Library › Latin: Law › Capitulare ad Presbyteros (Secundum)
This second capitulary of Theodulf, bishop of Orléans under Charlemagne (d. 821), is also addressed to his priests. It opens with a reflection on the fall: since the first sin vitiated the good of nature as at the very root of the human race, a seedbed of vices still sprouts in us, so that we learn with toil and forget without it, rise to virtues with difficulty and slide easily into vice. Priests must therefore labour to learn and practise to retain what they have learned. Theodulf then requires them to know by heart and understand the catholic faith, the Creed and the Athanasian Creed, and examines whether they know the canon of the Mass and can place the names of the living and the dead correctly.
Much of the capitulary sets out a tariff of penances for various sins according to the grade of the offender, and in the middle passage insists that Paul’s permission to marry ‘because of fornication’ applies only to laymen and those not yet subdeacons, since the canons admit to the subdiaconate only those who promise perpetual continence. It complements the first capitulary as a guide to clerical education and discipline.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 105, Parisiis 1831), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Law
Capitulare ad Presbyteros (Secundum)
Theodulf of Orléans · every word parsed
1
A primo hominis lapsu, in quo bonum naturae uelut ipsa radix generis humani uitiata, usque nunc seminarium uitiorum naturae insertum pullulat, unde fit quod cum labore discimus, sine labore obliuiscimur, difficile ad uirtutes assurgimus, facile in uitia dilabimur. Quamobrem omni mentis circumspectione satagendum, dilecti, o sacerdotes, ut in discendo laborem adhibeamus et in retinendo quod didicimus usum impendamus, maxime nos qui regimini locum tenemus et similes eiusmodi ordinis nostri. Itaque uos, o sacerdotes Domini, admonemus ut fidem catholicam et memoriter teneatis et corde intelligatis, hoc est, Credo, et quicunque uult saluus esse, ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem. Discutiendi autem sunt omnes Domini sacerdotes utrum canonem missae et secretam aut Te igitur memoriter teneant et bene distinguant, et nomina mortuorum et uiuorum suis in locis ordinabiliter et cum omni deuotione recitent, baptisteriumque rite peragant et rectis uerbis enuntiare possint, et de negligentia in baptizandis infirmis, ne aliquem sub obtentu infirmorum sanum baptizare praesumant nisi diebus statutis Paschatis et Pentecostes. Admonendum illis ut pro ministerio baptizandi nihil exigant, siue a baptizandis, siue a parentibus illorum, nihil munusculi, nihil pretii omnino, sed cum gratiarum actione et cum summa deuotione hoc peragant. Quod si forte parentes eorum, aut qui eos a sacris fontibus suscipiunt, sponte et gratuito aliquid muneris uobis dare uoluerint, aecipite nihil haesitantes.
Instruendi sunt sacerdotes pariterque admonendi qualiter nouerint decimas et oblationes quas a fidelibus accipiunt, peregrinorum et pauperum esse stipendia, et non quasi suis, sed quasi commendatis uti; de quibus omnibus sciant se rationem posituros et condemnationem passuros. Qualiter uero dispensari debeant sacri canones instituunt, scilicet ut quatuor partes inde fiant, una ad fabricam ecclesiae releuandam, altera pauperibus distribuenda, tertia presbytero cum suis clericis habenda, quarta episcopo reseruata, ut quidquid inde iusserit prudenti consilio fiat.
Inhibendum modis omnibus intimandumque ut nullus sacerdos, diaconus, subdiaconus, personas feminarum, sicut in canone insertum continetur, de quibus suspectio esse potest, in domo sua habeat, sed neque illas quas canones concedunt, quia instigante diabolo etiam in illis scelus frequenter perpetratum inuenitur aut etiam in pedisequis earum. Nec igitur matrem, neque amitam, neque sororem permittimus ultra habitare in domo una cum sacerdote. Sed si quis de his habuerit talem necessitatem patientem cui sit necessitas sustentatio presbyteri, diaconi, uel subdiaconi, habeat in uico aut in uilla domum longe a conuersatione presbyteri, ubi ei administret quae necessaria sunt.
Sed etiam hoc secundum auctoritatem canonum modis omnibus prohibendum, ut quando missa celebratur, nulla femina ad altare praesumat accedere aut presbytero ministrare aut intra cancellos stare aut sedere.
5
Commonendi sunt ut diebus Dominicis pro captu ingenii unusquisque sacerdos ad plebem sermonem praedicationis faciat, primum admonens plebem ut inuicem se diligant, charitatem fraternitatis habeant, diligant Dominum plus quam se, proximum tanquam se, deinde ut ab omni malo opere abstineant, et quod sibi nolunt fieri ab aliis, hoc illi aliis non faciant, et quod uolunt ut sibi homines faciant, haec eadem faciant illis.
Deinde, si Dominus dat intellectum, hoc quod sacerdos ueraciter intelligit de Euangelio, de Epistola sancti Pauli, quantum potest dicat illis, admoneat ut ad ecclesiam saepe currant, oblationes suas fideliter offerant, confessiones Deo et sacerdotibus faciant.
Nullus sit inter eos qui confessus non sit adulterium, nec incestum, nec fornicationem cum feminis, masculis, cum pecudibus inter se non consentiant: sed si quis inter eos sit qui in his sceleribus lapsus sit, corrigant et publice cum suo sacerdote emendent.
His et aliis quantum potest singulis diebus Dominicis plebem suam instruat.
Admoneat etiam ut omnibus noctibus sabbati et omnibus Dominicis diebus cum suis noctibus sequentibus, similiter et in solemnitatibus, in ieiuniis, abstineant se a carnali uoluptate; ut mundi corpore et corde ad ecclesiam accedant, et solemnitatem celebrem impuritate uoluptatis foedare non praesumant.
