Library › Latin: Philosophy › Philosophia Mundi
William of Conches, a teacher associated with the schools of Chartres and Paris and one of the leading figures of the twelfth-century renaissance, wrote the Philosophia Mundi as a systematic account of the natural world. It opens by defining philosophy as the true understanding of things that exist and are not seen and things that exist and are seen, and proceeds from God and the world soul to the elements, the heavens, the atmosphere, the earth and man. The text here contains the first part of the work.
The Philosophia Mundi is a key text of the Chartrian interest in Plato’s Timaeus and in natural science, combining Christian theology with ancient physics and medicine. Some of its ideas, such as the identification of the world soul with the Holy Spirit, drew criticism, and William later rewrote the work as the Dragmaticon. It was widely read and copied, and it is a central document of the attempt by twelfth-century masters to explain the natural world through reason as well as through the authority of Scripture.
About this edition. The Latin text comes from The Latin Library, which publishes public-domain texts. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Philosophy
Philosophia Mundi
William of Conches · every word parsed
1
(1080 – c. 1154)
[PHILOSOPHIA MUNDI] (LIBER PRIMUS)
I. QUID SIT PHILOSOPHIA
Philosophia est eorum quae sunt et non uidentur, et eorum quae sunt et uidentur uera comprehensio.
5
II. QUAE SUNT ET NON UIDENTUR
Sunt et esse non uidentur incorporalia, sensus enim extra subiectam materiam nihil potest.
III. QUAE SUNT ET UIDENTUR
Sunt et esse uidentur corporalia, seu diuinum seu caducum habeant corpus. Corpora namque subiacent sensui. Cum igitur in cognitione utrorumque sit philosophia, de utrisque disseramus inchoantes ab eis quae sunt et non uidentur. Sunt autem haec creator, anima mundi, daemones, animae hominum.
IU. QUID SIT PERFECTE ALIQUID COGNOSCERE
10
Sed quoniam creator omnibus prior est (omnia enim ab ipso habent existere et ipse a nullo), ab ipso incipiamus. Sed quia dicunt sancti in hac uita non posse deum perfecte cognosci, quid sit perfecte aliquid cognoscere ostendamus, ut innotescat, quare creator in hac uita perfecte cognosci non possit.
Undecim sunt quae inquiruntur circa unamquamque rem: an sit, quid sit, quantum sit, ad quid sit, quale sit, quid agat, quid in ipsum agatur, ubi sit, qualiter in loco situm sit, quando sit, quid habeat. Perfecte ergo aliquid cognoscere est ista undecim de illo scire. Sed quamuis sciamus deum esse, quid sit, perfecte non comprehendimus; quantitas uero eiusdem, qui omnia implet, angustias nostri pectoris excedit; relationi illius explicandae humana sapientia deficit; qualitates illius non comprehendit; actionibus eius enarrandis infinitae linguae non sufficiunt; quid in ipsum agatur, non potentia agentis, sed permissio est uolentis; ubi sit, qui supra omnia, infra omnia totus et integer; qualiter in loco sit, qui localis non est; de tempore uero illius, qui ante omne tempus est; quid habet, qui omnia palmo continet, nullus perfecte explicare potest. Nec ergo illum omnino ignoramus, quem esse scimus, nec perfecte cognoscimus, de quo praedicta ignoramus.
U. QUIBUS RATIONIBUS PROBETUR QUOD DEUS SIT
Et quoniam diximus in hac uita sciri deum esse, rationes quibus etiam incredulis hoc possit probari aperiamus, scil. per mundi creationem et cotidianam dispositionem.
Cum enim mundus ex contrariis factus sit elementis (calidis, frigidis, humidis, siccis), uel natura operante uel casu uel aliquo artifice in compositione mundi illa coniuncta sunt. Sed proprium est naturae semper contrarium fugere et simile appetere, non ergo natura contraria elementa coniunxit.
15
Casu uero coniuncta non sunt. Si enim casus mundum operatus esset, quare domum uel aliquid tale quod leuius est, non faceret? Iterum: si casus mundum operatus esset, aliquae causae praecessissent mundum, quarum concursus operaretur illum. Est enim casus inopinatus euentus ex causis confluentibus. Cum ergo nihil praeter creatorem praecessit mundum, casu non est factus; igitur aliquo artifice. Artifex uero ille homo non fuit, ante enim mundus est factus quam homo. Deus ergo.
Per cotidianam uero dispositionem idem sic probatur: ea quae disponuntur, sapienter disponuntur; ergo aliqua sapientia; nihil enim sine sapientia sapienter disponitur. Est igitur sapientia, qua omnia disponuntur. Sapientia autem illa uel humana est uel diuina. Humana uero non est, quae res facit uiuere et loqui. Etsi namque humana sapientia formam hominis uel alterius animalis operatur, motum illi et uitam conferre non potest. Diuina ergo sapientia est, quae hoc agit. Sed omnis sapientia alicuius est sapientia. Est ergo, cuius est illa sapientia, nec idem est homo. Deus ergo.
Sic per cotidianam dispositionem peruenitur ad diuinam sapientiam, per sapientiam ad diuinam substantiam. Unde diuina sapientia dicitur signaculum et imago dei.
In hac diuinitate omnium conditrice et omnia gubernante dixerunt philosophi inesse potentiam operandi, sapientiam, uoluntatem. Si enim non potuit et nesciuit, quomodo tam pulcra fecit? Si iterum fecit et noluit, uel ignorans uel coactus hoc fecit. Sed quid ignoraret, qui etiam nouit cogitationes hominum? Quis cogeret illum, qui omnia potest? Est ergo in diuinitate potentia, sapientia, uoluntas, quas sancti tres personas uocant uocabula illa a uulgari propter affinitatem quandam transferentes, uocantes potentiam patrem, sapientiam filium, uoluntatem spiritum sanctum.
