teneat de Samba usque Rebubal, de Anges usque montem Rufum. Carcasona, haec teneat de monte Rufo usque Angerum, de Angosta usque Monsam. Elna, haec teneat de Strage usque Rofilonam, de Literosa usque Lanusam.
266·35
« Hae sint sedes harum duarum Hispaniarum octoginta sub dominio Gothorum, tam archiepiscopales quam episcopales, per quas omnibus Hispanis ministratur uerbum Dei, quae a Romano pontifice et accipient, et accipiunt semper in his prouinciis communionem catholicae ueritatis, ut secundum traditionem et doctrinam sanctorum Patrum animas nobis commissas possimus gubernare. Addit rex: Haec igitur nostra institutio, quae assensu omnium archiepiscoporum et episcoporum dictarum sedium auctore Deo facta est, firma permaneat in aeternum; et mando, ut legatur. Et lecta est per Petrum archidiaconum Toletanum, coram domino Quirico Toletano archiepiscopo, primatiae dignitate et fide catholica insistente, et caeteris archiepiscopis, qui mox subscripserunt, et episcopis. Dicant omnes: Placet, placet; uita, et aeterna gloria catholico, pientissimo et gloriosissimo principi domino nostro Flauio Wambae.
266·36
Canon I. — « Praeterea placet nobis in unum collectis, ut omnes clerici deinceps uiuant secundum regulam sanctissimi Patris nostri Isidori episcopi Hispalensis, prout continetur in ipsius libro De Honestate clericorum.
266·37
Canon II. — « Et quicunque archiepiscopus, episcopus, abbas claustralis, uel saecularis, qui pro dignitate aut ordine aut aliquo ecclesiastico beneficio amplius regi minam dederit, siue alicui aliae personae, ille excommunicatione perpetui anathematis innodetur.
266·38
« Quibus peractis, omnes Deo rerum omnium et bonorum auctori primum gratias immortales persoluimus, deinde glorioso regi nostro longissimam uitam, et post hoc saeculum in coelesti regno beatitudinem aeternam deprecamur: qui tantae pietatis studio contentiones nostras diremit, et nos aeterno indissolubili foedere copulauit.
266·39
« In sequentem annum concilium hic indicimus. »
266·40
Subscriptio Patrum.
266·41
« 1. Quiricus S. Ecclesiae Toletanae metropolitanus has diuisiones et constitutos terminos per regem nostrum, approbat et confirmat.–2. Fugitiuus S. Ecclesiae Spalensis metropolitanus has diuisiones sedium, et constitutos terminos per regem nostrum, approbat et confirmat.–3. Proficuus, S. Emeritensis Ecclesiae metropolitanus, approbat et confirmat.–4. Leodagisius [ al. Leoduisius], S. E. Braccharensis metropolitanus, confirmat et approbat.–5. Sumifredus, S. E. Narbonensis metropolitanus, confirmat et approbat.–6. Uera, S. E. Tarraconensis metropolitanus episcopus, confirmat et approbat.–7. Athanasius, Setabitanae Ecclesiae episcopus, approbat et confirmat.–8. Ego Genesius, in Christi nomine, Ecclesiae Tudesensis episcopus, approbo et confirmo.–9. Ego Argimensus, in Christi nomine, Ecclesiae Oretanae episcopus, approbo et confirmo.–10. Ego Fraoricus, Deo iuuante, Portucalensis episcopus, approbo et confirmo.–11. Ego Ioannes, in Christi nomine, Ecclesiae Bigastrensis episcopus, approbo et confirmo.–12. Ego Selua, in Christi nomine, Igeditanae Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–13. Ego Godiscalus, in Christi nomine, Oxomensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–14. Ego Adeodatus, Pacensis Ecclesiae episcopus, in Dei nomine, approbo et confirmo.–15. Ego Bela, in Christi nomine, Britaniensis episcopus, approbo et confirmo.