10
Praecipiendum sacerdotibus Domini secundum canonicam auctoritatem de sepulturis et hominibus sepeliendis nihil muneris exigant, nisi forte qui sepelitur uiuens iusserit ecclesiae in cuius atrio sepelitur de suis rebus aliquid tribuere, aut etiam post mortem illius, quibus commissum est eius eleemosynam facere, de illius rebus aliquid sponte dare uoluerint. Tamen nullatenus a presbyteris aliquid ab illis exigatur nec ab illis qui locis et uicis praesunt uel quorum possessio est ipsa ecclesia uel haereditario uel beneficiario iure.
Prohibendum etiam secundum maiorum instituta ut in ecclesia nullatenus sepeliantur, sed in atrio aut in porticu aut exedra ecclesiae. Intra ecclesiam uero prope altare, ubi corpus Domini et sanguis conficitur, nullatenus habeant licentiam sepeliendi.
Adulterum aut adulteram si presbyter in domo sua retinuerit et, quod nefas est, consenserit in domo sua adulterium fieri, sciat se sui gradus honore priuandum. Si uero hoc in plebe sibi commissa repererit, nisi statim, si uires suppetunt, non emendauerit, sed aut propter potentiae timorem aut propter beneficium et lucrum et amicitiam illorum consenserit adulteris, cum depalatum fuerit excommunicandum. Si uero ille quantum potuit excommunicauerit et non potuit malum illud uetare, animam suam liberauit. Uerumtamen cum omni studio debet archidiacono suo et archidiaconus episcopo denuntiare.
De incestis omni studio perquirendum sacerdotibus per homines ueraces et timorem Dei ante oculos habentes. Et si repertum fuerit, statim aut ipsi emendare studeant, ut cum adiutorio archidiaconi aut episcopi emendare et exstirpare satagant, ne tanto flagitii scelere illi polluantur et pereant et aliorum uicinitate omnipotentis Dei iram incurrant.
Admonendi sunt sacerdotes et instruendi ut primum ipsi ab omni stimulatione carnis sint alieni, et nunc plebibus sibi subiectis et uerbis praedicent et exemplum ostendant ut ab omni se fornicatione et ab omni irrationabili, ueluti pecudum, luxuria et pollutione abstineant. Mundo se corpore et mente Deo praeparent de confessionibus fidelium accipiendis et diiudicandis, consiliis blandis; quia licet pro modulo quantitate peccati se poenitentiae tempus instituendum et longum uel breue uel districtum uel leue uel mediocre sacerdoti, cum accipit cuiuslibet fidelium confessionem peccatorum; quia licet ipsum peccatum perpetratum sit, aut si postea iteratum aut frequenter perpetratum sit, si sponte, si coacte, si per ebrietatem et per quodlibet ingenium factum sit; ut cum inuenerit unde radix illius peccati processit, tunc congruam adhibeat medicinam.
15
Qualiter uero peccati adhibenda sit medicina, secundum canones authenticorum sanctorum Patrum esse debet, et non secundum placitum hominis, nec secundum uoluntatem; nec in hac parte uoluntas, aut gratia hominis sectanda, sed uoluntas Dei in omnibus exquirenda in Scripturis sanctis, quatenus dignis precibus et poenitudine digna placari possit omnipotentis Dei uindicta, quam homo suo uitio prouocauit. Ad poenitentiam uero populus taliter admonendus cum fragilitatis nostrae casus saepe constet in uitia procliuis; quanquam subuentum sit in Christi passione ut quod meritum peccati exigebat, Christi passio redimeret. Et cum salutaribus institutis sacrosancto baptismate in remissionem omnium peccatorum concesso abluamur, tamen quia per modum istius uitae cursum sine uitiorum turbine nequaquam degere et subripientibus nostrae imbecillitatis flagitiis uitam sine peccati macula ducere non possumus, concessum est clementissimi Dei pietate remedium uerae confessionis et poenitentiae ablutio peccatorum, Domino praecipiente per prophetam: Nolo mortem peccatoris, sed ut reuertatur et uiuat. Et illud Euangelii: Facite fructus dignos poenitentiae. Et Apostolus: Confitemini alterutrum peccata uestra, et orate ad inuicem, ut saluemini. Est quippe uerae confessionis fructuosa poenitentia, poenitenda non admittere, admissa cum gemitu cordis deflere, satisfactione uera poenitentiae causas excidere, nec earum suggestionibus aditum indulgere, nec iterum in uitiis perpetratis delabi.
Capitalia et mortalia crimina publice deflenda sunt secundum canonum et sanctorum Patrum institutionem. Sed et secreta satisfactione solui mortalia crimina non negamus, mutata tamen prius animi intentione, et saeculari iactantia simul deposita, piae religionis confesso studio, per uitae correctionem et iugi, imo perpetuo luctu se submittente. Nec debet tamen quisque desperare de omnipotentis Dei misericordia et innumera pietate, quia scriptum est: Peccator quocumque die conuersus fuerit ab errore uiae suae, et declinauerit ab operibus malis, omnes iniquitates eius in obliuione erunt. Poenitentiae quippe modus in sacerdotis pendet arbitrio. Qui sacerdos diligentissime sanctorum Patrum instituta discutiens et intelligens, secundum eorum auctoritatem confitentibus poenitentiam indicere debet. Est quippe auctoritas canonum et sanctorum Patrum firmissima institutio.
