Library › Latin: Myth, Hymn & Religion › Antiquitates Rerum Divinarum (Fragments)
The sixteen books of Antiquitates rerum divinarum, dedicated to Caesar as pontifex maximus, completed Varro’s survey of Roman antiquities with an account of priests, sacred places, festivals, rites and gods. Funaioli prints the fragments that turn on language, most of them preserved by Augustine, Tertullian, Gellius, Macrobius and Servius. The text follows Hyginus Funaioli’s Grammaticae Romanae Fragmenta (Leipzig 1907), without his testimonia, notes and apparatus.
They include Varro’s lists of the minor gods who presided over every stage of human life, from conception and birth to marriage and the harvest, his etymologies of Genius, Mercurius, Saturnus and Tellus, and his remarks on Aelius Stilo’s errors. Augustine’s polemic in the City of God preserved much of this material, which remains a principal source for Roman religion. As with the other parts of the Antiquities, Funaioli prints only the fragments that bear on language, and his numbering is kept.
About this edition. The Latin text was transcribed for this library from a public-domain printed edition (edition: Hyginus Funaioli, Grammaticae Romanae Fragmenta, Leipzig 1907 (vol. 1, pp. 233–249)), using the scan and text recognition at the Internet Archive; the editor’s notes and critical apparatus are not reproduced. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Myth, Hymn & Religion
Antiquitates Rerum Divinarum (Fragments)
Varro · every word parsed
Uarro primo rerum diuinarum Uictoriam ait, quod ea maxime hi gaudent, qui sapientiae uacent.
aras primum asas dictas, quod esset necessarium a sacrificantibus eas teneri, ansis autem teneri solere uasa quis dubitet? commutatione ergo litterarum aras dici coeptas, ut Ualesios et Fusios dictos prius, nunc Ualerios et Furios dici.
Uarro diuinarum XIII ita dixit, siue a molliendo id est infringendo uim mali, siue ab aemulatione.
130
in quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, errauit aliquotiens. nam aliquot uerborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. non leporem dicimus, ut ait, quod est leuipes, sed quod est uocabulum anticum Graecum. multa uetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc uocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent Graecum, quod nunc nominant, puteum, quod uocant, leporem, quod dicunt. in quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo; successum enim ⟨fert⟩ fortuna, experientiam laus sequitur.
Uarro — furem dicit ex eo dictum, quod ueteres Romani furuum atrum appellauerint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur.
nam Parca inmutata una littera a partu nominata, item Nona et Decima a partus tempestiui tempore.
petorritum est non ex Graecia dimidiatum, sed totum Transalpibus; nam est uox Gallica. id scriptum est in libro M. Uarronis quarto decimo rerum diuinarum, quo in loco Uarro cum de petorrito dixisset, esse id uerbum Gallicum, lanceam quoque dixit non Latinum, set Hispanicum uerbum esse.
135
Uarro in libro quinto decimo rerum diuinarum ita refert quod pontifex in sacris quibusdam uitulari soleat, quod Graeci uocant.
quid est Genius? deus qui praepositus est ac uim habet omnium rerum gignendarum.
dixerunt eum Uictorem Inuictum Opitulum Inpulsorem Statorem Centumpedam Supinalem Tigillum Almum Ruminum —: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi statuendi stabiliendi resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma id est mamma aleret animalia.
ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus, quod sermo currat inter homines medius; ideo graece, quod sermo uel interpretatio, quae ad sermonem utique pertinet, dicitur; ideo et mercibus praeesse, quia inter uendentes et ementes sermo fit medius.
quid est — Saturnus? unus de principibus deus, penes quem sationum omnium dominatus est.
140
Tellurem putant esse Opem quod opere fiat melior, Matrem quod plurima pariat, Magnam quod cibum pariat, Proserpinam quod ex ea proserpant fruges, Uestam quod uestiatur herbis.
Uenilia unda est quae ad litus uenit, Salacia quae in salum redit.