–16. Ego Leander, in Christi nomine, Illicitanae et Elotanae Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–17. Ego Aschalius, in Christi nomine, S. E. Abilensis episcopus, approbo et confirmo.–18. Ego Felix, Dianiensis Ecclesiae, in Christi nomine, episcopus, approbo et confirmo.–19. Ego Isidorus, Asturicensis Ecclesiae episcopus, in Christi nomine, approbo et confirmo.–20. Ego Theodoricus, in Christi nomine, Ecclesiae Olysiponensis episcopus, approbo et confirmo.–21. Ego Alarius, in Christi nomine, Aurisinae Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–22. Ego Suntherius, in Christi nomine, Ecclesiae Ualentinae episcopus, approbo et confirmo.–23. Ego Theodisclus, in Christi nomine, S. E. Lamacensis episcopus, approbo et confirmo.–24. Ego Balmatius, in Christi nomine, Ecclesiae Ursitanae episcopus, approbo et confirmo.–25. Ego Riccila, in Christi nomine, Accitanae Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–26. Ego Iustus, in Christi nomine, Ecclesiae Salmanticensis episcopus, approbo et confirmo.–27. Ego Restogenes, in Christi nomine, Ecclesiae Lucensis episcopus, approbo et confirmo.–28. Ego Rogatus, in Christi nomine, Ecclesiae Beatiensis episcopus, approbo et confirmo.–29. Ego Etherius, Deo iuuante, Bastitanae Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–30. Ego Idulfus, cognomine Felix, in Christi nomine, Iriensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–31. Ego Concordius, in Christi nomine, Ecclesiae Palentinae episcopus, approbo et confirmo.–32. Ego Acisclus, S. E. Complutensis, Deo iuuante, episcopus, approbo et confirmo.–33. Ego Cartaber, in Christi nomine, Ecclesiae Conimbricensis episcopus, approbo et confirmo.–34. Ego Memorius, S. E. Segobricensis, in Christi nomine, episcopus, approbo et confirmo.–35. Ego Donatus, in Christi nomine, Ecclesiae Cauriensis episcopus, approbo et confirmo.–36. Ego Egica, in Christi nomine, Ecclesiae Seguntiensis episcopus, approbo et confirmo.–37. Ego Exarnius, in Christi nomine, Oxonolensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo ( Locus corruptus in originali ).–38. Petrus, in Dei nomine, Ecclesiae Elborensis episcopus, approbo et confirmo.–39. Gaudentius, in Christi nomine, Ecclesiae Ualeriensis episcopus, approbo et confirmo.–40. Ego Albanus, in Christi nomine, Ecclesiae Caliabricensis episcopus, approbo et confirmo.–41. Sinduitus, in Christi nomine, Ecclesiae Segobiensis episcopus, approbo et confirmo.–42. Mumulus, in Christi nomine, Ecclesiae Arcauicensis episcopus, approbo et confirmo [ al., Nunnulus].–43. Spera in Deo, in Christi nomine, Ecclesiae Italicensis episcopus, approbo et confirmo.–44. Ego Geta, in Christi nomine, Ecclesiae Eleplensis episcopus, approbo et confirmo.–45. Ego Argibudo, in Christi nomine, Ecclesiae Eliberitanae episcopus, approbo et confirmo.–46. Ego Samuel, in Christi nomine, Ecclesiae Malacitanae episcopus, approbo et confirmo.–47. Ego Theudericus, in Christi nomine, Assindonensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–48. Ego Stercorius, in Christi nomine, Aucensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–49. Ego Cresutarius, Biteriensis Ecclesiae episcopus, in Christi nomine, approbo et confirmo.–50. Ego Caecilius, in Christi nomine, Dertosanae Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–51. Ego Uincentius, in Christi nomine, Magalensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–52. Gratius ego, in Christi nomine, Egorbiensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–53. Idalius, in Christi nomine, S. Ecclesiae Barcinonensis episcopus, approbo et confirmo.