William of Conches: Glosae super Platonem (Excerpta)

« Incipientibus Thimaeum Platonis inquirendum est quae compositionis illius causa fuerit, et unde in eo agatur, et qualiter, etc., et cui parti philosophiae supponatur, et titulus. Causa uero compositionis huius operis talis fuit: cum inter omnes recte philosophantes iustitiam in conseruatione reipublicae principatum obtinere certum sit, circa illius inquisitionem maxima fuit eorum intentio. Quorum Trasymachus orator sic ipsam definiuit: Iustitia est quae plurimum prodest ei [suppleuimus ei ] qui plurimum potest, illud attendens quod propter conseruationem iustitiae ad illum qui plurimum potest gubernandae reipublicae transferuntur. Cuius definitione relata in scholis, Socrates ait: Non; imo iustitia est quae plurimum prodest ei qui minimum potest. Qui enim plurimum potest, se et sua sine omni iustitia conseruat; sed qui minimum, minime. Et quia tam perfectam de ea dederat sententiam, rogauerunt eum sui discipuli ut de illa tractatum componeret. Quorum satisfaciens uoluntati, de parte ipsius iustitiae, id est de positiua iustitia tractauit. Iustitia enim alia positiua, alia naturalis. Et est positiua quae ab hominibus inuenta, ut suspensio latronis, naturalis uero quae non est ab homine inuenta, ut parentum dilectio, et similia. Sed quoniam positiua iustitia circa instituta reipublicae maxime apparet, in tractatu de ea ad rempublicam se transtulit, ut circa eam iustitiam ostenderet. Sed quia in nulla republica perfectam potuit inuenire iustitiam quam in exemplum praetenderet, nouam secundum ueterem Atheniensium confinxit. Deinde Plato, eiusdem discipulus, cum decem uolumina de republica composuisset, uolens perficere quod magister suus praetermiserat, de naturali iustitia hoc opus composuit. Sed quoniam illa circa creationem mundi maxime apparet, ad illam se transfert. Unde possumus dicere quod materia huius libri est naturalis iustitia uel creatio mundi. De ea enim propter naturalem iustitiam agit. Agit hoc modo de tali materia: ostendendo efficientem, formalem, finalem, materialem causam mundi, deinde causam excogitationis animae, et modum et coniunctionem eius cum corpore, et potentias in eo exercet; postea creationem coelestis animalis, aerii, aquatilis, reptilis. Deinde agit de aetatibus hominis, de officio et utilitate membrorum eiusdem, ad ultimum de primordiali materia. Hac utilitate agit de tali materia, tali modo, ut, uisa potentia diuina et sapientia et bonitate in creatione rerum, timeamus tam potentem, ueneremur tam sapientem, diligamus tam benignum. Non uni tantum parti philosophiae supponitur, sed de pluribus aliquid in eo continetur. Quod ut melius intelligatur, partes philosophiae diuisione prodamus. Philosophia igitur eorum quae sunt et non uidentur, et eorum quae sunt et uidentur uera comprehensio. Huius duae sunt species: practica et theorica. Practicae uero sunt tres: ethica de instructione morum, ethos enim mos, ethonomica (sic) dispensatura, ethonomus enim est dispensator; politica, ciuilis, polis enim est ciuitas; haec docet qualiter respublica tractetur. Theoricae similiter sunt species tres: theologia, mathematica, physica; et est theologia de diuinis; theos enim est Deus, logos est ratio. Mathematica quadriuium continet, dicta mathematica, id est doctrinalis. Mathesis cum aspiratione est doctrina, sine ea est uanitas; et dicitur doctrinalis antonomastice, quia scilicet perfectior sit doctrina in quadriuio quam in caeteris artibus. In aliis enim sola uoce fit doctrina; in ista ut et uoce et oculis; ut enim dicitur ab ore regula, ostenditur sub oculis in figura. Mathematicae sunt quatuor species: arithmetica, musica, geometria, astronomia. Physica uero de naturis et complexionibus corporum est, physis enim est natura. Musicae sunt species tres: instrumentalis, mundana, humana. Instrumentalis tres: melica, metrica, rithmica. Melicae tres: diatonica, enarmonica, cromatica. De omnibus igitur artibus in hoc opere aliquid continetur; de practica in recapitulatione positiuae iustitiae; de theologia, ubi de efficiente, formali et finali causa mundi et de anima mundi loquitur; ubi uero de numeris et proportionibus, de mathematica; ubi uero de quatuor elementis et creatione animalium, et de primordiali materia, physicae. Titulus talis est: « Incipit Thimaeus Platonis, dictus a quodam discipulo suo. » Mos enim Platoni fuit intitulare uolumina a nominibus discipulorum; ut conferret honorem discipulo, ut et uitaret arrogantiam, et ut subtraheret aemulis occasionem reprehendendi. Uel Thimaeus dictus est quasi