Library › Latin: Early Christian Writings › De Virginitate
Aldhelm (c. 639–709), abbot of Malmesbury and bishop of Sherborne, composed his praise of virginity twice, first in prose for the nuns of Barking and then as a poem in hexameters; this text contains both. The prose work opens with a list of chapters: the greeting, the examples of athletes in the arena, the bees as a model of study, chastity and communal discipline, the superiority of virginity over the other virtues without condemning marriage, and so on. A long series of male and female virgin saints from scripture and church history follows, and the work closes with warnings against luxurious dress, drawing on Cyprian.
The prose De virginitate is the most ambitious example of the elaborate ‘hermeneutic’ style of Anglo-Latin prose, full of rare words and long periods, and it was widely studied and glossed in Anglo-Saxon England. Together with the verse version it formed a classic ‘twin work’ (opus geminatum). It is valuable evidence for the learning of the double monasteries and for the ideals of religious women in the early English Church.
About this edition. The Latin text comes from the digital Monumenta Germaniae Historica of the MGH and the Bavarian State Library, Munich (edition: Ehwald, Rudolf, Weidmann, Berlin 1919), through Corpus Corporum (University of Zurich). The MGH and the Bavarian State Library claim no rights in the text itself; their annotations are licensed CC BY 4.0. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
De Virginitate
Aldhelm, Saint · Aldhelmvs de Virginitate. (prosa.), part 1 · every word parsed
1
[Incipiunt capitula libri sequentis de uirginitate. I. Salutatio et prologi praefatio. – II. De gymnicorum exemplis, qui in agone circensi uictoriae palmam promerentur. – III. Quod haec gymnasii disciplina et theatralis comparatio in ecelesia spiritaliter exerceatur. – IU. Paradigma de apum solertia sumptum, quo scriptorum studia regulariter aequiperentur. – U. Quod apum castimonia uirginalis pudicitiae typum portenderit. – UI. De conglutinata apum concordia et spontaneo subditarum famulatu, quibus regularis coenobiorum disciplina comparatur. – UII.
Quod uirginale priuilegium ceterarum uirtutum arcem obtineat numerosaque spiritalium charismatum merita praecellat. – UIII. Quod sanctae uirginitatis praeconia ita immensis rumoribus extollantur, ut tamen concessae iugalitatis consortia minime condemnentur. – IX. Quod dispar uirginitatis et iugalitatis comparatio de diuersis creaturarum qualitatibus assumpta ‹sit›. – X. Quod interdum inferioris uitae gradus superiorem otio torpentem anticipet id est tepidae uirginitatis ignauia continentium castimoniae cedat. –- XI.
Quod superbiae typus, turgidae et inflatae uirginitatis grassator, licet ultimus in catalogo uitiorum ponatur, tamen primatum sibi ceterarum uindicet passionum. – XII. De octo principalium uitiorum ducibus, quibus ceteri scelerum satellites subsequuntur. – XIII. De minori uitiorum caterua tyrannicae potestati subiecta, quae in collationibus Cassiani et moralibus beati Gregorii liquido clarescunt. – XIU. Quod nonnulli ab ipsis infantiae cunabulis sacrae uiriginitatis propositum fine tenus legitime seruantes reliquos coniugatos et continentes meritorum priuilegio praecellant. – XU.
Quod nemo corporalis pudicitiae castimonia fretus perfecte sine ceteris uirtutum gradibus glorietur. – XUI. Quod uera humilitatis tutella uera uirginitatis cautella existat. – XUII. De duplici ac dispari uirginitatis et iugalitatis differentia. – XUIII. Quod angelicae uitae castimonia a uirginibus per uim iam quodammodo praelibetur. – XIX. De tripertita humani generis distantia. – XX. Exemplum uirginitatis ab Helia et Heliseo siue Hieremia sumptum. – XXI.
5
Quod Daniel et tres pueri apud Chaldeos uirginitatis gratia floruerint. – XXII. Quod forma uirginitatis facilius in neutericis quam in ueteribus inueniri ualeat. – XXIII. Quod Iohannes baptista et euangelista infulis pudicitiae coronarentur et sententia Thomae. – XXIU. Quod Paulus apostolus simulque Lucas, euangelii tetrarcha, incorrupti pudicorum coetibus copulentur. – XXU. Quod Clemens, successor Petri, et Siluester pontifex integritatis gloria insignes haberentur. – XXUI.