–54. Ego Ansemidus, in Christi nomine, Ecclesiae Lotobensis episcopus, approbo et confirmo.–55. Ualderedus, in Christi nomine, Ecclesiae Caesaraugustanae episcopus, approbo et confirmo.–56. Ego Clarus, in Christi nomine, Elenensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–57. Ego Ioannes, in Christi nomine, Egarensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–58. Ego Stephanus, in Christi nomine, episcopus Carcasonensis Ecclesiae, approbo et confirmo.–59. Ego Euphrasius, in Christi nomine, Ecclesiae Calagurritanae episcopus, approbo et confirmo.–60. Primus ego, in Christi nomine, Ecclesiae Agathensis episcopus, approbo et confirmo.–61. Atilinus ego, in Christi nomine, Ecclesiae Pamplonensis episcopus, approbo et confirmo.–62. Gadisoldus ego, in Christi nomine, Ecclesiae Oscensis episcopus, approbo et confirmo.–63. Ego Postulanus, in Christi nomine, Ecclesiae Uticensis Hispanae episcopus, approbo et confirmo.–64. Riccilanus ego, in Christi nomine, episcopus Ecclesiae Accitanae, approbo et confirmo .–65. Ego Leubericus, in Christi nomine, Ecclesiae Urgelitanensis episcopus, approbo et confirmo.–66. Ego Gondelinus Ecclesiae Empuritanae episcopus, in Christi nomine, approbo et confirmo.–67. Ego Austerius, in Christi nomine, episcopus Ecclesiae Tirasenensis, approbo et confirmo.–68. Ego Samuel, in Christi nomine, Ecclesiae Malacitanae episcopus, approbo et confirmo .–69. Wisefredus ego, in Christi nomine, S. E. Ausonensis episcopus, approbo et confirmo.–70. Ego Reynicus [ al., Regnicus], episcopus Ecclesiae Aucensis, in Christi nomine, approbo et confirmo.–71. Ego Uerecinus, in Christi nomine, Ueracensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–72. Ego Basilius, in Christi nomine, S. Ecclesiae Bastitanae episcopus, approbo et confirmo.–73. Sabricus ego, in Christi nomine, Gerundensis Ecclesiae episcopus, approbo et confirmo.–74. Florus, episcopus, in Christi nomine, Ecclesiae Mentesanae, approbo et confirmo.–75. Nasibardus ego, in Christi nomine, Ecclesiae Astagit nensis episcopus, approbo et confirmo. »
266·42
« Quatuor uicarii 4 reliquorum episcoporum, 12 abbates, 20 palatini interfuerunt huic concilio generali totius Hispaniae, et Galliae Narbonensis, uicarii Lucensis, Epagiensis, Castulonensis, Cursicaniensis. Acta sunt hic Toleti in concilio generali, omnibus qui adfuerunt 75 episcopis, et 4 episcoporum uicariis, 12 abbatibus, 20 palatinis, omnibus una uoce dicentibus: Placet, placet. Praesentibus ac subscribentibus, inuicto ac serenissimo rege Wamba, et Quirico archiepiscopo Toletano, Hispaniarum primate, caeterisque 5 archiepiscopis, cum suis suffraganeis dioecesum praedictarum, partim in ecclesia praetoriensi SS. Petri et Pauli incepta synodo, absoluta uero in ecclesia S. Leucadiae uirginis et martyris, Toletanae ciuis et uernulae patronae, in eius praetoriensi templo, aera DCCXIII. Per manus uero scripta fuit synodus Petri archidiaconi de dicta S. Leucadia collegiata. »
Uixit autem praedictus rex Wamba annos 5 ad annum aerae DCCXUIII, et mortuus est, postquam degit aliquot annos sanctissime in monachatu ordinis sanctissimi Benedicti patris, ad quem sese receperat. Inde omnia, uel multa translata sunt in Itatium codicem Ouetensem.
