Ancient Library
The Greek and Latin classics — every word parsed, every form defined

Walter of Compiègne: Otia de Machomete

Library › Latin: Myth, Hymn & Religion › Otia de Machomete

The Otia de Machomete (“Leisure Pieces on Muhammad”) is a Latin poem in elegiac couplets by Walter of Compiègne, a twelfth-century French monk. It tells a legendary and hostile life of the Prophet Muhammad. In the opening lines the poet invites anyone who wishes to know Muhammad’s homeland and deeds to read his “leisure”, and explains his source: the abbot Warnerius told him the story, having heard it from a cleric of Sens named Paganus, who in turn had it from a convert from paganism who had read what was written about Muhammad. A later passage has Muhammad explain his seizures as the effect of the angel Gabriel’s visits.

The poem belongs to the body of medieval Latin polemic in which Western Christians, knowing little of Islam at first hand, retold distorted stories about its founder. Its value today lies less in any information about Muhammad than in what it shows of how such legends were passed along and shaped in twelfth-century France, at the time of the crusades. The chain of witnesses named at the start, and Walter’s playful warning to pluck the grape and avoid the thorn, give a glimpse of how a monastic poet framed hearsay as history.

About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Poésies populaires latines du moyen âge par M. Edélestand du Méril, Auctores scientiarum varii, Parisiis 1847), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.

Latin · Myth, Hymn & Religion
Otia de Machomete
Walter of Compiègne · every word parsed
1
u. 1
Quisquis nosse cupis patriam Machometis et actus,
otia Walterii de Machomete lege.
Sic tamen otia sunt ut et esse negotia credas.
5
ne spernas quotiens otia forte legis.
Nam si uera mihi dixit Warnerius abbas,
me quoque uera loqui de Machomete puta.
Si tamen addidero uel dempsero sicut et ille
addidit aut dempsit, forsan, ut esse solet,
10
Spinam deuita, botrum decerpere cura;
botrus enim relicit, uulnera spina facit.
u. 11
Abbas iam dictus monacho monachus mihi dixit,
immo testatus est mihi multotiens,
15
Quod quidam cui nomen erat Paganus, honestus,
clericus et Senonum magnus in ecclesia,
Secum detinuit aliquanto tempore quemdam
qui Machomis patriam gestaque dixit ei.
Qui de progenie gentili natus et altus,
20
Christi baptismum ceperat atque fidem:
Ergo se puerum dedicisse legendo professus
quidquid scripturae de Machomete sonant,
Dixit euni genitum genitoribus ex idumaeis
et C.hristi doctum legibus atque fide.
25
Rethor, arismeticus, dialecticus et geometer,
musicus, astrologus, grammaticusque fuit.
Qui licet, ut liber, excelleret artibus istis,
ex seruis seruus ortus et altus erat.
Seruus erat domini cuiusdam nobilis atque
30
castellis, opibus diuitis et populo.
Qui licet omnibus his et pluribus esset abundans,
more tamen gentis illius et patriae,
Merces mutandas, species quoque pro speciebus,
longe per seruos mittere suetus erat;
35
Sed magis arbitrio Machometis quaeque fiebant;
utilior reliquis, plusque fidelis erat.
u. 35
Illis temporibus et in illis partibus unus
uir fuit, egregii nominis et meriti,
40
Conuersans solus inter montana rogansque
pro se, pro populo, nocte dieque Deum.
More prophetarum gnarus praenosse futura,
totus mente polo, carne retentus humo.
Uicinis igitur de partibus atque remotis
45
multi gaudebant eius adire locum.
Consilio cuius, prece, dogmate quisque refectus
regrediebatur laetior ad propriam.
Sic etiam Machomes deuotus uenit ad illum,
recte uiuendi discere dogma uolens.
50
Quo uiso, Sanctus, admoto lumine mentis,
intus possessum daemone nouit eum,
Et, cruce se signans, « Possessio daemonis, » inquit,
« uas immunditiae, fraudis amice, fuge !
Quid luci tenebrae, uel quae conuentio Christi
55
ad Belial? Tecum portio nulla mihi. »
u. 53
His Machomes motus et scrutans intima cordis
et manuum, talem se reperire nequit;
Unde satis supplex humilisque requirit ab ilio.
60
quare tam grauiter corripuisset eum.
Sanctus ei: « Uere possessio daemonis es tu;
lex sacra, sacra fides, te tribulante, ruet.
Coniugium solues, corrumpes uirginitatem,
iudicioque tuo castus adulter erit;
65
Exlex legitimum damnabit iniquus amicum
iustitiae, pietas impietate cadet.
Tu facies, mentis ut circumcisio non sit,
ut redeat carnis, ut sacra cesset aqua,
Utque loquar breuiter, Adam ueterem renouabis
70
atque nouas leges ad nichilum rediges. »
Tunc Machomes constanter ait se malle cremari
quam pro se leges ad nichilum redigi.
Uir tamen ille Dei nichilominus increpat illum
aque sua facie iam procul ire iubet.
75
Abscedens Machomes et Sancti dicta reuoluens,
innumeras animo fertque refert(que) uices.
Nam de se Sancto plusquam sibi credere coepit,
et sicut mentem sic uariat faciem;
Iamque satis posset aduertere quilibet illum,
80
non proprii iuris esse sed alterius.
Daemon enim ducebat eum quocunque uolebat,
permissuque Dei prospera cuncta dabat.
Qui, proprium tamen ad dominum de more reuersus,
exequitur solitum sedulus obsequium;
85
Conseruos ad se uocat; adsunt: imperat illis;
illius imperiis accelerando fauent.
Serica cum tyriis et murice pallia tincta,
plurima praeterea quae pretiosa putant,
De domini sumunt thesauris atque camelos
90
ex ipsis onerant; sic iter arripiunt.
Aethiopas igitur, Persas Indosque petentes
merces mutandas mercibus instituunt.
Non sic ad uotum Machometis cesserat unquam,
nec tantum domino proderat ante suo:
95
Nam rediens, commissa sibi duplicata reportat;
quaedam, multa magis quam triplicata refert.
u. 93
O(h)! diuinorum scrutator iudiciorum
quis queat esse? Malis plus sua uota fauent.
100
Sed si credamus rationi christicolarum,
quam sacra lex firmat, quam tenet alma fides.
Retribuit Deus ista malis propter bona quaedam,
quae quandoque mali, parua licet, faciunt.
Econtra nemo tam sancte uiuit ad unum,
105
quin aliquando manu, mente uel ore cadat.
Hic igitur premitur ut et hic deponat amurcam
quam de peccato contrabit exul homo.
Sic Iob, sic Machomes (bonus hic, malus ille) fuerunt
nunc habet hic requiem, sustinet ille crucem:
110
Taliter Antiochus, Machabaei taliter; hi nunc
felices gaudent, nunc miser ille dolet.
Pressuras Sancti sic omnes paene tulerunt,
ut dolor iste breuis gaudia plena daret.
Iam non turberis, Domino si iudice, iustis
115
hic mala proueniunt, uel bona saepe malis.