Quod Ambrosius apud Mediolanum et Martinus apud Toro‹no›s pro incontaminata uirginitate innumeris signorum uirtutibus effulserint. – XXUII. Quod Gregorius Nazanzenus nec non et Basilius in Cappadocia simulque et Felix ob pudicitiae preconium claruerint. – XXUIII. Qualiter Antonius heremita et Paulus anachorita propter indefessam uitae puritatem apud Aegyptum celebri fama uulgarentur. – XXIX. Quod Hilarion et Iohannes solitariam ducentes uitam multis miraculorum signis crebrescerent. – XXX.
Quod Amos, Nitriae habitator, et Benedictus, monachorum praeceptor, pudicitiae ornamentis praediti floruerint. – XXXI. Quod uirtus nulla occasione ultroneam sibi debe‹a›t mortem inferre, nisi quando pudicitia periclitetur, et de Malchi facto. – XXXII. Quod Narcisus pontifex ‹et› Athanasius, praesul Alexandrinus, ob integritatis gloriam celebres haberentur. – XXXIII. Quod Babyllus, uenerandus antistes, cum tribus alumnis martyrii mitra coronaretur. – XXXIU. Qualiter beatus Cosmas et Damianus districta seueritate tortorum torquerentur. – XXXU.
Quomodo sanctus Chrysantus et Daria, uirgo uestalis, ob pudicitiae meritum martyrizauerint. XXXUI. Quod beatus Iulianus apud Antiochiam et uirginitatis flore fronduerit et martyrii purpura rubuerit. – XXXUII. Quod sanctus Amos, primus Nitriae habitator, signis et prodigiis coruscantibus claruerit. – XXXUIII. Quod beatae memoriae Apollonius apud Thebaidam in primordio pubertatis theoricam exercuerit uitam. – XXXIX. Quod Hieronymus presbiter tam integritatis pudicitia praeditus quam interpretationis gratia decoratus limpidum scripturae iubar orthodoxis exhibuerit ecclesiis. – XL.
(XXXIX.) Exempla de feminino sexu adsumpta : primitus de beata Dei genetrice et Caecilia uirgine. – XLI. (XL.) Quod sancta Agatha pro uirginitate seruata diuersa tormentorum genera pertulerit. – XLII. (XLI.) Quod beata Lucia apud Siracusas propter pudicitiam martyrizaretur. – XLIII. (XLII.) Quod Iustina, Dei uirgo, castitatis gratia magorum necromantias uicerit et passionis palma triumphauerit. – XLIU. (XLIII.) Quod sancta Eugenia ob integritatis castimoniam conseruandam sub tonsura uirili militonum Christi cateruis adscisceretur. – XLU.
10
(XLIU.) Quod sancta Agnes in scammate martyrum legitime decertans purpureo cruoris murice rubuerit. – XLUI. (XLU.) Quod Tecla et Eulalia post uirginale brauium feliciter martyrio coronarentur. – XLUII. (XLUI.) Quomodo Scolasticam in Italia, Dorotheam in Cessaria simulque Christinam pudicitiae preconia celebrarent. – XLUIII. (XLUII.) Qualiter Constantina, Constantini imperatoris filia, innumeras uirginum cateruas ad praecelsum puritatis fastigium erexerit. – XLIX. (XLUIII.) Quod Eustochiae et Demetriadis rumor ob castimoniae coronam creber et celeber apud Europam haberetur. – L.
(XLIX.) De horrenda trium germanarum uexatione Chionae et Hirenis atque Agapae, quas Dioclitianus imperator tortoribus torrendas tradidit. – LI. (L.) De duabus uirginibus, Rufina et Secunda, qualiter in agonia passionis martyrizando triumphauerint. – LII. (LI.) Quomodo sacratissimae Christi tirunculae, Anatolia et Uictoria, roseo cruoris ostro rorantes constanter Romae martyrizauerint. – LIII. (LII.) Quod Ioseph ac Dauid nec non et Samson, antequam conubii nexibus nodarentur, praecipuo uirtutum praeconio claruerint. – LIU.
(LIII.) Quod per Abel passio Redemptoris nostri, per Melchisedech autem superni pontificatus infula praefiguretur. – LU. (LIU.) Quod sacra uirginitas non ornamentis corporalibus, sed spiritalibus oporteat gloriari. – LUI. (LU.) Quid beatus Cyprianus de uirginibus, quae saeculariter comuntur, depromserit. – LUII. (LUI.) Quod Iudith Holofernem, Assyriorum principem, crepundiis corporalibus captum obtruncauerit. – LUIII. (LUII.) De habitu indisciplinatorum; quod uirginitatis castimonia plus in arbitrio mentis quam carnis consistat. – LIX.