Magni facienda est haec synodus, ad quam fuit maximus concursus archiepiscoporum, episcoporum, abbatum et palatinorum, praesente rege Wambane. Nec potuit non diu continuari, dum unaquaeque Ecclesia ostendit fines sui pontificii, et causas querelarum audit ipse rex. Ob id in duabus ecclesiis et templis suburbanis acta est synodus: in altero incoepta; in altero finita.
Concilio III Toletano interfuerunt 68 episcopi; IU uero Toletano 69 cum uicariis, 7 episcopi plus, et 4 uicarii interfuerunt isti concilio, ubi sedes reparatae sunt et restitutae. Nec aliter fieri potuit, quin rex designaret aliquot iudices singularum metropolum, qui res compositas ab ipsis ad ipsum deferrent; atque ita posset sententia regis ex omnium consensu et palam proferri, et ab omnibus approbari, ut patet ex frequenti repetitione singulorum acclamantium, ac identidem cum laetitia dicentium: Placet, placet.
270
In hac diuisione non ponuntur termini metropolitanarum Ecclesiarum, ea de causa, quia iurisdictio metropolitana non solum sese diffundebat in suam dioecesim, sed in omnes sibi subiectas; ut calor cordis cunctis membris communis est.
In uetusto codice litteris Gotthicis scripto memini me legisse in Germania, in Uita, quam Cixila Toletanus archiepiscopus scripsit, B. Ildefonsi etiam Toletani pontificis: Leucadia dixit: Ildefonse, per te uiuit domina mea: quae lectio plus arridet, quam alia, quae habet: Dixit Ildefonsus: Per uitam Ildefonsi uiuit domina mea.
Aiunt aquilas regias a polo in polum uolitasse, et ob id dicuntur apostoli aquilae, quod totum orbem peragrarint, iuxta illud Ecclesiast.: Uia aquilae in coelo. Dicuntque Iouem duas aquilas misisse, alteram ab ortu, alteram ab occasu; easque demum Delphos, urbem Graeciae, quae dicitur orbis ομφαλος, hoc est, umbilicus, conuenisse.
Illiturgi, ciuitas est in Batestanis, itinere quinque dierum distans a Carthagine Spartaria. Cuius Liuius meminit, hancque Spicio demolitus est. Hic creditur praedicasse S. Euphrasium, episcopumque fuisse Illiturgitanum.
In scopulo alto arx est dicta Tauia, a Graecis Ancyra, profectis a quadam urbe sic dicta, cuius meminit ter Antoninus Pius in Itinerario.
275
S. Ildefonsus ordinatus est lector, ostiarius, exorcista, subdiaconus et leuita, a S. Helladio in aede praetoriensi [ lege Breuiarium Bracarense] S. Leucadiae, postquam inuiserat Agaliense monasterium; unde secum duxit S. Ildefonsum. A Iusto in fine uitae, scilicet anno 636 sicut in fine uitae S. Helladii, leuita, anno 633 [ Forte legendum: A Iusto in fine uitae, scilicet anno 633 subdiaconus, sicut in fine uitae S. Helladii, leuita an. 636] consecratus est abbas Benedictinus a S. Eugenio.
Anno 3 Aurasii Toletani archiepiscopi, scilicet aera DCXLIU, natus est in aede paterna S. Ildefonsus, post Toletanus pontifex.
In pluribus codicibus Liuianis 3 decad. lib. UIII, legitur Iliturgis, simplici l; et ita legendum est, ad differentiam alterius Baeticae, quae scribitur duplici. Apud Eulogium simplici scribitur.
Probabiliter sentiunt, qui putant Flauiobrigam esse ciuitatem, quam Mauri Orduniam uocauerunt, caput Amanium populorum, qui pars sunt Autrigonorum populorum.
Uxama, Segisamunclum, Uirbesca, Antecuia, Deobriga, Uindelia, Salionca, Tritium (aliud a Tricio Metello) Uindelegra, parebant coloniae Flauiobrigae, quae caput harum erat, et iurisdicundi causa eo petebant.