Homicidium si quis uoluntarie uel per insidias fecerit, iugi se poenitentiae submittat; et si hoc publice actum constat, si laicus, deponat arma et omnem saecularem militiam, et publice satisfaciat, ita ut quadraginta diebus extra ecclesiam foris ad ostium oret; quibus in pane et aqua exactis, a communione orationum quinquennio remoueatur, post quinquennium tantum in orationum communionem recipiatur, non offerat, non corpus Domini omnino attingat; in quo perdurans quatuordecim annos, tunc ad plenam communionem cum orationibus recipiatur, circa exitum uitae hanc consequatur humanitatem ut uiaticum accipiat eucharistiam. Abstinentia illius sit in arbitrio sacerdotis, secundum personam et possibilitatem sic ei imponatur abstinentia ciborum. Si autem occultum sit, occulte similiter agat sicut superius insertum tenetur.
Homicidium qui casu non uolens perpetrauerit, prior quidem regula per septem annos poenitentiam communionis sociauit secundum gradus constitutos. Haec uero Ancyrani concilii definitio quinquennii temporis poenitentiam tribuit, ut quadraginta diebus foris ad ecclesiae ostium stet; quibus peractis, biennio ab oratione caeterorum fidelium segregetur, non communicet, non offerat; post biennium recipiatur in communione orationum et offerat, non tamen communicet; post quinquennium ad plenam communionem recipiatur. Abstinentia ciborum in arbitrio sacerdotis manebit, secundum personam et qualitatem hominis, sic et pondus et abstinentia erit.
Si quis egrediens per uiam, et aut in domo sua, aut in platea ciuitatis aut uillae, subito aut ab alio superuentus, aut litis contentione, uolens se defendere, non habens contra illum antea odium, interfecerit hominem, septem annos secundum canonum institutionem poeniteat, tribus a communione priuetur, quatuor in communione orationum et oblationum susceptus, in sacerdotis pendebit arbitrio utrum sit corpus Christi dignus accipere aut usque ad plenitudinem poenitentiae ab eo separari. Abstinentia ciborum in prudentia erit sacerdotis secundum possibilitatem poenitentis et deuotionem et affectionem lacrymarum.
20
Mulieres quae fornicantur et partus suos necant, aut secum agunt ut utero conceptos excutiant, antiqua quidem definitio usque ad exitum uitae eas ab ecclesia remouit. Humanius autem nunc secundum Ancyrani concili definitionem decem annorum tempus poenitentiae submittuntur, ita ut quadraginta diebus foris ad ostium ecclesiae orent; quibus peractis, per annorum quatuor spatia a communione fidelium et oblationum remoueantur, deinde in communione orationum receptae decennii tempus impleant et propter humanitatem eucharistiam post actam poenitentiam accipiant. Erit tamen in arbitrio sacerdotis an ante perfectionem poenitentiae ad corpus Christi accedere debeant, secundum quod uiderit eas compunctas et in lacrymis consumptas et deuotionem magnam habentes. Ciborum abstinentia erit in sacerdotis prouidentia secundum quod eas uiderit poenitere et pro personarum qualitate.
Mulier quae duobus fratribus nupserit abiici debet usque ad diem mortis. Sed propter humanitatem in extremis suis sacramentis reconciliari oportet, ita tamen ut prius soluatur coniugium et maneat innupta, et uir eius absque uxore simili poenitentiae subdatur.
Quod si duo fratres cum una femina fornicati fuerint, nescientes alter alterius fornicationem, statim ut cognouerint adulterium, qui hanc habet uxorem, dimittat. Et ille quidem post actam poenitentiam, si uxor defuncta fuerit, potest alteri sociari, illa uiuente nequaquam. Illa uero nunquam ulterius poterit in coniugium assumi, et iugi poenitentiae submissa, ad exitum uitae communionis gratiam percipiat.
Mulier quae dormiens filium suum oppresserit, et mortuus fuerit, sex annos poeniteat. Uir eius, si in domo illius fuerit, quatuor; si uero in uno lecto simili modo poeniteat, duos in pane et aqua, reliquos quatuor secundum quod sacerdos illos uiderit posse, ita eis imponat abstinentiam ciborum. Similiter et uir habens uxorem, si adulterium perpetrauerit, faciat, post triennium communicet.
Si cuius uxor adulterium perpetrauerit, et a uiro deprehensum fuerit et publicatum, dimittat uxorem, si uoluerit, propter fornicationem. Illa uero secundum quod superius insertum est agat poenitentiam. Uir uero eius illa uiuente nullatenus habeat licentiam aliam ducere uxorem. Aut si uoluerit, adulteram sibi reconciliare licentiam habeat, ita tamen ut pariter cum illa et poenitentiam agat, et exacta poenitentia ad communionis gratiam, sicut superius habetur insertum accedant. Similis forma et in muliere seruabitur. Si uir eius eam adulterauerit, habeat potestatem dimittendi uirum propter fornicationem, maneat innupta quandiu uir eius uixerit; quia nec ille habet potestatem accipere aliam prima uiuente, nec illa alium uirum ducere uiuente adhuc primo. Habent tamen potestatem semetipsos reconciliare.
25
Si qua mulier non habens uirum, aut uir non habens uxorem, fornicati fuerint, quinque annos poeniteant.
Quod si uir non habens uxorem cum alterius uxore adulterauerit, aut si qua mulier non habens uirum cum alterius uiro adulterauerit, adulter erit uterque, et secundum quod superius continetur insertum poenitentiam agant.
Furtum si quis fecerit, septem annos poeniteat, tres in pane et aqua. Secundum furti qualitatem, ita et modus erit poenitentiae. Si per necessitatem furtum fecerit, leuigetur. Dicit enim Salomon: Non es grandis culpa cum quis furatus fuerit. Furatur enim ut esurientem impleat animam.
Qui periurauerit, similiter septem annos poeniteat.
