Library › Latin: Lyric & Elegy › Ecloga
The Ecloga attributed to Theodulus is a debate poem of the tenth century in 344 hexameters. In a pastoral setting, the shepherd Pseustis (Falsehood) from Athens and the shepherdess Alithia (Truth) from the line of David contend in alternating four-line stanzas, he citing stories from pagan mythology and she answering each with a story from the Old Testament, while Fronesis (Wisdom) acts as judge. The judge finally gives the victory to Truth.
The Ecloga became one of the most widely read school texts of the Middle Ages, included in the collection of elementary readers known as the Auctores Octo. It introduced pupils to classical mythology while asserting the superiority of biblical truth, and its paired stories gave rise to a substantial tradition of medieval commentary. Its contrast of pagan fable and biblical history reflects the educational aims of tenth-century schools, where it was widely copied and glossed.
About this edition. The Latin text comes from The Latin Library, which publishes public-domain texts. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Lyric & Elegy
Ecloga
Theodulus · every word parsed
1
Aethiopum terras iam feruida torruit aestas,
In Cancro solis dum uoluitur aureus axis,
Compuleratque suas tiliae sub amoena capellas
Natus ab Athenis pastor cognomine Pseustis,
5
Pellis pantherae corpus cui texit utrimque
Discolor et rigidas perflauit fistula buccas
Emittens sonitum per mille foramina uocum.
Ad fontem iuxta pascebat oues Alithia,
Uirgo decora nimis Dauid de semine regis,
10
Cuius habens citharam fluuii percussit ad undam.
Substiterat fluuius tanta dulcedine captus
Auscultando quasi modulantis carmina plectri
Ipseque balantum grex obliuiscitur esum.
Non tulerat Pseustis, sed motus felle doloris
15
Litoris alterius proclamat ab aggere tutus:
«Cur, Alithia, canis rebus stultissima mutis?
Si iuuat, ut uincas, mecum certare potestas:
Fistula nostra tuum cedet, si uincis, in usum;
Uicta dabis citharam; legem coeamus in aequam».
20
Illa refert: «Nec dicta mouent nec praemia mulcent
Me tua nunc adeo, quia uulnere mordeor uno:
Quo res cumque cadit, testis nisi sedulus assit,
Si uictus fueris, non me uicisse fateris.
Sed quia mutari nescit sententia coepti,
25
En adaquare gregem, simul et releuare calorem
Nostra uenit Fronesis: sedeat pro iudice nobis».
Pseustis ad haec: «Uideo quod eam sors obtulit ultro.
Huc ades, o Fronesi! nam sufficit hora diei,
Ut tua iam nostro postponas seria ludo».
30
Tunc mater Fronesis: «Adaquato me grege quamuis
Accelerare domum iussisset uterque parentum
Nec dubitem poenas, si quicquam tardo, paratas,
Laeta feram talis praesumens gaudia litis.
Perge prior, Pseusti, quia masculus; illa sequaci
35
&Aelig;quabit studio. Sit tetras in ordine uestro.
Pitagorae numerus. Sol augeat, obsecro, tempus.»
PSEUSTIS
Primus Cretaeis uenit Saturnus ab oris
Aurea per cunctas disponens saecula terras;
40
Nullus ei genitor nec quisquam tempore maior;
Ipso gaudet auo superum generosa propago.
ALITHIA
Incola primus homo fuit in uiridi paradiso.
Coniuge uipereum donec suadente uenenum
45
Hausit eo cunctis miscendo pocula mortis:
Sentit adhuc proles, quod commisere parentes.
PSEUSTIS
Splendorem tanti non passus Iuppiter auri
Expulit illatis patrem crudeliter armis:
50
Decolor argento mundi successit imago
Et iam primatum dedit illi curia diuum.
ALITHIA
Exulat eiectus de sede pia protoplastus
Ac cinis in cinerem naturae mutat honorem.
55
Ne tamen aeterni temeremur stipite pomi,
Flammeus ante fores uetat ensis adire uolentes.
PSEUSTIS
Egregio Cecropi debetur causa litandi:
Ille bouis primo rimatur uiscera ferro.
60
Sacra Ioui statuit, quae posteritas celebrauit;
Condidit Athenas; adiuuit nomine Pallas.
ALITHIA
Immolat ante Deum Cain de semine frugum;
Frater Abel iustus dedit acceptabile munus
65
Sponte ferens agnum – talis decet hostia Christum -;
Ense cadit fratris; loquitur post funera mortis.
