Library › Latin: Myth, Hymn & Religion › Ianus
The Ianus is a poem in classical Latin hexameters by Teofilo Folengo, the Benedictine author better known for his macaronic works. Addressed to a patron named Paulus, whom the poet also calls Ursus, it announces as its theme the rule of time, a tyrant’s deeds, and the gatekeeper who guards the doors of Apollo’s city and who saved mankind on the wandering waters when Ocean first covered the mountains. Janus, the two-headed god, is here identified with a figure who preserved humanity through the flood. The poet invokes the Virgin Mary. Later the poem describes a domestic scene of preparing a meal by a juniper fire.
The identification of Janus with Noah was a learned tradition of the Renaissance, linking classical myth with biblical history, and Folengo’s poem belongs to that syncretic current. It shows his command of serious Latin verse alongside his comic writing. The patron is probably a member of the Orsini family, punned on as Ursus. The text comes from a 1995–96 thesis edition of the University of Padua.
About this edition. The Latin text comes from Musisque Deoque and its collection Poeti d’Italia in lingua latina (edition: G. Piva, tesi di laurea Università degli Studi di Padova, 1995-96, Musisque Deoque 2007), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Myth, Hymn & Religion
Ianus
Teofilo Folengo · every word parsed
1
Temporis imperium gentemque et facta tyranni
Dum canimus, nec non quis Ianitor ostia seruet
Urbis Apollineae, atque idem seruauerit undis
Omniuagis mortale genus, quo tempore primum
5
Subdidit Oceanus pater alto in gurgite montes
Paule, fatigamur uiolento examine uatum,
Quandoquidem deus ille biceps, deus ille biformis
Ianus, ut e monstro uir prodeat, ilicet una
Huc tibi fronte aderit, quem nulla in parte uiriles
10
Defraudantem habitus gressumque et membra uidebis.
Hinc toruos latrare canes et carpere Ianum
Morsibus hunc nostrum uideas, sed tu, Urse, recuruos
Cum primum exacuas ungues, aut frendere in illos
Incipias uillosque furens attollere, liuor
15
Sopitus cadet; at uigilant in pectore curae.
Uirgo parens, qua non aliud mihi certius optem
Numen adesse, quod ipsi homines didicere precando,
Si tibi conspicuis molimur templa colossis,
Si flore instruimus, si thure incendimus aras
20
Oramus: ne conde iubar, ne subtrahe nostro
Lumen ab intuitu cui sol assurgit et axem
Ipse tenens medium lapsis caligat habenis.
Nuper ego aggressus longum per inhospita cursum
Quo me cunque uocaret iter mortale terebam,
25
Cum uia diuiduo tandem seiuncta recessu,
Hinc atque hinc abiit uarians geminoque sub ipsis
Cunctantem foribus me aditu in uestigia fixit.
Haerenti procul ecce mihi dux obuius ibat
Gonziacus, quo non alius praestantior armis:
30
Cui trepidae ad numerum laetas mouere choreas
Pierides simul et Charites terque ore quaterque
Ingemuere suum Federici ad gesta Maronem.
Sol, qui forte agiles tunc per compendia currus
Alpinum fugiens Boream decliuis agebat,
35
Et Nox, quae oceano distentam mouerat urnam,
Quam Puer Idaeus uentoque et turbine uerset
Infensamque Aquilam summo deturbet Olympo,
Increpitans memoretque Idam memoretque rapinam;
Arrisere simul uenienti ad compita Marti.
40
Ipsa etiam regina auium, prius acta theatro
Quam sit ab aethereo et Sertum Minoidos una
Praecipitet, miscere parat uento omnia circum;
Ut uero iuuenem procul aduentare superbum
Insignemque aquila nigranti tergore uidit,
45
Extemplo simul indignantes decutit iras
Pectore, lapsa simul coelo pernicibus alis
Findit humum penitusque cauo se littore condit.