flos: thimio (sic) enim est floreo; quia in eo est flos philosophiae. Isocrates, etc. Thimaeus Platonis diu difficilis habitus est; non quia tam perfectus auctor aliquid obscure dixisset, sed quia lectores ignorabant artes quarum ex necessitate facit mentionem. Cum enim de creatione mundi ageret, de diuersis artibus mentionem facere oportuit, iuxta uniuscuiusque proprietates probationes inducendo. Est igitur ignoratus a Latinis usque ad tempus Osii papae, qui cum sciret in eo multa utilia nec fidei contraria contineri, rogauit Chalcidium archidiaconum suum, in utraque lingua peritum, ut de Graeco in Latinum illud transferret. Cuius auctoritati obediens primas partes illius transtulit. Sed quia ignorabat utrum placeret an non, misit ad illum ut de illis iudicaret, ut, si placerent, cum maiori audacia caetera aggrederetur. Et quoniam difficiles erant ad intelligendum, super illas commentum fecit, et cum parte translata et commento has litteras misit, quarum continentia haec est. In principio excusat se de ignorantia, postea captat eius beneuolentiam; deinde ostendit quare totum illum non transtulit, et quare super partem translatam commentum fecit.

« Descensus ad litteram talis est. Difficilis res erat transferre librum Platonis de Graeco in Latinum; sed uirtus tua et amicitia fecit eam mihi facilem. Sed ad hoc quidem aliquis posset dicere: Potestne uirtus hoc facere? Probat quidem . . . auctoritate Isocratis, sic dicens: Isocrates: Isocrates ille rhetor de quo in rhetorica legitur, in Exhortationibus suis, id est in eo libro sic uocato, laudans uirtutem, uirtus est habitus animi modo naturae rationi consentaneus, dixit « penes eam (uirtutem) consistere causam totius prosperitatis: » ex uirtute enim omnis prosperitas, quia, ut probat Boethius, omnia quae contingunt bonis bona sunt; quae uero malis mala sunt; et omnium bonorum, id est temporalium et aeternorum. Et cum haec diceret, addidit eam (uirtutem) solam esse quae redigeret ad possibilem facilitatem; id est faceret faciles res impossibiles, non natura sed usu. Et ne putaret aliquis eum mentitum esse subiungit praeclare, id est aperte et uere: Quid enim. Probat quod uirtuti res difficilis facilis est, remouendo a uirtute ea quae generant difficultatem. Haec sunt inuita incoeptio, impatientia laboris, et hoc est quod dicit: quid enim generosam magnanimitatem, id est uirtutem, et est periphrasis, aggredi, id est incipere, ac si diceret nihil honestum. Uel quid coeptum, id est incoeptum, fatiget, nihil scilicet. Antequam enim incipiat, prouidet an ad perficiendum sufficiat. Ut temperet se a labore. Sed quia quod caret alterna requie durabile non est, subiungit: tanquam uicta difficultatibus. Interpolare enim labores naturae est necessitas, sed uinci fragilitas. Eadem est. Probato quod uirtus faciat rem difficilem facilem, hoc idem de amicitia, quae quaedam uirtus est dicens: eadem est uis amicitiae quae et uirtutis est. Est amicitia uoluntas bonorum erga aliquem causa illius ipsius qui diligitur, cum eius pari uoluntate. Exponit qualiter sit eadem uis, et est par extricatio, id est expositio, rerum pene impossibilium, id est difficilium. Tricae sunt maculae retis: inde intricare dicitur inuoluere, extricare euoluere. Cum alter. Subiungit qualiter amicitia rem difficilem faciat facilem, scilicet cum alter ex amicis, inter duos enim ad minus est amicitia re ipsa. Religiose imperare est debita et honesta imperare et possibilia: adminiculentur, id est subueniant effectui complaciti operis, id est ad efficientiam operis utrique placiti. Alter uoto parendi, id est ex uoto et uoluntate obediendo. Ex uoto obedire est sine spe remunerationis, sine coactione timoris, sine coniunctione sanguinis obedire. Conceperas, etc. Huc usque excusauit se de arrogantia, modo captat beneuolentiam Osii eiusdem, per hoc quod utilem rem praeuideat. Conceperas animo, id est praeuideras; sed antequam ostendat quidem, ne uideretur mala conceptio, commendat Osium sic: Florente omnibus studiis humanitatis. Studium est uehemens applicatio animi ad aliquid agendum cum magna uoluntate. Sed studia alia sunt humanitatis, ut practicae, alia diuinitatis, ut theoricae. Sed cum iste in omnibus floreret, maxime in studiis humanitatis, quia humanus homo erat. Uel studia humana dicuntur omnia quae ab homine sciri possunt, in quibus omnibus iste florebat. Sed quia studium sine ingenio non sufficit, secundum illud Horatii: Ego nec studium sine diuite uena, nec rude quid possit uideo ingenium, addit et ingenium. Ingenium est naturalis uis ad aliquid cito intelligendum; unde