Library › Latin: Early Christian Writings › De Corpore et Sanguine Domini
Ratramnus, a monk of Corbie, wrote this treatise on the body and blood of Christ at the command of a glorious prince, King Charles the Bald. He says the king has asked him what he thinks of the mystery, a task worthy of royal concern but very difficult for him. Some of the faithful, he explains, say that the body and blood celebrated daily in the Church are present under no figure or veil, but by the naked manifestation of the truth itself; others hold that they are contained under the figure of a mystery, so that what appears to the bodily senses is one thing and what faith beholds another.
Ratramnus asks two questions: whether the body and blood are present in mystery or in truth, and whether they are the same body that was born of Mary, suffered and rose. He argues, with much use of Ambrose and Augustine, that the elements are figuratively Christ’s body and blood, the change being spiritual and perceived by faith. The treatise stands opposite the view of his fellow monk Paschasius Radbertus, and was revived in later Eucharistic controversies, notably in the Reformation.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 121, Parisiis 1852), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
De Corpore et Sanguine Domini
Ratramnus of Corbie · every word parsed
I
Iussistis, gloriose princeps, ut quid de sanguinis et corporis Christi mysterio sentiam, uestrae magnificentiae significem: imperium quam, magnifico uestro principatu dignum, tam nostrae paruitatis uiribus constat difficillimum. Quid enim dignius regali prouidentia quam de illius sacris mysteriis catholicae sapere, qui sibi regale solium dignatus est contribuere, et subiectos pati non posse diuersa sentire de corpore Christi, in quo constat Christianae redemptionis summam consistere?
II
Dum enim quidam fidelium corporis sanguinisque Christi, quod in Ecclesia quotidie celebratur, dicant quod nulla sub figura, nulla sub obuelatione fiat, sed ipsius ueritatis nuda manifestatione peragatur; quidam uero testentur quod haec sub mysterii figura contineantur, et aliud sit quod corporeis sensibus appareat, aliud autem quod fides aspiciat: non parua diuersitas inter eos dignoscitur. Et cum Apostolus fidelibus scribat , ut idem sapiant et idem dicant omnes, et schisma nullum inter eos appareat, non paruo schismate diuiduntur, qui de mysterio corporis sanguinisque Christi non eadem sentientes eloquuntur.
III
Quapropter uestra regalis sublimitas zelo fidei prouocata, non aequanimiter ista perpendens, et secundum Apostoli praeceptum cupiens ut idem sentiant et idem dicant omnes, ueritatis diligenter inquirit secretum, ut ad eam deuiantes reuocare possit. Unde non contemnitis etiam ab humillimis huius rei ueritatem perquirere, scientes quod tanti secreti mysterium non nisi Diuinitate reuelante possit agnosci, quae sine personarum acceptione, per quoscunque delegerit, suae ueritatis lumen ostendit.
IV
Nostrae uero tenuitati quam sit iucundum uestro parere imperio, tam est arduum super re humanis sensibus remotissima, et nisi per sancti Spiritus eruditionem non posse penetrare, disputare. Subditus igitur uestrae magnitudinis iussioni, confisus autem ipsius de quo locuturi sumus suffragio, quibus potuero uerbis, quid ex [ al., de] hoc sentiam aperire tentabo, non proprio fretus ingenio, sed sanctorum uestigia Patrum prosequendo.
V
Quod in Ecclesia ore fidelium sumitur, corpus et sanguis Christi, quaerit uestrae magnitudinis excellentia, in mysterio fiat an in ueritate. Id est, utrum aliquid secreti contineat, quod oculis solum modo fidei pateat, an sine cuiuscunque uelatione mysterii hoc aspectus intueatur corporis exterius, quod mentis uisus aspiciat interius; ut totum quod agitur in manifestationis luce clarescat: et utrum ipsum corpus quod de Maria natum est, et passum, mortuum et sepultum, quodque resurgens et coelos ascendens, ad dexteram Patris consideat.
VI
Harum duarum quaestionum primam inspiciamus; et ne dubietatis ambage detineamur, definiamus quid sit figura, quid ueritas, ut certum aliquid contuentes, nouerimus quo rationis iter contendere debeamus.
VII
Figura est obumbratio quaedam quibusdam uelaminibus quod intendit ostendens; uerbi gratia, Uerbum uolentes dicere, panem nuncupamus: sicut in Oratione Dominica panem quotidianum dari nobis expostulamus ; uel cum Christus in Euangelio loquitur dicens: Ego sum panis uiuus, qui de coelo descendi ; uel cum seipsum uitem, discipulos autem palmites appellat: Ego sum uitis uera, uos autem palmites . Haec enim omnia aliud dicunt et aliud innuunt.
VIII
Ueritas uero est rei manifesta demonstratio, nullis umbrarum imaginibus obuelatae, sed puris et apertis, utque planius eloquamur, naturalibus significationibus insinuatae; ut pote cum dicitur Christus natus de Uirgine, passus, crucifixus, mortuus et sepultus. Nihil enim hic figuris obuelantibus adumbratur; uerum rei ueritas naturalium significationibus uerborum ostenditur; neque aliud hic licet intelligi quam dicitur. At in superioribus non ita. Nam substantialiter, nec panis Christus, nec uitis Christus, nec palmites apostoli. Quapropter hic figura, superius uero ueritas in narratione monstratur, id est nuda et aperta significatio.
IX
Nunc redeamus ad illa quorum causa dicta sunt ista, uidelicet corpus et sanguinem Christi. Si enim nulla sub figura mysterium illud peragitur, iam mysterium non recte uocitatur. Quoniam mysterium dici non potest, in quo nihil est abditum, nihil a corporalibus sensibus remotum, nihil aliquo uelamine contectum. At ille panis qui per sacerdotis ministerium Christi corpus conficitur, aliud exterius humanis sensibus ostendit, et aliud interius fidelium mentibus clamat. Exterius quidem panis, quod ante fuerat, forma praetenditur, color ostenditur, sapor accipitur: ast interius longe aliud multo pretiosius multoque excellentius intimatur, quia coeleste, quia diuinum, id est Christi corpus, ostenditur, quod non sensibus carnis, sed animi fidelis contuitu uel aspicitur, uel accipitur, uel comeditur.
X
Uinum quoque, quod sacerdotali consecratione Christi sanguinis efficitur sacramentum, aliud superficietenus ostendit, aliud interius continet. Quid enim aliud in superficie quam substantia uini conspicitur? Gusta, uinum sapit; odora, uinum redolet; inspice, uini color intuetur. At interius si consideres, iam non liquor uini, sed liquor sanguinis Christi credentium mentibus et sapit dum gustatur, et agnoscitur dum conspicitur, et probatur dum odoratur. Haec ita esse dum nemo potest abnegare, claret quia panis ille uinumque figurate Christi corpus et sanguis existit. Non enim secundum quod uidetur uel carnis species in illo pane cognoscitur, uel in illo uino cruoris unda monstratur; cum tamen post mysticam consecrationem nec panis iam dicitur nec uinum, sed Christi corpus et sanguis.
XI
Nam si secundum quosdam figurate nihil hic accipiatur, sed totum in ueritate conspiciatur, nihil hic fides operatur, quoniam nihil spiritale geritur; sed quidquid illud est, totum secundum corpus accipitur. Et cum fides, secundum Apostolum, sit rerum argumentum non apparentium , id est non earum quae uidentur, sed quae non uidentur substantiarum, nihil hic secundum fidem accipiemus, quoniam quidquid existit, secundum sensus corporis diiudicamus. Et nihil absurdius quam panem carnem accipere, et uinum sanguinem dicere: nec iam mysterium erit, in quo nihil secreti, nihil abditi continebitur.