Qui falsum testimonium dixerit, et eius testimonium alicui nocuerit, septem annos poeniteat, ita tamen ut ille qui testimonium dixit damnum restituat omne cui per suum falsum testimonium nocuit. Et tunc poterit ad ueniam per poenitentiam peruenire. Si autem hoc facere noluerit, sciat sic se in uanum poenitentiam agere.
30
Qui irrationabiliter uersantur, de his agatur quod in canonibus continetur in titulo in quo Graeca uerba sunt, quae in Latinum uersa sunt de consilio Ancyrano, cap. 16, in quo sensu triplex, hoc est, de his qui cum pecoribus commixti sunt, et de his qui more pecorum incesta commiserunt cum consanguineis, et de his qui cum masculis concubuerunt. Quotquot igitur ante uigesimum aetatis suae annum tale crimen admiserint, quindecim annis in poenitentia exactis, orationibus tantum incipiant participari, et in quinquennio altero in communione simplici perdurantes, post uigesimum cum oblatione ad communionem suscipiantur. Discutiatur autem et uita eorum quae fuerit tempore poenitentiae, et ita hanc humanitatem consequantur. Quod si qui perseuerantes in ipsis criminibus, prolixius tempus habeant submissionis, et tales nunquam poterunt ad sacerdotium prouehi. Quotquot exacta uiginti annorum aetate et illi qui uxores habent in haec scelera inciderint, uiginti quinque annis poenitentia acta ad communionem solummodo orationum recipiantur, altero uero quinquennio perdurantes plenam cum oblatione recipiant communionem. Quod si uxores habentes et excedentes quinquagesimum suae aetatis annum in his peccauerint, ad exitum uitae tantum communionem mereantur. Hi uero qui sicut muta uixerunt animalia, et se et alios huiusmodi peccati scabie contaminauerunt, id est, in consanguineis, in pecudibus, in masculis, statuto tempore poenitentiae non inter alios quam inter eos stare et orare debere qui tempestate lunatica iactantur elisi ad terram spiritu immundo uexati, id est, cum energumenis. Sicut autem plus abominabile misceri cum iumento quam cum masculo, ita plus irrationabile crimen cum masculo quam cum muliere. Cum consanguinea et cum sanctimoniali peccare aequale crimen. Id lex Moysi morte mori iudicat. Et cum iumento et masculo et cum consanguinea coeuntes.
Aequale autem crimen feminam cum femina peccare sicut masculum cum masculo, et aequalis esse debet poenitentia. De talibus ait Apostolus: Nam feminae eorum immutauerunt naturalem usum in eum usum qui contra naturam est. Similiter et masculi, relicto naturali usu femineo, exarserunt in desideriis suis inuicem, masculi in masculos turpitudinem operantes. Quod autem supra diximus de his agatur qui publice ad confessionem uenerint et publice poenitentiam egerint. Quod si occulte actum est, et occulte ad sacerdotem uenerint, et puram confessionem fecerint, occulte poenitere secundum aetatis modum quod superius continetur, ita uidelicet ut si ante uigesimum annum aut per ignorantiam hoc egit, aut forte ignorabat non tale esse crimen, leuius erga illum agendum, et hoc in sacerdotis pendebit arbitrio. Discutere debet qualiter in hoc scelus delapsus sit, aut quam longiori tempore in hoc scelere uersatus sit; et secundum quod ab illo confessum fuerit, ita illi modus poenitentiae adhibeatur. Uidelicet si per ignorantiam hoc egit semel aut bis, id est, cum masculo, cum iumento, et cum consanguinea, statim cum cognouerit hoc graue esse scelus dimisit, ut humanius loquamur, septem annos poeniteat, tribus abstineat a carne, et anno non communicet, nec ad ipsum diem Paschae, nec offerat, et omni se mente subiiciat, ut spiritus saluus fiat in die Domini, caeterosque secundum modum fragilitatis in arbitrio sacerdotis faciat in abstinentia ciborum. Quod si longiori tempore in hoc crimine uersatus, et postquam nouit illud scelus magnum esse peccatum commonitus, iterum atque iterum hoc perpetrauit, sicut superius continetur insertum ita poenitebit. Primum quinque annis ab omni communione segregatus, post illos quindecim annos non offerat, non communicet ad orationem, cum caeteris Christianis in ecclesiam non intret; quibus exactis, tantum ad communionem orationis suscipiatur. Deinde in poenitentia uiginti annis expletis, si bene et cum lacrymis et cum omni deuotione poenitentiam egit, ad plenam communionem et reconciliationem suscipiatur. Similiter et de caeteris temporibus supra insertis obseruandum. Si, quod absit, in locis sanctis tale crimen admiserit aliquis, duplicetur illi poenitentia. Uocatur autem in Scripturis crimen pessimum tam de iumento quam de masculo quam de consanguinea. Uocatur autem in mundo immunditia uel detestabile peccatum cum femina non naturaliter concumbere, cum unde Onas filius Iuda a Deo percussus fuit quia fundebat in terram semen ingressus ad mulierem. Simul etiam uocatur immunditia mollities uel propter tactum uel uisum uel recordationem mulieris, ut aliqua delectatione acciderit uigilanti, uel qui inter femora sua impuritatem solus cum se ipso uel cum alio exercet; de quibus ait Paulus apostolus: Neque immundi regnum Dei possidebunt. Item: Nec omnis immunditia nec nominetur in uobis. Et alibi: Neque molles regnum Dei possidebunt. Qui in his incidit, ita poeniteat quasi de crimine quod de regno Dei excludit.