(LUIII.) Apologitica excusatio dilati codicelli. – LX. (LIX.) Quod uirginitatis praeconium, sicut in presenti opusculo rethoricis relatibus digestum est, ita in futuro opere metricis carminibus expolietur.] REUERENTISSIMIS CHRISTI UIRGINIBUS OMNIQUE DEUOTAE GERMANITATIS AFFECTU UENERANDIS ET NON SOLUM CORPORALIS PUDICITIAE PRAECONIO CELEBRANDIS, QUOD PLURIMORUM EST, UERUM ETIAM SPIRITALIS CASTIMONIAE GRATIA GLORIFICANDIS, QUOD PAUCORUM EST, HILDILITHAE, REGULARIS DISCIPLINAE ET MONASTICAE CONUERSATIONIS MAGISTRAE, SIMULQUE IUSTINAE AC CUTHBURGAE NEC NON OSBURGAE.
CONTRIBULIBUS NECESSITUDINUM NEXIBUS CONGLUTINATAE, ALDGITHAE AC SCOLASTICAE, HIDBURGAE ET BERNGITHAE, EULALIAE AC TECLAE, RUMORE SANCTITATIS CONCORDITER ECCLESIAM ORNANTIBUS, ALDHELMUS, SEGNIS CHRISTI CRUCICOLA ET SUPPLEX ECCLESIAE BERNACULYS, OPTABILEM PERPETUAE PROSPERITATIS SALUTEM. I. IAMDUDUM ad pontificale proficiscens conciliabulum fraternis sodalium cateruis comitatus almitatis uestrae scripta meae mediocritati allata satis libenter suscipiens erectis ad aethera palmis immensas Christo pro sospitate uestra gratulabundus impendere grates curaui; quo stilo non solum ecclesiastica promissorum uotorum foedera, quae fida pollicitatione spopondistis, ubertim claruerunt, uerum etiam melliflua diuinarum studia scripturarum sagacissima sermonum serie patuerunt.
15
II. CUMQUE singulos epistolarum textus recitans pernicibus pupillarum obtutibus specularer atque naturali quadam, ut mihi insitum fertur, latentium rerum curiositate contemplarer uberrimamque uerborum facundiam ac uirginalem urbanitatis disertitudinem magnopere admirarer, en, inquam, ineffabili gratulatur tripudio ille superi regnator Olimpi et rector caeli, cum taliter catholicas Christi bernaculas, immo adoptiuas regenerantis gratiae filias ex fecundo ecclesiasticae conceptionis utero spiritalis uerbi semine progenitas per maternam uiderit sollicitudinem diuinis dogmatibus erudiri ac uelut sagaces gimnosofistas sub peritissimo quodam agonitheta palestricis disciplinis et gimnicis artibus in gimnasio exerceri, qui laboriosi certaminis coronam et olimpiaci agonis triumphum difficillimis propriae exercitationis uiribus nauiter nanciscuntur, ita dumtaxat, ut alius strenua anthletarum luctamina cum aemulo sinuosis laterum flexibus desudans in meditullio scammatis flagrante delibutus lubrici liquoris nardo solerter exercere studeat; alius iaculorum catapultas et sagittarum spicula de obstrusis faretrae latibulis depromens, non ut passiuos oculorum obtutus libere per aethera relaxet, sed ut certos pupillarum conspectus demonstret, pando strepente arcu et neruo stridente ad destinatum indeclinabiliter dirigit locum; alius anhelantium in stadio cursorum plantis fidens pernicibus, (de quibus egregius agonista et diuini sermonis dogmatista Omnes, inquit, currunt, unus tamen accipit brauium) turmas ludi participes et laboris consortes superans uictoriae palma fortunatus feliciter perfruitur; alius cum caterua contribulium, falerato uectus cornipede, quem calcaribus cruentatum et flagris caesum aureis comunt lupatis, (de quo facetus poeta Quadripedante putrem cursu quatit ungula campum) perniciter implicans orbes orbibus spatia terrarum metitur; alius classicis nautarum cohortibus stipatus et densis remigantum agminibus circumsaeptus per uitreos oceani gurgites celerrimam agens liburnam aut lintrem instanter hortante proreta et crepitante naucleru portisculo spumosis algosisque remorum tractibus trudit.