Diuitis esto memor quem Lazarus ille rogabat.
cuius lingebat ulcera lingua canum:
Diues inhumanus modo tormentatur in igne,
nunc Abrahae gaudet Lazarus in gremio.
120
Sic Nero, sic Decius, Datianus, Maximianus
presserunt Christi tempore membra suo,
Et caput ipsorum (Christum loquor) in cruce misit
gens cui promissus et cui missus erat.
Ille resurrexit, ascendit, regnat et illuc
125
membra trahit secum iugiter ipse sua.
Sic antichristos uermis qui non morietur
rodet, et Inferni flamma uorabit eos.
Talibus exemplis sta firmus, cum mala iustis
uel bona non iustis saepe uenire uides:
130
Nam, quod de Domino testatur Lectio sacra,
iudicium iustis exeret hic patiens.
Quod quia langendum uisum fuit utile, noster
est intermissus ad modicum Machomes.
u. 128
135
His intermissis, redeuntes ad Machometem.
texere propositum iam satagamus opus.
Tempus adest quo mortuus est dominus Machometis.
et sine prole manet uxor, et absque uiro.
Sed sicut domino Machomes fuit ante fidelis,
140
sic etiam dominae subditur imperiis.
Seruit ei, dat consilium, procurat agenda,
plus solito dominae multiplicauit opes.
Postquam post domini decessum transiit annus,
disponit iuuenis nubere iam domina;
145
Secretoque uocans Machometem tempore, dicit:
« Sum iuuenis, sexu femina, res fragilis;
Possideo seruos, ancillas, praedia, uillas;
sunt castella mihi, sunt etiam proceres;
Sum uiduata uiro, nalis et utroque parenti;
150
ignoro prorsus qualiter ista regam.
Ergo tu, qui Consilio callere probaris,
praemeditare mihi quae facienda probes.
Utile consilium rogo prouideas et honestum:
nunquam laude carent haec duo iuncta simul.
155
Sit persona decens, sapiens et strenua, sit quae
non minuat nostrum nobilitate genus.
Denique, ubi talis sit ut esse per omnia dignum,
illum me nemo iure negare queat. »
Respondit Machomes: « Operam dabo nocte dieque;
160
forsitan inueniam qui deceat dominam.
Sed, quia uix talis in multis inuenietur,
quod quaeris longi temporis esse reor.
Non diffido tamen, quia si Deus ista futura
praeuidit, non est cur remanere queant. »
165
His dictis, Machomes abscedens, peruigil instat,
si quoque forte modo ducere possit eam.
Transierant uix octo dies cum subdolus ille,
ueracem simulans, praemeditatus adest.
Uultum demittit, oculos grauat, afficit ora.
170
mentitur facie relligionis opus.
Pallidus apparet, ut quilibet hunc heremitam
aut anachoretam iudicet aut monachum;
Talem se simulat ut dicere uera putetur,
cum dominam fallet, falsa loquendo sua,
175
Rhetoricosque suis uerbis miscendo colores,
cum domina tanquam Tullius alter agit.
« Si iuueni nubas quem nobilis ordo parentum,
quem decus atque decor, strenuitasque leuet,
Depopulator erit rerum fortasse tuarum;
180
uastabit uillas, praedia destituet,
Omnia consumet uiuendo luxuriose:
quae modo diues eras, ad breue pauper eris;
Quodque puto grauius, te spernens, fiet adulter;
unde, timens capiti, non eris ausa loqui.
185
Qua re consilium dominae, me iudice, non est
nobilis et iuuenis quaerere coniugium.
Sed iam de senibus tecum, puto, mente reuoluis:
ille uel ille senex est bonus, est sapiens;
Congruit ille mihi bene, me reget et sapienter
190
omnia disponet; nubere quaero seni.
Sed non hoc quaeras, quia non sibi conuenienter
iunguntur iuuenis femina uirque senex.
Illa calore uiget, nitida cute, corpore recto:
pallidus, incuruus, sordidus, ille tremit.
195
Illa iuuentutis amplexus factaque quaerit.
. . . . . . . . . . . . . .
Ille dolet, tussit, emungitur, excreat; illa
sanior et iuuenis pene nihil patitur.
Auditus, gustus, olfactus, uisio. tactus,
200
integritas mentis in sene deticiunt;
Sed, nisi turbetur casu, natura Iuuentus,
sensibus his sanis, laeta uigere solet.
Cum sibi dissimiles ita sint iuuenesque senesque.
cum sene quo pacto copula stet iuuenis?
205
Non igitur iuueni, qualem praediximus ante,
nec cuiquam uetulo conueniat domina.
Ut uulgare loquar, praesumo docere Mineruam;
non praesumo tamen, actito iussa mihi:
Et solet hoc multis contingere res alienas
210
multotiens melius quam proprias agere.
Et quod non fallat haec in me regula, nosti
namque tuis semper postposui propria:
Dum tibi uir uixit, me nemo fidelior illi;
nemo tibi uiduae me fuit utilior:
215
Cumque tibi maneam tam commodus atque fidelis,
cur dubites nostro credere Consilio?
Quodque loquar dominae non mentem, non grauet aures
cum cupiam tibi plus quam mihi proficere. »
Illa rfert: « Constat, Machomes, te uera locutum:
220
et debere tibi credere me fateor.
Die igitur quodeunque placet, quodeunque uidetur;
consilium, credo, credere non renuam. »
Tunc Machomes solito factus securior, illi
iam reserare parans abdita cordis, ait:
225
« Quae modo sunt domini dominaeque fuisse probantur,
ancillae, serui, praedia, prata, domus,
Uillarum reditus, terrarum commoda cuncta,
a puero sempernota fuere mihi.
Nullus de seruis dominae sic omnia nouit,
230
nullus ei tantum commodus esse potest;
Et, nisi seruili sub conditione tenerer,
nobilium nulli nuberet utilius. »
Talibus auditis, ut prudens atque modesta,
responsum tali temperat illa modo:
235
« Consilium quod das nec prorsus dico probandum.
nec prorsus dico quod reprobare uelim;
Nam quod de iuuentini dixisti nobilitate,
ut patet in factis, nemo negare potest:
Uix etenim uideas cum nobilitate iuuentam
240
quin sit contemptrix, prodiga, uana, procax.
Sic etiam constat te uera fuisse locutum,
quod senis et iuuenis copula non deceat;
Et bene monstrasti disconuenientia quare
iungi non debent; id placet, idque probo.
245
Sed quod me dicis tibi nubere conuenienter,
nulla mihi ratio persuadere potest.
Si dominae seruus iungatur, nemo tacebit,
ridendi causas omnibus ipsa dabo.
Clamabunt omnes, simul omnes improperabunt,
250
et dicent omnes: femina uirque simul,
Quae solet esse super, nunc subiacet, et dominari
qua esolet, ancillae nunc gerit officium.
Quodque magis timeo, quoniam magis est pudibundum,
dicent me quondam succubuisse tibi;
255
Quod si uel leuiter submurmuret unus ad unum,
id quoque si sciero, me puto malle mori.