Ergo uno uolucrum e coelis abeunte tyranno,
Cui caput et toto candescunt corpore pennae,
50
Tum surgente allo Federici uertice summo,
Cui caput et toto nigrescunt corpore pennae,
Syderei patuit subito decor omnis Olympi.
Hic ego tum magnae perculsus imagine lucis
Dissimulo tectusque uirum contemplor ab umbra.
55
Ut uero inspectum latebris, ad seque uocatum
Me tenuit, sic sic interpellabat: "An hic te,
Hic te etiam demulcet amor post funera dici?
Aut magis est uisum non longius ire sepulchro?
Quo furor ingenium tibi nunc rapit improbus ille,
60
Ille inquam furor, insulso qui carmine Baldum,
Nescio quem Baldum simulans, tenet omnia risu?
Ecquid ubi eiectum est illud rude carmen ineptum
Ac deforme, iubet fama hic labefacta nouari?
An te poenituit forsan tam ignauiter usum
65
Tempore, quo nihil hac rerum sub mole terendum
Parcius, usque adeo rapidis se surripit horis?
Ergo erit ut semper uulgo plaudente iocosum
Musa ferat Baldum? Musa amens? Musa choreis
Aonidum seclusa? decus prodegerit omne,
70
Futile dum rauca disperdit arundine carmen?"
His ego non minus obrigui formidine demens
Quam si terribilem obiectasset Gorgona Perseus.
Uix tandem accessi trepidans, ita uoce locutus:
"Talia cum memores dux praestantissime, nulla
75
Causa te ab officio reuocet studioque fauendi:
Iamque faue atque huic ingenio, quodcumque, profundum
Uadenti per iter da tandem sistere posse.
Dic, rogo, Uirginibus, quibus arx Parnassia curae,
Tendentique manus crimenque insigne fatenti
80
Dent ueniam conuersae animos uatemque reforment.
Sed mihi tu dextram? dextram tu porrigis? an qui
Dudum serpsit humi duce te caput exeret alte?
Ecce ades o tandem, huic io io applaudite, Nymphae,
Mintiades Nymphae, Federico applaudite uestro.
85
Is magnum Gonzaga sonans patet arduus orbi
Eque Bianorea populos circumspicit urbe,
Cui latus adglomerant, macti uirtute decora,
Germani insignes: alter flammante galero
Atque ostro, sacris dictus, qui nomen honorat
90
Herculeum; alter equo alipede et calcaribus aureis
Fernandus, non ipsi impar ducis arte Gradiuo.
Quam prae se ore ferunt magnos, quod robur in armis,
Quis neget esse Deum sobolem? mens excute tandem,
Excute segnitiem atque aliquod tibi surrige nomen."
95
Dixeram, et accedens propius scitabar, ut ipse
Monstraret quo se duplex uehit orbita; nanque
Prae foribus uarii discriminis haesitat anceps
Quisque uiator, an huc gradiens an se ferat illuc.
"Mobile si uulgus – dixit – plaebemque caducam,
100
Quae uix nata mori digna est indignaque nasci,
Forte sequi mauis, si pulchri nominis auram
Negligis, ad leuum torque huc uestigia cornu.
Haec uia se fini citius rapit inque palustres
Descendit calamos, ubi caeno inuoluit euntes.
105
Si uero extolli cupias atque inter haberi
Egregios animos, age, fretus numine diuum,
Dexter abi ut uenias aeterni ad nominis auram.
Hic Uirtus habitat studiosae debita curae,
Quae longe melius quam sors malefida beatum
110
Efficit ac longe melius te insignis honorat.
Haec nos certa manet sed amat speciosa requiri,
Quam labor assiduus reperit potiturque reperta.
Interea, quanta est, currenti occurrit, et amplos
Obnitenti animo tandem largitur honores.
115
Hinc ergo adproperans pete Temporis ostia, quo te
Non procul angusto ducit uia dextra meatu,
Dum sat lucis iter per opaca silentia sumit
Dumque suas reuehit Phoebe iam proxima bigas.
Dixit, et auersum labens nitidissima nubes
120
Improuisa illum tollit, qui uisere forsan
Interdum euehitur patrios heroas Olympo.