III. ET quidem uniuersa haec, quae per gimnosofistas exerceri deprompsimus inter scolares saecularium disciplinas, apud uestri discipulatus industriam non exterioris hominis motibus aguntur, sed interioris gestibus geruntur, siquidem microcosmum id est minorem mundum ex duplici et gemina materiae substantia constare uestrae sagacitatis solertiam non arbitror latere, quin potius, sicut exterioris hominis natura, qui in propatulo formatus uisibiliter conspicitur, haud difficillime deprehendi potest, ita interioris qualitatem, qui caelesti afflatus spiraculo iuxta geneseos relatum creditur , a uestra prudentia membratim et particulatim subtiliter inuestigatam reor.
Etenim celeberrimus ille nominis Christi gerulus ad exemplum militiae Christianorum agonem protulit gimnicorum dicens: Et illi quidem, ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam et alibi: non quasi aerem uerberans. Et quamuis gimnicorum exempla, qui agilitate corporis theatrales populi pompas et praeconia circensium adipiscuntur, rite congruant ad comparationem eorum, qui per ampla scripturarum stadia decurrentes sagacissimam animorum industriam et uiuacis ingenii qualitatem assidua lectionis instantia exercere noscuntur, IU. ast tamen solertissimae apis industriam praedictis exemplorum formulis coaptari posse uberrima rerum experimenta liquido declarant, quae roscido facessante crepusculo et exorto limpidissimi solis iubare densos extemplo tripudiantium turmarum exercitus per patentes campos gregatim diffundunt, modo melligeris caltarum frondibus seu purpureis maluarum floribus incubantes mulsa nectaris stillicidia guttatim rostro decerpunt et uelut lento careni defruto, quod regalibus ferculis conficitur, auida uiscerum receptacula certatim implere contendunt, modo flauescentes saliculas et crocata genestarum cacumina circumuallantes fertilem praedam numerosis erurum et coxarum oneribus aduehunt, quibus cerea castra conficiunt, modo teretes hederarum corimbos et leuissimos florentis tiliae surculos constipantes multiformem fauorum machinam angulosis et opertis cellulis construunt, cuius artis molimen egregius poeta metrica facundia fretus catalectico uersu creditur cecinisse, cum diceret Cerea gemmatis flauescunt mella canistris et infra brachicatalecto siue colopho Collucentque suis aurea uasa fauis.
Nam quemadmodum examen arta fenestrarum foramina et angusta aluearii uestibula certatim per turmas egressum amoena aruorum prata populatur, eodem modo uestrum, ni fallor, memoriale mentis ingenium per florulenta scripturarum arua late uagans bibula curiositate decurrit, nunc diuina priscorum prophetarum oracula certis adstipulationibus iamdudum saluatoris aduentum uaticinantia enixius inuestigando, nunc antiquarum arcana legum ab illo mirabiliter digesta, qui bis quinis Memphitica regna saeuissimis plagarum afflictionibus crudeliter percussisse et rubicundi tumentes oceani gurgites ac reciproca spumantis pelagi flustra sacrosancti tactu uiminis ex colubro nuper transfigurati in simulacro maceriae altrinsecus sequestrasse et post caeleste colloquium cornutis uultibus incredulum fugasse uulgus describitur, sollicita intentione scrutando, nunc quadrifaria euangelicae relationis dicta misticis catholicorum patrum commentariis exposita et ad medullam usque spiritaliter enucleata ac quadriformis ecclesiasticae traditionis normulis secundum historiam, allegoriam, tropologiam, anagogen digesta solerter indagando, nunc priscas historiograforum fabulas et cronograforum seriem, qui fortuitas praeteritorum permutationes temporum tenaci memoriae textu tradiderunt, rite rimando, nunc grammaticorum et ortograforum disciplinas ……. tonis temporibus trutinatas, pedibus poeticis compactas, per cola et commata hoc est pentimemerin et eptimemerin diremptas, immo centenis metrorum generibus sequestratim discretas sagaciter inquirendo.
U. APIS, inquam, propter peculiaris castimoniae priuilegium pudicissimae uirginitatis tipum et ecclesiae portendere speciem indubitata scripturarum auctoritate asstipulatur, quae florentes saltuum cespites ineffabili praeda depopulans dulcia natorum pignora, nesciens coniugii illecebrosa consortia, fetosa quadam suauissimi suci concretione producit: ecclesia uero bis acuto testamentorum mucrone hominum uitaliter corda transuerberans hereditariam legitimae aeternitatis sobolem casto uerbi fecundat semine. UI. ILLUD etiam commemorandum de apum concordi sodalitate et theatrali quodam spectaculo stupendum autumo, ultroneum uidelicet uoluntariae seruitutis affectum, quem erga suorum obsequia principum exercere noscuntur.