dicitur ingenium quasi intus genitum. Sed quia ingeniorum alia sunt summa, alia minima, alia media, ad cumulum laudis addit excellenti. Deinde, commendato eo, ostendit quod conceperat dignam spem operis prouentu, id est operis Platonis de Graeco in Latinum prouenturi. Sed ne uideretur superflua haec translatio, addit intentati; nullus enim adhuc transtulerat. Et quanquam. Alio modo captat eiusdem beneuolentiam, scilicet remouendo ab ea arrogantiam. Continuo, hoc quod mihi iniunxisti melius quam ego posses facere. Et quanquam hoc ipse, id est hanc translationem posses facere facilius, quia doctor, commodius, quia maioris auctoritatis, tamen ei potius malueris iniungere, id est mihi, quem iudicares alterum te, id est quem ut te diligebas. Et tractum est a Tullio qui in libro amicitiae dicit: Amicus meus est alter ego. Sed, ne uideretur iniunxisse uel propter ignorantiam, uel propter indignationem, ait: credo propter admirabilem uerecundiam. Est enim quaedam uerecundia bona, quaedam mala. Mala est quando in bono frigidi malum quod fecimus confiteri uel dimittere erubescimus; bona est qua malum perpetrare erubescimus, et scientiae uel uirtuti quae in nobis sunt nos impares iudicamus. Possemne. Ad hoc quidem aliquis posset dicere: etsi iste imperasset, tamen ex arrogantia incoepisti cum te posses excusare; probat quod non posset, et hoc est: Oro te, o aliquis, uel, o Osi. Excusare munus, id est hoc officium, iniunctum mihi a te, quamuis res, id est translatio operis illius esset ardua, ego de quo ita senseras , quem te alterum iudicabas, ac si diceret: non. Et qui nunquam: probat quod non posset, argumento a minori, quia nec in aliqua parua re uoluntati illius unquam contradixerat, nedum in ista; et hoc est: et ego contradicerem huic tanto; ad quantitatem, quia multa magna uilia sunt, subiungit: et tam honesto desiderio qui nunquam . . . . id est officium ad te pertinens; officium id est congruus actus, quem iuxta mores et instituta ciuitatis, uel ex lege uel ex natura oportet nos adimplere. Nec etiam in solemnibus, id est communibus; Solon (sic) enim est commune; inde solemnia quasi festa communia dicuntur. Usitatis, id est quotidianis, in quibus amicus amico quasi in nugis contradicit saepe, sed in seriis nunquam. In quo. Diceret aliquis: et si ita non posses excusare, diceres te ignorare. Responsio: nolui quia putaretur callida simulatio scientiae. Quidam enim sic negantes callide simulant, et hoc est: in quo, id est in qua petitione declinatio, id est euitatio huius speciosi muneris excusatione ignorationis, id est excusando per ignorantiam, scilicet dicendo me ignorare futura esset, id est reputari posset callida simulatio scientiae. Itaque, etc. Non erat conueniens excusatio; parui, et maxime quia sciebam te, Deo uolente, hoc imperare, et hoc est: certus id munus, id est huius translationis officium, non iniungi mihi a te sine diuino instinctu, id est diuina uoluntate. Propterea, quia non erat causa excusationis, et quia non imperabas sine diuino instinctu, aggressus primas partes Thimaei Platonis alacriori mente de incoeptione, spe confirmatorie de perfectione, non solum transtuli, sed etiam partis eiusdem translatae, commentarium feci. Ut ait Priscianus super exercitationibus puerorum: comminisci est plura studio uel doctrina in mente habita in unum colligere. Unde commentum possit dici plurium studio uel doctrina in mente habitorum in unum collectio; et quia secundum hanc definitionem commentum possit dici quislibet liber, tamen non hodie uocamus commentum nisi alterius libri expositorium, quod differt a glosa. Commentum enim solum sententiam exsequens, de continuatione uel expositione litterae nihil agit. Glosa uero omnia illa exsequitur: unde dicitur glosa quasi lingua. Ita enim aperte debet exponere ac si lingua doctoris uideretur docere. Putans, etc. Hucusque excusauit se de arrogantia, reddiditque beneuolum illum laudando; deinde docilem, quod transtulit Thimaeum Platonis ostendendo. Modo ostendit quare super eas partes commentarium fecerit, scilicet quia per se ad intelligendum erant difficiles, et ita reddit attentum, dicens: feci commentarium et superflue, scilicet putans, etc. Est exemplum uel res recondita liber Platonis in Graeco, simulacrum uero eiusdem in Latino. Sed simulacrum est obscurius ipso exemplo, quia obscurior est cuiuslibet libri translatio quam eiusdem in prima lingua compositio. Causa uero, etc. Quare librum diuisit et non totum simul transtulit, ostendit: est operis prolixitas, et utrum placeret an non dubietas, et hoc est causa, » etc.