280
Pugnatum est a Romanis ad Belgidam, uel Uelliam, uel Uelligam, uel Uellicam, in Cantabris, ut refert L. Florus: haec est modo Spinosa a Mauris dicta, ut Araquellos, uel Racim, uel Arandillos, non procul a fontibus Iberi. Est autem Segisamona populus Turmodigorum [ al., Curmodigorum] (uocant Saraceni Osornum ) non procul a Segisamona eorumdem Turmodigorum [ al., Curmodigorum], quos uocat Florus Curgonios.
Aetate mea repertum est Cordubae corpus S. Laurae martyris, ante 90 et amplius annos a Saracenis occisae. Haec erat de nobilissimo genere Muzarabum Cordubensium, et cum S. Aurea Cuteclarensi abbatissa speciali necessitudinis uinculo coniuncta. A parentibus in matrimonium nobili uiro data, duas suscepit filias; cum quibus post 6 annos eo uiduata, ad monasterium S. Aurae se recepit; sed Aurea paulo post, anno uidelicet 856 martyriali sanguine laureata, Laura in eius locum assumpta 9 annos monasterium gubernauit: quo tempore miros uirtutum omnium fecit progressus, orationi et corporis macerationi semper intenta. Tandem ad iudicem Saracenorum, fama peruulgante, delata, cum in fidei confessione constantissime permaneret, uerberibus crudeliter caesa, in balneo feruentis picis immissa, tres horas in diuinis laudibus, diuino munere, complens, euolauit in coelum, die 19 Octobr., anno Domini 864: cuius quidem S. Eulogius non meminit, quia ipse anno 859 martyrio coronatus fuerat. Reliquiae B. Laurae per multas Hispaniarum ecclesias distribui coeperunt, et ipsa in magno pretio haberi.
Portus Iuliobrigensium uictoriae sacratus, dictus est, quod ibi uicti sunt Cantabri Iuliobrigenses, uolentes repellere classem Romanorum, tempore imperatoris Augusti. Alii uerius putant, uocatum sic, quod Iuliobrigenses uictoriam reportauerunt; quod uictoria non dicitur de Iuliobrigensibus, sed Iuliobrigensium, quasi ipsi reportauerint.
Sarcimum uicus est apud Cantabros in Hispania prope fontes Iberi. Ibi iussu Caroli Martelli exsulat S. Eucherius episcopus Aurelianensis; in Uita eius corrupte legitur Hesbania. Fuit in Cantabria monasterium S. Trudonis Benedictini, sicut in Germania. In Hispania habebat Carolus Martellus multos amicos, ut apud Cantabros, et modo Sarcimum apud Cantabros, uel Sacernulum apud Astures, dicitur Barcena uel Salcedum, ignobilia quaedam oppidula.
Sanctissimus uir Uera, Tarraconensis archiepiscopus, qui interfuit concilio Toletano XUI, uir pius, humilis et sanctus, obiit XX Octobr.; celebratur in tractu Aurelianensi apud Carpetanos.
285
Est auctor qui credat S. Exubium [ al., Exibium] discipulum S. Marci, post eius mortem praedicasse Euangelium Caucasoliae [ al., Centumcellis] in Lusitania, postque rediisse solum in Cyprum, ubi constitutus est archiepiscopus; maximorum patrator miraculorum dictus est propter eius opera.
Mihi ualde probabile est, et legi in historiis Elpidium ac reliquos episcopos, quos constituit [ al., traxerat] S. Iacobus in Hispania, ab ipso Iacobo baptizatos, fuisse de numero religiosorum Carmelitarum, qui in Hispania et per alias regiones monachatum introduxerant. Istos uocat lib. II, cap. 3, Eusebius prophetici ordinis.
Magna pars eorum qui ex Iudaea traiecerant in Hispaniam, tempore Nabuchodonosoris, erant ex discipulis sanctorum Elisei, Eliae et Enoch, et successores illorum.