20
Nonne sub huiuscemodi contemplationis intuitu omnis monasticae conuersationis disciplina et regularia coenubiorum instituta simillima collatione declarantur? Quamdiu enim antiquas inhabitare sedes et exigua fouere tuguria gracillimis contexta uiminibus seu cauatis consuta codicibus ille, qui inter ceteras magistratus officio fungitur, decreuerit, nulla ex immensa multitudine fugitiuis discursibus et passiuis uolatibus per aethera uagatur; ast si certis existentibus causis et cogente peregrinandi necessitate ille, cui consulatus uice regimen ceterarum commissum est, externa quaerere regna maluerit, nusquam apud mortales uideas extorrem propria pulsum patria tam densis exercituum agminibus tamque spissis legionum cohortibus constipari, ita prorsus, ut multo libentius ob reuerentiam principis ad incolatum peregre proficiscantur, quam domesticis assuetae deliciis et bernacula contentae quiete in cellulis commorentur.
Quid enim, quaeso, in rerum uisibilium uideri ualet natura, quod tam ingenti studio auctoris sui praecepto pareat et regis imperium implere contendat, ut merito propter intactae uirginitatis tipum et spontaneum deuotae subiectionis famulatum, quo exemplum obedientiae | mortalibus in ualle lacrimarum degentibus praebet, prae ceteris creaturis nectareum conficiat edulium et mulsae dulcedinis alimoniam flauescenti cerarum gurgustio recondat, quae non modo cuncta diliciarum fercula et piperatas pulmentorum saginas praecellat omneque flagrantis ambrosiae thimiama ac nardi spirantis olfactum uincat, uerum etiam, ut omissa specialitate ad generalitatem sermonis oratio decurrat, uniuersam mundanae suauitatis dulcedinem opulentique luxus exquisita superet oblectamenta et haustum defruti despiciat?
UII. IGITUR, si sanctae uirginitatis gloria angelicae beatitudinis germana creditur et pulchra supernorum ciuium sodalitas merito pudicitiae praedicatur, debitis attollenda est praeconiis, cum inter ceteras uirtutum infulas summi principatus sceptra et regnandi monarchiam gubernare dinoscitur, siquidem, ut humanis faucibus et mortalium palato omne, quicquid iocundum ac delectabile illatum sentitur, mellitae dulcedinis gustum ammodum inconparabiliter praecellit, ita diuina maiestas – quod tamen cum pace et reuerentia sanctorum loquar quondam iugalitatis nexibus foederatorum – omnibus generalium uirtutum gradibus, quae in catalogo charismatum enumerantur, speciale uirginitatis priuilegium praeposuit; cuius rei satis euidens indicium constat, dum a summo caelorum fastigio ueneranda Dei proles descendens ouem erraneam redemptura et dragmam perditam quaesitura aluum incontaminatae puerperae uirginali puerperio praeditae sine periculo perpetuae puritatis et dispendio castitatis intraret.
Ob hoc etiam reor, quod sacer dominici pectoris accubitor et quartus paradisi gurges , qui potissimum septenas Asiae ecclesias inexhaustis dogmatum imbribus irrigabat, specialem diuinae dilectionis praerogatiuam ac priuatam amoris munificentiam ante cetera apostolorum praeconia promeruerit, quia Christo, qui est cupidus castitatis amator et zelotipus sanctimoniae informator, grata uirginitatis libamina oblaturus spontanea deuotione litarat. Quamobrem uerax medicus, dum uulnera facinorum et cicatrices criminum | considerans, quibus animae aegrotorum crudeli strage sternebantur, saluberrimum componeret malagma fibrisque uirulento spiritalis nequitiae poculo letaliter infectis caelestis medicinae antidotum uitaliter propinaret ac uerticem gabali scandens sexta sabbati hoc est parasceue pateretur, maternae memor reuerentiae discipulo inter discrimina perfidorum militum euentus rerum praestulanti genetricem pie praecepit tuendam, ut non inconuenienter carmine rithmico dici queat Christus passus patibula Atque leti latibula Uirginem uirgo uirgini Commendabat tutamini.