Est etiam procerum mihi copia, qui mihi debent
temporibus certis reddere seruitia;
Quos pudeat seruire mihi si nupsero seruo,
260
sic honor, et nostrae sic minuentur opes.
Quin etiam serui, conseruum despicientes,
nec tua curabunt nec mea iussa sequi.
Sic et quae spondes ex te mihi commoda perdam,
quaeque putas per te damna cauere feram. »
265
Cautus ad haec Machomes aurem patienter habebat,
cordis in arcano singula uerba locans;
Oreque compresso, modicum silet, ut uideatur
responsum magni ponderis esse suum;
Inde leuans oculos et oris claustra resoluens:
270
« Crede mihi, » dixit, « non nisi uera loquar:
Si libertati tibi me donare placebit,
quae metuis poterunt nulla nocere tibi,
Nobilis aut seruus, tibi uel mihi nemo resistet;
aut timor hos subdet, aut sociabit amor.
275
Unde tuam nemo praesumet laedere famam,
sed benedicetur nomen ubique tuum.
Diuitiae crescent, augmentabuntur honores,
et procerum solito maior erit numerus.
Multiplicabuntur reditus, augebitur omne
280
quod minus esse solet, uillula, uicus, ager:
Et, quod promitto si non erit, excute dentes,
aut fodias oculos, aut mihi tolle caput. »
Tam magnis igitur promissis illa ligata,
si proceres iaudent, nubere spondet ei.
285
Tunc Machomes gaudens exit festinus ab illa;
ad proceres ambit; munera magna parat.
Hunc trahit in partem, secreto postulat illum;
hunc sibi promissis allicit, hunc precibus.
Aurum promittit, argentum, pallia, uestes,
290
quidquid amat mundus, quidquid habere cupit.
Rem tamen occultat, nisi qui firmauerit ante
quod ferat ex toto corde iuuamen ei.
Postquam per partes Machomes sic quemque ligauit.
ut nulli retro cedere iam liceat;
295
Consilio prudens, omnes conduxit in unum.
et quo res tendat omnibus innotuit:
Scilicet ut liber fiat, laudantibus illis,
et per eos dominae possit habere thorum,
Iamque manumisso sibi reddere non grauet illos
300
antea quae domino debita reddiderant.
O coecum uirus quo turget iniqua cupido,
quo semel imbutus se quoque nescit homo!
Hos ita coecauit nummi species, rubor auri,
quod faciunt dominam ducat ut ille suam:
305
Cuius erant domini fiunt ob munera serui;
libera supponunt colla manusque iugo.
Ad dominam properant et quod Machometis ab ore
audierant, illi persuadere student:
« Si dominus noster, » dicunt, « tuus ille maritus,
310
nobilis et sapiens, non moreretur adhuc,
Non tibi uicinus praesumeret ullus obesse;
externos etiam subderet ille tibi;
Omnia curaret, disponoret omnia; nulla
morderet mentem. sollicitudo tuam.
315
Sed quia mortuus est et le sine prole reliquit,
atque remanserunt multa gerenda tibi,
Est opus ut nubas, quia non potes absque marito
pondera curarum, femina, ferre diu.
Sed, uiuente uiro, constat quod casta fuisti;
320
post obitum cuius haec quoque fama manet:
Unde timebamus ne forte tibi statuisses,
sic semper uitam ducere uelle tuam.
Hac igitur causa conuenimus ut uerearis
tot uel tantorum spernere consilium.
325
Nube uiro, quia si de te non uenerit haeres
qui teneat terram, te moriente, tuam,
Omnia quae tua sunt miserabiliter rapientur,
particulamque uolet quisque tenere suam.
Immo, si fuerit quis fortior, omnia tollet,
330
si quis ei contradixerit ense cadet:
Et nos aut poenis aut morte peribimus omnes,
si non ut serui subiiciamur ei.
Quae mala iure tibi uertentur ad impietatem
si, nos contemnens, nubere nolueris. »
335
Illa refert: « Etsi non nubere proposuissem,
propositum pietas uinceret et ratio;
Sed constat mecum me nil proponere magnum
quod non ex uestro pendeat arbitrio;
Ergo personam mihi quaerite conuenientem.
340
quae mihi, quae uobis utilis esse queat;
Si tamen ille mihi fuerit minus utilis, opto
consilium uestrum non minus inde sequi. »
Hoc uerbum statim rapuere loquentis ab ore,
quod procerum placitum spondeat illa sequi;
345
Tunc quidam fortasse senex, cui credere dignum
monstrabat grauitas canaque caesaries.
Antiquos annos memorans et gesta priorum
alloquiis dominam talibus aggreditur:
« Principio nullus seruili conditionib erat;
350
sed quia primus homo peccauit transgrediendo,
peccati poenae subditur omnis homo.
Unde recens natus, si uiuat nocte uel una,
primi peccati sorde nec ipse caret,
Et, nisi mundetur sacri baptismatis unda,
355
semper ei coeli ianua clausa manet.
Hoc quoque mundatis transgressio contulit illa,
quod peccare, mori, nemo carere potest;
Qui, nisi peccasset, potuisset utroque carere,
et modo sub neutro posteritas gemeret;
360
Sed sub utroque gemit, et Chau contraxit ab illo
quod legitur nudum non tacuisse patrem.
Sed quia fortasse dominae non uenit ad aures,
non reor indignum si referatur ei.
u. 358
365
Cum genus humanum Deus ob peccata sub undis
delesset, solis octo superstitibus,
Obdormisse Noe legitur, detecta pudenda
eius erant; uidit Cham sine ueste patrem,
Detulit ad fratres; fratres doluere, pudorem
370
patris texerunt: nota fuere patri,
Qui contristatus, Cham supposuit maledicto,
et semper seruum fratribus instituit.
Ex hoc cepit homo causas homini dominandi;
ex hoc seruilis sumpsit origo caput.
375
Sed quia peccauit Cham uel Chanaam modo seruit;
qui sequitur Iaphet, Sem quoque liber erit:
Nam, si quis peccat, peccati seruus habetur,
eque Deo natus crimina cuncta digit:
Non peccando, Dei iam lilius esse docetur
380
nec seruus dici iure nec esse potest.
Hoc Ihesus dicit et apostolus ille Iohannes;
hinc euuangelio non mihi quaero fidem.
Hos quoniam testes constat non posse refelli,
liber erit merito quisque fidelis homo.
385
Est autem dominae seruorum copia multa,
inter quos unus omnibus est melior;
Qui bonus et sapiens, qui strenuus atque fidelis,
qui ualidus membris, qui specie nitidus;
Digne rex posset, uel princeps quilibet esse,
390
si non ex seruis eius origo foret. »
Tunc, uelut ignorans quod de Machomete loquantur,
callida responsum dissimulando dedit:
« Quem mihi laudatis ignoro, sed ex(h)ibeatur
et fiat liber; sim sua, sitque meus. »
395
Praesentant proceres Machometem, suscipit illa;
de seruo liber protinus efficitur.
