Library › Latin: Biography › Pertinax
Pertinax, the son of a freedman who rose through the army to the consulship, became emperor on the first day of AD 193 after Commodus’ murder and was killed by the praetorians within three months. This Latin biography from the Historia Augusta, ascribed to the Scriptores Historiae Augustae, traces that remarkable career and sudden end.
An admiring portrait of a frugal reformer destroyed by the guard he tried to discipline, the Pertinax opens the collection’s account of the civil wars of 193. It preserves valuable material, much of it going back to good earlier sources, on a figure Romans remembered as an emperor too honest to survive.
About this edition. The Latin text is that of the Perseus Digital Library. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Other
Pertinax
Scriptores Historiae Augustae · every word parsed
1
Publio Heluio Pertinaci pater libertinus Heluius Successus fuit, qui filio nomen ex continuatione lignariae negotiationis, quod pertinaciter eam rem gereret, imposuisse fatetur. natus est Pertinax in Appennino in uilla matris, equus pullus ea hora qua natus est in tegulas ascendit atque ibi breuiter commoratus decidit et exspirauit, hac re motus pater ad Chaldaeum uenit, qui cum illi futura ingentia praedixisset, stirpem se perdidisse dixit. Puer litteris elementariis et calculo imbutus, datus etiam Graeco grammatico atque inde Sulpicio Apollinari, post quem idem Pertinax grammaticen professus est. Sed cum in ea minus quaestus proficeret, per Lollianum Auitum, consularem uirum, patris patronum, ducendi ordinis dignitatem petiit, dein prae- fectus cohortis in Syriam profectus Tito Aurelio imperatore, a praeside Syriae, quod sine diplomatibus cursum usurpauerat, pedibus ab Antiochia ad legartionem
suam iter facere coactus est. bello Parthico industria sua promeritus in Britanniam translatus est ac retentus, post in Moesia rexit alam. deinde alimentis diuidendis in Uia Aemilia procurauit. inde classem Germanicam rexit, mater eum usque in Germaniam prosecuta est ibique obiit, cuius etiam sepulchrum stare nunc dicitur, inde ad ducenum sestertiorum stipendium translatus in Daciam suspectusque a Marco quorundam artibus remotus est, et postea per Claudium Pompeianum, generum Marci, quasi adiutor eius futurus uexillis regendis adscitus est. in quo munere adprobatus lectus est in senatu. postea iterum re bene gesta prodita est factio, quae illi concinnata fuerat, Marcusque imperator, ut com- pensaret iniuriam, praetorium eum fecit et primae legioni regendae imposuit, statimque Raetias et Noricum ab hostibus uindicauit, ex quo eminente industria studio Marci imperatoris consul est designatus, exstat oratio apud Marium Maximum laudes eius continens et omnia uel quae fecit uel quae perpessus est. et praeter illam orationem, quam longum fuit conectere, saepissime Pertinax a Marco et in contione militari et in senatu laudatus est, doluitque palam Marcus, quod senator esset et praefectus praetorii fieri a se non posset. Cassiano motu composito e Syria ad Danuuii tutelam profectus est atque inde Moesiae utriusque, mox Daciae regimen accepit, bene gestis his prouinciis Syriam meruit.