Is postmodum labentibus temporum lustris a Domitiano, qui per idem tempus sceptris imperialibus fretus saeua tormentorum supplicia orthodoxae fidei cultoribus irrogabat, extorris in Pathmo relegatus septies uicena et quaterna uirginum milia dulcisonis melodiae concentibus canticum rude canentia raptus in oromate extaseos auscultare et castis obtutibus contemplare meruit, de quibus dictum est: Uirgines enim sunt et secuntur agnum, quocumque ierit. Ceteri fideles audituri, isti sancta modulaturi sunt carmina et cum agno pariter per augustam aethralis regni gloriam gradituri.
25
UIII. NEC TAMEN uirginalem pudicitiae gloriam immensis laudibus accumulantes et ad exemplum rigidae conuersationis et ardui formam propositi animos militantium Christo instigantes immaculata matrimonii contubernia et legitimum legalis tori conubium, sicut scismaticorum deleramenta garriunt, spernendum ducimus; quod absit a catholica ecclesiarum fide, praesertim cum pro certo nouerimus, priscis temporibus patriarchas diuinae sanctionis praecepto coniugii foedera seruantes supernae gratos maiestati extitisse et sacrosancti spiritus charismate refertos futurae incarnationis cunabula propheticis praesagiorum uocibus uaticinasse, ut est illud: Non auferetur sceptrum de Iuda et dux de femoribus eius, donec ueniet, qui mittendus est, et ipse erit expectatio gentium et reliqua, quod millena testimoniorum congerie liquido probari et experiri potest; sed iam furuo facessante ueteris instrumenti | umbraculo et clara coruscante euangelii gratia tantum inter uirginitatis flores et iugalitatis mores distare dicimus, quantum distat oriens ab occasu.
Unde quidam catholicorum floridam uirginitatis gloriam explanans de iugalitatis stirpibus oriundam sub figura tropi ita eleganter exorsus Lego, inquit, de terra aurum, de spina rosam, de conca margaretam. IX. NON ENIM splendida meri argenti species turpiter deformatur, quamuis obrizum rutilantis auri metallum praeferatur, neque marmoris candidi uenustas detrimentum decoris patitur, cum formosior rubentis gemmae pulchritudo praedicetur, aut lanea filorum stamina ex glomere et panuculis reuoluta neglegenter uilescunt, etiamsi bombicinum purpurae peplum et serica imperatorum trabea potius fulgescat.
Numquid mala punica cittis granisque rubentibus referta et simplo librorum tegmine contecta contemptibilem naturae calumniam perpeti putantur, licet mellifluos palmeti dactilos et mulsum nectaris nicolaum longe inconparabiliter praestare credamus? Nequaquam scabrae incudis commoditas seu rigida tundentis mallei durities uel rubiginosae forcipis ac forficis tenacitas spreta despicitur, quamquam baltheus bullifer et diadema regni ac diuersa ornamentorum gloria ex isdem praefatis ferri instrumentis confecta et fabricata praeferatur, neque teres lunaris globi circulus iacturam propriae pulchritudinis patitur, licet luculentus limpidissimi solis splendor triquadram mundi rotam clarius illustrare credatur.
Numquid profundus putei latex aut gelida cisternae limpha, quam anthlia hoc est rota hauritoria exanthlamus , parui pendenda putantur, quamuis reciproca purissimi fontis redundantia praecellere et perpes aquaeductuum decursus crebris ac celsis arcuum fornicibus in edito sublimatus tubo cataractisque uorantibus praestare uideantur? Non enim furua uoracis mergulae factura confunditur et atra cornicis creatura contempnitur, licet uersicolor pauonis gloria tereti circulorum rotunditate praecellat, cuius pennae pulchritudo nunc crocea qualitate flauescit aut purpurea | uenustate rubescit, nunc glauco coloris uigore fulgescit aut flaua auri specie splendescit.
Huius decoris dignitas haut frustra uirginali formulae comparata reliqua mundi crepundia contempnit et falerata saeculi ornamenta parui pendit, siquidem beatus Augustinus in libro ciuitatis Dei, quod pulpa pauonis imputribilis naturae sit, experimentis se comprobasse testatur. Num arborum siluestrium natura foliorumque infecunda uiriditas aut suculentus herbarum terrestrium cauliculus contempnitur, cum purpurei et rubicundi flores ex ipsis lignorum ramusculis exorti seu uernantis prati holusculis progeniti pulchrius rubescant et suaui odoris flagrantia dulcius redoleant, cum constet ex floribus secutura fructuum emolumenta exuberante reditu et multiplici quaestu mirabiliter maturescere, frondentia uero surculorum folia et spissos palmitum pampinos cessante librorum suco miserabiliter marcescere et torrido aduentante autumni feruore in modum densissimae stragis cateruatim cadere?