Tractatur de coniugio; consentit uterque,
et modico lapso tempore conueniunt.
Gaudia, prandia, fercula, pocula, uasa, ministros,
400
pransores, cytharas, cimbala, sistra, lyras.
Pallia, cortinas, aurum, lapides pretiosos,
ornamenta domus, quis numerare queat?
Anceps, uenator non defuit; ardea, cygnus,
Grus, pauo, mergus, adest ursus, aper, caprea.
405
Festiuos egere dies dum festa fuere;
sed dolor infestat festa repente grauis:
Nam Machomes morbo qui dicitur esse caducus,
arreptus, dominae concidit ante pedes.
Membra uolutat humi, decurrunt ore saliuae ;
410
iam quasi defunctum flet domus et domina;
Peneque deficiens, nimio confecta dolore,
quod spes quae fuerat de Machomete perit.
Ad thalamum properat et claudens ostia post se,
ut dare solamen nemo ualeret ei.
415
Ingeminat luctus, uestes a pectore scindit,
abrumpit crines, unguibus ora secat.
Interea Machomes, animo flatuque resumpto,
tristitiae causas quaerit et audit eas.
Et dominam quaerit, thalamos intrasse docetur;
420
praecipit ut ueniat, ostia clausa uetant.
Tunc per se Machomes accedit et ostia pulsat;
quae pulsata diu, uix reserantur ei.
Ingressus dominam solari temptat, at illa
nullum solamen ex ratione capit.
425
Blandiri dominae Machomes molitur, at illa
pro blandimentis euomit opprobria;
Commendat Machomes illius nobilitatem.
illi de seruis exprobat illa genus.
At Machomes, quanquam sibi sit patientia falsa,
430
parce tamen dominae sustinet opprobria,
Scilicet ut longo tandem satiata furore
uel sic suscipiat quae rationis erunt.
Res ita prouenit, dominae deferbuit ira
unde sit in Machomem iam minus ipsa grauis.
435
Laetatur Machomes, supplex accedit ad illam
atque salutantem taliter alloquitur:
« Si seruum uelles audire tuum patienter
(nam Machomes dominae non nisi seruus erit),
Si uelles, inquam, mihi credere, protinus omnis
440
ira dolorque tuo cederet ex animo. »
« Dic, » inquit, « patiar tantum, si uerba loquaris,
si me non temptes fallere more tuo. »
Respondit: « Nisi uera loquar, si fallere quaeram,
linguam fallacem gutture uelle suo. »
445
Propositum praebens assensum, conditioni
annuit ore, manu; protinus ille refert:
« Quod me sperasti nuper tormenta tulisse,
nulla fuit morbi passio, crede mihi;
De coelo uirtus in me descendit, et illam
450
immensam fragilis ferre nequiuit homo:
Propterea cecidi spumans et membra uolutans,
non quia passio me laeserit ulla mali.
Sed nunc mandatis praebe coelestibus aurem,
quae mihi de coelo nuntius explicuit.
455
sicut enim Gabriel archangelus ille Mariae
aduentus Christi nuntius ante fuit,
Sic uentura Deus reserat mihi nunc per eumdem,
et pietate prius, et pietate modo.
Naturalis enim primos transgressio legis
460
infecit patres et genus omne suum;
Postea, scripta Dei digito, Moysi data lex est,
quam, mandante Deo, detulit ad populum.
Promisit populus Domini se iussa tenere;
sed cito dissiluit transgrediendo uiam.
465
His igitur causis moriendi lege tenemur,
exilium patimur tartareasque cruces.
Sed Deus, has hominum poenas miserando, recepit
naturam nostram, uirgine matre satus;
In cunis positus, intra praesepe locatus,
470
contectus pannis uilibus et modicis;
Esuriens panis, sitiens fons, diues egenus,
praeter peccatum cuncta gerens hominis.
Ex infante puer, sed et ex puero iuuenescens,
denique uir factus, discipulos habuit;
475
Uitandum uitium, uirtutem dixit amandam;
respuit elatos, suscipiens humiles;
Coniugio docuit praeferri uirginitatem,
de qua praeceptum non tamen ipse dedit.
Coniugium castum mandauit, ut unus et una
480
consociarentur foedere legitimo:
Nam, reliquo quocunque modo se quis macularet,
turpis eum dixit criminis esse reum.
Omnibus impendi sincerum iussit amorem
omnibus, ut capiat quod sibi quisque cupit.
485
Hinc circumcidi carnem uetuit genitalem;
usque modo, dicens, ista figura fuit;
Re praesente, figura uacet, baptismatis unda
isti succedat; haec stet et illa cadat.
Agnus, ouis, uitulus et caetera signa recedant;
490
quo sol resplendet, non habet umbra locum.
Iam Pharisaeorum procul absint traditiones;
lex uetus impletur, lege uigente noua.
Talia dum mandat constanter homo, Deus idem;
saeuit Iudaeus et Pharisaeus ad haec.
495
Insidiantur ei, uerborum retia tendunt;
se uerbo Uerbum fallere posse putant.
Quod quia non possunt, intendunt crimina falsa,
sed, nisi cum uoluit, fraus nihil illa fuit.
Nam contra Dominum non est sapientia, non est
500
consilium, uirtus, sermo uel ingenium.
Ergo cum uoluit tentus fuit; aspera lenis
sustinuit, clauos, uerbera, probra, crucem;
In cruce defunctus, terrae mandatus, adiuit
Tartara; confregit, cum spoliis rediit;
505
Discipulis uisus est quadraginta diebus,
Thomae palpandum praebuit ipse latus;
Corporeumque cibum sumpsit, cernentibus illis,
ut monstraretur uiuere uera caro.
Denique iussit eos totum transire per orbem
510
et ueram populis insinuare fidem,
Ut credant, ut agant, ut sacro fonte lauentur
et salui fiant, sin alias perient.
His dictis, benedicit eis, coeloque receptus,
promisso Patris munere firmat eos.
515
Spiritus inter eos in linguis uenit et igne,
ut per uerba fluant quos sacer urat amor.
Ergo, muniti linguis et amore calentes,
securi Christi nomen ubique ferunt;
Unde flagella, cruces, ignes, gladios patiuntur;
520
sed poenis illos uincere nemo potest.
Quin sibi collato uirtutum munere reges
et populos Christi supposuere iugo.
O noua res! Morum mutatio tanta fiebat
ut qui maior erat gaudeat esse minor:
525
Qui fuerat quondam nutritus deliciose,
cum modico modicam pane requirat aquam,
Qui prius ornari pretiosa ueste uolebat,
nunc uili sacco frigida membra tegat.
Hic cibus, hic uestis, ita strinxerat illa pudenda,
530
quod uix inter eos quis nisi castus erat.
Uirginis hic uotum sibi fecerat; ille maritus
seruabat sancti foedera coniugii.
Tantam christicolae tenuerunt relligionem,
dum data lex nouiter, dum nouus ordo fuit;
535
Sed quod habere solet nouiter nouus ordo statutus
primitus ut uigeat, inde tependo ruat;
Sic quoque relligio decreuit christicolarum,
ut quae summa fuit postea corruerit.