UI. QUARE POTENTIA DICATUR PATER
20
Potentia dicitur pater, quia omnia creat et paterno affectu disponit.
UII. QUARE SAPIENTIA FILIUS
Sapientia uero dicitur filius a patre ante saecula genitus et tamen illi coaeternus, quia ut filius temporaliter est a patre, ita sapientia aeternaliter et consubstantialiter a potentia.
UIII. QUARE FILIUS COAETERNUS A PATRE GENITUS
Sed quia diximus filium gigni a patre et tamen coaeternum illi esse, de illa genitura aliquid dicamus, illud ante orantes, ne illud quod inuenitur "Generationem eius quis enarrabit?" putetur nobis officere, illud enim dictum est non quia impossibile sit, sed quia difficile.
25
Pater ergo genuit filium, i.e. diuina potentia sapientiam, quando prouidit, qualiter res crearet et creatas disponeret. Et quia ante saecula hoc prouidit, ante saecula sapientiam, i.e. filium, genuit; et hoc ex se, non ex alio, quia neque alicuius doctrina neque usus experientia, sed ex propria natura hoc scire habuit. Ex quo autem fuit (si fas est dicere: de aeterno), ex eo hoc sciuit, nec fuit quin ista sciret. Si ergo aeternus est, et sapientia eius aeterna est. Sic igitur pater genuit filium coaeternum sibi et consubstantialem.
IX. QUARE UOLUNTAS SPIRITUS SANCTUS
Uoluntas uero diuina dicitur spiritus sanctus. Est autem proprie spiritus halitus, sed quia in spiritu et anhelitu saepe hominis uoluntas perpenditur (aliter enim spirat laetus, aliter iratus) diuinam uoluntatem translatiue uocauerunt spiritum, sed antonomasice sanctum.
X. QUARE SPIRITUS SANCTUS COAETERNUS AB UTROQUE PROCEDAT
Spiritus iste a patre et filio procedit, quia uoluntas diuina et bonitas inde, quod ita potens est et sapiens deus, effectu ostenditur. Nihil enim aliud est spiritum sanctum a patre et filio procedere quam diuinam uoluntatem ex potentia et sapientia usque ad creationem rerum et gubernationem extendere.
30
XI. DE COAETERNITATE HORUM
Haec bonitas et uoluntas patri coaeterna est et filio. Non enim fuit ita potens et sapiens, quod non esset bonus, quia idem est deo et esse et bonum esse. Et ante tempora uoluit quod fecit, nulla enim in eo est mutabilitas. Coaeterna est ergo praedictis uoluntas et bonitas.
Sed haec personarum trinitas est essentiae unitas. Una enim substantia est potentia diuina et sapientia et bonitas.
XII. QUARE QUAEDAM OPERA UNI DE PERSONIS ATTRIBUANTUR CUM UNA SINE ALIA NIHIL OPERATUR
Quae trinitas quamuis in omnibus cooperetur (numquam enim diuina potentia aliquid agit sine sapientia et uoluntate, nec sapientia sine potentia et uoluntate, nec uoluntas sine potentia et sapientia), tamen quaedam opera referuntur potentiae et sic patri, quaedam sapientiae et inde filio, quaedam uoluntati et ideo spiritui sancto. Attribuitur potentiae, i.e. patri, filii missio, quam tamen operata est sapientia et uoluntas.
35
XIII. QUARE FILIO ATTRIBUATUR INCARNATIO
Attribuitur sapientiae, i.e. filio, incarnatio, quam tamen operata est potentia et uoluntas; et merito sapientiae ascribitur, cum enim tam potens esset, quod de potestate diaboli humanum genus sola uoluntate eripere posset, maluit tamen diuinitatem coniungere humanitati, ut qui deum et hominem reconciliaret, in se quod hominis est et dei haberet. Si enim tantum deus esset, numquam diabolus in eum manus iniceret. Quippe quomodo seruus in filium potentis domini cognitum manum mitteret? Unde scriptum est: "Si cognouissent, numquam filium dei crucifixissent". Si iterum tantum homo esset, quomodo captiuus captiuum liberaret? "Omnes enim peccauerunt et egent gratia dei". Redemptor ergo noster deus fuit et homo et adhuc est, ut ex diuinitate saluare posset et ex humanitate latere diabolo, ut cum praeter ius et fas diabolus innocentem inuaderet, potestatem sibi commissam iuste amitteret.
XIU. QUARE SPIRITUI SANCTO PECCATORUM REMISSIO
Uoluntati uero et bonitati diuinae remissio peccatorum attribuitur, quia ex uoluntate et gratia condonat quod ex potentia et sapientia quam cito factum est punire posset. Sed quia, dum loquimur de diuinitate, angustias nostrae scientiae transgressi sumus, tacentes interim de ea ad reliqua transeamus, illud orantes ne, si aliquid quod scriptum non sit alibi, hic inueniatur, haeresis putetur; non enim quia scriptum non est, haeresis est, sed si contra fidem est.
In partitione superiori de eis quae sunt et non uidentur primum posuimus creatorem, deinde animam mundi. Finito ergo tractatu de creatore de anima mundi aliquid dicamus.