Integre se usque ad Syriae regimen Pertinax tenuit, post excessum uero Marci pecuniae studuit; quare etiam dictis popularibus lacessitus. curiam Romanam post quattuor prouincias consulares, quia consulatum absens gesserat, iam diues ingressus est, cum eam senator antea non uidisset, iussus est praeterea statim a Perenni in Liguriam secedere in uillam paternam; nam pater eius tabernam coactiliariam in Liguria exercuerat, sed posteaquam in Liguriam uenit, multis agris coemptis tabernam paternam manente forma priore infinitis aedificiis circumdedit, fuitque illic per triennium et mercatus est per suos seruos. Occiso sane Perenni Commodus Pertinaci satisfecit eumque petiit litteris, ut ad Britanniam proficisceretur. profectusque milites ab omni seditione deterruit, cum illi quemcumque imperatorem uellent habere et ipsum specialiter Pertinacem. tunc Pertinax maleuolentiae notam subiit, quod dictus est insimulasse apud Commodum adfectati imperii Antistium Burrum et Arrium Antoninum. et seditiones quidem contra se ipse compescuit in Britannia, uerum ingens periculum adiit seditione legionis paene occisus, certe inter occisos relictus, quam quidem rem idem Pertinax acerrime uindicauit, denique postea ueniam legationis petiit, dicens sibi ob defensam disciplinam
infestas esse legiones, accepto successore alimentorum ei cura mandata est. dein pro consule Africae factus est. in quo proconsulatu multas seditiones perpessus dicitur uaticinationibus carminum quae de templo Caelestis emergunt. post hoc praefectus urbi factus, in qua praefectura post Fuscianum, hominem seuerum, Pertinax mitissimus et humanissimus fuit et ipsi Commodo plurimum placuit, quia illi esset iterum cum Pertinax factus est. tunc Pertinax interficiendi Commodi conscientiam delatam sibi ab aliis non fugit. Commodo autem interempto Laetus praefectus praetorii et Eclectus cubicularius ad eum uenerunt et eum confirmarunt atque in castra duxerunt. illic Pertinax milites adlocutus est, donatiuum promisit, ingeri sibi imperium a Laeto et Eclecto dixit. fictum est autem quod morbo esset Commodus exstinctus, quia et milites, ne temptarentur, pertimescebant. denique a paucis primum est Pertinax imperator appellatus, factus est autem sexagenario maior imperator pridie kal. Ian. de castris nocte eum ad senatum uenisset et cellam curiae iussisset aperiri, neque inueniretur aedituus, in Templo Concordiae resedit, et cum ad eum Claudius Pompeianus, gener Marci, uenisset casumque Commodi lacrimasset, hortatus Pertinax ut imperium sumeret, sed ille recusauit, quia iam imperatorem Pertinacem uidebat, statim ergo omnes magistratus cum consule ad curiam uenerunt ingressumque Pertinacem nocte
5
imperatorem appellauerunt. ipse autem Pertinax post laudes suas a consulibus dictas et post uituperationem Commodi adclamationibus senatus ostensam egit gratias senatui et praecipue Laeto, praefecto praetorii, quo auctore et Commodus interemptus et ipse imperator est factus. Sed cum Laeto gratias egisset Pertinax, Falco consul dixit: Qualis imperator es futurus, hinc intellegimus, quod Laetum et Marciam, ministros scelerum Commodi, post te uidemus. cui Pertinax respondit: Iuuenis es consul nec parendi scis necessitates, paruerunt inuiti Commodo, sed ubi habuerunt facultatem, quid semper uoluerint ostenderunt, eadem die qua Augustus est appellatus, et Flauia Titiana uxor eius Augusta est appellata, iis horis quibus ille in Capitolium uota soluebat. primus sane omnium ea die qua Augustus est appellatus, etiam patris patriae nomen recepit nec non simul etiam imperium proconsulare nec non ius quartae relationis. quod ominis loco fuit Pertinaci, Ad Palatium ergo Pertinax profectus, quod tunc uacuum erat, quia Commodus in Uectilianis occisus est, petenti signum prima die tribuno dedit militemus, exprobrans utique segnitiem temporum superiorum, quod quidem etiam ante in omnibus ducatibus
dederat, exprobrationem autem istam milites non tulerunt statimque de imperatore mutando cogitarunt. ea die etiam ad conuiuium magistratus et proceres senatus rogauit, quam consuetudinem Commodus praetermiserat, sane iam postero kalendarum die cum statuae Commodi deicerentur, gemuerunt milites, simul quia iterum signum idem dederat imperator. timebatur autem militia sub sene imperatore, denique tertium nonarum diem uotis ipsis milites Triarium Maternum Lasciuium, senatorem nobilem, ducere in castra uoluerunt, ut eum rebus Romanis imponerent. sed ille nudus fugit atque ad Pertinacem in Palatium uenit et post ex urbe decessit. Timore sane Pertinax coactus omnia quae Commodus militibus et ueteranis dederat confirmauit, suscipere se etiam imperium a senatu dixit, quod iam sponte inierat, quaestionem maiestatis penitus tulit cum iureiurando, reuocauit etiam eos qui deportati fuerant crimine maiestatis, eorum memoria restituta qui occisi fuerant. filium eius senatus Caesarem appellauit, sed Pertinax nec uxoris Augustae appellationem recepit et de filio dixit: cum meruerit. et cum Commodus adlectionibus innumeris praetorias miscuisset, senatus consultum Pertinax fecit iussitque eos, qui praeturas non gessissent sed adlectione accepissent, post eos esse qui uere praetores fuissent. sed hinc quoque grande odium sibi multorum commouit.