Inuidiae surgunt, sibi quisque requirit honorem
540
et frater fratrem laedere non metuit.
Ebrius efficitur qui sobrius esse solebat,
et parcus uenter soluitur ingluuie.
Foedantur mentes et corpora commaculantur;
uirgo ruit uitio, castus adulterio.
545
Nemo fidem Christo nec fidum seruat amorem;
nemo tenet castum se; ruit omnis homo;
Et quem iam Christus cruce, sanguine, morte redemit,
ut redimat rursum non morietur item.
Sed tamen ex ipsa qua praeditus est pietate
550
consilium statuit ne penitus pereat.
Legis onus minuet, tollet baptisma, decemque
uxores unus ducere uir poterit.
Scribere mandauit Deus haec mihi per Gabrielem,
caetera iussurus tempore quaeque suo.
555
His mihi de causis Gabriele superueniente,
sicut uidisti, concido, spumo, tremo.
Qui simul abscedit, ego, mox uirtute resumpta,
gratulor arcani conscius angelici.
Tu quoque congaude quia femina sola mereris
560
diuinum mecum noscere consilium.»
u. 553
His Machomes dominam sic decepisse putabat,
ut quidquid dicat credere non dubitet;
Sed, nihil illa putans uerbis fallacius istis,
565
conuiciis illum talibus aggreditur.
« Mendax, plene dolo, te sustinui patienter
expectando diu te mihi uera loqui;
Sed quia nunc uideo te non nisi falsa locutum
contra promissum quo mihi uinctus eras,
570
Me uix abstineo quin excruciam tibi dentes,
quin oculos fodiam, quin caput ense cadat. »
Respondit Machomes: « Ut credas profero testem
de cuius dictis sit dubitare nefas.
Nos omnes scimus quod, in isto monte propinquo,
575
est quidam magni nominis et meriti;
A quo, si quisquam quae sint uentura requirat,
quidquid respondet indubitanter erit.
Non prece, non pretio, nulloue timore moueri
a uero poterit; firma columna manet:
580
Hic tibi quae dixi si deneget, omnia membra
per minimas partes, annuo, tolle mihi. »
Illa rapit uerbum, sanctum commendat et « illum
cras, » inquit, « dicta conditione, petam. »
Laudat et hoc Machomes, et, eum de nocte requirens,
585
cuncta refert, et post talia commemorat.
« Praeteriere, puto, iam tres aut quatuor anni,
ex quo sancta domus haec mihi nota fuit;
Tunc mihi dixisti quod, me faciente, peribunt
Iex noua, sacra fides, coniugium, lauacrum.
590
His adiunxisti quamplurima, more prophetae,
antea quam ueniant notificata tibi;
Et, si praeuidit per me Deus ista futura,
ut praedixisti, res ita proueniet.
Sic igitur Christi destructa lege fideque,
595
in baratri poenas corruet omnis homo;
Nam nisi qui fuerit baptismi fonte renatus
ad Christi regnum nullus habebit iter.
Attamen haec aliter fieri fortasse ualerent,
si nostris uelles credere consiliis;
600
Christicolis aliis destructis tu superesses,
et templum tecum, discipulique tui;
Et, miserante Deo, modico de semine posset
Christi cultorum surgere magna seges. »
Sanctus ad haec: « Iura te non euertere templum,
605
quodque mihi parcas discipulisque meis,
Et faciam quaecunque uoles, tantummodo non sint
aduersus Domini iussa sacramque fidem. »
Et Machomes: « Christo contraria multa uidentur
quae dispensanter saepe licet fieri. »
610
Sanctus ait: « Sic est; die quod placet, impleo; tantum
seruetur semen christicolae populi. »
Iurauit Machomes et subdidit: « Est mihi coniunx
excellens fama, diuitiis, genere;
Qua nubente, mihi uenerunt prospera cuncta,
615
sed cito turbauit gaudia nostra dolor:
Improuisus enim morbus mihi contigit, et me
seminecem strauit ante pedes dominae.
Illa repentino casu turbata, simulque
tota domus, flentes unguibus ora secant.
620
Sic iacui similis defuncto pene per horam
et, rursus sumpto flamine, conualui
Et, satagens moestos solari, dissimulabam,
affirmans passum me nihil esse mali;
Sed secreta Deus mittit mihi per Gabrielem,
625
cuius uirtutem ferre nequiret homo.
His illa non dante fidem, te nomino testem;
laudat, et idcirco cras tua tecta petet.
Haec tibi confiteor; haec antea dicere ueni
quam ueniat, ne tu dicta negare queas.
630
Haec et in occulto teneas, cum uenerit illa;
quae si testeris, tuque tuique ruent;
Et, quod iam dixi, sic christicolae perimentur
ut iam non ualeat surgere uestra fides.
Tunc Sanctus, Christi plus quam sua commoda pensans,
635
dicere promittit quae Machomes monuit.
Regrediens Machomes aurorae praeuenit ortum,
ne quis eum uideat et referat dominae.
Iamque die facto, montem petit illa prophetae,
nescia quod Machomes nocte fuisset ibi;
640
Omnia narrat ei, quae sit, cur uenerit; ille
quae fuerat doctus a Machomete refert.
Illa redit gaudens tanto nupsisse marito,
qui mundi mutet iura, iubente Deo.
Iam ueniam poscit; iam se peccasse fatetur
645
quod iussis eius improba restiterit;
Iam ueneratur eum; iam prorsus subditur eius
imperiis; iam se non reputat dominam.
Laetatur Machomes ita se uicisse prophetam,
ut per eum dominam sic sibi subdiderit;
650
Et dicit: « Nosti tibi me non falsa locutum:
certam te fecit ille futura uidens.
Nunc igitur quid agas te doctam conuenit esse:
quando superueniet angelus ille mihi,
Sicut iam dixi, uirtutem ferre nequibo;
655
sed tremulus, spumans, protinus ipse cadam.
Tu uero statim me ueste teges pretiosa,
donec item redeat angelus ad superos.
Si quis enim uideat me talem, nescius alti
consilii, morbo me cecidisse putet. »
660
Illa refert: « Pro posse geram quaecunque iubebis;
intendent in te mens, manus, os, oculi;
Contra stare tibi praesumet nemo meorum,
nam tua sunt melius, quam mea quae mea sunt. »
u. 654
665
Hinc simulat Machomes uultum solito grauiorem,
et, uelut e coelo uenerit, alta sonat.
Sic risum uitat et uerba mouentia risum,
ut stupeat quisquis antea nosset eum.
Sub terra Machomes cameram fieri sibi fecit,
670
in quam praeter eum nullus haberet iter.
Quam Machomem coniunx ideo fecisse putabat,
ut Domino posset uiuere liberius.