40
XU. DE ANIMA MUNDI
Anima ergo mundi secundum quosdam spiritus sanctus est. Diuina enim uoluntate et bonitate (quae spiritus sanctus est, ut praediximus) omnia uiuunt quae in mundo uiuunt. Alii dicunt animam mundi esse naturalem uigorem rebus insitum, quo quaedam uiuunt tantum, quaedam uiuunt et sentiunt, quaedam uiuunt et sentiunt et discernunt; nec est aliquid quod uiuat et sentiat et discernat, in quo ille naturalis uigor non sit. In homine ergo est illa et propria anima.
Si aliquis concludat: "Ergo in homine sunt duae animae", dicimus "Non", quia non dicimus animam mundi esse animam, sicut non dicimus caput mundi esse caput. Hanc dicit Plato ex diuidua et indiuidua substantia esse excogitatam et ex eadem natura et diuersa. Cuius expositionem si quis quaerat, in glossulis nostris super Platonem inueniet.
Tertium genus de eis quae sunt et non uidentur diximus daemones esse; de quibus tractare incipientes dicamus, quot illorum sunt ordines et quare uocati sint daemones.
XUI. DE DAEMONIBUS
45
Tres igitur daemonum ordines uoluit Plato esse, a superiori usque ad imum nihil sine rationali creatura esse affirmans.
XUII. QUID SIT COELESTE ANIMAL
Dicit enim in firmamento esse quoddam rationale animal quod ita definit: animal rationale, immortale, coeleste, impatibile (stellas uidelicet in firmamento, de quibus in loco suo dicemus, sunt enim de eis quae sunt et uidentur).
XUIII. QUID AETHEREUM ANIMAL
Deinde dixit esse in aethere quoddam genus inuisibilis animalis, i. e. a firmamento usque ad lunam, primum in ordine daemonum, quod ita definitur: animal rationale, immortale, impatibile, aethereum, cuius dicit esse officium soli diuinae contemplationi uacare et de eius contemplatione delectari.
50
XIX. QUID SIT AEREUM ANIMAL
In inferiori uero loco, scil. circa superiorem partem aeris, uicinam lunae, dicit aliud esse genus, cuius haec est definitio: animal aereum, rationale, immortale, patibile, diligentiam hominibus impertiens, cuius est secundum eundem officium deferre preces hominum deo et uoluntatem dei hominibus uel per somnia uel per signa uel per intimam aspirationem uel admonitionem, quod dicitur patibile, quia cum diligat bonos, congaudet illorum prosperitati, compatitur aduersitati.
XX. QUID HUMECTUM ANIMAL
Tertius ordo est in hac humecta parte aeris, quod ita definitur: animal humectum, rationale, immortale, patibile, cuius est officium humanitati inuidere, ex inuidia insidiari, quia unde descendit per superbiam, ascendit humanitas per humilitatem. Et est ita luxuriosum, quod aliquando commiscet se mulieribus et aliquos generat. Unde incubi dicuntur daemones qui sic concumbunt. Qui differunt ab aliis daemonibus in hoc, quod primi duo ordines dicuntur calodaemones, i. e. bonum scientes, calos enim bonum, daemon sciens; isti uero dicuntur cacodaemones, i. e. malum scientes, cacos enim malum est.
Ne abhorreas nomen, quod isti et illi dicuntur daemones quasi scientes, cum isti et illi angeli dicantur, unde dicitur bonus angelus et malus. Inferiorem partem mundi, i. e. terram, habitat animal rationale, mortale, i. e. homo, de quo in loco suo dicemus.
55
XXI. UTRUM CORPORA SINT UEL SPIRITUS
De praedictis daemonibus quaeritur, utrum corpora habeant, cum animalia sint et omne animal dicatur corpus, an sint spiritus ut ait propheta: "Qui facit angelos suos spiritus". Inde dicunt quidam quod corpora sint, sed ita subtilia, quod sensu percipi non possunt. Unde respectu nostrorum corporum, quae spissa et grossa sunt, spiritus dicuntur, quemadmodum aer, quamuis corpus sit, propter subtilitatem uocatur spiritus. Et hoc confirmant auctoritate beati Gregorii, qui in Moralibus de angelis loquens ait: "Comparatione quidem nostrorum corporum spiritus sunt, sed comparatione illius et incircumscripti spiritus corpora sunt dicenda". Hoc iterum probant auctoritate beati Augustini, qui in Enchiridion quoddam tale ponit capitulum: "Qualia corpora angeli habeant". Alii dicunt illos non esse corpora, sed spiritus. Sed qui ubique non sunt et de loco ad locum mouentur, comparatione summi spiritus, qui ubique totus et integer est, a beato Gregorio corpora dicti sunt. Nec inde sequitur, quod corpora sint, sicut est illud "Sapientia huius mundi stultitia est apud deum": non quia deus sapientiam huius mundi stultitiam reputet, sed quia ad comparationem diuinae sapientiae stultitia est. Nec tamen ideo sequitur, quod sit stultitia. De illo capitulo beati Augustini "Qualia corpora habeant angeli" dicunt beatum Augustinum loqui ibi de corporibus, quae assumunt, quando hominibus apparent, utrum uera sint corpora an non, nec tamen ideo dicit ea esse corpora.
Nos uero plus illorum sententiae accedimus, qui dicunt esse spiritus. Nec uideatur alicui inconueniens, quod Plato dicit duo genera esse calodaemonum cum diuina scriptura dicat nouem esse ordines angelorum. Plato enim diuisit ea secundum loca, sed diuina pagina iuxta officia. In duobus ergo illis generibus continentur nouem ordines et e conuerso.