XII
Et quomodo iam corpus Christi dicitur [ al. dicetur], in quo nulla permutatio facta esse cognoscitur? Omnis enim permutatio aut ex eo quod est in id quod est efficitur, aut ex eo quod est in id quod non est, aut ex eo quod est in id quod est. In isto autem sacramento, si tantum in ueritatis simplicitate consideretur, et non aliud credatur quam quod aspicitur, nulla permutatio facta cognoscitur. Nam nec ex eo quod non erat, transiuit in aliquid quod sit, quomodo fit transitus in rebus nascentibus, siquidem non erant prius, sed ut sint, ex non esse ad id quod est esse transitum fecerunt. Hic uero panis et uinum prius fuere quam transitum in sacramentum corporis et sanguinis Christi fecerunt. Sed nec ille transitus qui fit ex eo quod est esse ad id quod est non esse, qui transitus in rebus per defectum occasum patientibus existit: quidquid enim interit, prius subsistendo fuit, nec interitum pati potest quod non fuit; hic quoque non iste transitus factus esse cognoscitur, quoniam secundum ueritatem species creaturae, quae fuerat ante, permansisse cognoscitur.
XIII
Item illa permutatio quae fit ex eo quod est in eo quod est, quae perspicitur in rebus qualitatis uarietatem patientibus; uerbi gratia, quando quod ante nigrum fuerat in album demutatur; nec hic facta esse cognoscitur: nihil enim hic uel tactu, uel colore, uel sapore permutatum esse deprehenditur. Si ergo nihil est hic permutatum, non est aliud quam ante fuit. Est autem aliud, quoniam panis corpus, et uinum sanguis Christi facta sunt. Sic enim ipse dicit: Accipite et comedite: hoc est corpus meum . Similiter et de calice loquens dicit: Accipite et bibite: hic est sanguis Noui Testamenti, qui pro uobis fundetur .
XIV
Quaerendum ergo est ab eis qui nihil hic figurate uolunt accipere, sed totum in ueritatis simplicitate consistere, secundum quod demutatio facta sit: ut iam non sint quod ante fuerunt, uidelicet panis atque uinum; sed sint corpus atque sanguis Christi. Secundum speciem namque creaturae formamque rerum uisibilium, utrumque hoc, id est panis et uinum, nihil habent in se permutatum. Et si nihil permutationis pertulerint, nihil aliud existunt quam quod prius fuere.
XV
Cernit sublimitas uestra, Princeps gloriose, quo taliter sentientium intellectus euadat: negant quod affirmare creduntur, et quod credunt destruere comprobantur. Corpus etenim sanguinemque Christi fideliter confitentur: et cum hoc faciunt, non hoc iam esse quod prius fuere procul dubio protestantur: et si aliud sint quam fuere, mutationem accepere. Cum hoc negari non possit, dicant secundum quod permutata sunt: corporaliter namque nihil in eis cernitur esse permutatum. Fatebuntur igitur necesse est aut mutata esse secundum aliud quam secundum corpus; ac per hoc non esse hoc quod in ueritate uidentur, sed aliud quod non esse secundum propriam essentiam cernuntur. Aut si hoc profiteri noluerint, compelluntur negare corpus esse sanguinemque Christi, quod nefas est non solum dicere, uerum etiam cogitare.
XVI
At quia confitentur et corpus et sanguinem Dei esse, nec hoc esse potuisse nisi facta in melius commutatione, neque ista commutatio corporaliter, sed spiritualiter facta sit, necesse est iam ut figurate facta esse dicatur; quoniam sub uelamento corporei panis corporeique uini spirituale corpus spiritualisque sanguis existit: non quod duarum sint existentiae rerum inter se diuersarum, corporis uidelicet et spiritus, uerum una eademque res, secundum aliud species panis et uini consistit, secundum aliud autem corpus est et sanguis Christi. Secundum namque quod utrumque corporaliter contingitur, species sunt creaturae corporeae; secundum potentiam uero quod spiritaliter factae sunt, mysteria sunt corporis et sanguinis Christi.
XVII
Consideremus sacri fontem baptismatis, qui fons uitae non immerito nuncupatur, quia descendentes in se melioris uitae nouitate reformat, et de peccato mortuis uiuentes iustitiae donat: num secundum quod aquae conspicitur elementum esse, istam potentiam obtinet. Attamen nisi sanctificationis uirtutem obtineret, labem uitiorum nequaquam diluere posset; et nisi uigorem uitae contineret, nullo modo mortuis praestare uitam ualeret, mortuis autem non carne, sed anima. In eo tamen fonte si consideretur solummodo quod corporeus aspicit sensus, elementum fluidum conspicitur, corruptioni subiectum, nec nisi corpora lauandi potentiam obtinere. Sed accessit sancti Spiritus per sacerdotis consecrationem uirtus, et efficax facta est non solum corpora, uerum etiam animas diluere, et spirituales sordes spirituali potentia dimouere.
XVIII
Ecce in uno eodemque elemento duo uidemus inesse sibi resistentia, id est corruptioni subacens incorruptionem praestare, et uitam non habens uitam contribuere. Cognoscitur ergo in isto fonte et inesse quod sensus corporis attingat, et idcirco mutabile atque corruptibile; et rursus inesse quod fides sola conspiciat, et ideo nec corrumpi posse, nec uitae discrimen accipere. Si requiras quod superficietenus lauat, elementum est; si uero perpendas quod interius purgat, uirtus uitalis est, uirtus sanctificationis, uirtus immortalitatis. Igitur in proprietate humor corruptibilis, in mysterio uero uirtus sanabilis.
XIX
Sic itaque Christi corpus et sanguis superficietenus considerata, creatura est mutabilitati corruptelaeque subiecta. Si mysterii uero perpendas uirtutem, uita est participantibus se tribuens immortalitatem. Non ergo sunt idem quod cernuntur, et quod creduntur. Secundum enim quod cernuntur corpus pascunt corruptibile, ipsa corruptibilia: secundum uero quod creduntur animas pascunt in aeternum uicturas, ipsa immortalia.
XX
Apostolus quoque scribens Corinthiis ait – Nescitis quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt: et omnes mare transierunt: et omnes in Mose baptizati sunt, in nube, et in mari, et omnes eamdem escam spiritualem manducauerunt; et omnes eumdem potum spiritualem biberunt? Bibebant autem de spirituali consequenti eos petra. Petra autem erat Christus . Animaduertimus et mare baptismi speciem praetulisse, et nubem; patresque prioris Testamenti in eis, id est in nube siue mari, baptizatos fuisse. Num uel mare, secundum quod elementum uidebatur, baptismi potuit habere uirtutem? uel nubes, iuxta quod densioris crassitudinem aeris ostendebat, [ add. populum] sanctificare quiuerit? Nec tamen Apostolum in Christo locutum audemus dicere quod non uere dixerit patres nostros in nube et mari fuisse baptizatos.
XXI
Et quamuis baptismus ille formam baptismatis Christi, quod hodie geritur in Ecclesia, non praetulerit, baptismum tamen exstitisse, et in eo patres nostros baptizatos fuisse, nullus negare sanus audebit, nisi uerbis Apostoli contradicere uesanus praesumpserit. Igitur et mare et nubes non secundum hoc quod corpus exstiterant, sanctificationis munditiam praebuere, uerum secundum quod inuisibiliter sancti Spiritus sanctificationem continebant. Erat namque in eis uisibilis forma, quae corporeis sensibus appareret, non in imagine, sed in ueritate; et interius spiritualis potentia refulgebat, quae non carnis oculis, sed mentis luminibus appareret.
XXII
Similiter manna populo de coelo datum, et aqua profluens de petra, corporales exstiterant et corporaliter populum uel pascebant uel potabant: attamen Apostolus uel illud manna, uel illam aquam, spiritualem escam spiritualemque potum appellat. Cur hoc? Quoniam inerat corporeis illis substantiis spiritualis Uerbi potestas, quae mentes potius quam corpora credentium pasceret atque potaret . Et cum cibus uel potus ille futuri corporis Christi sanguinisque mysterium, quod celebrat Ecclesia, praemonstraret, eamdem tamen escam spiritualem manducasse, eumdem totum spiritualem bibisse patres nostros sanctus Paulus asseuerat.
XXIII
Quaeris fortasse quam eamdem? Nimirum ipsam quam hodie populus credentium in Ecclesia manducat et bibit . Non enim licet diuersam intelligi, quoniam unus idemque Christus est, qui et populum in deserto, in nube et in mari baptizatum, sua carne pauit, suo sanguine tunc potauit, et in Ecclesia nunc credentium populum sui corporis pane, sui sanguinis unda pascit atque potat.