Atque ego iam tanti laetatus origine facti,
Progredior quo dextra uiam mihi semita pandit.
Non procul aduerso lunae patuere sub aura
125
Moenia, turrito quae uertice sydera pulsant.
Temporis hic regnum magnique palatia Phoebi.
Protinus accurro: mirum quamque ardua quamque
Lata tremunt totamque obeunt fastigia terram.
Quis tamen id tantum credat, si singula fari
130
Incipiam quae his uidi oculis,ut ad astra ferantur
Murorumque minae utque urbem uastissima cingant
Moenia Phoebeam? nec (si componere magnis
Parua datur) pudeat mundum dixisse theatrum
Quo sua quaeque dies aedit spectacula genti.
135
Illa sed artificum miranda peritia motis
Cardinibus conflarat opus uersatile, ut ingens
Circumducta rotae similis structura uehatur.
Alterat haec nunquam certa uertigine cursum,
Donec Apollineos ad metam circinet orbes.
140
Continuo summis exundant turribus atra
Nubila, quae pluuio (prout mobile iusserit Aeuum)
Plena sinus humore cauos rutiloque uapore,
Nunc bibulos placida mulcent aspergine campos,
Nunc rescissa tonant, torquentia fulmen ut ictu
145
Grandineo adducti modo spem populentur aratri
Et modo Hyperboreae lento niuis imbre liquescant;
Saepe tamen uacuum purgantur in aera nec se
Obiiciunt solemque inter camposque iacentes.
Uentorum hic etiam domus est, et quae omnia certe
150
Sub ductore fluunt motuque ac fine laborant;
Praeruptas nec enim sine iussu Temporis undas
Eructare fretum uideas, aut ponere fessas:
Flant Euri, altisonum praetexunt nubila coelum;
Flant Zephiri, collecta fugae sese undique dedunt;
155
Flumina threiciis Aquilonibus arcta stupescunt,
Mox tumida expugnant ripas urgentibus Austris.
Prae foribus stabulant alternae semper et ipso
Uestibulo positis nent fila cubilibus Horae,
Horae Parcarum uigiles motusque ministrae.
160
Ferrea mobilium stat machina fixa rotarum,
Quas inter sese uarias refluasque uicissim
Pendula detorquent intento fune metalla.
Sex quater haec etiam datur Horis cura, minutos
Quae obliquant passus numerosoque ordine sese
165
Ad metam impellunt, ubi quaelibet aere canoro
Nunciat erumpens quidue umbrae, quidue coruscae
Lucis agat Tempus, quo ipsi succedere Menses
Admoniti possint tectis ad iura Tyranni;
Post illos Annus senior, cui plurima pectus
170
Barba tegit, redeat cunctasque recenseat omnium
Expensas rerum aetatesque ac singula Lustro,
Temporis actor id est, qui praecipitante sororis
Fretus Olympiadis calamo, terque omne quaterque
Supputat in numeros coelum summamque potenti
175
Ac procerum primo dat pleno examine Seclo,
Seclo, cui magnos impendit semper honores
Rex ipse atque suo lateri consistere mandat.
Hic ubi me oblatum celsa despexit ab arce
Hora quae in excubias successit tertia primas,
180
Quis ueniam subito proclamat, et unde profectus,
Quidue feram noctu, nec euntibus esse futurum
Omnibus accessum, nisi quos aut plena sciendi
Uis agat, ut rerum causas ritusue capescant,
Aut quibus ingenium longe praestantius ardet,
185
Mobile hoc imperium regni ulterioris amore
Tranandi, atque uiam coelo bipatente secandi
Causarum ad causam, domitrix quae temporis omnia
Aut mouet, ut placitum, fini, aut immota perennat.
Talia quaerenti tum sic ego: "Diua potentum
190
Heroum genitrix Gonzaga huc uisere Tempus
Me mouet, excitum uitae melioris ad usum,
Atque adeo instabili subductum examine uulgi.