Sed uitulum niueum Machomes absconderat intus.
cuius erat potus Bacchus, et esca Ceres,
675
Qui sic doctus erat studio Machometis ut eius
se genibus flexis sterneret ante pedes;
Et persistebat in terra sicut adorans,
donet surgendi signa daret Machomes.
u. 669
680
Contigit ut fierent illic solemnia quaedam,
ad quae conuenit patria tota fere;
Per se magnates, per se plebs, et muliebris
a maribus sexus dissociatus erat.
Femineus sexus in uerbis semper abundat;
685
dixeris arcanum, uix reticere potest.
Sic uxor Machomis conuentu dixit in illo
quae celanda sibi crediderat Machomes.
Namque sui dum quaeque uiri laudes memoraret,
omnibus ipsa suum praeposuit Machomem,
690
Dicens: « In uestris quidquid laudabile constat
longe praecellit in Machomete meo.
Quin etiam, noua si qua Deus proponit agenda,
angelus ille meo nuntiat ante uiro;
Et, quia coniugii nos castus amor facit unum,
695
nulla putat Machomes non retegenda mihi.
Unde, fidem mihi si facitis secreta tenere
quae uobis dicam, mira futura loquar. »
Affirmant omnes se nulla prodere causa,
donec eis Machomes ipsaue praecipiat.
700
Tunc quidquid Machomes secretum dixerat illi
ipsa reuelat eis, ordine quaeque suo.
Omnes mirantur, omnes hanc esse beatam
dicunt, quod tanto sit sociata uiro.
u. 693
705
Finito festo, redeunt ad propria quique
atque domi referunt dicta uel acta foris;
Cumque referretur quorundam plurima uirtus,
uirtutum Machomis mentio maior erat;
Nec tamen ullus adhuc procerum secreta sciebat
710
quae dominabus erant credita de Machome.
Quae licet illarum fidei mandata fuissent,
una nocte tamen non tacuere uiris:
Scilicet arcanis Machomem coelestibus uti,
et uentura prius noscere quam ueniant;
715
Quod lex a Christo data dura nimis, moderanda
per Machomem, Domino praecipiente, foret;
Multaque praeterea quae supra diximus, aut quae
sunt retegenda suo tempore siue loco.
Mirantur proceres super his, secumque reuoluunt
720
quidnam portenti talia significent.
Hi dubitant fieri tot tantaque per Machometem;
hi dubitare putant de Machomete nefas.
Nam, dum respiciunt uirtutes anteriores,
coguntur per eas his quoque ferre fidem;
725
Ne uero quisquam remaneret pendulus ultra,
de se dicturus ille uocatus adest.
Excipiens illum summo conuentus honore
surgit, et in primo dat residere loco.
Tunc Machomes causam conuentus quaerit, et unus
730
quem commendabat lingua, genus, probitas,
Cygnea canities (quis enim praesumeret alter,
aut sciret tanto reddere uerba uiro?),
Hic igitur talis ac tantus, supplice uoce,
uultu demisso, sic reuerenter ait:
735
« O patriae custos! O spes! O gloria nostra!
nos omnes seruos noueris esse tuos,
Nec seruos durum qui te dominum patiamur,
sed quos more patris corripiendo foues.
Propterea quotiens audimus grandia de te,
740
quisque uelut proprio gaudet honore tuo.
Quae uero de te miranda modo referuntur,
extollunt coeli nomen ad alta tuum.
Nam si consiliis diuinis participaris
et Deus arbitrio tractat agenda tuo,
745
Angelus aut Deus es humano corpore tectus,
iam tibi diuinus exhibeatur honor!
Iam tibi donentur thymiamata, thura crementur,
ut te pacatum mundus habere queat! »
u. 736
750
Respondit Machomes: « Ne me iactare uiderer,
propositum fuerat ista silere mei;
Sed quae uult per me fieri diuina potestas,
per me non fieri criminis esse reor.
Ergo locus certus et terminus instituatur,
755
in quo conueniant cum populo proceres,
Ut referamus eis quae sit diuina uoluntas,
qualiter infirmis parcere prouideat.
Longinquas igitur percurrat epistola partes,
nuntia conuentus, temporis atque loci. »
760
Dictum laudatur; edictum mittitur; omnes
tam Machomi(s) nomen quam noua fama mouet.
Conuentu facto, Machomi(s) facundia captat
aures et mentes, gestibus, ore, manu;
Unde satis miror, si uel fuit unus in illis
765
qui Machomis uerbis nollet habere fidem.
Dixit quae supra iam me scripsisse recordor,
propter quod breuiter sunt memoranda mihi:
Quod Moyses redeat, Christo cedente, uetusque
ritus agatur item, lege cadente noua;
770
Quod sacramentum cesset baptismatis, et quod
circumcidendi mos iterum redeat;
Quod licite denas uxores ducere possit
unus, et una decem possit habere uiros.
Haec postquam dixit Machomes, et caetera quae se
775
dicere dicebat, praecipiente Deo,
« Ascendamus, » ait, « montem quem cernitis illic;
fortassis nobis coelica uerba sonent:
Sic etenim quondam Moyses de monte refertur
in tabulis legem dante tulisse Deo. »
780
Hic praetendebat Machomes uerissima, uerum
sub specie ueri decipiebat eos.
Nam prius occulte montem conscenderat ipsum
in quo mel multum lacque recondiderat.
Montis enim culmen, qua nescio foderat arte,
785
ut tuto liquidum quid retinere queat.
Mel igitur Machomes foueae commiserat uni,
altera lac tenuit dum Machomes uoluit:
Sic quoque cespitibus fouearum texerat ora,
ut nullus fossae possit habere notam.
790
Praeterea taurus, quem me memorasse recordor,
cuius erat potus Bacchus et esca Ceres,
Haud procul a foueis lactis mellisque latebat
leges confictas a Machomete gerens.
Huc igitur postquam Machomes, proceres populusque
795
uenerunt, Machomes quemque silere iubet.
Quo facto, quasi consilium Domini, manifestat
quid de mutandis legibus instituet;
Sed cum nonnullos super his dubitare uideret,
immo per paucos his adhibere fidem,
800
Sit ait: « A Domino deuote signa petamus
quae ualeant seruos certificare suos. »
Tunc, genibus flexis, sternentes corpora terrae,
ex desiderio cordis ad astra uolant;
Cumque rogata diu pietas diuina fuisset,
805
surgens, surgendum significat Machomes.
Post haec assumptis secum senioribus, illuc
ducit eos quo mel lacque recondiderat;
Erectis igitur oculis manibusque, refertur
ad Dominum tales exhibuisse preces.
810
u. 796
« O pater omnipotens qui uerbo cuncta creasti,
quique creata regis, cuncta mouens stabilis,
Qui de te genitum fecisti sumere carnem,
qui mundo uitam mortuus ipse dedit;
815
Quique nouae legis per eum mandata dedisti,
quae si quis seruet uiuere semper habet!
Sed quia iam senuit mundus, uix illa tenere
quis ualet; unde prope iam perit omnis homo;
Si placet ergo tibi legis mollire rigorem
820
(quod te facturum me docuit Gabriel),
Digneris praeter solitum mundo dare signum,
per quod noscat in hac te sibi parte pium. »
Sic prece finita, Machomes inquirere coepit,
nunc hunc, nunc illum dissimulando locum;
825
Post, tanquam casu, fossas diuertit ad illas
mel ubi lacque prius ipse recondiderat.