« Unus, duo, tres. Plato tractaturus de naturali iustitia, recapitulat ea quae dixerat de positiua iustitia, ut sit unus et continuus iustitiae tractatus, quod facit tali modo, introducendo quatuor personas, Socratem, Thimaeum, Hermocratem, Critiam, sub tali figmento. Cum esset id moris Atheniensium ut in festa die Palladis in domum alicuius philosophi conuenirent, ut ab eodem in aliquo instruerentur, confingit Thimaeum, Hermocratem et Critiam quartumque, cuius nomen hic reticet, die festo Palladis in domum Socratis conuenisse, et ab eodem in positiua iustitia instructos esse, finitoque tractatu, quaesitoque ab eis mutuo, id est tractatu de iustitia, promissoque, in crastinum uenit. Sed quartum de sociis non inueniens sic incoepit narrare, unus, duo, tres. Sed quaeritur cur Plato, quem constat nihil sine causa fecisse, cur librum suum a numeris incoepit; et si a numeris fuerit incipiendus, quare ab istis numeris potius (suppleuimus potius ) quam ab aliis, et quare tres numeros, nec plures posuit, et quare per cardinalia nomina, non ordinalia illos uocauit. Primo igitur, ut Pythagoricus, sciens maximam perfectionem in numeris esse, quippe cum nulla scilicet creatura sine numero possit existere, numerus tamen sine quolibet potest existere, ut perfectionem sui operis ostenderet, a perfectis scilicet numeris incoepit. Ab istis uero numeris idcirco quia sunt partes perfecti numeri, id est senarii. Perfectus est numerus cuius partes aggregatae reddent aequalem summam. Pars autem senarii secunda sunt tres, tertia duo, sexta unum, quae aggregata talem summam reddunt, id est sex. Propter ergo perfectionem, a partibus perfecti incoepit. Amplius inter hos numeros inueniuntur proportiones quae musicas reddunt consonantias. Inter duo enim et unum est dupla proportio – ex hac nascitur diapason; inter tres et unum sesquiquarta, ex qua diapente; inter quatuor et tres sesquitertia, ex qua diatessaron. Quia igitur de creatione rerum, quae concorditer, et proportionaliter facta est, tractare disposuerat, recte a numeris obtinentibus proportiones incoepit. Tres uero tantum numeros ponit, quia de tribus simplici modo, secundum auctoritatem Boetii, agit; de diuinis intellectualiter, de mathematicis doctrinaliter, de physicis naturaliter. Tractare de diuinis intellectualiter est, remota omni opinione, quidquid dicatur de diuinis certa ratione subiecta confirmare. De mathematicis doctrinaliter agere est de eis quae pertinent ad quadriuium sic tractare, ut quod regula dicitur sub oculis in figura ostendatur, ut in quadriuio agitur. De physicis uero naturaliter agere est de naturis corporum, subiecta physica ratione, tractare. Per cardinalia nomina illos uocat, non ordinalia, ne uni alium praeferre uideretur. Et haec sunt uerba Socratis in crastinum uenientis, nec omnes socios inuenientis: unus, duo, tres, o Thimaee, requiro quartum de numero uestro. Quartus ille Plato fuit, qui quasi ab opere se subtraxit dum non sibi, sed Thimaeo, propter praedictas rationes, illud attribuit. Qui hesterni, » etc.