Da facilem (quando hic Aeui sunt ostia) tanto
Successum uoto neque me quid fingere crede
195
Non ea uis inopi, non haec fiducia soli.
Te rogo, te per eas quas iunctas ore supino
Nunc tibi tendo manus, te per si cognita nostris
Horarum officio ueniunt obtutibus astra,
Oro, pande fores". Tunc ardens illa repente
200
Ac dictis lenita meis sua puncta cucurrit,
Trisque adiit numerosa notas terque aere locuta est.
Tum primum rauco gemuerunt cardine postes,
Iamque patent iamque ipse animo feror intus ouanti.
Qua subito mihi porta data est uir limine primo
205
En fuit, aspectuque graui firmaque senecta,
Corpore procero, canos qui ad menta comantes
Demulcens leua dextram mihi porrigit ultro
Quae coniuncta meae sanctum de more feriret
Hospitii foedus socioque in iure teneret.
210
Incipit ille simul: "Quisquis nouus hospes ad aulam
Temporis accesti, longum perferre laborem
Disce prius uerumque scias excerpere falsis.
Ambagum domus haec et inobseruabilis error,
Centum intermiscens aditus, quibus unica tantum
215
Semita permixta est ad recti peruia lucem.
Huc pauci ire legunt, arcto nanque illa recessu
Uisa quidem spreta est; sed iter, quod tramite largo
Expatiatur, amant plures frustraque uagantur
Quaerentes Phoebum tenebris; dumque aurea lustrant
220
Sydera, plus noctem subeunt coeloque recedunt.
Hic non ductores desunt ad compita uerae
Fallentisque uiae, studia in contraria qui te
Nutantem reddant; sed quam nulla orbita signat,
Aut saltem tenuis uisa est, hanc irrue certam,
225
Impiger hanc tendas fidosque huc dirige gressus.
Disquirant alii zonas licet aetheris, atque
Non contenti oculis, animosa indagine summum
Inuadant mundi artificem positisque figuris
Illius euoluant speciem: totusne coheret
230
Ipse sibi, spectatne unquam mortalia quae iam
Temporis arbitrio curaeque obeunda reliquit,
Quottidiane aliquod statuit nouitatis, an ipso
Principio ad uarium simul omnia tempus habenda
Composuit: si fata queunt summota referri,
235
Uel magis ipsa semel sententia fixa manebit.
Haec eadem nescire hominum est, quae summa recedunt
Tot spatiis, uisuque negant se opponere nostro.
Tu contra obnixe studiis incumbe dierum
Ne frustra uolitent raptimque ferantur inanes,
240
Quin melior uitae morumque euaseris atque
Contuleris quid quaeque dies, quid uita reposcit."
Talibus admonuit senior. Tunc ipse rogabam
Illius an curam nomenque audire liceret,
Quid seruet, primi custos an liminis esset.
245
Tunc ille ad coelum sublato lumine dixit:
"Est mihi cum reliquis a summo iniuncta Tonante
Cura satellitibus deducere Mensibus Annum,
Ac parere Deo moderanti cuncta polorumque
Imperitanti animis: quippe huc uenientibus ipse
250
Pando fores rapidisque Horis aperire potestas
Per me certa datur, quae alternae limina seruant.
Ast obtusa adeo duplici me fronte uetustas
Nescio quem mentita deum est arisque locauit,
Cui primum, ante illos quos prisci habuere deorum
255
Officio, positis flammis libare solebant
Tanquam principio rerum omnium: et indice pacis
Me templo quod lex claudebat et indice belli
Quod recludebat celebrem fecere Quirites;
Ac dixere Deum geminum Ianumque bifrontem,
260
Qui qua se remouet qui qua se reddit Apollo
Ceruice poteram immota diuersa tueri.
Quid memorem uel quo Salii me nomine uel qua
Me Tirii fama tulerint? quorum altera plenis
Turba madens cyathis et saltibus acta solutis
265
Me Chaos assuerat cantare Deumque deorum;
Altera sed longum curuauerat orbe draconem
Extremam sibimet caudam post terga uorantem.
