Ancient Library
The Greek and Latin classics — every word parsed, every form defined

Ugolino Verino: Carmen in Laudem Beati Antonii

Library › Latin: Biography › Carmen in Laudem Beati Antonii

In this hexameter poem Ugolino Verino (1438–1516) celebrates Antonino Pierozzi, the Dominican archbishop of Florence who died in 1459 and was venerated as a saint. Verino presents himself as the poet who sang the triumphs of the Franks and the heroes of heaven, now turning to a fellow citizen. He tells of Antonino’s parents Niccolò and Tommasa, his tenacious memory, his avoidance of idle boys, his attendance at church and his entry into the Order of St Dominic. The later part recalls the events of 1459, when Pope Pius II passed through Florence on his crusading journey, and the archbishop’s death on 2 May of that year.

The poem is a verse life of a saint written by a humanist who knew Florence in Antonino’s lifetime, and it combines biographical detail with the conventions of hagiography and classical epic. Antonino, author of a famous Summa of moral theology and founder of charitable institutions, was canonised in 1523, and Verino’s poem is an early witness to his cult among Florentines. The title here follows the subject, Antoninus. The poem itself calls him Antonius, the form used in the title, and refers to Florence as the city of Sulla.

About this edition. The Latin text comes from Musisque Deoque and its collection Poeti d’Italia in lingua latina (edition: F. Bausi, 1998, Musisque Deoque 2007), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.

Latin · Biography
Carmen in Laudem Beati Antonii
Ugolino Verino · every word parsed
1
Antonii dum gesta uolo pastoris Etrusci
Scribere, consuetae desunt in carmine uires.
Ille ego, qui cecini laudes clarosque triumphos
Armaque Francorum nullis imperuia terris,
5
Et ueros Christi heroas proceresque supernos
Expressi (quibus Antonii coniungere laudes
Festino, dextrum modo sit mihi numen Iesu),
Descripsi siluas sacras sublimis Olympi;
Inter et heroas nunc compatriota canendus
10
Antistes sanctus Syllanae Antonius urbis:
Cui fuit Andreas genitor Thomasaque mater,
Antiqui ciues (et non de plebe fuere).
Indole praeclara primis apparuit annis
(Grammatices studio primum eudiere parentes);
15
Ingenio licet egregio, sed mente tenaci
Clarior ipse tamen, retinens quodcunque legebat.
Lasciuos pueros tanquam contagia uitans,
Solus in ecclesia Christi, si quando uacaret
Sedulus a studiis, sacris interfuit horis;
20
Utque procellosi nouit discrimina saecli,
Decreuit seruire Deo sub relligione beati
Dominici, cuius miro inflammatus amore
Saepe frequentabat cetum festisque diebus
Intererat semper. Bis senum ubi uenit ad annum,
25
Accessit Fesulas, ubi tunc uirtute Ioannes
Dominicus clarus posuit coenobia sacra
Erexitque solo templum atque habitacula fratrum.
Cardineo quanquam post est decoratus honore,
Dominici tamen in patriarchae sede remansit:
30
Diuitias spreuit, quia paupertatis amator
Extitit, ut fiat caeli post funera diues.
Uidit ut hunc puerum deuoto corde petentem
In numero asciri fratrum, quia iunior aetas
Uisa fuit, dixit: "Studiis quibus ipse uacasti,
35
Militiae ut sanctae ualeas tolerare labores?"
Respondit: "Sacri disco decreta senatus:
Hoc unum studium est, noctesque diesque reuoluo.
Nunc exopto Deo teneris seruire sub annis".
"I, redeas ad nos ubi totum in mente repostum".
40
Discessit puer, et Christi inflamatus amore
Decretale sacrum bis senis mensibus omne
Edidicit, rediitque alacer promissa reposcens.
"Experiare, pater, Romanum an dogma, Ioannes,
Percepi". Librum diuersa in parte petiuit;
45
Tunc puerum astantem, fratrum presente corona
(Responsa arguti obstupuit generalis ephoebi),
Subscepit laetus; benedicens induit illum
Ueste sacra anciditque comas. Custodia solers
Est data, sub cuius tutela dogma salubre
50
Impleat. Eluxit ceu matutina refulget
Stella cito, et prompte parens cuicunque monenti
Inque choro primus deuota mente manebat;
Discebat uelox, retinens quodcunque legebat.