« Est igitur Thimaeus de naturali iustitia tractatus ad creationem mundi circa quam maxime apparet se transferre. Ut eum perpetuitati . . . . . . quatuor illius causas, scilicet efficientem, formalem, finalem, materialem ostendit, ut ex talibus causis quoddam perpetuum posse creari manifestet. Est efficiens causa diuina essentia, formalis diuina sapientia, finalis diuina bonitas, materialis quatuor elementa. Quae, ut melius intelligantur, bimembrem proponit diuisionem, in cuius altero membro efficiens, formalis, finalis causa mundi continetur, in altero materialis et effectus. Quae diuisio talis est, quidquid est uel est carens generatione et semper est, uel habet generationem, nec semper est. Haec ut melius intelligamus, dicamus quid sit generatio, quid sit habere generationem, quid carere generatione, quid semper esse, nec semper esse. Generatio igitur, ut ait Boethius, in quinto super categorias, est ingressus in substantiam, id est principium existentiae; carere uero generatione est carere principio existentiae. Semper esse est sine praeterito et futuro existere; non semper esse est per temporales successiones transire. Caret ergo generatione et semper est, quod nunquam incoepit esse nec aliquid praeteritum nec futurum habet. Hoc conuenit diuinae essentiae: ea enim nec habuit principium existentiae, nec uices temporis. Haec est efficiens causa mundi, ipsa enim est omnium creatrix. Hoc idem conuenit diuinae sapientiae. Si enim Deus caret principio, nec potuit sine sapientia esse; idem est enim illi et esse, et sapientem esse. Ergo et eius sapientia caret principio. Semper uero est quia illi nihil praeteritum, nihil futurum est, sed omnia praesentia. Haec formalis causa a creatione mundi dicitur, quia iuxta eam mundum formauit. Ut enim fabricator, uolens aliquid fabricare, prius illud in mente disponit, postea quaesita materia, iuxta mentem suam operatur, sic creator, antequam aliquid crearet, illud in mente habuit, deinde opere illud adimpleuit. Haec eadem a Platone dicitur archetypus mundus: mundus, quia omnia continet quae in mundo sunt; archetypus, id est principalis forma. Archos (sic) enim est princeps, typos (sic) forma uel figura. Idem conuenit diuinae bonitati, ea enim caret principio et semper est praesens. Illa est finalis causa mundi, quia sola bonitate, ut in sequentibus apparebit, omnia creauit. Ita sub hoc membro, efficiens, formalis, finalis causa mundi continetur; sub alio uero materialis et effectus, et duo elementa; et quidquid ex eis est principium, habet essentiae et per successiones temporales uariantur, » etc

Nous ne croyons pas necessaire de pousser plus loin ces extraits. Nous ne donnerons plus qu un passage qui presente un interet particulier, puisqu' il y est question des idees. Il s' agit de cette phrase de Platon: « Sensilem mundum in quo omnia genera et quasi quidam fontes continentur animalium intelligibilium. « Et hic periphrasis archetypi mundi, id est diuinae sapientiae in qua continentur intelligibilia animalia. Mos fuit Platonis diuinam cognitionem de aliqua re nomine ipsius rei uocare, sed etiam differentiam adiungere intelligibilem. Unde diuinam cognitionem de homine uocat intelligibilem hominem, de lapide, intelligibilem uocat lapidem, quae eadem uocat ideas, id est formas. Ita enim ut cognouit res formauit. In diuina igitur mente, quae est archetypus mundus, genera intelligibilium animalium continentur, id est cognitiones de diuersis generibus animalium. Et quasi quidam fontes. Ut enim riuus est a fonte, sic omnia ab eis sunt quae sunt in diuina mente, si quidem uere in eo continentur. »

« Nec uero manus fuerunt ei necessariae cum nihil, etc., nec pedes, quia nullus motus ad quem pedes sint necessarii ei conuenit. Quod ut sit facilius, dicamus quod motus alius localis, alius non. Et est localis motus cum tota res modo in uno loco, modo in alio inuenitur. Sed localis motus species sunt septem: ante, retro, sursum, deorsum, dextrorsum, sinistrorsum, in circuitu. Ad hoc pedes sunt necessarii. Sed nullus istorum potest mundo conuenire, extra quem nullus locus est. Motus non localis, qui et rationalis dicitur, alius spiritualis, alius corporalis est; qui rationalis motus, corporalis motus in eodem loco est, id est habere partes aliter, simul in eo loco qui firmamento conuenit, quia pars illius modo est in Oriente, modo in occidente. Spiritualis uero motus animae est: mouentur enim ad intelligendum, etc. Ita rationalis motus conuenit animae et firmamento, spiritualis animae, et hoc est; nec pedes duxit ei necessarios, quoniam a nullo modo motus localis ei competebat ut expositum est, sed rationalis, id est in eodem loco, qui dicitur rationalis.