Sed quid ego his dudum moror hac te algente sub Arcto?
Immo age, iam nostris succede penatibus, hospes,
270
Et nos Gonzagae forsan poterimus alumnum
Suscipere haud animo ignauo gracilique paratu:
Quis genus heroum, quis Mantus nesciat urbem?"
Dixit, et accitos uocat in diuersa ministros.
Illi se genio expediunt epulisque struendis,
275
Dumque penu instaurant alii crepitantibus augent
Iuniperis flammam, tecto quae plurima surgit
Immissoque leuat frigentia membra calore;
Fulcra dehinc albis mantilibus ordine sistunt
Nec deest argenti mensis onerosa supellex.
280
Hic senior postquam uitro spumare phalernum
Appositumque uidet, simul et cerealia dona,
Haud mora, poscit aquam surgens, unaque lauamur
Inde oculos palmasque; simul sic uoce tetendit:
"Adsis, omnipotens rerum dator; haec tua laeto
285
Munera da sumi auspicio nosque eripe culpa,
Quos tandem aethereis dignere accumbere mensis.
Haec ait, et simul oblatas consumimus escas
Totaque prima fames per muta silentia transit.
Sed mox ille alacri sic pectore iam satur infit:
290
"Haec tibi diuino patuerunt ostia nutu,
Quo plura ediscas animo credenda tenaci.
Proxima nanque dies et nox haec ultima signis
Transactis coeunt, nec non uetus interit annus
Ac nouus in foribus sumit primordia nostris.
295
Has ego constitui latio de more calendas,
Itala quum primum rex pauper sceptra tenerem.
Sed proh ridendae quantae hoc in tempore leges!
Usus erat iam tum (nec adhuc bene perditus ipse
A populo excessit cui lux syncera coorta est)
300
Omnibus ut tectis hac prima in nocte uetustum
Atque habilem flammae sinuoso stipite truncum
Quaereret ipse domus pater inuentumque leuaret
Ui multa atque suis humeris imponeret ultro;
Mox altum sudans uasto sub pondere tectum
305
Scanderet, ex illo primos ubi suscitet ignes
Arboreumque focis det ramum, hac lege cremandum,
Audeat ut nemo flammae subducere prunas;
Nam si relligio tanta haec uiolata fuisset,
Nimirum grauis infesto succederet annus
310
Daemone, qui segeti pubenti, qui humida duris
Ulcera defigit tauris et aratra moratur,
Tum scabie immunda teneras interficit agnas.
Praeterea obseruant epulas ducuntque necesse,
Nec nisi dispositum fato, quod certa parentur
315
Fercula, quae partim sibi consumenda repente,
Arbitrio partim diuum linquenda Penatum.
Tunc passim uideas longo torrere suilla
Terga ueru nigrasque super deferuere crates
Uiscera, purpureo longe distenta cruore,
320
Quae uix rapta focis et adhuc calidissima laxos
In uentres abeunt: ut uiscere uiscera tendunt!
Ossa dehinc semota cadis, aut littore condunt,
Aut reddunt flammis cinerique arsura calenti.
Nam si tectiuagi feles auidique catelli
325
Haec rodant et nulla homines formidine calcent,
Heu quondam speranda suis incendia tectis!
Sed qui sim tandem, ne tu quoque uana sequaris,
Incipiam fari somnumque arcescere dictis.
Haeserat aetherei patris alto in pectore cura
330
Perdendi genus humanum longoque parentis
Acta diu Terrae questu conceperat iram.
Degeneres nanque illa suos immergere natos
Clamat et ingenti supers clamore fatigat.
Infoelix mater, quam proles ipsa nefandis
335
Impeteret telis, cui rupto uiscere fuluum,
Materiam scelerum tantorum, euelleret aurum,
Tum sua congereret sub nubes ossa, Tonantem
Inuasura polique audax excindere portas.