Post tractatum de creatore et anima mundi et de daemonibus, restat tractare de anima hominis; sed quia de homine locuturi sumus, usque ad illum locum loqui de eius anima differamus, ut sit unus et continuus de homine tractatus.
XXII. DE ELEMENTIS
60
Hactenus de illis quae sunt et non uidentur nostra disseruit oratio; nunc ad ea quae sunt et uidentur stilus conuertatur. Sed antequam initium dicendi faciamus, petimus, ut si loquentes de uisibilibus, probabile et non necessarium dicamus, uel necessarium et non probabile, non inde uituperemur: ut philosophi enim necessarium, etsi non probabile ponimus, ut physici uero probabile, etsi non necessarium adiungimus. Sed illud uideatur, si aliqui probabilius inter modernos inde tractauerunt. Tractaturi igitur de eis quae sunt et uidentur, quia illa corpora sunt et omnia corpora ex elementis constant, ab elementis sumatur exordium, et ostendamus, quid sit elementum, quare IIII sint elementa nec pauciora, quod fuit chaos elementorum et qualiter solutum.
Elementum ergo, ut ait Constantinus in Pantegni, est simpla et minima pars alicuius corporis simpla ad qualitatem, minima ad quantitatem; cuius expositio talis est: elementum est pars simpla, i. e. cuius non sunt contrariae qualitates. Sed quia Uhoc totum uidenturU habere ossa et similia, ut remoueat illa, addit "minima", i. e. quae ita est pars alicuius, quod nihil est pars eiusdem. Unde litterae per simile dicuntur elementa, quia ita sunt partes syllabae, quod nihil est pars eiusdem. Uoluit autem iste Constantinus ex IIII elementis constare humores, ex humoribus partes tam omiomiras, i. e. consimiles ut est caro, ossa, quam organicas, i. e. officiales ut manus, pedes et similia, ex utrisque uero partibus humanum corpus constare. Ergo secundum eum nullum ex his IIII quae uidentur et a quibusdam elementa reputata sunt, elementum est, uidel. neque terra nec aqua nec aer nec ignis, nullum quippe eorum est simplum qualitate, minimum quantitate. Etenim in terra aliquid est calidi, aliquid frigidi, aliquid sicci, aliquid humidi. Quod quia patens est lippis et tonsoribus, probationem illius praetermittamus, neque enim aperte uera neque aperte falsa probanda sunt, sed de quibus aliqua dubitatio est.
Non est ergo simpla qualitate, minima quantitate, cum ex tam magnis partibus constet: quantae sunt IIII illius partes uel U zonae! Nec ergo elementum est. Similiter de aqua et aere et igne probari potest. Elementa ergo sunt simplae et minimae particulae, quibus haec IIII constant, quae uidemus. Quae elementa numquam uidentur, sed ratione diuisionis intelliguntur. Diuiditur enim, ut figuraliter dicatur, humanum corpus in organica, scil. in manus etc., organica uero in omiomira, i. e. consimilia, uidel. in particulas carnis et ossis etc., omiomira autem in humores, melancoliam etc., et humores in elementa, i. e. in simplas et minimas particulas. Cuius diuisionis pars actu, pars sola ratione et cogitatione, fieri potest, corpus enim humanum in membra, membra in omiomira actus diuidere potest, sed omiomira in humores, humores in elementa solus intellectus diuidit, quia ut ait Boetius in commentario super Porphyrium "uis est intellectus coniuncta disiungere, disiuncta coniungere".
Sed quaerat aliquis: "Ubi sunt elementa?" Nos uero dicimus: "In compositione humani corporis et aliorum sicut littera est in compositione syllabae, etsi non per se". Sed sunt quidam qui ut rustici nesciunt aliquid esse nisi sensu possint illud comprehendere, quia animalis homo non percipit quae spiritus sunt, cum sapienti plus sint inquirenda insensibilia quam sensibilia.
Cum ergo illae simplae et minimae particulae elementa sint quae est frigida et sicca, terra est; quae frigida et humida, aqua est; quae calida et humida, aer est; quae calida et sicca, ignis est. Cum igitur haec IIII quae uidentur ex illis composita sunt, illud in quo particulae frigidae et siccae dominantur, nomine illius elementi dicitur terra; in quo frigidae et humidae, aqua; in quo calidae et siccae, ignis. Si ergo illis digna uelimus imponere nomina, particulas praedictas dicamus "elementa", ista IIII quae uidentur "elementata".
65
Sunt quidam, qui neque Constantini scripta neque alterius physici umquam legerunt, ex superbia ab aliquo discere dedignantes, et ex arrogantia quae nesciunt confingentes. Ne nihil dicere uideantur, dicunt elementa esse proprietates istorum quae uidentur, calorem scil., siccitatem, frigiditatem et humorem. Sed istis physicam uelut in partem praedae detrahentibus reclamat eadem ore Platonis uocantis elementa materias, cum nullae qualitates materia alicuius esse possunt. Est etenim materia quod accepta forma transit in aliud. Reclamat item ore Ioannicii qui in Isagogis suis ait aliud esse elementa, aliud commistiones eorum, quae sunt calidae et siccae, et sic de aliis. Iterum reclamat ore Macrobii qui dicit: "Cum in singulis elementis essent diuersae qualitates, talem unicuique dedit, ut in eo cui inhaererent, et cognatam et similem reperirent, ut aqua cum terra frigiditatem, aer cum aqua humiditatem, ignis cum aere calorem". Uide ut dixit elementa non esse qualitates, sed qualitates esse in elementis! Si ergo quod alicui inest, diuersum est ab eo cui inest, non sunt qualitates elementa.