De quo concepit generalis multa Ioannes:
55
"Hic erit Ecclesiae splendor, modo longior aetas,
Ordinis et nostri (ni fallor) clara lucerna".
Ostendit signum teneris probitatis in annis:
Astinuit carne ignaro genitore, latenter
Proiciens catulis sub mensa frustula carnis,
60
Conformis uite foret ut post ipse futurae,
Assuetusque puer ieiunia ferre tenellus.
Post paucos annos apparuit inclyta uirtus
Antonii, probitas morum et doctrina fidelis.
Iure igitur fratres hunc delegere priorem
65
Parthenope et Rome et Senis Fesulisque, per omnem
Italiam; tandem generalis ab ordine factus
Noctes atque dies sacrum tuebatur ouile.
Solerti ingenio commissum munus obibat;
Non minus interea studio uigilabat, et omne
70
In chartis tempus tribuebat, quando uacabat
A curis, canonas relegens scribensque salubrem
Uiuendi normam. Numerosa uolumina miror
Scripsisse, urgerent cum tanta negocia sacri
Ordinis. Historiam incipiens ab origine saecli,
75
Annales ueteres scrutans, miro ordine gesta
Ad sua deduxit priscorum tempora regum,
Gratum opus Ausoniis; sed longe gratius illud
Quod clero indocto utiliter rudibusque popellis
Composuit: summa est et rectae formula uitae.
80
Romanae postquam innotuit clarissima uirtus
Ecclesiae (probitas morum superabat acumen
Ingenii), Etruscae decessit episcopus urbis.
Hanc licet ex primo cetu procerumque senatu
Appeterent sedem, antistes Syllanus ut esset,
85
Eugenius, cleri qui summus in arce sacerdos
Tunc erat, Antonii probitas decreuit ut esset,
Elegitque illum renuentem et multa precantem
Ne foret (et tunc Parthenopae generalis obibat
Offitium). Ut nouit quod sic sententia summi
90
Pontificis staret firma ut Marpesia cautes,
Sardinias latebras incognitus ire per undas
Instituit, ne quis latitantem aprehendere posset.
Sed minime potuit: solertis cura nepotis
Detinuit; diuertit iter Senasque petiuit.
95
Ad sacra mox Fesulas tendens coenobia mansit.
Haec Florentinae non longe a sedibus urbis
Dominici est aedes. Ciues uenere precantes
Ut tueatur oues commissas plebis Etruscae.
Littera Pontificis minabunda coercuit illum
100
Suscipere iniunctum tandem pastoris honorem;
Bullarum Eugenius sumptus pro paupere soluit.
Ut sibi Pontificis nota est Christique uoluntas,
Pastoris suscepit onus, pompisque relictis
Ipse pedes clero solum comitante per urbem,
105
Aplaudente tamen populo procerumque senatu,
Bassilicam intrauit, celebratisque ordine rebus
Ad pastoralem famulis comitantibus aulam
Accessit paucis. Solers disquirere cepit
Ipse sacerdotum uitas, populosque reuisens
110
Circuit ecclesias per se archiepiscopus omnes.
Dirigit errores moresque hortatur honestos,
Semper et attente decretis sedulus horis
Disceptatores causarum examine pensans
Iura dabat, nunquam precibus nec munere flexus,
115
Nec procerum motus pastor terrore minantum.
Omnibus aequus erat: nullo discrimine tractans
Ius tribuit, ciuis foret an peregrinus et hospes.
Hinc Antoninis Romana Ecclesia causis
Tunc appellari uetuit, uelut arbiter aequus
120
Et prudens esset. Cleri non unica cura,
Sed ciues etiam laicos curabat ab omni
Labe, magistratus adeundo, saepe redarguens
Iniustum si quid tentaret Curia. Saepe
Accensus zelo paucis scolas cetumque prophanum
125
Irrumpebat, humi tabulas talosque refundens.