Adulterium si quis presbyter perpetrauerit, siue palatum et publice cognitum, ab ordine sacerdotii cessabit, et publica poenitentia decem annorum purgabitur. Quod si occulte hoc fecerit, et occulte ad confessionem uenerit, occulte ei poenitentia imponatur. Relinquatur autem in suo arbitrio utrum cessare debeat ab illo ministerio, an permanens possit dignam satisfactionem Domino exinde facere: Quod si ille se lacrymis et orationibus deuotissime quotidie lauerit et eleemosynarum exhibitione peccata sua exstinguere curauerit, si occultum est, poterit occulte in suo permanens gradu agere poenitentiam. Fornicationem si perpetrauerit, eodem modo purgabitur septem annis. Si uero sodomitice, id est, cum masculo collapsus sit, eodem modo 15 annis expiabitur.
Similis forma et de diaconis et de his qui in sacris ordinibus constituti sunt obseruanda, ita uidelicet ut diaconus septem annis poeniteat pro adulterio, pro fornicatione uero quinque annis, pro sodomitico decem annis, pro adulterio quinque annis, pro fornicatione annis tribus, pro sodomitico septem annis. Secundum praefixos gradus usque ad ultimum gradum ecclesiasticum obseruantia talis habeatur. Ne quis autem se excuset sacerdotum ex eo quod ait Paulus apostolus: Propter fornicationem autem unusquisque uxorem habeat, sciant his tantum esse dictum qui in laicali ordine constituti sunt, uel qui necdum ad subdiaconatum accesserunt. Nullo modo enim ad subdiaconatum permittunt canones accedere nisi eos qui perpetuam continentiam castitatis promiserint se deinceps seruaturos. Nam sacerdotes Iudaeorum a Domino iussi sunt per Moysem ducere uxores, et de nulla tribu nisi de Leui fiebant sacerdotes, ut progenies una custodiretur per successionem.
Nunc autem de omnibus gentibus, sicut ad baptismum, sic ad sacerdotium permittuntur accedere; nullaque necessitas uxores ducere, qui non per carnis successionem, sed per morum imitationem in sacerdotio subrogantur. Ipsi tamen Iudaeorum sacerdotes, non habentes tam sanctum sacrificium sicut nos habemus, tempore uicis suae longe erant a domo sua, et a coniugali opere remoti iuxta templum in continentia castitatis excubabant donec tempus ministerii sui explerent. Nunc autem, sicut semper ministrare debent, ita semper continentes esse oportet sacerdotes. Tractant enim, non uictimas pecudum, sed ipsum immaculatum corpus et sanguinem Domini. Eiusdem continentiae et diaconi et subdiaconi et in Domino et ipsi in tractatione tanti sacramenti ministri accedunt altaris.
35
Laicis uero uel qui nequaquam ad altaris ministerium accedunt praecipitur ab Apostolo ut qui se non continent nubant: Melius enim nubere quam uri. Hoc est, melius est uxorem legitime ducere quam exardescere per opera fornicationis et adulterii siue sodomitici et immunditiae.
Admonendi sunt presbyteri ut charitatem inter se habentes mutuam, procul ab omni fastu superbiae et inuidiae mordacitate sanctum exemplum subditis donent tam clero quam laicis. Non sint rapaces, non capidi, non uinolenti, non procaces, non rixosi, non calumniam cuiquam facientes, sed in omnibus se ipsos irreprehensibiliter custodientes, formam salutis clero et plebibus ministrent, quatenus eorum exemplis ad aeternam uitam et morum probitatem proficientes humilitate subleuentur.
Admonendi sunt ut usuras nequaquam exerceant, et plebibus sibi subiectis et clero praedicent ut ab hoc uitio omnibus modis abstineant secundum canonum institutionem. Quisquis per quolibet ingenium magis accipit quam praestat, sciat se usuram fecisse. Nam si quis triticum aut aliam speciem frugum commodat, et non eamdem speciem accipit, sed aut denarios, quantum tum uenundari poterat quando illa commodauit, aut aliquid aliud accepit, absque dubio usuram perpetrauit. Si quis uero ex ordine clericorum hoc agere praesumpserit, sciat se sui gradus periculum subiturum. Si uero laicus fuerit, sciat se excommunicandum. Unde conuenit ut primum omnes in clericali ordine constituti ab his abstineant et admodum plebibus iniungant ut nullus hoc facere omnino audeat
Sacerdos cum a fidelibus confessionem accipit, inter caetera debet confitentem admonere ut de octo principalibus uitiis confessionem faciat et emendationem promittat et poenitentiam medicinam animae suae suscipiat. Uitiorum autem principalium octo, sicuti continentur, nomina per singula interroget, et ille confiteatur, et de omnibus, sicut praemissum est, confessionem faciat. Et tunc ei medela poenitentiae adhibeatur. Principalia autem uitia, sine quibus uix ullus inueniri potest, haec sunt. Primum gastrimargia, hoc est, uentris ingluuies. Secundum fornicatio. Tertium acedia siue tristitia. Quartum auaritia. Quintum uana gloria. Sextum inuidia. Septimum ira. Octauum superbia.
Si quem autem uerecundum uiderit sacerdos et erubescentem confiteri et discooperire peccata sua quae gessit, admoneat illum dicens: Frater mi, saepius nos Dominus hortatur ad medicamina uerae confessionis, non quod Deus indigeat nostrae confessionis, qui omnia [nouit] quae agimus, loquimur, cogitamus. Sed aliter salui fieri non possumus nisi confiteamur poenitentes quodcunque gessimus negligentes. Dolet diabolus quando confitetur peccata sua, et desiderat nos celare quae fecimus: quia qui se ipsum accusat in peccatis suis, hunc diabolus non habet iterum accusare in die iudicii; si tamen confitens poenitendo diluit quae fecit, nec iterum renouat quae egit. Unde Iacobus apostolus ait: Confitemini alterutrum peccata uestra. Et Paulus: Ore confessio fit ad salutem. Et Salomon: Qui abscondit scelera sua, non dirigetur. Qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur. Ioannes quoque euangelista: Si confitemini peccata uestra, fidelis et iustus Deus ut remittat uobis peccata uestra et mundet uos ab omni iniquitate. Similiter Psalmista ait: Dixi: Pronuntiabo aduersum me iniustitias meas Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. Sciendum autem hoc magnum salutis medicamen non iterare quae impie gessit nec priores cicatrices uulneribus aliis resauciare.