Sunt alii qui dicunt ista quae uidentur esse elementa comprobantes hoc auctoritate Iuuenalis qui de gulosis loquens ait: "Gustus per omnia elementa quaerunt", in terra scil. uenationes, in aqua pisces, in aere uolucres. Et quia ista sententia uera est nec auctoritati Constantini contraria, qualiter cum illa stare possit, exponamus: Constantinus igitur ut physicus de naturis corporum tractans simplices illorum et minimas particulas elementa quasi prima principia uocauit; philosophi uero de creatione mundi agentes, non de naturis singulorum corporum ista IIII quae uidentur elementa mundi dixerunt, quia ex istis constat et ista prima creata sunt, deinde ex eis ut elementis cetera omnia uel creata sunt uel creantur uel creabuntur, ut in sequentibus ostendetur. Nulla ergo inter hos contrarietas.
Sed dicunt contra: "Nullum istorum elementum est, quia nullum illorum est, quod ex IIII elementis factum non sit", quod probant sic: in terra aliquid de aqua est, quia aliquid humiditatis inde uidemus exire. In eadem est aliquid aeris, quod probat fumus inde euaporans, et aliquid caloris, quod tactu percipimus. Similiter de aliis probant. Hoc idem probant auctoritate Platonis qui ait: "Cum terra transeat in aquam et aqua in terram, quare magis dicatur terra quam aqua?" Nos uero dicimus contra in unoquoque illorum aliquid de aliis esse, nec tamen inde ea esse facta, quia non substantialiter, sed accidentaliter inest. Cum enim terra porosa sit et aquis circumdata, aliquid humoris aquae subintrat eam et aliquid aeris. Cum uero in medio mundi sit et ignis aequaliter ab ea ex omni parte distet, quid mirum si aliquid caloris inde recipiat? Insunt ergo ista terrae accidentaliter, non naturaliter neque ex eis constat. Similiter de aliis licet probare.
Sed quia breuitatem in hoc opere sectamur, quid in aliis de aliis sit et qualiter accidat eis, ingeniis aliorum inquirere dimittamus. Etenim principium a magistro, sed perfectio debet esse ab ingenio.
Quod iterum dicunt Platonem quaesisse, cur magis dicatur terra quam aqua, cum sic dissoluatur, sic intelligimus illum non loqui de elemento ibi, sed de parte elementi quae dissoluitur, numquam enim totum elementum dissoluitur. Dicit ergo id, quod dissoluitur, non esse terram, sed terreum i. e. partem terrae; sed quod remanet retinens proprietates terrae dicit terram et elementum. Sed de hoc deo annuente uitam satis dicemus.
70
Sunt ergo elementa corporum praedictae particulae, ut ait Constantinus. Sunt autem elementa mundi quae uidentur. De quibus huiusmodi tractatus habendus uidetur, quare unumquodque factum sit, quare IIII nec pauciora. Sed quia firmior est sententia quae auctoritate sapientis innititur, quid inde Plato senserit, ostendamus. "Diuini", inquit, "decoris ratio postulabat talem fieri mundum qui et uisum pateretur et tactum". Ac si diceret: "Cum deus sola bonitate, non indigentia, mundum creare disponeret, quippe qui perfectum bonum est, talem uoluit illum fieri, qui et uideretur et tangeretur, ut homo etiam oculis in rerum creatione et gubernatione diuinam potentiam et sapientiam et bonitatem percipiens potentiam timeret, sapientiam ueneraretur, bonitatem imitaretur". Deinde subiungit: "Constabat autem nihil posse uideri sine ignis beneficio neque tangi sine solido neque solidum esse sine terra". (Quomodo uisus sine igne esse non possit nec tangibile sine terra, loquentes de sensibus corporeis ostendemus). Postea addit: "ldcirco iecit deus quasi fundamenta ignem et terram. Sed quoniam in eis sunt contrarietates quippe terra est corpulenta, obtusa, immobilis, ignis acutus, subtilis, mobilis uidit deus sine medio ea iungi non posse et ideo inter ea medium creauit".
Et quia de coniunctione illorum fecimus mentionem, dicamus, quid sit commistio, quid coniunctio contrariorum. Commistio ergo contrariorum est, quando ex duobus ita fit unum, ut neutrum remaneat id quod ante fuerat, ut si calidissimum frigidissimo misceatur, fit tepidum neque calidissimo neque frigidissimo remanente. Coniunctio uero contrariorum est, quando ex duobus ita fit unum quod utrumque remanet quod antea fuerat. Sed hoc in contrariis, habentibus agentes qualitates, sine medio esse non potest; sunt autem agentes qualitates calor, frigiditas; sed quare, loquentes de homine dicemus.
Si enim unum alteri apponatur, repugnant dissoluitque unum aliud. Oportet ergo, ut subsistant, medium esse. Quodsi tale fuerit quod plus habeat se ad unum quam ad aliud, paulatim transibit in aliud, ad quod plus se habet et ita dissoluitur illa coniunctio, ut si inter calidissimum et frigidissimum aliquid ponatur plus se habens ad calidum quam ad frigidum transeunte illo in naturam calidi peribit frigidum et dissoluetur illa coniunctio. Sed si tale fuerit medium, quod aequaliter habeat se ad duo extrema non plus transiens in naturam unius quam alterius, coniunctionem illorum obseruabit.
Uolens ergo praedicta duo elementa non commisceri, sed coniungere, ut utrumque id quod est remaneret, medium inter illa creauit, non unum tantum, sed duo, scil. aquam et aera. Si enim solam aquam inter ea posuisset, cum pius ad terram quam ad ignem se haberet, habet enim commune cum terra corpulentiam, obtusitatem, cum igne mobilitatem, coniunctio illa non duraret. Similiter si solum aera, habet enim commune subtilitatem et mobilitatem cum igne, cum terra obtusitatem.