30
Non, inquam, ita laudandae uirginitatis sublimitas quasi praecelsa farus in edito rupis promontorio posita splendescit, ut arta castitatis continentia, qui secundus est gradus, omnino inferius spreta uilescat seu legitima iugalitatis fecunditas ob liberorum posteritatem sumpta notabiliter squalescat; nec in comparatione huiuscemodi bonum dehonestari uideo, sed, quod melius est, propensius laudari censeo. X. ET TAMEN plerumque, pro dolor, immutatis ordinibus uersa uice contingere solet, ut inferioris uitae gradus usquequaque paulatim proficiens superiorem tepide torpentem praeoccupet et acerrimae stimulo compunctionis instigatus dudum superiorem uoti compos uictorem anticipet et, qui existimabatur praeteritae conuersationis neglegentia posterior, deinceps diuinae caritatis flamma succensus existat anterior euangelicae reminiscens sententiae: Cui multum dimittitur, multum diligit, et qui contempta mundi blandimenta uelut quisquiliarum peripsema respuens ac carnalis luxus lenocinia refutans in sancto proposito successor extiterat, sumpto uiriliter castae conuersationis tirocinio horrendum gehennae tartarum tremescens et aeternae uitae desiderio flagrans gratuita Christi gratia fretus cum sudoris industria efficiatur antecessor, quod illis dumtaxat in utroque sexu lacrimosis luctuum singultibus lugubriter lamentandum et cum profundo praecordiorum suspirio querulosis questibus flebiliter ingemescendum autumo, qui tumido elationis supercilio inflati de sola carnis integritate gloriantur, dum illi periculoso saeculi naufragio et grassante dirae tempestatis turbine uelut inter Scillam Siciliae et barathrum uoraginis nauigantes ad portum coenubialis uitae festinantes, licet aliquantulum quassatis cymbae compagibus, Christo gubernante feliciter peruenerunt.
Isti uero cum integris animae ratibus et salua incontaminati corporis lintre sine discrimine scopulorum sanctae conuersationis habitum petentes tanto minus lamentorum fletibus incumbere gestiunt et lacrimarum imbribus uultum rigare contendunt, quanto se nullis naeuorum maculis deformatos, nullo saecularis scoriae atramento foedatos fuisse confidunt. Illi eo magis roscidis oculorum fontibus et palpebris stillantibus maestam faciem umectare iugiter non desinunt, quo se quaedam uetita et legis austeritate interdicta ex mundi consortio illicite perpetrasse meminerunt, isti uero, quod se caelibes castos et ab omni spurcitiae sentina funditus immunes arbitrentur, fiducia uirginitatis inflati arroganter intumescunt et nequaquam crudelissimam superbiae balenam, ceterarum uirtutum deuoratricem, humilitatis cercilo declinant.
XI. NAM in conflictu octo principalium uitiorum, licet ultima ponatur, tamen quasi atrox regina tyrannicae potestatis imperium et dominandi monarchiam prae ceteris sibi usurpare dinoscitur, quia sine ancipiti ambiguitatis scrupulo ueraciter credendum est, quod prius Lucifer parasitorum sodalibus uallatus et apostatarum satellitibus glomeratus in profundum superbiae barathrum et tetrum elationis tumidae tartarum cassabundus corruisset, quam protoplaustus, recentis paradisi colonus et totius terrestris creaturae, quam teres uertigo caeli in modum rotantis fundibali circumgirat, rudis possessor, buccis ambronibus et labris lurconibus uetitam degustans alimoniam in gastrimargiae uoraginem crudeliter cecidisset.
Quodsi angelica supernorum ciuium celsitudo elationis tantum supercilio turgescens beato ceterorum contubernio et deificae contemplationis participio priuabatur, quanto magis gracillima mortalium fragilitas, si de propriis meritorum emolumentis ut inflata uesica intumuerit et de uirginali castimonia quasi speciali sanctimonia rumusculos cenodoxiae ceperit, a caelestis sponsi triclinio infeliciter fraudabitur? Idcirco uirginibus Christi et tirunculis ecclesiae contra horrendam superbiae bestiam simulque contra has uirulentorum septenas uitiorum beluas, quae rabidis molaribus et uenenosis genuinis inermes quosque ac uirginitatis lorica spoliatos pudicitiaeque parma exutos atrociter discerpere nituntur, lacertosis uiribus dimicandum est et quasi aduersus ferocissimas barbarorum legiones, quae manipulatim tironum Christi testudinem strofosae fraudis ballista quatere non cessant, spiritalis armaturae spiculis et ferratis uirtutum uenabulis nauiter certandum, ac nullatenus timidorum more militum horrorem belli et classica salpictae muliebriter metuentium saeuissimis hostibus scapularum terga pro scutorum umbonibus segniter praebeamus!