XXIV
Quod uolens Apostolus intimare, cum dixisset patres nostros eamdem escam spiritualem manducasse, eumdemque potum spiritualem bibisse, consequenter adiecit: Bibebant autem de spirituali consequenti eos petra. Petra autem erat Christus . Ut intelligeremus, in deserto Christum in spirituali petra constitisse, et sui sanguinis undam populo praebuisse, qui postea corpus de Uirgine sumptum, et pro salute credentium in cruce suspensum, nostris saeculis exibuit, et ex eo sanguinis undam effudit quo non solum redimeremur, uerum etiam potaremur.
XXV
Mirum certe, quoniam incomprehensibile et inaestimabile! Nondum hominem assumpserat, nundum pro salute mundi mortem degustauerat, nondum sanguine suo nos redemerat, et iam nostri patres in deserto per escam spiritualem potumque inuisibilem eius corpus manducabant et eius sanguinem bibebant: uelut testis exstat Apostolus clamans eamdem escam spiritualem manducasse, eumdem potum spiritualem bibisse patres nostros. Non isthic ratio qua fieri potuerit, disquirenda; sed fides quod factum sit, adhibenda. Ipse namque qui nunc in Ecclesia omnipotenti uirtute panem et uinum in sui corporis carnem et proprii cruoris undam spiritualiter conuertit ipse tunc quoque manna de coelo datum corpus suum, et aquam de petra profusam proprium sanguinem, inuisibiliter operatus est.
XXVI
Quod intelligens Dauid in Spiritu sancto, protestatus est: Panem, inquiens, angelorum manducauit homo . Ridiculum namque est opinari quod manna corporeum patribus datum coelestem pascat exercitum, aut tali uescantur edulio, qui diuini uerbi saginantur epulis. Ostendit certe Psalmista, uel magis Spiritus sanctus loquens in Psalmista, uel quid patres nostri in illo manna coelesti perceperint, uel quod fideles in mysterio corporis Christi credere debeant. In utroque certe Christus innuitur, qui et credentium animas pascit, et angelorum cibus existit: utrumque hoc non corporeo gustu, nec corporali sagina, sed spiritualis uirtute Uerbi.
XXVII
Et, euangelista narrante, cognouimus quod Dominus noster Iesus Christus priusquam pateretur, accepto pane, gratias egit, dedit discipulis suis dicens: Hoc est corpus meum quod pro uobis datur: hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem, postquam coenauit, dicens: Hic est calix Nouum Testamentum in sanguine meo, qui pro uobis fundetur . Uidemus nondum passum esse Christum, et iam tamen sui corporis et sanguinis mysterium operatum fuisse.
XXVIII
Non enim putamus ullum fidelium dubitare panem illum fuisse Christi corpus effectum, quod discipulis donans dicit: Hoc est corpus meum quod pro uobis datur; sed neque calicem dubitare sanguinem Christi continere, de quo idem ait: Hic est calix Nouum Testamentum in sanguine meo, qui pro uobis fundetur. Sicut ergo paulo antequam pateretur, panis substantiam et uini creaturam conuertere potuit in proprium corpus quod passurum erat, et in suum sanguinem qui post fundendus exstabat; sic etiam in deserto manna et aquam de petra in suam carnem et sanguinem conuertere praeualuit, quamuis longe post et caro illius pro nobis in cruce pendenda, et sanguis eius in ablutionem nostram fundendus superabat.
XXIX
Hic etiam considerare debemus quemadmodum sit accipiendum quod ipse dicit: Nisi manducaueritis carnem Filii hominis, et sanguinem eius biberitis, non habebitis uitam in uobis . Non enim dicit quod caro ipsius quae pependit in cruce, particulatim concidenda foret et a discipulis manducanda; uel sanguis ipsius, quem fusurus erat pro mundi redemptione, discipulis dandus esset in potum: hoc enim scelus esset si, secundum quod infideles tunc acceperunt, a discipulis uel sanguis eius biberetur uel caro comederetur.
XXX
Propter quod in consequentibus ait discipulis, non infideliter, sed fideliter uerba Christi suscipientibus, nec tamen quomodo illa uerba intelligenda penetrantibus [ add., forent]: Hoc uos scandalizat, inquiens, si ergo uideritis filium hominis ascendentem ubi erat prius ? Tanquam diceret: Non ergo carnem meam, uel sanguinem meum, uobis corporaliter comedendam, uel bibendum, per partes distributum distribuendumue putetis; cum post resurrectionem uisuri sitis me coelos ascensurum cum integri corporis siue sanguinis mei plenitudine. Tunc intelligetis quod non, sicut infideles arbitrantur, carnem meam a credentibus comedendam; sed uere per mysterium panem et uinum, in corporis et sanguinis mei conuersa substantiam, a credentibus sumenda.
XXXI
Et consequenter: Spiritus est, inquit, qui uiuificat; caro non prodest quidquam . Carnem dicit quidquam non prodesse, illo modo sicut infideles intelligebant; alioquin uitam praebet, sicut a fidelibus per mysterium sumitur. Et hoc quare? Ipse manifestat cum dicit: Spiritus est qui uiuificat. In hoc itaque mysterio corporis et sanguinis, spiritualis est operatio, quae uitam praestat, sine cuius operatione mysteria illa nihil prosunt, quoniam corpus quidem pascere possunt, sed animam pascere non possunt.
XXXII
Hic iam illa suboritur quaestio, quam plurimi proponentes loquuntur, non in figura, sed in ueritate ista fieri. Quod dicentes, sanctorum scriptis Patrum contraire comprobantur.
XXXIII
Sanctus Augustinus, doctor Ecclesiae praecipuus, in libro de Doctrina Christiana tertio , taliter scribit: « Nisi manducaueritis, inquit Saluator, carnem filii hominis, et biberitis sanguinem eius, non habebitis uitam in uobis . Facinus uel flagitium uidetur habere. Figura ergo est praecipiens passioni Domini esse communicandum, et fideliter recondendum [ Apud sanctum Augustinum, atque suauiter atque utiliter recondendum] in memoria quod pro nobis eius caro crucifixa et uulnerata sit. »
XXXIV
Cernimus quod doctor iste mysteria corporis et sanguinis, sub figura dicit a fidelibus celebrari: nam carnem illius sanguinemque eius sumere carnaliter non religionis dicit esse, sed facinoris. De quibus fuerant illi qui in Euangelio dicta Domini non spiritualiter, sed carnaliter intelligentes, recesserunt ab eo, et iam cum illo non ibant .
XXXV
Idem in epistola ad Bonifacium episcopum scribens , inter aliqua sic ait: « Nempe saepe ita loquimur, ut Pascha propinquante, dicamus crastinam uel perendinam Domini passionem, cum ille ante tam multos annos passus sit, nec omnino nisi semel illa passio facta sit. Nempe ipso die Dominico dicimus: Hodie Dominus resurrexerit, cum ex quo resurrexit tot anni transierint. Cur nemo tam ineptus est, ut nos ita loquentes arguat esse mentitos, nisi quia istos dies secundum illorum quibus haec gesta sunt similitudinem nuncupamus, ut dicatur ipse dies, qui non est ipse, sed reuolutione temporis similis eius, et dicatur illo die fieri propter sacramenti celebrationem, quod non die, sed iam olim factum sit. Non semel immolatus est Christus in seipso? et tamen in sacramento non solum per omnes Paschae solemnitates, sed omni die populis immolatur: nec utique mentitur qui interrogatus cum responderet immolari. Si enim sacramenta quamdam similitudinem rerum earum quarum sacramenta sunt non haberent, omnino sacramenta non essent. Ex hac ipsa autem similitudine plerumque iam ipsarum rerum nomina accipiunt. Sicut ergo secundum quemdam modum sacramentum corporis Christi corpus Christi est, sacramentum sanguinis Christi sanguis Christi est, ita sacramentum fidei fides est. »
XXXVI
Cernimus quod sanctus Augustinus dicit aliud sacramenta, et aliud res quarum sunt sacramenta. Corpus autem, in quo passus est Christus; et sanguis eius de latere qui fluxit, res sunt. Harum uero rerum mysteria dicit esse sacramenta corporis et sanguinis Christi, quae celebrantur ob memoriam Dominicae passionis, non solum per omnes Paschae solemnitates singulis annis, uerum etiam singulis in anno diebus.