Uidere potui Uitam S. Syncletices uirginis et abbatissae Aegyptiae . Hanc scripsit sanctus pontifex Athanasius, ut, quemadmodum monachi habent speculum in Antonio, sacrae uirgines eam tanquam speculum intuerentur. Dicitur fuisse multarum uirginum professionis propheticae et Carmeliticae parens.
C. Caninius [ al., Herminius] Rufus, praetor Gaditanus, profectus Romam anno 84, quarto anno Olympiadis 215, transiit in Hispaniam [ al., mansit in Hispania] ad ann. 86, et dum Gadibus contenderet uenire Tarraconem, in uia, oppido Uilla aenea, alias Alona uel Delo, nunc corrupte a Mauris dicto Uillenia, obiit ibique iacet sepultus.
290
X. M. P. Occasum uersus ab oppido Turbula uel Tritubi [ al., Tibula uel Tribula], fuit oppidum Abula Batestanorum, nunc dirutum.
Urci fontes [ al., sedes] fuit episcopalis S. Indaletii; dicitur haec Portella, et partiebatur hoc modo terminos cum sedibus: Teneat de Egesta [leg. Egelesta et uide quae notaui ad n. 38 in Chron. et ad n. 242] usque Carthaginem, et de Bigastro uel Murcia usque Mundam. Haec ciuitas est ad fluuium Mundam apposita, UIII M. P. antequam confluat Munda fluuius in Taderem, quae uel fluuio nomen dedit uel accepit ab eo.
Uenerabilis memoria Plinii Iunioris, qui pro Christianorum defensione scripsit ad Traianum; quem redeuntem ex Asia conuersum Cretae ad fidem nonnulli credunt, et post in persecutione Antonini Pii, Nouocomi cum aliis passum septimo Augusti; nec enim tam insigne defensionis opus iusta mercede defraudandum fuit.
Traiani anno 15, Domini 114 (quo tempore Sarmaticus Arabicus uocatus est) reuersus ex Asia Cretam Plinius; exstrui fecit celebre Ioui [ al., ibi] templum in honorem Traiani, quod [ al., templum] Titus diruit, et restauratum in nomine Iesu Christi. Plinius Secundus cum filio [ al. desunt cum filio] Christo credidit, et baptizatus est a S. Tito, Cretensium episcopo, ut refert Zenas in eius Uita. Itaque reuersus Romam Christianus, sancte et pie uixit multos annos. Uocabatur C. Plinius a Traiano, et ab aliis Secundus; nec fuit hoc tempore alter Secundus uir consularis.
Pompeia Celerina, socrus Plinii Iunioris, soror fuit S. Celerinae, quae excepit corpus S. Torpetis martyris ex Tuscia in Sinensem portum miraculose uenientis.
295
Sunt qui putent Dionysium papam fuisse natione Africum, scriptorem libri De situ orbis, qui tulit passionem.
Theodorus, fluuius, hoc est donum Dei, Tader et Staberus dicitur, ob eximiam aquam quam habet ob communionem Mundae, qui Mediterraneum intrat, ad urbem Longunticam.
S. Benedicta, quae tempore Neronis Romae uictrix occubuit, patribus Caesaraugustanis, ex Hispania, gentilibus tamen, nata fuit: quae cum ad palmam quam diu multumque concupierat, peruenisset, ter quaterue flagris caesa, nudo corpore per urbem aduecta, sed Dei munere, minime nuda uisa; 2 Iulii, datis ceruicibus, euolauit ad sponsum. Altera ex antiquioribus Christi uirginibus Romae pro fide occisis.
In codicibus Plinii correctis, pro Alga minor, quod reperitur in minus correctis, legitur Alba minor.
Suel inter Alateram et Siex [ al., Aodeteram uel Abdeeram, et Exi] uocatum est Sudal [ al., Siuel], et post a fortitudine nominari coepit Castellum ferreum.
300
Antonini Pii Augusti Itinerarium, eius iussu compositum, ut Theodosii codices leges.
Decem legati ex Hispaniis uenerant Ierusalem, ex gentilibus quinque, ex Iudaeis quinque, ad apostolos.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.