census retractari iussit, delatores conuictos 1 grauiter puniri iussit et tamen mollius quam priores imperatores, unicuique dignitati, si delationis crimen incurreret, poenam statuens, legem sane tulit, ut testamenta priora non prius essent inrita quam alia perfecta essent, neue ob hoc fiscus aliquando succederet. ipseque professus est nullius se aditurum hereditatem, quae aut adulatione alicuius delata esset aut lite perplexa, ut legitimi heredes et necessarii priuarentur. additque senatus consulto haec uerba: Satius est, patres conscripti, inopem rem publicam obtinere, quam ad diuitiarum cumulum per discriminum atque dedecorum uestigia peruenire. donatiua et congiaria, quae Commodus promiserat, soluit, annonae consultissime prouidit, et cum tantam penuriam aerarii haberet, ut praeter decies sestertium non se inuenisse fateretur, coactus est ea exigere quae Commodus indixerat, contra quam professus fuerat, denique aggressus eum Lollianus Gentianus consularis, quod contra promissum faceret, necessitatis rationem accepit. Auctionem rerum Commodi habuit, ita ut et pueros et concubinas uendi iuberet, exceptis iis qui per uim Palatio uidebantur inserti. et de iis quos uendi iussit multi postea reducti ad ministerium oblectarunt senem, qui quidem per alios principes usque ad senatorium dignitatem peruenerunt, scurras turpissimorum nominum dedecora praeferentes proscripsit ac uendidit. cuius nundinationis pecuniam, quae
ingens fuit, militibus donatiuo dedit, a libertis etiam ea exegit quibus Commodo uendente ditati fuerant. auctio sane rerum Commodi in his insignior fuit: uestis subtegmine serico aureis filis insigni opere, tunicas paenulasque, lacernas et chiridotas Dalmatarum et cirratas militares purpureasque chlamydes Graecanicas atque castrenses. et cuculli. Bardaici et toga armaque gladiatoria gemmis auroque composita, et machaeras Herculaneas et torques gladiatorias uasaque de luto auro ebore argento citroque composita. atque etiam phallouitrobuli ex materie eadem et uasa Samnitica calfactandae resinae ac pici deuellendis hominibus ac leuiginandis. nec non uehicula arte fabricae noua perplexis diuisisque rotarum orbi- bus et exquisitis sedilibus nunc ad solem declinandum nunc ad spiritus opportunitatem per uertiginem; et alia iter metientia horasque monstrantia et cetera uitiis eius conuenientia. Reddidit praeterea dominis eos qui se ex priuatis domibus in aulam contulerant, conuiuium imperatorium ex immenso ad certum reuocauit modum. sumptus etiam omnes Commodi recidit. exemplo autem imperatoris, cum ille parcius se ageret, ex omnium continentia uilitas nata est. nam imperatorium sumptum pulsis non necessariis ad soliti dimidium
detraxit. praemia militantibus posuit. aes alienum, quod primo imperii tempore contraxerat, soluit, aerarium in suum statum restituit, ad opera publica certum sumptum constituit. reformandis uiis pecuniam contulit. stipendia plurimis retro debita exsoluit. obeundis postremo cunctis muneribus fiscum parem fecit, alimentaria etiam compendia, quae nouem annorum ex instituto Traiani debebantur, obdurata uerecundia sustulit. Auaritiae suspicione priuatus non caruit, cum apud Uada Sabatia oppressis faenore possessoribus latius suos tenderet fines, denique ex uersu Luciliano agrarius mergus est appellatus, multi autem eum etiam in prouinciis, quas consularis gessit, sordide se egisse in litteras rettulere, nam uacationes et legationes militares dictur uendidisse. denique cum parentum minimum esset patrimonium, et nulla hereditas obuenisset, subito diues est factus. Omnibus sane possessiones suas reddidit quibus Commodus ademerat, sed non sine pretio, senatui legitimo semper interfuit ac semper aliquid rettulit, ciuilem se salutantibus et interpellantibus semper exhibuit. eos qui calumniis adpetiti per seruos fuerant damnatis seuerius delatoribus liberauit, in crucem sublatis talibus seruis; aliquos etiam mortuos uindicauit.