XXXVII
Et cum unum sit corpus Dominicum, in quo semel passus est; et unus sanguis, qui pro salute mundi fusus est: attamen sacramenta ipsarum rerum uocabula sumpserunt, ut dicantur corpus et sanguis Christi, cum propter similitudinem rerum quas innuunt, sic appellentur: sicut Pascha et Resurrectio Domini uocantur, quae per singulos annos celebrantur, cum semel in seipso passus sit et resurrexerit, nec dies illi iam possint reuocari, quoniam praeterierunt. Appellantur tamen illorum uocabulo dies quibus memoria Dominicae passionis siue resurrectionis commemoratur, idcirco quod illorum similitudinem habeant dierum quibus Saluator semel passus est et semel resurrexit.
XXXVIII
Unde dicimus: Hodie, uel cras, uel perendie, Domini Pascha est, uel Resurrectio; cum dies illi, quibus haec gesta sunt, multis iam annis praeterierint. Sic etiam dicamus Dominum immolari quando passionis eius sacramenta celebrantur, cum semel pro salute mundi sit immolatus in semetipso, sicut Apostolus ait: Christus passus est pro nobis, uobis relinquens exemplum ut sequamini uestigia eius . Non enim quod quotidie in seipso patiatur quod semel fecit. Exemplum autem nobis reliquit quod in mysterio Domini corporis et sanguinis quotidie credentibus praesentatur, ut quisquis ad illud accesserit, nouerit se passionibus eius sociari debere, quarum imaginem in sacris mysteriis praestolatur, iuxta illud Sapientiae: Accessisti ad mensam potentis; diligenter attende quae tibi sunt apposita, sciens quia talia te oportet praeparare . Accedere ad mensam potentis, est diuini participem libaminis fieri: consideratio uero appositorum, Domini corporis et sanguinis est intelligentia. Quibus quisquis participat, aduertat se talia debere praeparare, ut eius imitator existat commoriendo, cuius memoriam mortis, non solum credendo, uerum etiam gustando confitetur.
XXXIX
Item beatus Apostolus ad Hebraeos: Talis enim decebat ut nobis esset pontifex, sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus, et excelsior coelis factus. Qui non habet necessitatem, quemadmodum sacerdotes, quotidie hostias offerre prius pro suis delictis, deinde pro populi: hoc enim fecit semel, se offerendo Dominus Iesus Christus . Quod semel fecit, nunc quotidie frequentat: semel enim pro peccatis populi se obstulit, celebratur tamen haec eadem oblatio singulis per fideles diebus, sed in mysterio, ut quod Dominus Iesus Christus semel se offerens adimpleuit, hoc in eius passionis memoriam quotidie geratur per mysteriorum celebrationem.
XL
Nec tamen falso dicitur quod in mysteriis illis Dominus uel immoletur uel patiatur quoniam illius mortis atque passionis habens similitudinem, quarum existunt repraesentationes. Unde Dominicum corpus et sanguis Dominicus appellantur, quoniam eius sumunt appellationem, cuius existunt sacramentum. Hinc beatus Isidorus in libris Etymologiarum sic ait: « Sacrificium dictum, quasi sacrum factum, quia prece mystica consecratur in memoriam pro nobis Dominicae passionis. Unde hoc, eo iubente, corpus Christi et sanguinem dicimus quod dum fit ex fructibus terrae, sanctificatur et fit sacramentum, operante inuisibiliter Spiritu Dei. Cuius panis et calicis sacramentum Graeci Eucharistiam dicunt, quod Latine bona gratia interpretatur: et quid melius sanguine et corpore Christi? »
XLI
Et iste doctor catholicus sacrum illud Dominicae passionis mysterium, in memoriam pro nobis Dominicae passionis docet agendum. Hoc dicens ostendit Dominicam passionem semel esse factam, eius uero memoriam in sacris solemnibus repraesentari.
XLII
Unde et panis qui offertur, ex fructibus terrae cum sit assumptus, in Christi corpus dum sanctificatur, transponitur: sicut et uinum, cum ex uite defluxerit, diuini tamen sanctificatione mysterii efficitur sanguis Christi; non quidem uisibiliter, sed, sicut ait praesens doctor, operante inuisibiliter Spiritu Dei [ al., sancto].
XLIII
Unde sanguis et corpus Christi dicuntur, quia non quod exterius uidentur, sed quod interius, diuino Spiritu operante, facta sunt, accipiuntur. Et quia longe aliud per potentiam inuisibilem existunt quam uisibiliter appareant, discernit, dum dicit, panem et uinum deo corpori et sanguini Domini comparari, « quia sicut uisibilis panis et uini substantia exteriorem nutrit et inebriat hominem, ita Uerbum Dei, qui est panis uiuus, participatione sui fidelium recreat mentes. »
XLIV
Ista dicendo confitemur quod in sacramento corporis et sanguinis Domini, quidquid exterius sumitur, ad corporis refectionem aptatur: Uerbum autem Dei, qui est panis inuisibiliter in illo existens sacramento, inuisibiliter participatione sui fidelium mentes uiuificando pascit.
XLV
Hinc etiam idem doctor dicit : « Sacramentum est in aliqua celebratione, cum res gesta ita fit ut aliquid significare intelligatur quod sancte accipiendum est. » Haec dicendo ostendit omne sacramentum in diuinis rebus aliquid secreti continere; et aliud esse quod uisibiliter appareat, aliud uero quod inuisibiliter sit accipiendum.
XLVI
Quae sunt autem sacramenta fidelibus celebranda consequenter ostendens, ait : « Sunt autem sacramenta baptismus et chrisma, corpus et sanguis. [ Apud Isidorum ibidem additur, Christi.] Quae ob id sacramenta dicuntur, quia sub tegumento corporalium rerum uirtus diuina secretius salutem eorumdem sacramentorum operatur. Unde et a secretis uirtutibus uel sacris sacramenta dicuntur. » Et in sequentibus ait : « Graece mysterium dicitur quod secretam et reconditam habeat dispositionem. »
XLVII
Quid isthinc perdocemur, nisi quod corpus et sanguis Domini propterea mysteria dicuntur, quod secretam et reconditam habeant dispositionem, id est, aliud sint quod exterius innuant, et aliud quod interius inuisibiliter operentur?
XLVIII
Hinc etiam et sacramenta uocitantur, quia tegumento corporalium rerum uirtus diuina secretius salutem accipientium fideliter dispensat.
XLIX
Ex his omnibus quae sunt hactenus dicta monstratum est quod corpus et sanguis Christi, quae fidelium ore in Ecclesia percipiuntur, figurae sunt secundum speciem uisibilem; at uero secundum inuisibilem substantiam, id est diuini potentiam Uerbi, uere corpus et sanguis Christi existunt. Unde secundum uisibilem creaturam, corpus pascunt; iuxta uero potentioris uirtutem substantiae, fidelium mentes et pascunt et sanctificant.
L
Iam nunc secundae quaestionis propositum est inspiciendum, et uidendum utrum ipsum corpus quod de Maria natum est, et passum, et mortuum, et sepultum, quodque ad dexteram Patris consideat, sit quod ore fidelium per sacramentorum mysterium in Ecclesia quotidie sumitur.