Ardebat uultus eius, uelut ignea flamis
Fulminei Christi facies radiabat Iesu,
Quando de templo mensas subuertit ementum.
Non solum facto, sed uerbo obsistere quisquam
130
Non ausus fuerat, quamuis sceleratus et audax.
Urgebat tardum Antonii presentia clerum:
Nam matutinis antistes primus in horis
Ecclesiam intrabat sine somno, peruigil, orans,
Nec tardabat iter uentis stridentibus imber.
135
Omnibus exemplum fuerat uenerabile pastor.
Uestitu et uictu modico, quodcunque supersit
Sumptibus exiguae mensae tribuebat egenis.
Unicus in stabulis pusillo corpore mulus
Iumentum fuit: hoc usus senioribus annis.
140
Exclamare libet, uideas si tempore nostro
Ire sacerdotum proceres, longo ordine mulas
Sericeis stratas sagulis famulosque lacernis
Coccineis: sanguis Christi Ecclesiaeque supellex
His teritur pompis! Formido dicere cuncta:
145
Consumunt molles aeraria sacra cynedi
Et scorta; in foedo Petri patrimonia luxu
Labuntur. Christe, Ecclesiae succurre labanti!
Inceptum repetamus opus. Fulgebat ubique
Fama per Ausonias Syllani antistitis oras.
150
Accersiuit eum pastor Romanus in aulam
Detinuitque ipsum, dum uixit, rebus in altis;
Consilio Antonii est usus, quin aeger in ipso
Articulo Eugenius mortis consistere iuxta
Mandauit, per quem diuina uiatica sumpsit.
155
Mystica Pontifici tribuit sacramenta; nec ipsum
Qui post successit, Nicolaus, honore minore
Dignatus. Uoluit retinere, sed ille relictum
Uisere per multos annos decreuit ouile;
Maiorique gradu antistes ornasset uterque,
160
Si non Pontifices preuenti morte fuissent.
Ipse tamen renuit semper, uitabat et urbem
Romanam, ne maius onus sua colla grauaret;
Ne lupus inferni (si pastor abesset) ouile
Incustoditum laceraret, peruigil horis
165
Astabat presens. Nicolao papa Calistus
Successit; mos est de nobilitate suprema
Mittere Pontifici legatos, quando creatur.
In quorum numero antistes Antonius unus
Est missus, qui uerba nouo presente senatu
170
Pontifici fecit. Proceres stupuere silentes
Eloquium, et grauitas linguae permista Latinae
Traxerat attonitos (scripta est oratio). Rursus
Orator missus quando Pius ipse creatus
Antistes summus, pariterque orauit ad illum;
175
Cum quo legati de nobilitate periti
Sunt simul electi. Sancti facundia Patris
Ornauit Tusci decus immortale Leonis.
Cumque reformare Ecclesiam Pius ipse Latinam,
Corrigere errores clerique superflua uellet,
180
Inter censores Romanae Antonius unus
Ecclesiae fuerat. Post res infecta remansit:
Emersere noua et maiora negocia. Casu
Germanus Latias uenit Federigus in oras
Aureaque imperii Romani serta recepit,
185
Decreuitque Pius Turcarum inuadere gentes.
Ausoniae dum cogit opes celeresque triremes,
Cardineo Latium excurrit comitante senatu;
Uenit in Etruriam, nostra quoque mansit in urbe.
Mille quater centum tunc quinquagesimus annus
190
Et nonus fuerat, postquam admirabile Uerbum
Christus homo effectum; Maii lux orta secunda est,
Cum rutilans noctis tenebras Aurora fugasset,
Occidit antistes cum Tuscae Antonius urbis,
Ecclesiae lumen, sanctorum regula morum.
195
Extremam uitae tunc clausit episcopus horam,
Confectus senio et morbo longoque labore,
Empyreaeque animam foelicem reddidit aulae.
Moesta sacerdotum paucis tamen ante diebus
Pastorem circum morientem turba gemebat.
200
Astabant ciues lachrymis et corde dolenti,
Et non immerito: comuni orbata parente,
Anxia pertimuit tristi Florentia luctu.
Quos solabatur: "Mecum gaudete. fideles
Filioli; soluor tenebroso a carcere liber,
205
Eternae iam iam uisurus gaudia uitae.