PSEUSTIS
Licaon Arcas caelestes prouocat iras,
Quando suas aedes inuasit Iuppiter hospes,
70
Fallere temptando numen Iouis; exuit ergo
Corpus et os homlnis; saeuit lupus asper in aruis.
ALITHIA
Enoc, iustitiae polluto cultor in orbe,
Raptus de terra nulli comparuit ultra,
75
Iudicis aduentum fidens athleta secundum;
Leuiathan contra socio praecedet Helia.
PSEUSTIS
Uenit ab Oceano submergens cuncta uorago,
Tellus cessit aquae, periit quod uixerat omne;
80
Deucalion homines, praeter quem nemo superstes,
Cum Pirra iactis renouauit coniuge saxis.
ALITHIA
Ultio digna Dei fontes disrupit abissi
Octauum Noe seruans in partibtis arcae;
85
Amodo ne talem patiantur saecula cladem,
Uisibus humanis per nubila panditur Iris.
PSEUSTIS
Idaeos lepores puer exagitat Ganimedes,
Quem Iouis arreptum deuexit in aethera sursum
90
Armiger; ablato diuum concesserat ordo
Nomen pincernae, quod possedit prius Hebe.
ALITHIA
Coruum perfidiae dampnant animalia quaeque,
Nuntius inclusis quia noluit esse salutis;
95
Ore columba suo ramum uiridantibus intro
Detulerat foliis, superest Armenia testis.
PSEUSTIS
Surrexere uiri terra genitrice creati,
Pellere caelicolas fuit omnibus una uoluntas;
100
Mons cumulat montem, sed totum Iuppiter hostem
Fulmine deiectum Uulcani trusit in antrum.
ALITHIA
Posteritas Adae summa Babilonis in arce
Turrim construxit, quae caelum tangere possit.
105
Excitat ira Deum: confusio fit labiorum,
Disperguntur ibi, nomen non excidit urbi.
PSEUSTIS
Fulmina Ciclopes Iouis imperio fabricantes
Paeone percusso morti decreuit Apollo;
110
Mox deitate sua superum spoliatus in ira
Admeti curam pecoris suscepit agendam.
ALITHIA
Limite iussus Abram patrio discedere Sarram
Assumpsit sine spe sobolis sibi concipiendae;
115
Tandem confectis aetate creatur herilis
Filius et lactat, sua quam natura grauabat.
PSEUSTIS
Daedalus aptatis liquidum secat aera pennis;
Filius insequitur, fragilis sed cera liquatur
120
Et cadit in pelagus, gemuit sub pondere fluctus.
Ille sui compos brumales attigit Arctos.
ALITHIA
Heredis forma non est motus patriarcha,
Quin mactaret eum, nisi uox emissa deorsum
125
Parcere iussisset; rapitur, qui cornibus haeret
In dumis, aries; sequitur patrem sua proles.
PSEUSTIS
Phillis amore graui Demofontis capta superbi
Mutat flebiliter rigidum pro corpore suber;
130
Ille reuersus eo truncum rigat ore supino,
Occurrit foliis, ceu senserit oscula, Phillis.
ALITHIA
In cinerem Sodomas soluens diuina potestas
Ob pactum patrui, Loth parcere cogitat uni;
135
Seruat eum Segor, sed perfida uertitur uxor
In salis effigem, lambunt animalia cautem.
PSEUSTIS
Argolicas contra bellans acies Citharea
Titidae manibus graue pertulerat dea uulnus;
140
Deplorant socii commissa ducis furiosi,
Nam facti uolucres acuunt pro dentibus ungues.
ALITHIA
Congressus Domino Iacob luctamine longo
Neruos amisit femoris, dum cedere nescit;
145
Quam plagam ueluti gemat euenisse parenti,
Non comedit neruum successio tota nepotum.
PSEUSTIS
Ipolitus saeua perit accusante nouerca
Discerptus bigis focas agitantibus undis.
150
Dampna pudicitiae non pertulit ira Dianae:
Ipolitum reuocat; modo nomine Uirbius extat.
ALITHIA
Uenditus in seruum Ioseph liuore suorum
Ardentits dominae dum spernit uota minasque,
155
Addictus uinclis discussit somnia regis
Et subduntur ei totius regna Canopi.