Sed dicet aliquis: "Etsi unum istorum non sufficeret, potuit deus facere aliud quod sufficeret". Sed dicimus nos non ponere terminum in diuina potentia, sed dicimus, de illis quae sunt nullum potuisse sufficere nec iuxta naturam rerum posse esse aliud quod sufficeret.
75
Sed quia iam ostendimus, quare unum ex istis solum non sufficeret, quare aliquid aliud esse non potest, aperiamus. Cum igitur inter aliqua duo sunt duae contrariae qualitates, quia binarius in duo aequa potest diuidi, potest esse aliquid quod unam proprietatem uniuscuiusque retinens in medio sufficiat, ut cum terra et aer duas contrarias habent qualitates (est enim terra frigida et sicca, aer calidus et humidus) aqua habens commune cum terra frigiditatem, cum aere humorem, inter illa sola sufficit. Similiter ignis et aqua contrarias habent qualitates, est quippe ignis calidus et siccus, aqua frigida et humida. Sed quia aer habet commune cum aqua humiditatem, cum igne calorem, inter utramque solus sufficit.
Si uero inter aliqua sint tres contrariae sicut nec ternarius in duo aequa potest diuidi, sic nec medium, quod aequaliter habeat se ad ea, potest inueniri, oportet enim quod de uno unam accipiat, de alio duas. Sic enim nec aliter in integra potest diuidi ternarius. Qualitas uero per media non diuiditur. Non ergo potest esse medium nisi participans una et duabus.
Iterum dicet: "Etsi secundum hanc sinzugiam trium qualitatum unum medium esse non potest, secundum illam, quae fit duabus qualitatibus illud habere potuerunt. Si enim inter ignem et aquam quae contrarias habent qualitates est aer qui participat una unius, una alterius, quare inter ignem et terram quae in sinzugia duarum qualitatum non habent omnino eas contrarias, unum medium quod utriusque unam accipiat, esse non potuit (est enim ignis calidus et siccus, terra frigida et sicca)? Nos uero dicimus nec secundum hanc medium fuisse necessarium, cum in aliquo conueniant, scil. in siccitate, nec esse potuit. Si enim aliquid tale medium esset quod ab utroque aliquid acciperet, uel acciperet ab igne calorem, a terra siccitatem et idem esset in hoc quod ignis; uel a terra frigiditatem, ab igne siccitatem et sic idem esset quod terra; uel ab igne calorem, a terra frigiditatem (praeter hos, ut opinor, nihil potest confingi); sed impossibile est aliquid esse calidum et frigidum.
Cum enim sint IIII elementa et IIII illorum qualitates, inde fiunt UI complexiones, quarum IIII quidem sunt possibiles, duae impossibiles. Sunt autem IIII possibiles: calidum et siccum, calidum et humidum, frigidum et humidum, frigidum et siccum; duae uero impossibiles sunt: calidum et frigidum, humidum et siccum. Duo ergo elementa creator in medio posuit, quia unum praedictis rationibus in medio sufficere non potuit.
Elementorum uero talis est dispositio, quod inferiorem locum obtinet terra, deinde aqua, postea aer, superiorem ignis. Si enim aliquid inferius terra esset, naturaliter grauis, ad illud tenderet (grauia enim naturaliter tendunt deorsum). Si uero aliquid supra ignem, ex leuitate ad illud tenderet et dissolui ab aliis quaereret. Iuxta terram posita est aqua, quia cum naturaliter grauis sit, etsi non quantum terra, secundum locum obtinere debuit. Deinde est aer qui, quia grauior est igne et leuior aqua, merito inter utrumque ponitur.
80
Et quoniam quid sit elementum docuimus et quot sint et quare plura non sint et causam ordinationis signauimus, de chao, i. e. elementorum confusione quae fuit in principio, dicamus communem sententiam proponentes, deinde eam improbantes, ad ultimum nostram rationem confirmantes.
Dicunt omnes fere elementa in prima creatione certa loca non obtinuisse, sed modo simul ascendere, modo simul descendere. Subiungunt etiam rationem, quare: ut creator uidel. ostenderet, nisi sua potentia et sapientia et bonitas res ordinaret, quanta rerum confusio foret. Deinde auctoritate Platonis hoc approbant qui in Timeo ait deum ex inordinata iactatione elementa redegisse in ordinem. Nos uero dicimus falsam esse sententiam quam proponunt, non conuenientem esse rationem quam inducunt nec bene esse intellectam auctoritatem quam praetendunt. Prius ergo probemus sententiam esse falsam, postea rationem non esse conuenientem, deinde auctoritatem non bene intellectam.
Dic ergo, quisquis hoc affirmas: Elementa tunc erant corpora uel non? Si corpora non erant, spiritus uel proprietates spiritus aut corporis erant. Sed neque spiritus neque aliqua proprietas materia esse potest, nec ergo elementa. Corpora igitur erant et loca obtinebant (omne enim corpus in aliquo loco est)? Si in loco erant, uel ubi nunc sunt uel alibi. Sed extra elementa nullus locus est. Erant ergo elementa ubi nunc sunt; etiam si sic non essent disposita ut nunc sunt, in his IIII locis erant. Aliquod ergo obtinebat inferiorem locum, aliquod superiorem, duo media loca. Si ergo, ut affirmas, simul descenderent inferius, cum aliis descenderent; sed non est, quo descenderent. Similiter, si ascenderent superius, cum aliis ascenderent, sed non erat, quo ascenderent. Nec ergo simul ascendebant nec simul descendebant. Falsa est ergo illorum sententia.