LI
Percontemur quid ex hoc sanctus Ambrosius sentiat: ait namque in primo Sacramentorum libro : « Reuera mirabile est quod manna Deus plueret patribus, et quotidiano coeli pascebantur alimento; unde dictum est: Panem angelorum manducauit homo . Sed tamen panem illum qui manducauerunt, omnes in deserto mortui sunt. Ista autem esca quam accipis, iste panis uiuus qui descendit de coelo, uitae aeternae substantiam subministrat; et quicunque hunc manducauerit, non morietur in aeternum; et corpus Christi est. »
LII
Uide secundum quod doctor iste corpus Christi dicat esse escam quam fideles accipiunt in Ecclesia. Ait namque: « Iste panis uiuus qui de coelo descendit, uitae aeternae substantiam subministrat. » Num secundum hoc quod uidetur, quod corporaliter sumitur, quod dente premitur, quod fauce glutitur, quod receptaculo uentris suscipitur, aeternae uitae substantiam subministrat? Isto namque modo carnem pascit morituram, nec aliquam subministrat incorruptionem; neque dici uere potest ut quicunque hunc manducauerit, non morietur in aeternum . Et hoc enim quod sumit corpus, corruptibile est; nec ipsi corpori potest praestare ne moriatur in aeternum: quoniam quod corruptioni subiacet, aeternitatem praestare non ualet. Est ergo in illo pane uita, quae non oculis apparet corporeis, sed fidei contuetur aspectu: qui etiam panis uiuus qui descendit de coelo existit, et de quo uere dicitur: Quicunque hunc manducauerit, non morietur in aeternum; et qui est corpus Christi. »
LIII
Item in consequentibus , cum de omnipotente uirtute Christi loqueretur, sic ait: « Sermo ergo Christi, qui potuit ex nihilo facere quod non erat, non potest ea quae sunt in id mutare quod non erant? Nonne maius est nouas res dare quam mutare naturas? » [ al., non enim minus est nouas rebus dare.]
LIV
Dicit sanctus Ambrosius in illo mysterio sanguinis et corporis Christi commutationem esse factam, et mirabiliter, quia diuine, et ineffabiliter, quia incomprehensibile. Dicant qui nihil hic uolunt secundum interius latentem uirtutem accipere, sed totum quod apparet uisibiliter aestimare, secundum quid hic sit commutatio facta. Nam secundum creaturarum substantiam, quod fuerunt ante consecrationem, hoc et postea consistunt. Panis et uinum prius exstitere; in qua etiam specie iam consecrata permanere uidentur. Est ergo interius commutatum Spiritus sancti potenti uirtute, quod fides aspicit, animam pascit, aeternae uitae substantiam subministrat.
LV
Item in consequentibus : « Quid hic quaeris naturae ordinem in Christi corpore, cum praeter naturam sit ipse Dominus Iesus partus ex Uirgine? »
LVI
Hic iam surgit auditor, et dicit corpus esse Christi quod cernitur, et sanguinem qui bibitur; nec quaerendum quomodo factum, sed tenendum quod sic factum sit. Bene quidem sentire uideris. Sed si uim uerborum diligenter inspexeris, corpus quidem Christi sanguinemque fideliter credis. Sed si perspiceres quia quod credis nondum uides; nam si uideres, diceres: Uideo; non diceres: Credo corpus sanguinemque esse Christi: nunc autem quia fides totum quidquid illud totum est, aspicit, et oculus carnis nihil apprehendit, intellige quod non in specie, sed in uirtute corpus et sanguis Christi existant quae cernuntur. Unde dicit : « Ordinem naturae non hic intuendum, sed Christi potentiam uenerandam, quae quidquid uult, quomodo uult, quodcunque uult et creat quod non erat, et creatum permutat in id quod antea non fuerat. » Subiungit idem auctor : « Uera utique caro, quae crucifixa est, quae sepulta est; uere ergo carnis illius sacramentum est; ipse clamat Dominus Iesus: Hoc est corpus meum. »
LVII
Quam diligenter, quam prudenter facta distinctio! De carne Christi, quae crucifixa est, quae sepulta est, id est, secundum quam Christus et crucifixus est et sepultus, ait: Uera itaque caro Christi. At de illa quae sumitur in Sacramento, dicit: Uere ergo carnis illius sacramentum est, distinguens sacramentum carnis a ueritate carnis: quatenus in ueritate carnis quam sumpserat de Uirgine, diceret eum et crucifixum, et sepultum; quod uero nunc agitur in Ecclesia mysterium, uerae illius carnis, in qua crucifixus est, diceret esse sacramentum: patenter fideles instituens, quod illa caro, secundum quam et crucifixus est Christus et sepultus, non sit mysterium, sed ueritas naturae; haec uero caro, quae nunc similitudinem illius in mysterio continet, non sit specie caro, sed sacramento: si quidem in specie panis est, in sacramento uerum Christi corpus, sicut ipse clamat Dominus Iesus: Hoc est corpus meum.
LVIII
Item in consequentibus : « Quid comedamus, quid bibamus, alibi tibi per Prophetam Spiritus sanctus expressit, dicens: Gustate, et uidete quoniam suauis est Dominus: beatus uir qui sperat in eo . » Num corporaliter gustatus ille panis, aut illud uinum bibitum, ostendit quam sit suauis Dominus? Quidquid enim sapit, corporale est et fauces delectat. Nunquid Dominum gustare, corporeum est aliquid sentire? Inuitat ergo spiritualis gusti [gustus] saporem experiri, et in illo uel potu, uel pane, nihil corporaliter opinari, sed totum spiritualiter sentire, quoniam Dominus spiritus est, et beatus uir qui sperat in eo.
LIX
Item consequenter : « In illo sacramento Christus est, quia corpus Christi est: non ergo corporalis esca, sed spiritualis est. » Quid apertius? quid manifestius? quid diuinius? Ait enim: « In illo sacramento Christus est. » Non enim ait: Ille panis, et illud uinum, Christus est. Quod si diceret, Christum corruptibilem (quod absit) et mortalitati subiectum praedicaret: quidquid enim in illa esca uel cernitur uel gustatur corporaliter, corruptibilitati constat obnoxium esse.
LX
Addit: « Quia corpus Christi est. » Insurgis et dicis: Ecce manifeste illum panem et illum potum corpus esse Christi confitetur. Sed attende quemadmodum subiungit: « Non ergo corporalis esca, sed spiritualis est. » Non igitur sensum carnis adhibeas, nihil enim secundum eum hic decernitur. Est quidem corpus Christi; sed non corporale, sed spirituale: est sanguis Christi; sed non corporalis, sed spiritualis. Nihil igitur hic corporaliter, sed spiritualiter sentiendum: corpus Christi est, sed non corporaliter; et sanguis Christi est, sed non corporaliter.
LXI
Item consequenter : « Unde et Apostolus, inquit, de typo eius ait: Quia patres nostri escam spiritualem manducauerunt, et potum spiritualem biberunt . Corpus enim Dei spirituale est; corpus Christi, corpus est diuini Spiritus: quia spiritus Christus, ut legimus in Threnis: Spiritus ante faciem nostram Christus Dominus . »
LXII
Luculentissime sanguinis et corporis Christi mysterium quemadmodum debeamus intelligere docuit. Cum enim dixisset patres nostros escam spiritualem manducasse, et potum spiritualem bibisse; cum tamen manna illud quod comederunt, et aquam quam biberunt, corporea fuisse nemo qui dubitet, adiungit de mysterio quod in Ecclesia nunc agitur, definiens secundum quid corpus sit Christi: « Corpus enim Dei, inquiens, corpus est spirituale. » Deus utique Christus; et corpus quod sumpsit de Maria Uirgine, quod passum, quod sepultum est, quod resurrexit, corpus utique uerum fuit, id est quod uisibile atque palpabile manebat. At uero corpus quod mysterium Dei dicitur, non est corporale, sed spirituale: quod si spirituale, iam non uisibile neque palpabile. Hinc beatus Ambrosius subiungit: « Corpus, inquiens, Christi, corpus est diuini Spiritus. » Diuinus autem Spiritus nihil corporeum, nihil corruptibile, nihil palpabile quod sit, existit. At hoc corpus quod in Ecclesia celebratur, secundum uisibilem speciem et corruptibile est et palpabile.
LXIII
Quomodo ergo diuini Spiritus corpus esse dicitur? Secundum hoc utique quod spirituale est, id est, secundum quod inuisibile consistit et impalpabile, ac per hoc incorruptibile.