PSEUSTIS
Graecorum primus uestigat grammata Cadmus
Postquam seuit humi dentes septemplicls ydri;
160
Quos necdum fato mersit fortuna sinistro:
Ne patiatur idem, se sibilat esse draconem.
ALITHIA
Raptus aquis Moyses magicas euerterat artes,
Omnis eum regio timuit circumflua Nilo;
165
Eduxit ciues, submersit fluctibus hostes,
Memphios exitium testatur adhuc mare rubrum.
PSEUSTIS
Summa Iouis calidas Luropae forma medullas
Mouit et in taurum deitatis uertit amictum:
170
Uirgine stuprata non passus Agenoris arma
Nomen donat ei, quod habet pars tertia mundi.
ALITHIA
Insignem uitulum conflauerat ignis et aurum
Ex Aaron digitis; insanit turba rebellis:
175
Stirps Leui postquam Domini compescuit iram,
pontificalis ei datur infula iure perhenni.
PSEUSTIS
Uxoris stimulos luis, Aimphiarae sacerdos,
Pectore flagrantis dum splendet baca monilis:
180
Haurit te subitus specus ex Acheronte profundo;
Mactat eam tenebris orbatae dextera prolis.
ALITHIA
Fata Chorae miseri parere monent meliori:
Accipit infernus, quem deuorat arida te]lus;
185
Sed Deus occulte Moysen sepeliuerat ipse
Nec cuiquam hominum dedit indagare sepulchrum.
PSEUSTIS
Uentilat oestro decoratam cornibus Io
Iuno ferox et ei tutelam deputat Argi:
190
Mugit pro uerbis horrentibus obsita saetis,
Donec in effigiem rediit mutata priorem.
ALITHIA
Offensus Balaam calcaribus urget asellam;
Angelus occurrit, pecudem qui stare coegit.
195
Res horrenda nimis! Laxatur uox animalis,
Quae consueuit homo producere uerba, loquendo.
PSEUSTIS
Sufficeret thalamis ut Iuppiter Amphitrionis,
Noctis opem placidae geminauit candida Phoebe;
200
Protinus Alcmena licet indignante nouerca
Editus Alcides immissos strangulat angues.
ALITHIA
Uictrici populo ne quondam uiuida bello
Deficeret uirtus Gabaon ad proelia, Phoebus
205
Imperio Iosuae stabat defixus in arce:
Quae sanctae fidei sint praemia, discite cuncti.
PSEUSTIS
Alcidae uigilem spoliauit claua draconem;
Gerionis pompam rapit et consumpserat ydram;
210
Cacus cessit ei, succumbit ianitor Orci:
Incendit demum paelex Deianira superbum.
ALITHIA
Samson exuuiis indutus niembra leonis
Sternit mille uiros, deuastat uulpibus agros,
215
Urbis claustra tulit, neruorum uincula rupit:
Fraude sua tandem praecidit Dalida crinem.
PSEUSTIS
Nomina mille deum uatem defendite uestrum,
Qui colitis Ditem, qui stelliferam regionem,
220
Qui partes mundi, qui stagna sonantis abissi:
Nomina mille deum uatem defendite uestrum.
ALITHIA
Par idemque Deus, maiestas, gloria, uirtus,
Quod fuit, est et erit, te collaudat, tibi seruit,
225
Cui tres personae, tria nomina; tu sine fine,
Tu sine principio nos uincere falsa iubeto.
PSEUSTIS
Certauere sequi demissis frondibus orni
Orphea per siluas modulantem carminis odas;
230
Euridicen motis, qui regna tenent Acherontis,
Condicione graui iussit Proserpina reddi.
ALITHIA
Ne regis corpus uexaret praedo malignus,
Cordarum musa puer adiuuit citharista;
235
Cuius erat studium pelles tondere bidentum,
Temporis articulo successit dextera sceptro.
PSEUSTIS
Herbarum succos tractans Cillenius heros
Exortes lucis uirga reuocauit ab umbris,
240
Arte potens tali, credas ut cuncta fateri,
Quod natum Maiae lactauit mamma nouercae.
ALITHIA
Omnipotens Ididae poscenti dona Sophiae
Annuit in tantum, naturae uincat ut usum
245
Praeditus ingenio decorauit moenia tempio:
Confertum gazis euertit amor muliebris.