40
Prima autem hebdomada ante initium Quadragesimae confessio danda de omnibus peccatis quae siue opere siue locutione perpetrantur. Et sic nominatim debet eis sacerdos dicere supradicta octo principalia uitia. Primum gula, de qua diabolus decepit Adam, per quam Christum tentauit cum dixit: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Et per abstinentiam sananda. Secundum uitium principale fornicatio, de qua ait Salomon: Fouea profunda meretrix et puteus angustus; et idem doctor: Quis fortior Sansone? Quis sapientior Salomone? Hic filiis mulierum decipiatur, et castitate sananda. Tertium principale uitium acedia, id est, instabilitas loci. Haec non sinit hominem perseuerare in bono. Haec per perseuerantiam boni operis sananda, quia, sicut ait Gregorius, « incassum bonum agit si ante terminum uitae deseratur. » Quartum principale uitium auaritia, per quam uir auarus inferno similis est. Auaro uiro nihil scelestius. Haec eleemosynarum est largitate sananda; quia sicut auaritia in in fernum mergit, ita largitas in coelum eleuare consueuit. Quintum principale uitium uana gloria. Haec omni bono opere caret; quia sicut lapis missus non peruenit ad coelum, sic oratio cum uana gloria non peruenit ad Deum. Haec dilectione Dei sananda. Sextum principale uitium inuidia, de qua ait Salomon: Inuidia diaboli mors intrauit in orbem terrarum. Haec charitate sananda. Charitas non aemulatur, omnia suffert. Septimum principale uitium ira, de qua Christus ait: Omnis qui irascitur fratri suo, reus erit concilio. Et Paulus: Sol non occidat super iracundiam uestram. Nolite locum dare diabolo. Et iterum: Non uos defendentes, sed date locum irae. Haec patientia sananda: Beati pacifici, ait Dominus, quoniam filii Dei uocabuntur. Et iterum: Diligite inimicos uestros, benefacite his qui uos persequuntur et calumniantibus uobis. Et alibi: In patientia uestra possidebitis animas uestras. Non ipsum autem proprie tristitia quod ira. Tristitia ad acediam pertinet, tristitia saeculi generat mortem. Tristitia mala desperationem operatur et instabilitatem locorum. Unde et acediosus dicitur tristis. Apostoli irati non fuerunt, tristes autem fuerunt. Tristitia eorum uersa est in gaudium. Et tristitia siue acedia, quae est uitium supradictum, gaudio spirituali sananda. Octauum principale uitium superbia, de qua Christus ait: Omnis qui se exaltauerit humiliabitur. Et Salomon. Ubi fuerit superbia, ibi erit contumelia. Iesus filius Syrach: Odibilis coram Deo et hominibus superbia. Augustinus: « Quid tanta in nos superbia, quae angelos decepit? Quanto magis homines secum mergere cupit? » Inde angeli facti sunt daemones. Sicut superbia origo omnium criminum, sic ruina omnium uirtutum. Sanctus Gregorius ait: « Fructus putrefactus inutilis agricolis, et fructus superbi inutilis Domino. » Sicut pondus fructuum frangit ramum, sic superbia decorem euertit animarum. Superbia deposuit archangelum et tanquam fulgur fecit decidere in lapsum. Haec humilitate sananda, quia humilitate homines angelis adaequantur.
Haec octo principalia uitia et illae quae de radicibus illorum oriuntur nisi mundauerit quis hic per confessionem et poenitentiam, non possunt mundari in die iudicii, sed deducunt homines in infernum. Quid erubescit homo confiteri, qui peccatis non erubuit coinquinari? Confitendo diluitur quod peccando contrahitur. Quomodo potest medicus uulnus sanare quod aegrotus erubescit ostendere? Aegrotus peccator, sacerdos sapiens medicus.
Qui autem confitetur, flectat genua cum sacerdote coram Deo, et tunc confiteatur quidquid a iuuentute recordari potest ex omnibus modis quae gessit. Et si ille tota facinora sua recordari non possit, aut si forsitan erubescit, sacerdos debet eum interrogare quidquid in poenitentiali constitutum est, si in illud uel in aliud crimen cecidit. Sed tamen non omnia crimina debet ei innotescere, quia multa uitia recitantur in poenitentiali quae non decet hominem scire. Ideo non debet eum sacerdos de omnibus interrogare; ne forte cum ab illo recesserit, suadente diabolo in aliquod crimen de his quae ante nesciebat cadat. Et postquam omnia peccata sua confessus fuerit, faciat ei Symbolum dicere et omnibus qui in se peccauerunt dimittere et emendationem promittere Deo, nec iterum ad illa peccata redeat. Cum haec omnia fecerit, considerabit sacerdos magnitudinem culparum, et iuxta modum imponat ei tempus poenitentiae. Deinde super eum septem psalmos poenitentiales cum orationibus quae sunt in sacramentario dicat, et absoluat eum in pace.
Sciendum autem quod si quis episcoporum in aliquo de octo principalibus inquinatus sit, quatuordecim annis poeniteat, presbyter duodecim, diaconus octo, clericus sex, laicus quatuor.
Mulier quae partum suum necat, XIU annis poeniteat. Si filium suum occiderit, XU annis poeniteat. Si in utero ante partum occiderit, UII annis poeniteat. Si infans sine baptismo mortuus fuerit, parentes eius annum integrum poeniteant, et nunquam sine aliqua poenitentia fiant.