Inconueniens uero est ratio quam inducunt, scil. deum ad hoc fecisse, ut ostenderet, quanta rerum confusio foret, nisi bonitas eam ordinaret. Cui ostenderet? Angelo? Sed angelus ex natura et gratia diuinam uoluntatem cognoscit. Homini? Sed nondum erat homo. Et si, ut homini eam ostenderet facta esset, usque ad hominem seruaretur. Sed ante creationem hominis ordinata est. Inconueniens igitur haec est ratio.
Auctoritas uero Platonis non bene ab eis intellecta est. Cum enim dicit Plato deum ex inordinata iactatione elementa reduxisse in ordinem, non ideo dicit, quod umquam inordinate iactarentur. Quis enim locus ullus esset inordinationi deo cuncta disponente? Sed quia esset, nisi sic ut nunc sunt a deo ordinata essent (cum enim terra naturaliter tendat deorsum ignisque sursum, nisi inferiorem locum terra obtineret et ignis superiorem, haec semper quaereret inferiorem, hic superiorem et sic esset inordinata iactatio), hanc redegit creator in ordinem conferendo terrae locum inferiorem, igni superiorem, ut hic non haberet quo descenderet, nec haec quo ascenderet.
85
Ex inordinata igitur iactatione (non quae fuit, sed esse potuit) deus elementa redegit in ordinem, ueluti si monitu alicuius nostri amici aliquid quod contingeret nisi ipse moneret, fugiamus, dicimus "Iste liberauit nos ab hoc malo", non quia hoc malum primum fuisset et postea nos inde liberasset, sed quia nisi iste esset, nobis accidisset.
Fuerunt in prima creatione ubi nunc sunt, sed non qualia nunc sunt. Etenim terra omnino cooperta erat aquis, aqua uero spissior quam modo sit et ad magnam partem aeris eleuata; aer autem spissior quam modo sit et obscurior, quippe cum neque sol neque luna neque aliae stellae essent, quibus illuminaretur. Ignis similiter spissior erat quam modo sit.
Id uero quod terra erat aquis omnino cooperta nec aliquo lumine illustrata nec aedificiis distincta nec suis animalibus repleta; quod aqua et aer spissi et obscuri erant; quod in superioribus stellae non apparebant uocauerunt chaos, i. e. confusionem elementorum. Unde Moyses: "Terra erat inanis et uacua et tenebrae super faciem abyssi".
Hoc chaos sic et dissolutum: cum aqua usque ad maximam partem aeris esset eleuata, aer uero spissus et ignis similiter, in ea spissitudine aliquid terreae substantiae et aqueae inerat, quae ex calore ignis et siccitate coagulata et durata corpora stellarum uisibilia et lucida creauit. Quod uero in compositione stellarum et de inferioribus et de superioribus elementis aliquid sit dominante tamen superiori, ex hoc potest probari quod uisibilia sunt et splendida et mobilia. Quod enim uisibilia sunt, ex uisibili uel inuisibili habent. At ex inuisibili nihil potest esse uisibile, unde Lucretius: "Ex insensibili ne credas sensile nasci" et Macrobius: "Omnis qualitas geminata crescit, numquam contrarium operatur". Non ergo ex igne uel aere habent, quod uisibilia sunt, haec quippe sunt inuisibilia; ex uisibili ergo, i. e. a terra et aqua. Similiter quod splendida sunt et mobilia ex obscuro et immobili non habent, ergo ex splendido et mobili, scil. ex aere et igne. Facta sunt ergo ex IIII elementis, sed de inferioribus dominatur in eis aqua, de superioribus ignis, et hoc ex effectu probari potest, quod calorem terris conferunt, ad nutrimentum sui humorem attrahunt. Similia namque congaudent similibus.
Hic subiciet aliquis: "Cum in aere sit humor spissior quam esset in igne, et calor, etsi non tantus, quare in aere corpora stellarum facta non sunt?" Nos uero dicimus quod, quamuis aer sit calidus, est tamen et humidus, non ergo potuit desiccando spissare et sic corpus lucidum et uisibile creare. Ueluti si argilla supponatur igni, spissatur saepe et uertitur in lapideam substantiam; sin autem supponatur alicui calido et humido, sicut aquae bullienti ita quod ab illo solo recipiat calorem, non spissabitur.
90
Uel secundum Constantinum: Cum sint ista IIII et in unoquoque duae qualitates, unam habent singularem ex se, aliam ab alio. Ignis ex se calidus est, siccus a terra; aer humidus ex se, calidus ex igne; aqua humida est ex aere, sed frigida ex se; terra uero est ex se sicca, sed ex aqua est frigida. Quod uero in unoquoque est ex se, plus in eo praeualet quam quod ex alio est. Cum ergo in aere humiditas sit ex se, calor ex alio quia ex igne, ergo praeualuit in eo humiditas nec potuit desiccando corpora stellarum creare.
Iterum, quod maius est: Non fuit uoluntas creatoris stellas in aere esse. Cum enim uicinus sit terrae, si in eo stellae essent, ex uicinitate terram incenderent nec aliquid in ea uiuere posset.