Intercessor ero uobis, deponite luctum;
Ecce, pater mecum est uestrae Zenobius urbis.
Haec ex ore suo uobis memoranda relinquo:
In primis clerum diuina sorte uocatum
210
Admoneo castam sine crimine ducere uitam.
Interdicta Uenus clero est rerumque cupido,
Et scelerum radix procul esto superbia clero.
Quippe sacerdotum probitas est regula plebis,
Sal terrae quoniam sacer est quicunque minister.
215
' Pasce meos agnos ', Petro ter dixit Iesus,
Quaeque salutiferi Christi fuit actio norma
Uiuendi recte. Charitas uos mutua, ciues,
Uniat in Christo; nil formidate sinixtri;
Concordes punite malos iustosque fouete;
220
Contenti modico, damnosum spernite luxum.
Nil desperandum est, ubi ius dominatur er aequum".
Submisse moriens uix est haec uerba locutus.
Ut Pius extinctum pastorem sensit Etruscum,
Illachrymans propere Marci porrexit in aedem,
225
Cernat ut Antonii in pheretro uenerabile corpus.
Puniceo clero pompas mandauit agendas:
"Hic, quia presentis uitae contempsit honores,
Dignus honorato fungatur funere caeli".
Incola basilicae, primum portatur in aedem,
230
Exequiisque illic tandem de more peractis
Defertur corpus Sancti ad coenobia Marci.
Pone sequebantur flentes matresque uirique,
Comunis tanquam pullati in funere patris.
Perdiderat latus apoplexi foemina leuum,
235
Deuota Antonii: ut tetigit uenerabile corpus,
Extemplo incolumis subrexit corpore sano,
Seque suis pedibus portauit in aedes.
Non potuit triduo turba impediente sepulchro
Includi: cupiebat enim quicunque uidere,
240
Tangere uel corpus. Suaui redolebat amomo,
Membraque defuncti spirantes dixeris artus,
Absque ullo tabo quoniam incorrupta manebant.
Nimirum hoc uitae sanctae mirabile signum est:
Et Maius tunc mensis erat, iam uenerat aestas.
245
Prestringam ex multis, lector, miracula patris.
Mortis in extremo mulier paritura dolebat:
Per triduum nullo poterat medicamine foetus
Emitti. Illa pilos barbae Antoniique capillos
Imposuit femori et pastorem in uota rogauit:
250
Confestim peperit. Fuit unus in urbe Reati
Cui Leonardus erat nomen: dum tenderet aeger
Cum nato ut calidis Senarum se abluat undis,
Inuasit febris et tenues dolor opprimit artus.
Corruit ex alto tectorum culmine natus;
255
Obstupuit genitor, lacerum ut conspexit ephoebum:
"Antonine pater, Leonardo occurre precanti
Redde mihi natum, aegroto mihi redde salutem,
Redde, inquam: quodcunque petes, tibi soluet Iesus".
Surrexit subito incolumis natusque paterque;
260
Uidere hoc multi testes mirabile signum.
Non reticenda mihi mulieris uisio castae est.
Qua sacer antistes de saeclo Antonius hora
Presenti in caelum migrauit, uidit apertum
Empyreum et Christum cum maiestate sedentem.
265
Astabant circum Seraphin Cherubinque Thronique
Sanctorumque omnis cetus splendore corusco;
In quibus angelici Dominicus ordinis autor
In throno residens miro fulgore nitebat.
Angelus hunc iuxta fulgebat ut ignea lampas;
270
Post hunc in solio Thommas splendebat Aquinas
Stellifera in ueste et redimitus tempora gemmis.
Angelus assistens erat hinc, uacuumque sedile
Ex auro nitido uicinum femina uidit;
Uidit et angelicum iuuenem, qui uoce sonora
275
Innixus uirga clamabat: "Cedite, turbae,
Cedite: conciuis caeli functurus honore est,
Carcere terreno antistes Antonius urbis
Syllanae egressus".Surgunt ceduntque benigni,
Continguntque manus, leti dant oscula fronti.