His ego terribiles oculis uidi ire Gigantes,
340
Sanguine gaudentes, coelo capita alta mouentes
Horrisonoque minas superis clamore ferentes,
Tandem sublimes humeris attollere montes
Et coniuratam coelo submittere turrim.
Hinc grauiter commotus erat statuitque repente
345
Celsitonans secta nauim contexere pinu,
Molirique domum trabibus quae, uecta per undas,
Meque meamque simul prolem semenque animantum
Aequoreis seruaret aquis: fore uentus ut atras
Eliquet in pluuias coelum omne ruatque fragorem
350
Undarum ingentem, ruptus quibus undique Nereus,
Fluminaque scatebraeque lacusque et inertia stagna
Usque adeo insurgant ut iam maiora sub undas
Culmina descendat, atque ingens Caucasus, atque
Plurimus Atlas, Pyreneque atque omnium Olympus
355
Maximus. "Huc, ait, huc tendit sententia nostra:
Dudum poenituit me hominum genus istud, auarum
Crudele, exitiale, ferum, duxisse: luenda est
Tanta quidem labes quanto circum orbis et infra
Tingitur Oceano, quantis ualet imbribus uda
360
Nimborum facies et aperti flumina coeli."
His perculsus ego atque mei fortissima pubes,
Tres nati sobolesque horum numerosa, subimus
Iussa dei primaeque manus aduertimus arti.
Sternuntur nobis syluae, gemit icta securi
365
Hic ilex illic abies piceaeque trahuntur
Axe trabes at durae immani pondere quercus.
Iamque comas passim fusas in littore tonsa
Robora longa iacent, ubi tela fabrilia nati
Expediunt, positoque leuant tibicine truncos.
370
Ipsa patent cuneis firmissima corpora duris,
Inque trabes abeunt oblongas, inque recurua
Transtra suburgentur flammis: hic sectilis alnus
Hic longaeua larix proceraque fraxinus aere
Dentigero stridet serrae tabulasque ministrat
375
Ipse autem interea porrecto in uentre carinam
Littore signabam, ceu tunc fabricator Olympi
Effigiem normamque dabat quando improba necdum
Ambitio tumidis uitas commiserat undis.
Tercentum cubitos ilignam ducere spinam
380
Caepimus; huic textas amplo curuamine costas
Ordimur clauisque trabes firmamus ahenis:
Cernere erat ingentem cratem, seu quale cadauer
Immanis caeti ad littus proiecerit aequor.
Tum uero prorae laterique instamus utrique
385
Admotamque cutem duris aptamus acernam
Ossibus et querno uelamus tergore neruos;
Non tamen interea pars deest intenta premendis
Compagum rimis stuppasque infigere uenis;
Pars caua subiectis expumat dolia flammis
390
Bullantesque pices adolet tardosque liquores;
Tecta linunt alii, spondas fundumque tenaci
Glutine; iamque atro latus omne bitumine nigram
Accipit effigiem; iamque ingens denique moles
Iugera multa premens, exurgit plurima, et instar
395
Montis adit coelum puppimque ad nubila tendit.
Talibus exactis ardentes stuppea circum
Lora damus nodo, manibus commissa trahentum
Frenantumque rotas cupidas decurrere lapsu.
Nutat opus sublime sonatque ingentibus aether
400
Uocibus urgentum curuo de littore nauim,
Nauim quae humane nisi non inuenta saluti est.
Extremo tandem gemitu tremit ilia ruitque
Pondere ducta suo nec iam retinacula curat.
Urbs natat auulsumque trahens a tergore sulcum
405
Findit aquas ripaeque gemunt salientibus undis.
Horruit insolitam molem, tantosque per ausus
Ire homines stupet Oceanus refugitque superbus
Istud ferre iugum atque cauo succumbere ligno.
Ast ubi diuinum in causa non sensit abesse
410
Consilium, summittit aquas, et labile fluctus
Inter sternit iter, parendumque esse fatetur:
Ceu princeps una tantum regnator in urbe,
Qui prohibere parat sua per confinia turmas
Ducier instructas, et raptam auertere praedam,
415
Ut uero id regem moliri acceperit, utue
Maius id esse uidet sceptrum, sibi consulit omnes
Expandens aditus seque armaque iungit amica.