PSEUSTIS
Gnosia cum raros quateret Dodona racemos,
Mater larga Ceres miserata fame pereuntes
250
Triptolemum mundo misit serpente ministro,
Qui primum terrae spem demonstrauit aristae.
ALITHIA
Nubes aethereas precibus constrinxit Helias,
Gramina nulla super madidus stillaret ut imber;
255
Pulsus humo patria bibit a torrente propheta;
Suffecit pastus, quem detulit assecla coruus.
PSEUSTIS
Gorgonis effigie mortalis uertitur ide,
Nam qui uiderunt, lapides quasi diriguerunt.
260
Bellerofon monstro cum Palladis arte perempto
Comit equi pennas et se dimittit in auras.
ALITHIA
Effugium terrae Iezabel obstruxit Heliae,
Cum distractus equis apparuit igneus axis;
265
Flammea, quae uenit, uatem quadriga leuauit,
Spiritus heredi geminatur amore magistri.
PSEUSTIS
Tithonum thalamis dignans Aurora superbis
Augendo uitam mutauit in usque cicadam;
270
Extinctum Troiae sepeliuit Mennona longae,
Annua cuius aues uenerantur festa frequentes.
ALITHIA
Addictus morti faciem rigat imbre salubri
Rex Ezechias et fati distulit horas;
275
Ne dubitaret item se promeruisse salutem,
Lora sui cursus retro sol flexit anhelus.
PSEUSTIS
Excedit laudes hominum, qui primus agones
Instituit fieri sub uertice montis Olimpi:
280
Ardua uictrices obnubit laurea crines,
Ducit pompa domum, sequitur confusio uictum.
ALITHIA
Casum Iosiae deflebant oppida ludae:
Magedo campos fons detestatur et arbos;
285
Maerent morte sua leges et nobile Pascha,
Omnis adhuc aetas, sed praecipue Ieremias.
PSEUSTIS
Dum tonitrus simulat Salmon et fulmina quassat
Lampade terrifica percurrens Elidis arua,
290
In medio pontis non passus Iuppiter hostis
Comparis arma sui deiecerat igne minaci.
ALITHIA
Inscius esse Deum nisi se rex Assiriorum
Rores et pluuias septem tolerauit aristas,
295
Bestia factus homo: cunctis suadetur in illo,
Discant naturae contenti uiribus esse.
PSEUSTIS
Quadrupedes Phoebi quae cogit causa morari?
Experientur item Phaetontis saecula cladem.
300
Quid, uesper, cessas? Saturarunt prata capellas,
Ruminat omne pecus, nescit procedere Phoebus.
ALITHIA
Uisibus humanis famulantur lumina solis
Fixa tenore suo, quem prima creauit origo.
305
Cur noctem reuocas? Quid uis? Me fallere temptas;
Quod te destituunt uires, suspiria produnt.
PSEUSTIS
Pignoris egregii speciem metuens uiolari
Acrisius seris obstruxit limina turris:
310
Et iam tecta super pluuiam stillauit adulter
Uirginis in gremium: Danaem corruperat aurum.
ALITHIA
In caueam missum non attigit ira leonum,
Quamuis passa famem, tutante Deo Danielem,
315
Signatis foribus cui prandia detulit intus
Abacuc uno transuectus regna capillo.
PSEUSTIS
Thura cremate focis, si quos seruare uelitis
Fetus incolumes: iubet hoc Latonia proles.
320
Ex humero Triuiae dependent spicula mille
Cum totidem neruis, Niobae uindicta loquacis.
ALITHIA
Presbiteris flammas nec longi temporis aetas
Nec tanti sexus potuit restringere uirtus;
325
Sed districta licet mortis sibi fata uideret,
Quam natura dedit legem, Susanna subegit.
PSEUSTIS
Mens robusta uiri leuitate cadit muliebri:
Ypomanes tractant, gustu sua membra cruentant.
330
Femina quid possit, Terei domus aspera nouit,
Scit Medea suis infesta clade peremptis.
ALITHIA
&Aelig;ra ne fedent, isthaec conuicia, cessent.
Femineas uires expauit dux Olofernes
335
Insignis uiduae uesano captus amore:
Deflent Assiri, quod crediderit mulieri.
PSEUSTIS
Ardet Scilla thoros – torquebat uiscera Minos -,
Purpureo ueterem spoliauit crine parentem:
340
Sed contempta uiro plumas capit incita rostro,
Uexat ubique pater, curuis sonat unguibus aer.