45
Sunt aliqua peccata quae, sicut Isidorus ait, igne purgatorio purgari possunt; quae est superfluitas manducandi et bibendi, pausandi, loquendi, et tarditas infirmos uisitandi, ad ecclesiam ueniendi, eleemosynam dandi, ira repentina, quae non tenetur in corde, ebrietas, si non frequenter. Nam ira quae manet in corde et odium generat et desiderat uindictam, et inter principalia reputatur.
Quidam dixerunt minora peccata esse huiusmodi, id est paruum periurium, si non frequenter solitum, loquentes inter iocando uel irascendo paruae rei furtum, nubere cum uxore quam polluisti in somno, percutere hominem ut sanguis fluat, truncare membrum hominis ut non moriatur, coire cum uxore in die Dominico, uel in diebus quibus non licet, uiolare mortuorum sepulcra causa ibi fabricandi domum, negligere sacrificium ut non faciat cum diligentia qua debet, bibere maleficium uel immundam rem, usuras dare, res alienas tollere paruas, sacrilegium facere in paruis rebus, id est, de Ecclesia furari aliquid, pecuniam ecclesiasticam furari uel fraudare, domum cremare sine damno magno, alios causa laetitiae inebriare, morticina manducare, id est, mortificatum a bestia, uel auibus, uel de morbo mortua. De his et talibus eiusmodi similibus episcopus UII hebdomadas poeniteat, presbyter quinque, diaconus quatuor, subdiaconus tres, clericus duas, laicus unam. Si in maiori crimine in ipsis rebus uel aliis inuenitur, secundum leuitatem uel aestimationem peccati modus poenitentiae uel ampliabitur uel leuigabitur. Odire uero fratrem, in quo odio quanto tempore fuerit, tanto spatio in pane et aqua uiuat.
Admonendi etiam sunt sacerdotes de unctione infirmorum et poenitentia et uiatico, ne aliquis sine uiatico moriatur. Sed et si quis poenitentiam in infirmitate quaerit, dum sacerdos ad eum uenerit, si contigerit eum officio linguae priuari, constitutum est ut idonei uiri illi qui cum ab eo initio infirmitatis fuerunt uera testimonia dicant quae ab illo audierunt dum loqui poterat, siue de poenitentia, siue de barba tondenda, siue de monachatu. Et tunc sacerdos commonitus officium circa eum adimpleat, et fideiussoribus eius poenitentiam eius pro eo imponat, et illi pro eo adimpleant.
Episcopus uero si ita fuerit infirmatus ut eum ungi liceat, et alter episcopus non sit praesens qui ei officium adimpleat unctionis, presbytero licet eum unctionis officio consecrare. Nulla enim in primo tempore praedictionis apostolorum distantia fuit inter episcopos et presbyteros; nec adhuc esset, nisi causa dissensionis haereticorum diuersa docebant et contraria sibi multi presbyteri.
Primitus autem infirmo poenitentia detur. Deinde, si permiserit infirmitas, abluto corpore, albis uestibus induatur, et in ecclesiam deportetur, et iaceat in cilicio superiecto cinere. Portetur ibi crux et aqua benedicta, ut cum uenerint ad eum, uidelicet tres presbyteri, dicant capitulum: Pax huic domui et omnibus habitantibus in ea. Pax ingredientibus et egredientibus in nomine Domini. Deinde fundat sacerdos de oleo sacrato in aquam benedictam, et spargat eam dicens antiphonam: Benedic, Domine, domum istam et omnes habitantes in ea; quoniam tu, Domine, dixisti: Pax huic domui, etc. Benedic, Domine, timentes te, pusillos cum maioribus. Benedicti uos a Domino, qui fecit coelum et terram. Et iterum dicat antiphonam: Asperges me, Domine, hyssopo, etc. Et data oratione cinerem sacratum imponat capiti et pectori infirmi in crucis modum dicens: In sudore uultus tui uesceris pane tuo donec reuertaris in terram de qua sumptus es. Puluis es, et in puluerem reuerteris. Deinde incipiant septem psalmos poenitentiales pro eo. Et, si potest, infirmus stet genibus flexis et capite inclinato siue omni corpore prostratus. Post litaniam dicta oratione incipiat unctionem canentibus caeteris psalmos et antiphonam congruentes, et faciat de oleo super eum duodecim signa crucis, hoc est: primum inter scapulas magnam crucem usque ad collum et ex transuerso usque super scapulas cum oratione, deinde in collo usque ad ceruicem; tertiam super caput usque ad frontem in transuerso ab aure usque ad aurem; deinde quartam et quintam in uisu, hoc est, in superciliis oculorum; sextam in olfactu, id est, in naso siue in naribus; septimam in gustu, hoc est, in labiis; octauam et nonam crucem in auditu, id est, in auribus deforis; decimam in gutture, undecimam in pectore, duodecimam et decimam tertiam in tactu, id est, in unaquaque manu deforis, reliquas duas in pedibus. Hoc autem numero quindenario facimus cruces de oleo sancto super hominem infirmum propter Trinitatis mysterium et quinque sensum significationem. Terni enim quinquies quindecim perficiunt. Et quia per imparem numerum saepius sanctificare solitum est, quidam uiginti cruces facere super infirmum uolunt, quidam ex quatuor, id est, tres inter scapulas, tres super scapulas, tres in collo, in ceruice, in cerebro; tres in fronte et superciliis, tres in naribus et labiis, duas in auribus, duas in gutture et pectore, duas in manibus, duas in pedibus. Quidam addunt duas in temporibus, duas in manibus interius faciunt. Quidam in fronte ullius nec in manibus sacerdotis interius crucem de oleo facere oportere dicunt. Sed tamen nil obest. Episcopus enim non