LXIV
Hinc in consequentibus : « Quia Spiritus Christus, ut legimus: Spiritus ante faciem nostram Christus Dominus. » Patenter ostendit secundum quod habeatur corpus Christi, uidelicet secundum id quod sit in eo Spiritus Christi, id est diuini potentia Uerbi, quae non solum animam pascit, uerum etiam purgat.
LXV
Propter quod ipse dicit auctor consequenter : « Denique cor nostrum esca ista confirmat, et potus iste laetificat cor hominis , ut Propheta commemorauit. » Num esca corporalis cor hominis confirmat, et potus corporeus laetificat cor hominis? Sed ut ostenderet quae esca uel qui potus sint de quibus loquitur, addidit signanter, esca ista, uel, potus iste. « Quae ista? uel qui iste? Corpus nimirum Christi, corpus diuini Spiritus; et ut apertius inculcetur, spiritus Christus, de quo loquitur: Spiritus ante faciem nostram Christus Dominus. » Quibus omnibus euidenter ostenditur nihil in esca ista, nihil in potu isto corporaliter sentiendum, sed totum spiritualiter attendendum.
LXVI
Non enim anima, quae corde hominis praesenti loco significatur, uel esca corporea, uel potu corporeo pascitur, sed uerbo Dei nutritur ac uegetatur: quod apertius in libro U Sacramentorum doctor idem affirmat: « Non iste panis est, inquiens, qui uadit in corpus; sed ille panis uitae aeternae, qui animae nostrae substantiam subministrat. »
LXVII
Et quia non de communi pane dixerit hoc sanctus Ambrosius, uerum de pane corporis Christi, sequentia lectionis manifestissime declarant: loquitur enim de pane quotidiano, quem credentes sibi postulant dari.
LXVIII
Et idcirco subiungit: « Si quotidianus est panis, cur post annum illum sumis; quemadmodum Graeci in Oriente facere consuerunt? Accipe ergo quotidie quod quotidie tibi prosit: sic uiue, ut quotidie merearis accipere. » Ergo manifestum de quo pane loquitur, de pane uidelicet corporis Christi, qui non ex eo quod uadit in corpus, sed ex eo quod panis sit uitae aeternae, animae nostrae substantiam fulcit.
LXIX
Huius doctissimi uiri auctoritate perdocemur quod multa differentia separatur corpus in quo passus est Christus, et sanguis quem pendens in cruce de latere suo profudit, et hoc corpus quod in mysterio passionis Christi quotidie a fidelibus celebratur, et ille quoque sanguis qui fidelium ore sumitur, ut mysterium sit illius sanguinis quo totus redemptus est mundus. Iste namque panis et iste potus non secundum quod uidentur corpus siue sanguis existunt Christi, sed secundum quod spiritualiter uitae substantiam subministrant. Illud uero corpus in quo semel passus est Christus, non aliam speciem praeferebat quam in qua consistebat; hoc enim erat quod uere uidebatur, quod tangebatur, quod crucifigebatur, quod sepeliebatur. Similiter sanguis illius de lat re manans, non aliud apparebat exterius et aliud interius obuelabat; uerus itaque sanguis de uero corpore profluebat. At nunc sanguis Christi quem credentes ebibunt, et corpus quod comedunt, aliud sunt in specie et aliud in significatione: aliud, quod pascunt corpus esca corporea; et aliud, quod saginant mentes aeternae uitae substantia.
LXX
De qua re beatus Hieronymus in commentario Epistolae Pauli ad Ephesios, ita scribit: « Dupliciter sanguis Christi et caro intelligitur: uel spiritualis illa atque diuina, de qua ipse dicit: Caro mea uere est cibus, et sanguis meus uere est potus ; uel caro, quae crucifixa est, et sanguis qui militis effusus est lancea. »
LXXI
Non parua doctor iste differentia corporis et sanguinis Christi fecit distinctionem. Namque dum carnem uel sanguinem quae quotidie sumuntur a fidelibus, spiritualia dicit esse; at uero caro quae crucifixa est, et sanguis qui militis effusus est lancea, non spiritualia esse dicuntur neque diuina, patenter insinuat, quod tantum inter se differunt quantum differunt corporalia et spiritualia, uisibilia et inuisibilia, diuina atque humana: et quod a se differunt, non idem sunt. Differunt autem caro spiritualis quae fidelium ore sumitur, et sanguis spiritualis qui quotidie credentibus potandus exhibetur, a carne quae crucifixa est, et a sanguine qui militis effusus est lancea; sicut auctoritas praesentis uiri testificatur: non igitur idem sunt.
LXXII
Illa namque caro quae crucifixa est, de Uirginis carne facta est, ossibus et neruis compacta, et humanorum membrorum lineamentis distincta, rationalis animae spiritu uiuificata in propriam uitam et congruentes motus. At uero caro spiritualis quae populum credentem spiritualiter pascit, secundum speciem quam gerit exterius, frumenti granis manu artificis consistit, nullis neruis ossibusque compacta, nulla membrorum uarietate distincta, nulla rationali substantia uegetata, nullos proprios motus potens exercere. Quidquid enim in ea uitae praebet substantiam, spiritualis est potentiae et inuisibilis efficientiae, diuinaeque uirtutis: atque aliud longe consistit secundum quod exterius conspicitur, atque aliud secundum quod in mysterio creditur. Porro caro Christi quae crucifixa est, non aliud exterius quam quod interius erat, ostendebat: quia uera caro ueri hominis existebat, corpus utique uerum in ueri corporis specie consistens.
LXXIII
Considerandum quoque quod in pane illo non solum corpus Christi, uerum etiam in eum credentis populi figuretur: unde multis frumenti granis conficitur, quia corpus populi credentis multis per uerbum Christi fidelibus augmentatur.
LXXIV
Qua de re, sicut in mysterio panis ille Christi corpus accipitur, sic etiam in mysterio membra populi credentis in Christum intimantur; et sicut non corporaliter sed spiritualiter panis ille credentium corpus dicitur, sic quoque Christi corpus non corporaliter sed spiritualiter necesse est intelligatur.
LXXV
Sic et in uino qui sanguis Christi dicitur, aqua misceri iubetur, nec unum sine altero permittitur offerri, quia nec populus sine Christo, nec Christus sine populo; sicut nec caput sine corpore, uel corpus sine capite, ualet existere. Aqua denique in illo sacramento populi gestat imaginem. (Uide num. 81.) Igitur si uinum illud sanctificatum per ministrorum officium, in Christi sanguinem corporaliter conuertitur; aqua quoque, quae pariter admista est, in sanguinem populi credentis necesse est corporaliter conuertatur. Ubi namque una sanctificatio est, una consequenter operatio; et ubi par ratio, par quoque consequitur mysterium. At uidemus in aqua secundum corpus nihil esse conuersum, consequenter ergo et in uino nihil corporaliter ostensum. Accipitur spiritualiter quidquid in aqua de populi corpore significatur; accipiatur ergo necesse est spiritualiter quidquid in uino de Christi sanguine intimatur.
LXXVI
Item, quae a se differunt idem non sunt. Corpus Christi quod mortuum est et resurrexit, et immortale factum iam non moritur, et mors illi ultra non dominabitur , aeternum est, nec iam passibile: hoc autem quod in Ecclesia celebratur, temporale est, non aeternum; corruptibile est, non incorruptum; in uia est, non in patria. Differunt igitur a se, quapropter non sunt idem. Quomodo uerum corpus Christi dicitur et uerus sanguis?
LXXVII
Si enim corpus Christi est; et hoc dicitur uere quia corpus Christi est: in ueritate corpus Christi est; et si in ueritate corpus Christi, et corpus Christi incorruptibile est, et impassibile est, ac per hoc aeternum. Hoc igitur corpus Christi quod agitur in Ecclesia, necesse est ut incorruptibile sit et aeternum. Sed negari non potest corrumpi quod per partes comminutum dispartitur sumendum, et dentibus commolitum in corpus traiicitur. Sed aliud est quod exterius geritur, aliud uero quod per fidem creditur: ad sensum quod pertinet corporis, corruptibile; quod fides uero credit, incorruptibile. Exterius igitur quod apparet, non est ipsa res, sed imago rei; mente uero quod sentitur et intelligitur, ueritas rei.