10
Insidias parauit ei Falco consul, qui 2 questus est in senatu uolens imperare, cui quidem credidit senatus cum sibi quidam seruus, quasi Fabiae † setique filius ex Ceionii Commodi familia, Palatinam domum ridicule uindicasset, cognitusque iussus esset flagellis caesus domino restitui, in cuius uindicta ii qui oderant Pertinacem occasionem seditionis inuenisse dicuntur. Falconi tamen pepercit et a senatu im- punitatem eius petiit, denique Falco in rebus suis securus uixit et herede filio periit. quamuis multi Falconem nescisse dixerint imperium sibi parari, alii etiam seruis, qui rationes interuerterant, falsis testimoniis adpetitum eum esse dixerunt. Sed Pertinaci factio praeparata est per Laetum praefectum praetorii et eos quos Pertinacis sanctimonia offenderat. Laetum enim paenituerat quod imperatorem fecerat Pertinacem, idcirco quia eum uelut stultum intimatorem nonnullarum rerum reprehendebat. graue praeterea militibus uisum, quod in causa Falconis multos milites ad unius serui
testimonium occidi praeceperat. trecenti igitur de castris armati ad imperatorias aedes cuneo facto milites uenere, eadem tamen die immolante Pertinace negatur in hostia cor repertum; et cum id uellet procurare, caput extorum non deprehendit. et tunc quidem omnes milites in castris manebant, qui cum e castris ad obsequium principis conuenissent, et Pertinax eo die processionem, quam ad Athenaeum parauerat, ut audiret poetam, ob sacrificii praesagium distulisset, ii qui ad obsequium uenerant redire in castra coeperunt, sed subito globus ille in Palatium peruenit neque aut arceri potuit aut imperatori nun- tiari. enimuero tantum odium in Pertinacem omnium aulicorum fuit, ut ad facinus milites hortarentur. superuenerunt Pertinaci, cum ille aulicum famulicium ordinaret, ingressique porticus Palatii usque ad locum qui appellatur Sicilia et Iouis cenatio. hoc cognito Pertinax Laetum praefectum praetorii ad eos misit, sed ille declinatis militibus per porticus egressus adoperto capite domum se contulit, uerum cum ad interiora prorumperent, Pertinax ad eos processit eosque longa et graui oratione placauit, sed cum Tausius quidam, unus e Tungris, in iram et in timorem milites loquendo adduxisset, hastam in pectus Pertinacis obiecit, tunc ille precatus Iouem Ultorem toga caput operuit atque a ceteris confossus est. et Eclectus quidem confossis duobus cum eodem periit; reliqui autem cubicularii palatini (nam suos statim, ut imperator iactus est, filiis emancipatis dederat) diffugerunt, multi sane dicunt, etiam cubiculum milites inrupisse atque illic circa lectum fugientem Pertinacem occidisse.