ALITHIA
Coniugis offensum tumido sermone tirannum
Persidis et Mediae species commouit Edissae:
345
In solio Uasti meruit captiua locari
Ciuibus intentam remouens a principe plagam.
PSEUSTIS
Prata uirent, siluae frondent, nunc omnia rident:
Huc Elicon Musas, huc, Protheu, mitte Napaeas;
350
Assint praecipue, si curant florida Tempe.
Quos in distichii serie complecteris, Enni.
ALITHIA
Erroris causas finxit timor atque uoluptas:
Singula si baratro sunt, numina singula caelo,
355
Si sua mundus babet, si pontus, quid modo restet
Ni, quot membra tenes, tot confiteare penates?
PSEUSTIS
Sponte sua tauri cupiunt ad tecta reuerti:
Uesper oues cithiso, capras depellit ab ulmo;
360
Ni matura redis, lupus insidiabitur agnis.
Cede, dies, caelo, quia nescit cedere uirgo.
ALITHIA
Si uos terret, oues, lupus ad caulas redeuntes,
Cornibus elatis illum, mea cura, petatis,
365
Quem sine fraude pius paschalis uicerat Agnus.
Fige, dies, cursum, ne perdat uirgo triumphum.
PSEUSTIS
Triste mari uectis Helenae respectus in astris,
Frugibus aerugo, serpentum sibilus agro;
370
Hortos talpa fodit, digitos urtica perurit:
Omnia quis diuum uoluit confligere tantum?
ALITHIA
Dulce uiro mulier, pratis arentibus imber,
Mandragorae sterili, fons agricolae sitienti:
375
Praecellit cunctis, animae uelamina carnis
Lxuerint postquam, placari Iudicis iram.
PSEUSTIS
Quaenam caelicolas auertit dira uoluptas?
Zodiaci numquid loca maximus ordo reliquit?
380
Aut stertunt omnes aut tractant pocula Lethes.
Cede, dies, caelo, quia nescit cedere uirgo.
ALITHIA
Obtutu uigili curat fastigia coeli,
Quicquid nutrit humus, quicquid producit abissus,
385
Nec somnum nouit qui Uerbo cuncta creauit.
Fige dies, cursum, ne perdat uirgo triumphum.
PSEUSTIS
Dic mihi: dum tristes adiit Proserpina sedes
Lege data matri, si uellet nata reuerti.
390
Gustum perfidiae quis primum prodidit ore?
Dic et Troianum lauderis scire secretum.
ALITHIA
Cum pelagus mundo subsidat, mundus Olimpo,
In medio semper consistat pendulus aer,
395
Dic: ubi terra leuem caeli supereminet axem?
Et te posse Dei tetragrammaton annuo fari.
PSEUSTIS
Ista suis hodie si preualet artibus in me,
Dum cessit Mopso, Calcantis more dolebo,
400
Fraude puellari sed non patiar superari:
Millesies repetam, nisi subtrahat Hesperus horam.
ALITHIA
Nunc utinam Tales, falsorum fictor, adesses!
Quatuor imprimis euangelicae rationis
405
Nitar codicibus, nostrum de uirgine corpus
Ut Deus accepit, nec me labor iste grauabit.
PSEUSTIS
Egregiam sobolem cui per Stilbontis amorem
Ui superum magna sociasti -teste Capella-,
410
Obsecro te, Fronesi, iubeas reticere sorori:
Quo tendit, cedo nec me cessisse negabo.
FRONESIS
Mortales cuncti quod contendunt adipisci
Nec, si perficiant, uitae discrimina curant,
415
Ex insperato dominus tibi contulit ultro:
Ut cessare uelis deuictus supplicat hostis.
Treicius uates commouit pectine Manes,
Te moueant lacrimae; iam tollit cornua Phoebe;
Sol petit Oceanum. frigus succedit opacum:
420
Desine quod restat, ne desperatio laedat.
Tunc Alithia Deo reddens pia carmina plectro
Hoste suo uicto coepit modulare benigno:
Alme Deus, triplex, ast omnipotens, pie, simplex,
Qui caelum, terras, mare, tartara rite gubernas
425
Quique regis cuncta propria uirtute sub una,
Erige subiectos cunctos tibi, sterne superbos:
Cui sit laus semper, uirtus, pax, gloria perpes,
Quem decet aeternum regnum sine fine per aeuum.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.