Corporibus stellarum sic creatis, quia igneae sunt naturae, ceperunt mouere se et ex motu aera subditum calefacere. Sed mediante aere aqua calefacta est et ex aqua calefacta diuersa genera animalium creata sunt. Quorum quaedam, quae plus habuerunt superiorum elementorum, aues sunt; unde aues modo sunt in aere ex leuitate superiorum, modo descendunt in terram ex grauedine inferiorum. Alia uero, quae plus habuerunt aquae, pisces sunt; unde in hoc solo elemento nec in alio possunt uiuere. Sic ergo pisces et aues ex aqua facti sunt, unde scriptum est: "Magnae deus potentiae, qui ex aquis ortum genus partim remittis gurgiti, partim leuas in aera".
Istis sic creatis ex aqua effectu superiorum, ubi tenuior fuit aqua ex calore et creatione praedictorum desiccata, apparuerunt in terra quasi quaedam maculae, in quibus habitant homines et alia quaedam animalia. Sed cum terra ex superposita aqua esset lutosa, ex calore bulliens, creauit ex se diuersa genera animalium, et si in aliqua parte plus abundauerit ignis, colerica nata sunt ut leo; si terra, melancolica ut bos et asinus; si uero aqua, flegmatici ut porci. Ex quadam uero parte, in qua elementa aequaliter conuenerunt, humanum corpus factum est, et hoc est quod diuina pagina dicit, "Deum fecisse hominem ex limo terrae". Non enim credendum est animam, quae spiritus est et leuis et munda, ex luto factam esse, sed a deo homini collatam, unde ait scriptura: "Formauit deus hominem ex limo terrae et inspirauit in faciem eius spiraculum uitae". Unde, cum diuersa animalia melancolica creata sunt et infinita flegmatica et colerica, unus solus homo creatus est, quia (ut ait Boetius in Arithmetica) "omnis aequalitas pauca est et finita, inaequalitas numerosa et multiplex". Sed quoniam quod est proximum aequalitati, etsi minus tamen aliquanto temperatum, ex uicino limo terrae corpus mulieris esse creatum uerisimile est, et ideo nec penitus idem est quod homo nec penitus diuersa ab homine nec ita temperata ut homo, quia calidissima frigidior est frigidissimo uiro, et hoc est quod diuina pagina dicit, "deum fecisse mulierem ex latere Adae". Non enim ad litteram credendum est deum excostasse primum hominem.
Sed dicet aliquis eadem ratione plures homines et feminas tunc posse creari et adhuc posse. Nos dicimus uerum esse, si diuina uoluntas esset, quia ut aliquid sit natura operante, necesse est diuinam uoluntatem praecedere.
95
Iterum dicet hoc esse diuinae potestati derogare sic esse hominem factum esse dicere. Quibus respondemus e contrario, idem ei conferre, quia ei attribuimus et talem rebus naturam dedisse et sic per naturam operantem corpus humanum creasse. Nam in quo diuinae scripturae contrarii sumus, si quid in illa dictum est esse factum, qualiter factum sit, explicemus? Si enim modo unus sapiens dicat aliquid esse factum et non explicet qualiter, alter uero dicat hoc idem et exponat quae in hoc contrarietas? Sed quoniam ipsi nesciunt uires naturae, ut ignorantiae suae omnes socios habeant, nolunt aliquem eas inquirere, sed ut rusticos nos credere nec rationem quaerere, ut iam impleatur illud propheticum: "Erit sacerdos sicut populus".
Nos autem dicimus in omnibus rationem esse quaerendam, si potest inueniri. Sin autem alicui deficiat quod diuina pagina affirmat, sancto spiritui et fidei esse mandandum. Non enim ait Moyses: "Si agnus non potest comedi, statim igne comburatur", sed "Prius conuocet uicinum, qui coniunctus est domui suae. Et si nec ita sufficiant ad esum agni, tunc demum igne comburatur", quia cum de diuinitate aliquid quaerimus, si ad illud comprehendendum non sufficimus, uicinum domui nostrae coniunctum conuocemus, i. e. manentem in eadem fide catholica inquiramus. Sin autem neque nos neque ille ad id comprehendendum sufficiamus, tunc igne fidei illud comburamus. Sed isti multos habentes uicinos domui suae coniunctos ex superbia nolunt aliquem conuocare maluntque nescire quam ab alio quaerere, et si inquirentem aliquem sciant, illum esse haereticum clamant plus de suo capucio praesumentes quam sapientiae suae confidentes. Sed quaeso, ne habitui credas, iam enim in eis impletum est quod ait Satiricus: "Fronti nulla fides, quis enim non uicus abundat tristibus obscaenis?", et iterum: "Rarus sermo illis et magna libido tacendi".
Et quoniam de prima creatione rerum fecimus mentionem quam diuersis temporibus diuersi diuersis rationibus dicunt esse factam, doceamus, qui in quo tempore et quibus rationibus hoc dicant.
Hebraei igitur et Latini dicunt in uere principium mundi fuisse, unde Uirgilius loquens de diebus ueris ait: "Non alios crediderim prima origine mundi illuxisse dies aliumue habuisse tenorem", deinde subiungit: "Uer illud erat, uer agebat". Horum ratio talis est: Quidquid oritur, aequalitate proportionum creari. Sed nullum tempus praeter uer temperatum est, in uere ergo nec in alio tempore anni creatio rerum facta est.
Aegyptii uero dicunt in Iulio factam esse mundi creationem, quos secutus Macrobius dicit in natali die mundi Cancrum gestasse Lunam, Leonem Solem. Quorum haec est ratio: In prima creatione tantum fuisse humorem, quod terra erat cooperta aquis tantusque humor sine maximo calore non potuit temperari. Ergo in tempore anni, in quo est maximus calor, i. e. in aestate, facta est mundi creatio.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.