oleum infirmorum, sed chrisma frontibus omnium baptizatorum et manibus sacerdotum imponit. Nam pectus et inter scapulas baptizatis crucem faciendo de oleo exorcizato, non de oleo infirmorum, presbyter tangit ante baptismum. Itaque nil obesse uidemus eadem loca tangi in unctione infirmi de oleo infirmorum. Apostoli autem ungentes oleo infirmos non amplius quam tres cruces cum oleo super eos faciebant. Unde Graeci, qui ipsam traditionem apostolorum imitantur, similiter tres tantum cruces cum oleo faciunt, fundentes cum ampulla oleum infirmorum in crucis modum super caput et uestimenta et totum corpus infirmi, incipientes crucem a capite usque ad pedes, in transuerso a manu dextera usque ad brachia, et pectus usque ad sinistram manum, semel dicentes ad ipsas tres cruces: Ungo te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut oratio fidei saluet te, et alleuiet te Dominus, et si in peccatis sis, remittantur tibi. Illa autem uestimenta oleo superfusa quibus infirmandus ( sic ) non sepeliuntur, et si conualuerit, abluuntur in loco mundo, et iterum utitur eis. Non solum autem clericis, sed etiam laicis, nec tantum uiris, sed et feminis, unctio talis tribuenda, si necesse fuerit; quia quosdam sanctos uiros legimus puellas paralyticas oleo sancto unxisse et sanasse. Energumenos etiam legimus oleo sancto perunctos et sanatos. Ideo si infirmus in amentiam uersus, tamen iuxta concilium Arausicense omne officium pietatis exhibeatur ei, et ipsa communio, si tamen in sua sanitate catholicam fidem credebat. Sic enim in eo concilio habetur scriptum: « Amentibus quaecunque sunt pietatis conferantur. » Et rite in hora quia subito obmutescens baptizari aut poenitentiam accipere potest, si uoluntatis praeteritae testimonia iusta fuerint. Sic quandiu uita apparet in infirmo, commendari omnibus officiis pietatis poterit, etiamsi testimonia uoluntatis eius defuerint. Pro fide tamen amicorum omnia ei debent impendi sacramentorum adiutoria, exemplo euangelico, ubi Iesus non ad paralytici sed ad illorum qui eum portabant fidem respiciens ait: Homo, dimittuntur tibi peccata tua. Hoc autem omnibus modii obseruari oportet, ut post mortem communio eucharistiae in os cadaueris [non] immittatur aliquo intuitu misericordiae, quod prohibent ualde canones. Sola poenitentia ab amicis pro mortuo potest post mortem eius accipi, si tanta in eis fuerit charitas.
50
Ipsis quoque pueris necessaria est inunctio, cum legamus nonnullos uirorum sanctorum oleo membra puerorum unxisse sacrato et ad sanitatem pristinam reuocasse. Nam poenitentia pueris adeo uidetur necessaria ut legamus quosdam pueros pro meritis peccatorum ministris Satanae traditos, et absque poenitentia interierunt.
Sicut autem iam diximus, ita licitum est presbyteris episcopos ungere in infirmitate, ut Carthaginense concilium presbyteris concedat fideles chrismate confirmare more episcoporum, si tamen in periculo mortis aliquem uiderint qui ab episcopo chrismate sancto fuerit confirmatus. Similiter de reconciliatione poenitentium in periculo mortis eis conceditur. Presbyteri enim, licet pontificatus apicem non habeant, tamen secundi episcopi sunt.
Uncto uero infirmo cum orationibus, ut dictum est, iubeatur a sacerdote orationem Dominicam et Symbolum dicere et spiritum suum in manus Dei commendare et signaculo crucis se munire et uiuentibus ualedicere. Tunc sacerdos det ei pacem et communicet eum, dicens: Corpus et sanguis Domini sit tibi remissio omnium peccatorum tuorum, et custodiat te in uitam aeternam. Tunc data oratione, in fine dicat sacerdos: Benedicamus Domino. Et respondeant omnes: Deo gratias, et expletum est. In crastino et usque ad septem dies uisitet eum sacerdos, et fundat super eum orationes ad hoc congruentes.
Dicendum etiam sacerdotibus ut quando poenitentibus imponunt modum et tempus poenitentiae, dicant eis haec uerba: Frater, in hoc omnis poenitentia ualet, praeter ita crimina poenitere, et a futuris abstinere, dare studium in laboribus, in uigiliis, in orationibus, in ieiuniis, in eleemosynis, in indulgentia inimicorum: quia non requirit Deus longa spatia poenitentiae, sicut per prophetam dicitur: Cum conuersus ingemueris, tunc saluus eris. Et iterum: Conuertimini ad me, et ego reuertar ad uos. In hoc misericors Dominus, et non uult mortem peccatoris, sed ut conuertatur et uiuat. Et in Euangelio ait: Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente magis quam super nonaginta nouem qui non indigent poenitentia. Et iterum: Qua die conuersus fuerit peccator coram me, omnes eius iniquitates delebo. Uide ergo, frater mi, quantis testimoniis remedia peccatorum didicisti, et scias non aliter ueniam promereri posse nisi ex toto corde conuersus fueris. Fac ergo tibi unam sarcinam ex omnibus peccatis tuis, quae nunquam ab oculis tuis recedere possit, quia acceptabilior Deo est iugis oratio ac gemitus assiduus quam longa et tepida poenitentia.
Sciat autem sacerdos quod confitentium singulas culpas inuestigare non debet. Quando maiorem inuenerit, de eius causa iudicabit.
55
De ouibus Christi lucrandis uobis sacerdotibus haec dicere studuimus auxiliante Domino Iesu Christo, cui gloria in saecula saeculorum.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.