Porro cespitibus, nunc hinc, nunc inde, remotis,
altera fossarum mel dedit, altera lac,
Quo magis indicio pietas diuina placeret;
830
dulcia mel superat, lacte quid albius est?
Attamen ut dubius Machomes probat ore saporem;
post illum gustant ordine quique suo.
u. 818
Tunc extollentes uoces et corda manusque,
835
grates diuinis laudibus accumulant;
Et Machomes, lacrymis ficta pietate profusis
atque diu tonso pectore, sic loquitur:
« Ecce uidetis, » ait, « quanta dulcedine mundum
et mundi leges conditor orbis agat;
840
Melle figuratur quod legis amara recedant,
lacte quod ut genitos nos alat ipse suos. »
His dictis, rursus ita flesse refertur, ut omnes
illius exemplum mouerit ad lacrymas;
Tunc ait: « Oremus, ut sicut montis in alto
845
Christum discipulis iura dedisse liquet
Et sicut legem Moyses in monte recepit
quae fertur digito scripta fuisse Dei,
Sic quoque nos scripto dignetur certificare
qua genus humanum uiuere lege uelit. »
850
Quo facto, Machomes tanto clamore repleuit
aera, quod coelos intonuisse putes;
Tunc taurus quem nutrierat (quod iam memoraui),
qui iuxta gracili fune ligatus erat;
Exilit ad uocem Machometis, uincula rumpit
855
et domini pedibus stratus adorat eum.
Hic igitur leges cornu gestabat utroque
fictas et scriptas arte, manu Machomis.
Quo uiso, Machomes coepit simulare stuporem
ac si non alio tempore nosset eum.
860
Tunc propius plebs et proceres accedere iussi,
sollicite uitulum scriptaque prospiciunt.
Inueniunt illic ea quae confinxerat ille
astutus Machomes mente, dolo, manibus;
Ut sacramentum baptismi destituatur,
865
circumcidendi lege leuante caput;
Ut Christi carnis et sanguinis occidat usus
et redeant aries, hircus, ouis, uitulus;
Ut denas ducat uxores masculus unus,
et pereant casti foedera coniugii.
870
Plurima praeterea Machomes scripsisse refertur,
quae, mihi certa minus, duco tacenda magis;
Multaque multotiens non est replicare necesse,
quae scio saepe suis me meminisse locis.
Uerum quis poterit exponere sufficienter
875
quas laudes dederunt plebs proceresque Deo?
Uirtutes etiam Machometis ad astra leuabant,
quod sibi par hominum nullus in orbe foret;
Et, satis atque super tauri mirando decorem,
de coelo missum quisque putabat eum.
880
Hinc quam detulerat legis mandata probantes
obsequium spondent nutibus, ore, manu.
Exactis igitur solemniter octo diebus,
laetus et admirans ad sua quisque redit.
Taurus cum solo solus Machomete remansit;
885
at Machomes illum clausit ut ante fuit,
Et pascebat eum dum uixit ut ante solebat;
se tamen excepto nemo uidebat eum,
Cunque rogaretur Machomes quo taurus abisset,
per quem de coelo lex noua missa foret,
890
Ad superos illum Machomes dicebat abisse,
unde petisse prius ima docebat eum.
Credebant quidquid Machometis ab ore sonabat
ac si coelestis nuntius ille foret:
Credebant igitur quia taurus ad astra regressus
895
uirtutum numero consociatus erat:
Credebant Machomem terris ideo superesse,
ut praesit mundo cum Deus astra regat.
u. 882
His ita transactis, modico post tempore, cum iam
900
gens sua tuta satis sub Machomete foret,
Insurrexerunt in eos, gens effera, Persae
omnia uestantes igne, fame, gladio;
Namque querebantur Idumaeos fraude tenere
iuris Persarum praedia, castra, domos:
905
Quae nisi restituant, possessa minantur eorum
subiicienda modis omnibus exitio.
Talibus auditis, turbatur gens Idumaea,
et contra Persas bella tenere parant.
Attamen inter eos qui consilio meliores
910
esse uidebantur, corde uel ore graues,
Ante requirendum persuadent a Machomete
quam contra Persas tale quid incipiant.
Qui respoudit eos non posse resistere Persis,
credendum potius quod sibi iure petunt.
915
Tunc quidam iuuenes ingenti corde, lacertis
fortibus instructi spicula dirigere,
Muniri clypeis, etiam fugiendo sagittis
hostes Parthorum more ferire suos,
Sic aiunt Machomi: « Si sic dimittimus ista
920
quae repetunt Persae, tollere cuncta ualent:
Nam, uelut infirmos nos et pauidos reputantes,
a modicis tendent ad potiora manum;
Nostraque libertas periet; sic nostra manebunt
regis Persarum subdita colla iugo;
925
Sed Deus auertat ut uiui sic pereamus,
et nostrae gentis uiuat ad opprobrium!
Nam cur portamus pharetras, cur tela tenemus,
cur tegimur clypeis, spicula cur gerimus,
Si sic uxores, si sic sine sanguine terras,
930
si sic seruitio pignora cara damus?
Per gladios ueniant, sit eis transire per hastas;
mors gentem nostram uincere sola potest:
Si uinci tamen est ubi non animus superatur,
sed caro sola iacet, dum caput ense cadit. »
935
Omnes collaudant dictum, Machomemque precantur
ut contra Persas dux sit et auctor eis.
Opponit Machomes aetatis tempora longa,
uires consumptas corpore iam uetulo,
Se bello modicum uel nullum ferre iuuamen,
940
quin magis ut senior ipso iuuandus erit.
Praeterea coeli dicebat abesse fauorem,
quo sine nil uires, nil ualet ars hominum.
Ad quod dum, tamquam uicti, ratione silerent,
sic Machomi quemdam uerba dedisse ferunt:
945
« Quod Dominus noster Machomes excusat inire
praelia, ne iuuenes impediat senior:
Dicimus econtra iuuenum minus acta ualere
si non consilium dirigat illa senum;
Unde necesse reor ut sis quoque corpore praesens,
950
ut gens nostra tuum currat ad arbitrium.
Praeterea scimus te tot non esse dierum,
quin bene si sit opus arma mouere queas;
Scimus et audacem; melior te nemo fuisse
creditur, haec semper fama tui maneat;
955
Quodque negas coelum nobis ad bella mouere,
ob culpam nostri criminis esse reor;
Sed constat quoniam Deus est summae pietatis,
parcens peccanti si bene poeniteat:
Sic de flente Petro, sic de latrone beato,
960
sic de Ma(t)thaeo pagina sancta docet.
Hi peccauerunt grauiter, sed poenituerunt;
unde Dei pietas cuncta remisit eis:
Sic et nos culpas nostras punire parati,
omnia spondemus quae facienda doces;
965
Carnem tormentis quantislibet afficiemus,
extensis sursum mentibus et manibus.