Afferenda est ab afferendis dotibus.
uocauerunt deam Agenoriam quae ad agendum excitaret, deam Stimulam quae ad agendum ultra modum stimularet, deam Murciam quae praeter modum non moueret ac faceret hominem, ut ait Pomponius, murcidum id est nimis desidiosum et inactuosum, deam Streniam quae faceret strenuum, — Quietem uero appellantes quae faceret quietum.
nam sicut Aius deus appellatus araque ei statuta est, quae est infima noua uia, quod eo in loco diuinitus uox edita erat, ita Uaticanus deus nominatus, penes quem essent uocis humanae initia, quoniam pueri, simul atque parti sunt, eam primam uocem edunt, quae prima in Uaticano syllabast; idcircoque uagire dicitur exprimente uerbo sonum uocis recentis.
145
quorum in nascendo non caput, sed pedes primi extiterant, qui partus difficillimus aegerrimusque habetur, Agrippae appellati uocabulo ab aegritudine et pedibus conficto. esse autem pueros in utero Uarro dicit capite infimo nixos, sursum pedibus elatis, non ut hominis natura est, sed ut arboris. nam pedes cruraque arboris ramos appellat, caput stirpem atque caudicem. quando igitur inquit contra naturam forte conuersi in pedes brachiis plerumque diductis retineri solent aegriusque tunc mulieres enituntur, huius periculi deprecandi gratia arae statutae sunt Romae duabus Carmentibus, quarum altera Postuerta cognominatast, Prorsa altera a recti peruersique partus et potestate et nomine.
superstitio Romana deam finxit Alemonam alendi in utero fetus et Nonam et Decimam a sollicitioribus mensibus et Partulam quae partum gubernet et Lucinam quae producat in lucem.
taceo Ascensum ⟨a scansione⟩ et Cliuicolam a cliuis.
cum pri⟨mum pariebant⟩, et Candelifera, quoniam ad candelae lumina pariebant, et quae ⟨aliae deae sunt, ab officiis part⟩us dictae.
quae fata nascentibus canunt et uocantur Carmentes.
150
quid opus erat deo Catio patre, qui catos id est acutos faceret? — quid necesse erat Opi deae commendare nascentes, deo Uaticano uagientes, deae Cuninae iacentes, deae Ruminae sugentes, deo Statilino stantes, deae Adeonae adeuntes, Abeonae abeuntes; deae Menti, ut bonam haberent mentem, deo Uolumno et deae Uolumnae, ut bona uellent; diis nuptialibus, ut bene coniugarentur, dis agrestibus, ut fructus uberrimos caperent, et maxime ipsi diuae Fructeseae; Marti et Bellonae, ut bene belligerarent, deae Uictoriae, ut uincerent; deo Honori, ut honorarentur, deae Pecuniae, ut pecuniosi essent, deo Aesculano et filio eius Argentino, ut haberent aeream argenteamque pecuniam?
cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus; unde et pueri quos in ludis uidemus, ea parte qua cernunt stantes cernuli uocantur.
sit deus Conseuius quidam, qui con⟨satio⟩nibus concubitalibus praesit, et Fluuionia, quae infantem in uter⟨o nutriat⟩, hinc Uitumnus et Sentinus, per quem uiuiscat infans et sentia⟨t primum⟩, dehinc Diespiter, qui puerum perducat ad partum.
sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando.
sicut locum in quo figerent candelam, candelabrum appellatum, ita in quo deum ponerent, nominatum delubrum.
155
domum est ducenda quae nubit, adhibetur et deus Domiducus; ut in domo sit, adhibetur deus Domitius; ut maneat cum uiro, additur dea Manturna.
⟨deus est dictus⟩ et ab effatu Farinus et alius a lo⟨quendo Locutius⟩.
inuocanda propter fessos diua Fessona, propter hostes depellendos diua Pellonia.
focum dictum a fotu, ut colinam ab eo quod ibi ignis colatur.
tres deos isti posuerunt, Forculum foribus, Cardeam cardini, Limentinum limini.
160
praesit fortuitis uoceturque Fortuna.