Tum uero ad ripas iterum, conuersa recuruo
Constitit illa sinu: mirum, coit undique nobis
420
Quadrupedumque auiumque genus, dehinc corpore tardo
Reptilia adglomerant et quidquid mobile uita est.
Tot numero cunctis ex his delecta tenemus
Corpora seiunctisque locis includimus aluo,
Quot Pater omnipotens seruari iusserat ante.
425
Immanes cernas hic desaeuire leones,
Inque suis tunc sponte pati praesepibus ursas
Uincula setososque sues taurosque minaces;
Ipsae etiam tygres, etiam longi crocodili
Dant colla, et manibus nectentibus oscula figunt.
430
Quid memorem haud nullis genus immedicabile succis
Aspidas, et tumidos cornuta fronte cerastes?
Utue sitibundas nunc dypsadas, utue stupentes
Nunc ego praesteras tractaui molliter inque
Saepto quaeque suo tam noxia monstra locaui?
435
Quae ad uictum illis sufficiant diuersa repono
Pabula nosque una conscendimus aequora tandem,
Primus ego, hinc nati prolesque immensa nepotum,
Matres atque nurus, foetu pars uiscera plenae
Parsque soporiferis gestantes pignora cunis.
440
Et iam Prima Fides terrarum e margine in altum
Aduocat omnigenis instructam animalibus alnum.
Ducimur incerti quo nos adpellere mandet
Aura Dei caecoque occlusi robore nullam
Inspicimus mundi faciem rerumque colorem:
445
Uastam nanque domum foris ostia clausa nigrisque
Oblita glutinibus fuscant, tum parua fenestra
(Hanc solam fieri Deus alto in culmine iussit)
Ne tenues obstructa quidem dat cemere rimas.
Interea coelum fracto cum munnure circum
450
Ac supra mugire tremiscereque aequora fundo
Audimus: Deus ipse tonat, Deus ipse profundum
Extemplo horribili concussit turbine coelum
Eripiens cum sole diem, dumque aera densas
Contrahit in nebulas, subigit dumque aethera uastum
455
In mare, terribiles picea caligine uultus
Apparent, uolitantque atra sub nube uapores.
Ecce Noti erumpunt, crebro polus igne sonantem
Dat tonitrum fractaeque ruunt ceu flumina nubes;
Magnus ac Oceanus tantarum pressus iniquis
460
Desuper agminibus pluuiarum, deque tumenti
Ad latera excipiens torrentum gurgite spumas,
Tum altis de uenis stygio bullantibus Orco
Incrementa trahens, miris exaestuat undis,
Littoreasque tumens paulatim occultat arenas.
465
Qualis ubi uires flammae conceperit humor
Aere cauo, sensim primo se murmure tollit,
Inde rapit subitos uulcano urgente tumores
Exiliens et labra cadi praeterfluit aestu,
Talis inundantis superat liquor undique ponti,
470
Dumque fremens noua se reddit per flumina terris
Uique uias aperit, late bacchatur et agros
Impete mersat aquisque petit iuga celsa leuatis.
Iamque Mare et Coelum sese curuamine largo
Componunt atque unanimes sua foedera iungunt.
475
At scelerata parens Tellus unaque nepotes
Degeneres, una pecudum genus atque uolucrum,
Haec ea non ueniunt in iura, sed acta profundo
Apparent nusquam: coelum omnia et omnia pontus.
It pelago spatiata ratis, quae sola superstes
480
Rebus ab infractis animarum semina et arcto
Relliquias utero seruat: iamque ardua subdit
Maiores Terrae cumulos contermina Lunae.
Hinc ierant quadraginta dies totidemque ruentes
In pluuiam noctes, quando Patris alta quierunt
485
Pectora, qui excussos penitus leuat aethere fumos
Et posito mandat placari Nerea fluctu.