LXXVIII
Hinc beatus Augustinus in Euangelii Ioannis Expositione , dum de corpore Christi loqueretur et sanguine, sic ait: « Manducauit et Moyses manna, manducauit et Aaron, manducauit et Phinees, manducauerunt ibi multi qui Deo placuerunt, et mortui sunt. Quare? Quia uisibilem cibum spiritualiter intellexerunt, spiritualiter esurierunt, spiritualiter gustauerunt, ut spiritualiter satiarentur. Nam et nos hodie accipimus uisibilem cibum; sed aliud est sacramentum, aliud uirtus sacramenti. » Item in posterioribus: Hic est panis, qui de coelo descendit . Hunc panem significauit manna, hunc panem significauit altare Dei. Sacramenta illa fuerunt; in signis diuersa sunt; in re quae significatur, paria sunt. Apostolum audi: Nolo uos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes eamdem escam spiritualem manducauerunt, et omnes eumdem potum spiritualem biberunt . Spiritualem utique, eamdem; non corporalem alterum; quia illi manna, nos aliud: spiritualem uero, quam nos. Et adiungit: « Et omnes eumdem potum spiritualem biberunt. Aliud illi, aliud nos, sed specie uisibili: quod tamen hoc idem significaret uirtute spirituali. Quomodo enim, eumdem potum? Bibebant, inquit, de spirituali sequenti eos petra: petra autem erat Christus. Inde panis unde potus. Petra Christus in signum, uerus Christus in Uerbo et in carne. »
LXXIX
« Item: Hic est panis de coelo descendens: ut si quis ex ipso manducauerit, non moriatur. » Sed quod pertinet ad uirtutem sacramenti, non quod pertinet ad uisibile sacramentum; qui manducat intus, non foris; qui manducat in corde, non qui premit dente. »
LXXX
Item in posterioribus uerba Saluatoris introducens, ita dicit: Hoc uos scandalizat, quia dixi: Carnem meam do uobis manducare, et sanguinem meum bibere? Si ergo uideritis filium hominis ascendentem ubi erat prius? Quid est hoc? Hinc soluit quod illos mouerat, hinc aperuit unde fuerant scandalizati. Illi enim putabant eum erogaturum corpus suum: ille autem dixit se ascensurum in coelum utique integrum: Cum uideritis filium hominis ascendentem ubi erat prius. Certe uel tunc uidebitis, quia non eo modo quo putatis erogat corpus; certe uel tunc intelligetis quia gratia eius non consumitur morsibus; et ait: Spiritus est qui uiuificat, caro non prodest .
LXXXI
Et pluribus interpositis, rursus adiicit: Quisquis autem, inquit idem Apostolus, Spiritum Christi non habet, hic non est eius . Spiritus ergo est qui uiuificat: caro autem non prodest quidquam. Uerba quae ego locutus sum uobis, spiritus et uita sunt . Quid est, spiritus et uita sunt? Spiritualiter intelligenda sunt. Intellexisti spiritualiter, spiritus et uita sunt. Intellexisti carnaliter, etiam spiritus et uita sunt, sed tibi non sunt.
LXXXII
Huius auctoritate doctoris uerba Domini tractantis de sacramento sui corporis et sanguinis, manifeste docemur, quod illa uerba Domini spiritualiter et non carnaliter intelligenda sunt; sicut ipse ait: Uerba quae ego loquor uobis, spiritus et uita sunt. Uerba utique de sua carne manducanda, et de suo sanguine bibendo. Inde enim loquebatur unde discipuli fuerant scandalizati. Ergo ut non scandalizarentur reuocat eos diuinus Magister de carne ad spiritum, de corporea uisione ad intelligentiam inuisibilem.
LXXXIII
Uidemus ergo: esca illa corporis Domini, et potus ille sanguinis eius, secundum quid uere corpus eius et uere sanguis eius existunt, uidelicet secundum quod spiritus et uita sunt.
LXXXIV
Item, quae idem sunt, una definitione comprehenduntur. De uero corpore Christi dicitur quod sit uerus Deus et uerus homo: Deus, qui ex Deo Patre ante saecula natus; homo, qui in fine saeculi ex Maria uirgine genitus. Haec autem dum de corpore Christi quod in Ecclesia per mysterium geritur dici non possunt, secundum quemdam modum corpus Christi esse cognoscitur; et modus iste in figura est et imagine, ut ueritas res ipsa sentiatur.
LXXXV
In orationibus quae post mysterium corporis sanguinisque Christi dicuntur, et a populo respondetur, Amen; sic sacerdotis uoce dicitur: Pignus aeternae uitae capientes, humiliter imploramus ut quod in imagine contingimus sacramenti, manifesta participatione sumamus.
LXXXVI
Et pignus enim et imago, alterius rei sunt, id est non ad se, sed ad aliud aspiciunt. Pignus enim illius rei est pro qua donatur; imago illius cuius similitudinem ostendit. Significant enim ista rem cuius sunt, non manifeste ostendunt. Quod cum ita est, apparet quod hoc corpus et sanguis pignus et imago rei sunt futurae; ut quod nunc per similitudinem ostenditur, in futuro per manifestationem reueletur. Quod si nunc significant, in futuro autem patefacient, aliud est quod nunc geritur, aliud quod in futuro manifestabitur.
LXXXVII
Qua de re et corpus Christi et sanguis est quod Ecclesia celebrat, sed tanquam pignus, tanquam imago. Ueritas uero erit, cum iam nec pignus nec imago, sed ipsius rei ueritas apparebit.
LXXXVIII
Item alibi: Perficiant in nobis, Domine, quaesumus, tua sacramenta quod continent: ut quae nunc specie gerimus, rerum ueritate capiamus. Dicit quod in specie gerantur ista, non in ueritate; id est per similitudinem, non per ipsius rei manifestationem. Differunt autem a se species et ueritas. Quapropter corpus et sanguis quod in Ecclesia geritur, differt ab illo corpore et sanguine quod in Christi corpore iam glorificatum cognoscitur. Et hoc corpus pignus est et species; illud uero ipsa ueritas. Hoc enim geretur donec ad illud perueniantur; ubi uero ad illud peruentum fuerit, hoc remouebitur.
LXXXIX
Apparet itaque quod multa intra se differentia separantur, quantum est inter pignus et eam rem pro qua pignus traditur, et quantum inter imaginem et rem cuius est imago; et quantum inter speciem et ueritatem. Uidemus itaque multa differentia separari mysterium sanguinis et corporis Christi quod nunc a fidelibus sumitur in Ecclesia, et illud quod natum est de Maria uirgine, quod passum, quod sepultum, quod resurrexit, quod coelos ascendit, quod ad dexteram Patris sedet. Hoc namque quod agitur in uia spiritualiter est accipiendum, quia fides quod non uidet, credit, et spiritualiter pascit animam, et laetificat cor, et uitam praebet aeternam et incorruptionem, dum non attenditur quod corpus pascit, quod dente premitur, quod per partes comminuitur, sed quod in fide spiritualiter accipitur. At uero corpus illud in quo passus est et resurrexit Christus, proprium eius corpus existit, de Uirginis Mariae corpore sumptum, palpabile seu uisibile, etiam post resurrectionem, sicut ipse discipulis ait: Palpate et uidete quia spiritus carnem et ossa non habet sicut me uidetis habere .