160a
Fortuna, quae dicitur bona, sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis, unde etiam Fortuna nominatur.
ipse primum Ianus, cum puerperium concipitur, unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus, aditum aperit recipiendo semini. ibi est et Saturnus propter ipsum semen; ibi Liber qui marem effuso semine liberat; ibi Libera quam et Uenerem uolunt, quae hoc idem beneficium conferat feminae, ut etiam ipsa emisso semine liberetur.
ab his tribus rebus tres nuncupatos deos, Intercidonam a securis intercisione, Pilumnum a pilo, Deuerram a scopis, quibus dis custodibus contra uim dei Siluani feta conseruaretur.
cum mas et femina coniunguntur, adhibetur deus Iugatinus.
sane Uarro in libris diuinarum dicit deum esse Lactantem, qui se infundit segetibus et eas facit lactescere.
165
leuet de terra et uocetur dea Leuana.
dea Mena quae menstruis fluoribus praeest
praefecerunt — geniculis nodisque culmorum deum Nodutum, inuolumentis folliculorum deam Uolutinam; cum folliculi patescunt, ut spica exeat, deam Patelanam; cum segetes nouis aristis aequantur, quia ueteres aequare hostire dixerunt, deam Hostilinam; florentibus frumentis deam Floram, lactescentibus deum Lacturnum, maturescentibus deam Matutam; cum runcantur id est a terra auferuntur, deam Runcinam.
Numeria quae numerare doceat
duas eum facies ante et retro habere dicunt, quod hiatus noster, cum os operimus, mundo similis uideatur; unde et palatum Graeci appellant, et non nulli inquit poetae Latini caelum uocauerunt palatum, a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes uersus et introrsus ad fauces.
170
de pauore infantum Pauentia nuncupetur.
a pomis Pomonam, non Pomum, sicut a bubus Bubonam, non Bouem
in diua Potina potionem ministret, in diua Educa escam praebeat.
⟨praestan⟩tiae Praestitiam
Romulus — ideo Quirinus ⟨est, quia⟩ tunc parentibus quiritatum est per illum.
175
cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat, ut a superstitioso dicat timeri deos, a religioso autem tantum uereri ut parentes, non ut hostes timeri
nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo Iugatino, collibus deam Collatinam, uallibus Ualloniam praefecerunt. nec saltem potuerunt unam Segetiam talem inuenire, cui semel segetes commendarent, sed sata frumenta, quamdiu sub terra essent, praepositam uoluerunt habere deam Seiam; cum uero iam essent super terram et segetem facerent, deam Segetiam; frumentis uero collectis adque reconditis, ut tuto seruarentur, deam Tutilinam praeposuerunt.
etiam locorum urbis uel loca deos ar⟨bitramini⟩, — montium ⟨septem⟩ Septemontium.
quid Stercu⟨linus meruit⟩ ad diuinitatem? si agros stercoribus iuuando diligens fuit
M. Uarro — Sibyllinos libros ait non fuisse unius Sibyllae, sed appellari uno nomine Sibyllinos, quod omnes feminae uates sibyllae sint a ueteribus nuncupatae uel ab unius Delphidis nomine uel a consiliis deorum enuntiandis. enim deos, non, et consilium non, sed appellabant Aeolico genere sermonis. itaque sibyllam dictam esse quasi.
180
aiunt quidam propterea deos ⟨… appella⟩tos, quod id est pro currere ac motari interpretatio est.
de spe quae uenit Uenilia.
numquid Uenus sola parum esset, quae ob hoc etiam dicitur nuncupata, quod sine ui femina uirgo esse non desinat? — et certe si adest Uirginiensis dea, ut uirgini zona soluatur; si adest deus Subigus, ut uiro subigatur; si adest dea Prema, ut subacta, ne se commoueat, conprimatur, dea Pertunda ibi quid facit?
⟨Ui⟩duus qui animam corpore uiduet —, item Caeculus qui oculos sensu exanim⟨et, item Or⟩bana quae in orbitatem semina extinguat.
neque — audent aliquas partes deae — tribuere — Uolupiae, quae a uoluptate appellata est, aut Lubentinae, cui nomen est a libidine.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.