Sic Niniuitarum non desperamus ad instar
placandam nobis, si qua sit ira Dei;
Si magis hircorum, taurorum uel uitulorum
970
uictima delectat, sacrificemus et haec;
Quod cum fecerimus, qua te ratione retardes
a seruis dominus, a genitis genitor?
Si placet, uxores, infantes, tota supellex
sit commissa tibi, cum pueris sedeas,
975
Des modo consilium, nos praelia sustineamus;
nos feriant hostes, nos feriamus eos;
Si superamus eos, laus sit tua; si superemur,
stultitiae nostrae deputet omnis homo! »
Hoc laudant omnes; Machomes plorasse refertur
980
quod sic quisque suum tendit ad interitum:
Attamen assensum faciens, se spondet iturum;
sicque datur pugnae terminus atque locus.
Dicitur hoc Persis; uerum nihilominus ipsi
insistunt, rapiunt, excruciant, perimunt.
985
Terminus aduenit, locus insinuatur, adesse
Persae non metuunt, hostis uterque ruit:
Pugnant, oppugnant telis, mucronibus, hastis;
sed socios Machomis bella premunt grauius.
Porro cernentes Idumaei se superari
990
a Persis bello, uiribus et numero.
Dimittunt Machomem, loculos aurumque ferentem,
quae natis reddat coniugibusque suis;
Ne, si forte patres perimantur siue mariti,
paupertas matres opprimat et pueros:
995
Dumque redit Machomes, quorumdam tempia Deorum
temporis antiqui cernit et intrat ea.
In quibus argentum, loculos aurumque reponens
quae sibi serranda gens sua tradiderat,
Exiit accludens et signans ostia post se,
1000
et sic ad dominas tendit, et ad pueros;
Tendit et ad reliquum uulgus, quod inutile bello
dimissum fuerat haud procul in casulis.
Eius enim gentis mos dicitur iste fuisse,
et fortassis adhuc istud enim faciunt,
1005
Ut, si quando procul uadunt ad bella gerenda,
ducant uel portent mobile quidquid habent.
Ergo, dum Machomes et uulgus inutile belli
stat procul, euentum nosse rei cupiens,
Astute Machomes cunctis blanditur, ut aetas,
1010
ut genus, ut sensus huius et huius erant,
Dicens: « O comites, uestri mihi cura relicta,
et iuuenum pietas, debilitasque senum,
Et fragilis sexus monet et mouet intima cordis,
usibus ut uestris commoda prouideam.
1015
Scitis quod nostris ad bella uolentibus ire
aduersus Persas ut facerent uetui;
Quod non fecissem, si non diuinitus illud
praescissem uetitum, praecipiente Deo;
Et quoniam uetitum diuinum praeterierunt,
1020
omnes, ut timeo, destruet ira Dei.
Sed uos insontes quid poenae promeruistis,
infans, mater, anus, uerna, puella, senex?
Ergo Deus uobis parcet; uestraeque puellae
et pueri thalami foedere conuenient;
1025
Taliter ut denas sibi copulet unus, et una,
si libeat, denos copulet ipsa sibi;
Nec tamen ille, Deo mandante, putetur adulter,
nec reputetur ob hoc criminis illa rea.
Cultor enim terrae, si multos seminet agros,
1030
messibus e multis horrea multa replet;
Sic et ager quando multis uersatur aratris,
si fecerat sterilis, fertilis efficitur.
Sic gignet multos multis e matribus ille;
illa uel ex uno semine concipiet:
1035
Nam si de tot erit natura frigidus unus,
alter erit calidus et sobolem faciet;
Sicque uolente Deo, sine fructu nulla manebit
nec sterilis metuet arboris illa rogum. »
Dum sic sermonem Machomes praetendit ad omnes,
1040
nuntius unus adest, solus et ipse malus;
Omnibus occisis, se clamat ab hostibus unum
esse reseruatum tanta referre mala.
Exoritur luctus; clamor tentoria replet;
plorantum ad coelos tollitur usque sonus.
1045
Uir, matrona sonat, pater, infans, sponsa, maritae;
flet genitor genitum, uernula flet Dominum.
Tunc Machomes inquit: « Deus hoc prouiderat esse,
non aliter decuit; parcite iam lacrymis;
Quin magis oremus omnes Domini pietatem,
1050
ut nos et nostros, cunctaque nostra regat,
Et quibus abstraxit solatia tanta uirorum
uobis uel loculos reddere sustineat!»
His dictis, procedit eos ad templa Deorum,
in quibus ipse prius abdiderat loculos.
1055
Tunc, uelut ignorans, girabat; denique, tanquam
munere diuino, repperit introitum.
Ingrediens reperit loculos, et signa quibusque
in loculis monstrant singula cuius erant.
Femina quaeque sui cognoscit signa mariti
1060
et recipit iuris quod patet esse sui.
Inde maritantur iuxta legem Machometis,
et uiuunt omnes eius ad arbitrium.
Plurima pax illic uiguit, Machomete uigente,
pacatis cunctis hostibus arte sua;
1065
Unde Deum Machomem reputabant, atque per illas
partes ipsius nomen erat celebre.
Transactis igitur in tanta pace diebus
qui uitae Machomis exstiterant spatium,
Mortuus est Machomes et praemia digna recepit,
1070
inferni poenas, ut tenet alma fides.
At sua gens credens quod spiritus eius ad astra
transisset, metuit subdere corpus humo.
Instituens igitur operis mirabilis archam,
intus eum posuit quammelius potuit.
1075
Nam, sicut fertur, ita uas pendere uidetur,
intra quod Machomis membra sepulta iacent,
Ut sine subiecto uideatur in aere pendens,
sed nec idem rapiat ulla catena super.
Ergo, si quaeras ab eis qua non cadat arte,
1080
fallentes Machomis uiribus hoc reputant.
Sed uas reuera circumdatur undique ferro,
quadrataeque domus sistitur in medio;
Et lapis est adamas per partes quattuor aedis,
mensura distans inde uel inde pari;
1085
Qui ui naturae ferrum sibi sic trahit aeque,
ut uas ex nulla cedere parte queat.
Sic igitur Machomem diuo uenerantur honore,
et uenerabuntur dum Deus ista sinet.
u. 1173
1090
Urbs ubi dicuntur Machometis membra sepulta,
non sine portento Mecha uocata fuit;
Nam Machomes immunditiae totius amator
moechiam docuit, moechus et ipse fuit.
Sic, ob praeteritos actus uel signa futura,
1095
multis imponi nomina saepe solent;
Sic est dicta Babel quod eam qui constitueba(n)t,
dum per eam uellent scandere summa poli,
His Deus indignans linguas confudit eorum,
ut linguam nemo nosceret alterius.
1100
Sic reor Aegyptus tenebrae sonat, obtenebrata
et ducis et populi corda futura docens.
Plenius hoc dicit Moyses, ego taedia uito;
tu Moysen, si uis caetera nosse, lege.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.
Scroll to Top