Fuit autem senex uenerabilis, inmissa barba, reflexo capillo, habitudine corporis pinguiore, uentre prominulo, statura imperatoria, eloquentia mediocri, et magis blandus quam benignus nec umquam creditus simplex, et cum uerbis esset affabilis, re erat inliberalis ac prope sordidus, ut dimidiatas lactucas et cardus in priuata uita conuiuiis adponerat. et nisi quid missum esset edulium, quotquot essent amici, nouem libras carnis per tres missus ponebat, si autem plus aliquid missum esset, etiam in alium diem differebat, cum semper ad conuiuium multos uocaret, imperator etiam, si sine conuiuis esset, eadem consuetudine cenitabat. amicis si quando de prandio suo mittere uoluit, misit offulas binas aut omasi partem, aliquando lumbos gallinaceos, phasianum numquam priuato conuiuio comedit aut alicui misit, cum sine amicis cenaret, adhibebat uxorem suam et Ualerianum, qui cum eodem docuerat, ut fabulas litteratas haberet. Sane nullum ex iis quos Commodus rebus gerendis imposuerat mutauit, exspectans urbis natalem, quod eum diem rerum principium uolebat esse, atque ideo etiam in balneis ei Commodiani ministri necem parasse
dicuntur, imperium et omnia imperialia sic horruit, ut sibi semper ostenderet displicere, denique non alium se, quam fuerat, uideri uolebat, fuit in curia honorificentissimus, ita ut senatum fauentem adoraret et quasi praefectus urbi cum omnibus sermonem participaret. uoluit etiam imperium deponere atque ad priuatam uitam redire, filios suos in Palatio nutriri noluit. Tam parcus autem et tam lucri cupidus fuit, ut apud Uada Sabatia mercaturas exercuerat imperator per homines suos, non aliter quam priuatus solebat. nec multum tamen amatus est; si quidem omnes qui libere fabulas conferebant male Pertinacem loquebantur, christologum eum appellantes, qui bene loqueretur et male faceret, nam et ciues sui, qui ad eum confluxerant iam imperatorem et nihil de eo meruerant, sic eum appellabant, munera quoque lucri libidine libenter accepit. Reliquit filium et filiam superstites et uxorem, Flauii Sulpiciani filiam, quem praefectum urbi loco suo fecerat, circa uxoris pudicitiam minus curiosus fuit, cum palam citharoedum illa diligeret, ipse praeterea Cornificiam infamissime dicitur dilexisse. libertos aulicos uehementissime compressit, unde grande quoque odium contraxit.
Signa interitus haec fuerunt: ipse ante triduum quam occideretur in piscina sibi uisus est uidere hominem cum gladio infestantem. et ea die qua occisus est negabant in oculis eius pupulas cum imaginibus, quas reddunt, sperantibus uisas, et cum apud Lares sacrificaret, carbones uiuacissimi exstincti sunt, cum inflammari soleant, et, ut supra dictum est, cor et caput in hostiis non est repertum, stellae etiam iuxta solem per diem clarissimae uisae ante diem quam obiret. et ipse omen de Iuliano successore dedisse dicitur, nam cum ei Didius Iulianus fratris filium obtulisset, cui despondebat filiam suam, adhortatus est iuuenem ad patrui obseruationem et adiecit: Obserua collegam et successorem meum. nam ante Iulianus ei et in consulatu collega fuerat et in proconsulatu successerat. Milites eum et aulici odio habuerunt, populus mortem eius indignissime tulit, quia uidebat omnia per eum antiqua posse restitui, caput eius conto fixum milites qui eum occiderant per urbem in castra pertulerunt. reliquiae eius recuperato capite in sepulchro aui uxoris locatae sunt. et Iulianus, successor illius, corpus eius quanto potuit honore funeratus est, cum id in Palatio repperisset. qui numquam eius ullam mentionem uel apud populum uel apud senatum publice fecit, sed cum ipse quoque a militibus desertus iam esset, per senatum et populum Pertinax
15
in deos relatos est. sub Seuero autem imperatore cum senatus ingens testimonium habuisset Pertinax, funus imaginarium ei et censorium ductum est, et ab ipso Seuero funebri laudatione ornatus est. ipse autem Seuerus amore boni principis a senatu Pertinacis nomen accepit, filius Pertinacis patri flamen est factus. Marciani sodales, qui diui Marci sacra curabant, Heluiani sunt dicti propter Heluium Pertinacem. circenses et imperii natalis additi, qui a Seuero postea sublati sunt, et genitalicii, qui manent. Natus autem kal. Augustis Uero et Ambibulo consulibus, interfectus est U kal. Apr. Falcone et Claro consulibus. uixit annis LX mensibus UII diebus XXUI. imperauit mensibus II diebus XXU. congiarium dedit populo denarios centenos, praetorianis promisit duodena milia nummum sed dedit sena. quod exercitibus promissum est datum non est, quia mors eum praeuenit, horruisse autem illum imperium epistula docet, quae uitae illius a Mario Maximo apposita est. quam ego inserere ob nimiam longitudinem nolui.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.