Syderei steterunt fontes, mox omne resedit
Murmur aquae, nitidosque aperit coelum undique soles.
Ipse fragor pelagi non nostris auribus ultra
490
Percipitur, terque intus auis cristata canebat
Astra serenari, uentosque et nubila solui.
Tum primum expando turba plaudente fenestram,
Unde salutamus tollentes ora manusque
Redditam Apollinis effigiem laetosque nitores.
495
Sistimus hic aram seruata ob pignora dumque
Mysticus effumat prunis candentibus agnus,
Inter aues coruum legimus: qui, missus ad auras,
Decrescentis aquae redeat mihi nuncius audax;
Sed quia consumpto iam felle cadauera pontus
500
Eructare solet summasque remittere ad undas,
Ille, auium quo non impurior altera, corpus
Sistit ad immundum, et rostro se pascit adunco.
Quod simulac sensi, uolucrem dimitto columbam:
Illa secans Zephiros, transuecta per aera, nostro
505
Conditur aspectu fugiens; quae deinde reuersa est
Oreque uiuacis frondam gestabat oliuae:
"Pacem – tunc- pacem" uiso acclamauimus omnes.
Tum pecora et uolucres pictae, quibus insita mens est
Ore ciere animos tristesque arcescere curas,
510
Certatim liquido deducunt gutture cantus:
Indice nam pacis prompsisse cacumina montes
Cognorant positoque simul cadere aequora uento.
Sed iam praeteritis septem cum sole diebus,
Affuit en sylua, alluuie quae inspersa recenti
515
Guttas distillat foliis limoque renident
Obductae frondes ac tristi humentia squalent
Prata situ retinentque putres in gramine conchas.
Huc se sponte freto conuertit prora secundo
Dumque ibat summas ita uox audita per auras:
520
"Eya agite, o pueri, de tot mihi gentibus una,
Una mihi de tot populis lectissima proles,
Soluite solicitas iamdudum pectore curas:
Non ego (sic nostri sententia numinis haeret)
Ultra hominum pecudumque simul, simul omne uolucrum
525
Reptiliumque genus tot aquarum strage necabo.
Noui equidem humanos sensus, dum corpore degunt,
Pronos esse malo; posthac clementia culpas
Uincat nostra hominum ut coeli potiantur honore;
Idque erit immoto nos inter pignore foedus.
530
Et si quando grauem post imbrem caerula nubes
Fronte caua soli occursans simulauerit arcum,
Fingite tunc arcum nostro esse in foedere signum."
Talia finierat quum tandem substitit alnus.
Emicat eruptis iuuenum manus impigra ualuis
535
Littus in italicum, proprio qua redditus amni
Tyrrhenum repetit sinuato littore Tybris,
Tybris romano qui dehinc mundi omnia sceptro
Subderet et regum tot signis templa grauaret.
Hic igitur dimissae animae, donatur et omne
540
Libertate pecus: sua quo sors quemque uocaret,
Illuc e tenebris et longo carcere tendunt,
Seu terrae insistant seu pennis aera pulsent.
Hic mihi prima stetit foliis et arundine sedes;
Hic primus post fata hominum septem per hetruscos
545
Haud procul a fluuio colles sua templa suasque
Aras constituo detextas fronde Tonanti;
Pinguia mox cannis armenta palustribus armo
Tuta feris, hortoque nouas nouus insero plantas,
Ipsa racemifero quas inter palmite uitis
550
Repsit, et expresso fluxerunt musta liquore.
Hinc ergo Assyrii longo post tempore Ianum
(Iam quippe uocant uinum) me dicere norunt,
Dulcia reppererim qui educere massica botris.
Demoror at forsan te somno pluribus, ipsa
555
Quandoquidem medio coelo dilapsa ruit nox."
Finierat senior: famuli tunc plumea iussi
Strata parant flammisque ferunt sese ante coruscis.
Uix mihi procubuit ceruix, tener implicat alte
Membra sopor cursantque leues in pectore curae.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.