280
Et iuxta in solio uacuo consedit Aquinum
Et merito, quia uirgo et doctor uterque fidelis,
Gloria par merito sancto debetur utrique,
Exemplo et scripto Ecclesiam ditauit Iesu.
Nec uigilans, somno nec pressa haec somnia uidit,
285
Dephrenditque diem posthac morientis et horam.
Inclyta Piceno est urbs Fabrianus in agro,
Incola cuius erat mulier pauperrima rerum.
Deformata etiam morbo, miserabile uisu,
Contractis neruis curuarat corporis artus.
290
Andreas germanus erat, famulusque fidelis
Manserat Antonii multis antistitis annis,
Consensu cuius matrem pariterque sororem
Mendicas fouit. Uestem portauit ad illas,
Antonine, tuam, ut precio nutriret egenas.
295
Seruauere tamen, quanuis urgeret egestas,
Relliquias tanquam sanctas. Miracula postquam
Defuncti audiuit pastoris, ut ille precantes
Audiat, extemplo matrem accersiuit, et orat
Afferat Antonii uestem seque induat illam,
300
Ut, postquam morbos sanarunt pharmaca nulla,
Tam sancti incolumen faciat pastoris amictus.
Induta hanc uestem requieuit nocte, doloris
Expers, et sano surrexit corpore mane.
Obstupuit genitrix: uicini ad fluminis undam,
305
Ut mundet sordes, per se festina cucurrit.
Obstupuere omnes, quae norant; unde repente
Sit facta incolumis, medicinae quis fuit auctor
Exposcunt: mulier cunctis rem ordine narrat.
Belcarus Feus in nostra iustissimus urbe
310
Uir fuit; et pauper, numerosa prole premente,
Tradere non poterat nuptui sine dote puellam
Iam grandem natu (uiginti excesserat annis,
Coniugio iusto saepe indotata carebat).
Antonii, dum uixit, erat Belcarus amicus;
315
Et saepe et multum pastorem in uota precatus
Ut conferret opem, sicut consueuerat olim,
"Ne dubites", dicens per noctem apparuit ipsi,
"Inueniet dignum iam iam tua nata maritum,
Coniugio aequali parua cum dote locabis".
320
Nobilis ac diues pauco post tempore uenit
Sponte ad Belcarum iuuenis natamque poposcit,
Qui renuit pulchram grandi cum dote puellam.
Connubium sancti celebratum antistitis esse
Hoc Feus asseruit nutu; hic post carmine Tusco
325
Diuinas cecinit laudes odasque sonoras.
Antistes, salue, pastorum regula, salue,
Norma sacerdotum, uiuendi formula cunctis!
Tu solamen eras miserorum, portus et aura
Afflictis, populi defensor et auctor egeni;
330
Per te Martini sancti pietatis asylum
Exhibuit felix inopi Florentia turbae,
Nec reor inuentum terrarum hoc sanctius usquam:
Nobilitas nutritur inops de diuite egena,
Ut quibus haud posset paupertas tradere dotes,
335
Tenuia nec paruos patrimonia pascere natos,
Impleat hoc munus tantae pietatis utrumque
Electorum hominum charitas et prompta uoluntas.
Post mille et centum non alter episcopus annos
Sic legem Excelsi nostra seruauit in urbe,
340
Ut dici merito possit Zenobius alter.
Immortale decus, pastorum gloria, salue!
Antoni, supplex ad te Florentia poscit
Exores Christum discrimina cuncta repellat,
Ut iusto regat imperio quis iura ministrat,
345
Uiuant in charitate Dei concordia ciues,
Nostra domicilia existant sacraria Christi,
Floreat expulsis maculis Florentia felix,
Exemplumque tuum proponat rebus agendis.
Tu pius et iustus, tu uirgo, doctor et aequus,
350
Acer in hereticos, mitis cuicunque petenti.
Accepit nullus deuota mente repulsam,
Presidium implorans: tua sunt miracula testes.
Uerinum exaudi: presertim mortis in hora
Sis praesens, nullus Sathane me terreat horror,
355
Sed procul aufugiat; tecum bonus angelus assit,
Inter ut electos fiam nouus incola caeli.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.
Scroll to Top