XC
Audiamus etiam quod beatus Fulgentius in libello de Fide dicat : « Firmissime tene, et nullatenus dubites, ipsum unigenitum Deum Uerbum carnem factum, se pro nobis obtulisse sacrificium, et hostiam Deo in odorem suauitatis; cui cum Patre et Spiritu sancto a patriarchis, et prophetis, et sacerdotibus, tempore Ueteris Testamenti animalia sacrificabantur: et cui nunc, id est tempore Noui Testamenti, cum Patre et Spiritu sancto, cum quibus illi una est diuinitas, sacrificium panis et uini, in fide et charitate, sancta catholica Ecclesia per uniuersum orbem terrae offerre non cessat. In illis enim carnalibus uictimis significatio fuit carnis Christi, quam pro peccatis nostris ipse sine peccato fuerat oblaturus, et sanguinis quem erat effusurus in remissionem peccatorum nostrorum. In isto autem sacrificio gratiarum actio atque commemoratio est carnis Christi quam pro nobis obtulit, et sanguinis quem pro nobis effudit. De quo beatus Paulus apostolus dicit in Actibus apostolorum: Attendite uobis et uniuerso gregi in quo uos Spiritus sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisiuit sanguine suo . In illis ergo sacrificiis quid nobis esset donandum, figurate significabatur; in hoc autem sacrificio quid iam nobis donatum sit, euidenter ostenditur. »
XCI
Dicens quod in illis sacrificiis quid nobis esset donandum significabatur; in isto uero sacrificio quid sit donatum commemoretur, patenter innuit quod sicut illa figuram habuere futurorum, sic et hoc sacrificium figura sit praeteritorum.
XCII
Quibus dictis, quanta differentia sit inter corpus in quo passus est Christus, et hoc corpus quod pro eius passionis commemoratione siue mortis sit, euidentissime declarauit. Illud namque proprium et uerum, nihil habens in se uel mysticum uel figuratum; hoc uero mysticum; aliud exterius per figuram ostentans, aliud interius per intellectum fidei repraesentans.
XCIII
Ponamus adhuc unum Patris Augustini testimonium, quod et dictorum fidem nostrorum astruat et sermonis marginem ponat. In sermone quem fecit ad populum de Sacramento altaris sic infit: « Hoc quod uidetis in altari Dei, iam transacta nocte uidistis; sed quid esset, quid sibi uellet, quam magnae rei sacramentum contineret, nondum audiuistis. Quod ergo uidetis, panis est et calix, quod uobis etiam oculi uestri renuntiant. Quod autem fides uestra postulat instruenda, panis est corpus Christi, calix est sanguis Christi. Breuiter quidem hoc dictum est, quod fidei forte sufficiat; sed fides instructionem desiderat. Dicit enim propheta: Nisi credideritis, non intelligetis . Potestis ergo dicere mihi: Praecepisti ut credamus, expone ut intelligamus. Potest enim animo cuiuspiam cogitatio talis oboriri: Dominus noster Iesus Christus nouimus unde acceperit carnem, de uirgine scilicet Maria; infans lactatus est, nutritus est, creuit, ad iuuenilem aetatem perductus est, a Iudaeis persecutionem passus est, ligno suspensus est, interfectus est, de ligno depositus est, sepultus est, tertio die resurrexit; quo die uoluit, in coelum ascendit; illuc leuauit corpus suum; inde uenturus est iudicare uiuos et mortuos; ibi est modo sedens ad dexteram Patris. Quomodo panis corpus eius? et calix, uel quod habet calix, quomodo eius est sanguis? Ista, fratres, ideo dicuntur sacramenta, quia in eis aliud uidetur et aliud intelligitur: quod uidetur, speciem habet corporalem; quod intelligitur, fructum habet spiritualem.
XCIV
Ista uenerabilis auctor dicens instruit nos quid de proprio corpore Domini, quod de Maria natum, et nunc ad dexteram Patris sedet, et in quo uenturus iudicare uiuos et mortuos; et quid de isto quod super altare ponitur et populo participatur, sentire debeamus. Illud integrum est, neque ulla sectione diuiditur, nec ullis figuris obuelatur: hoc uero quod supra mensam Domini continetur, et figura est, quia sacramentum est; et exterius quod uidetur, speciem habet corpoream quae pascit corpus: interius uero quod intelligitur, fructum habet spiritualem qui uiuificat animam.
XCV
Et de hoc mystico corpore uolens apertius et manifestius loqui, sic dicit in consequentibus : « Corpus ergo Christi si uultis intelligere, Apostolum audite dicentem: Uos estis corpus Christi et membra ; mysterium uestrum in mensa Domini positum est, mysterium uestrum accipitis. Ad id quod estis, Amen respondetis; et respondendo subscribitis. Audis ergo, Corpus Christi, et respondens, Amen, esto membrum corporis Christi, ut uerum sit Amen. Quare ergo in pane? Nihil hic de nostro afferamus; ipsum Apostolum dicentem audiamus, cum de isto sacramento loqueretur, ait: Unus panis, unum corpus multi sumus in Christo , » et reliqua.
XCVI
Sanctus Augustinus satis nos instruit quod sicut in pane super altare positum corpus Christi signatur, sic etiam et corpus accipientis populi, ut euidenter ostendat quod corpus Christi proprium illud existat, in quo lactatus, in quo passus, in quo mortuus, in quo sepultus, in quo resurrexit, in quo coelos ascendit, in quo Patris ad dexteram sedet; in quo uenturus est ad iudicium. Hoc autem quod supra mensam Dominicam positum est, mysterium continet illius, sicut etiam identidem mysterium continet corporis populi credentis, Apostolo testante: Unus panis, unum corpus multi sumus in Christo.
XCVII
Animaduertat, clarissime princeps, sapientia uestra quod positis sanctarum Scripturarum testimoniis et sanctorum Patrum dictis euidentissime monstratum est, quod panis qui corpus Christi, et calix qui sanguis Christi appellatur, figura sit, quia mysterium: et quod non parua differentia sit inter corpus quod per mysterium existit, et corpus quod passum est, et sepultum, et resurrexit. Quoniam hoc proprium Saluatoris corpus existit, nec in eo uel aliqua figura, uel aliqua significatio, sed ipsa rei manifestatio cognoscitur, et ipsius uisionem credentes desiderant; quoniam ipsum est caput nostrum, et ipso uiso satiabitur desiderium nostrum; quo ipse et Pater unum sunt, non secundum quod corpus habet Saluator, sed secundum plenitudinem diuinitatis quae habitat in homine Christo.
XCVIII
At in isto quod per mysterium geritur figura est non solum proprii corporis Christi, uerum etiam credentis in Christum populi : utriusque namque corporis, id est et Christi, quod passum est et resurrexit; et populi in Christo renati atque de mortuis uiuificati, figuram gestat.
XCIX
Addamus etiam quod iste panis et calix , qui corpus et sanguis Christi nominatur et existit, memoriam repraesentat Dominicae passionis siue mortis, quemadmodum ipse in Euangelio dixit: Hoc facite in mei commemorationem . Quod exponens apostolus Paulus ait: Quotiescunque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec ueniat .
C
Docemur a Saluatore, necnon a sancto Paulo apostolo, quod iste panis et iste sanguis qui super altare ponuntur, in figuram siue memoriam Dominicae mortis ponantur, ut quod gestum est in praeterito, praesenti reuocet memoriae; ut illius passionis memores effecti, per eam efficiamur diuini muneris consortes, per quam sumus a morte liberati: cognoscentes quod ubi peruenerimus ad uisionem Christi, talibus non opus habebimus instrumentis, quibus admoneamur quid pro nobis immensa benignitas sustinuerit; quoniam ipsum facie ad faciem contemplantes, non per exteriorem temporalium rerum admonitionem commouebimur, sed per ipsius contemplationem ueritatis aspiciemus quemadmodum nostrae salutis auctori gratias agere debeamus.
CI
Nec ideo quoniam ista dicimus, putetur in mysterio sacramenti corpus Domini uel sanguinem ipsius non a fidelibus sumi , quando fides non quod oculus uidet, sed quod credit, accipit: quoniam spiritualis est essa, et spiritualis potus, spiritualiter animam pascens, et aeternae satietatis uitam tribuens; sicut ipse Saluator mysterium hoc commendans loquitur: Spiritus est qui uiuificat; nam caro nihil prodest .
CII
Imperio uestrae magnitudinis parere cupientes, praesumpsi paruus rebus de non minimis disputare, non sequentes aestimationis nostrae praesumptionem, sed maiorum intuentes auctoritatem. Quae si probaueritis catholice dicta, uestrae meritis fidei deputate, quae, deposita regalis magnificentiae gloria, non erubuit ab humili quaerere responsum ueritatis. Sin autem minus placuerint, id nostrae deputetur insipientiae, quae quod optauit, minus efficaciter ualuit explicare.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.