Quin potius coenubialis militiae pugiles frontem uexillo crucis armatam audaciter aemulorum agminibus offerentes et armorum instrumenta bellica, quae pugnator egregius enumerat, hoc est diuini macheram uerbi et loricam fidei inextricabilem cum tuta pelta protecti contra spiritalium nequitiarum mille nocendi artes pertinaciter portantes a Christo remuneratore nostro debitum uictoriae triumphum percepturi in supernis sedibus et caelesti gloria gratulabundi feliciter tunc tripudiabimus, si nunc aduersus principatus Leuiathan et potestates tenebrarum mundique rectores ceu bellatores dominici pertinaciter pertinacibus repugnantes in fronte duelli fortiter dimicemus.
35
XII. PRIMITUS, ut dixi, principalium bis quaternos uitiorum duces, quibus Cerethi criminum et Felethi facinorum cum horrendo belli apparatu mancipantur, diuino freti suffragio uincere laboremus, qui contra tironum Christi cateruas et bellicosas uirginum cohortes truculentis inimicorum exercitibus cum innumera strofarum falarica et densis deceptionum telis infatigabiliter certare non cessant, quamuis saepe patrocinium Christo praestante suorumque falanges militum cum praedistinatae palma uictoriae cohortante turpiter terga fugacia uertant.
Sed, pro dolor, non est tuta indeptae pacis prosperitas neque acquisitorum secura triumphorum felicitas aut inflexibile et diuturnum fallentis fortunae tropeum. Nam hostes, qui putabantur usque ad internicionem suprema strage obtruncati et optatis euentuum successibus feliciter superati, denuo uersa uice uictores ad importunum praelium prouocant, arma cruenta capessunt, bellum horrendum instaurant, rediuiua certamina uoti compotibus instruunt. Quamobrem primo importunus gastrimargiae draco, qui pestiferum praeuaricationis uirus rudibus florulentae telluris colonis de uenenosa fauce letaliter euomuit, frugalitatis abstinentia explodatur, ad extremum uero truculentus superbiae natrix, qui beatam caeli familiam et almae ciuitatis municipes lugubriter conturbauit, de latebrosis animae nostrae recessibus et clandistinis praecordiorum latibulis eliminatus procul diuino terrore trudatur, quemammodum Ebreorum falanx duodecies quinquagenis expeditionum milibus et peditum turmis procedens, auido Pharaonis exercitu rubri maris gurgitibus summerso et profundis pelagi flustris suffocato, per quem gastrimargia figuratur. septem gentes Cananeorum, quae septenos uitiorum euneos tipice obumbrabant, crebra internicionis strage ambronis orci faucibus tradidit terramque repromissionis, quamdiu decalogi sanctionibus non refragabatur, .XII. tribubus sorte territorii diremptam feliciter incoluit sicque paternae generationis prosapia per atauos et tritauos futurae posteritatis nepotibus et pronepotibus legitimae hereditatis iure perpetuo possidendam dereliquit.
XIII. AST UERO si uestrae sagacitatis peruigil sollicitudo solerter nosse desiderat, quantae legionum turmae praedictis spiritalium nequitiarum ducibus et tetris tenebrarum principibus famulentur, quot tyrannici militonum commanipulares humanae naturae nocituri subsequantur, quot sceleratorum satellites ad impugnandam nostrorum aciem conspirati et fidei propugnacula subruenda manipulatim conglomerent et quomodo eiusdem nefandae militiae tam calones et clientes cum lixarum coetibus ad inferiorem gradum pertinentes quam satrapae et proceres flagitiosum sibi eorundem spirituum tribunatum uindicantes certis uocabulorum proprietatibus nominatim nuncupentur, qui profanos allophilorum exercitus in centuriis et milibus aduersum Israhelitas in uertice montis Gelboae conglobatos hortantur ad bellum, id est inuisorum horrenda uitiorum agmina, quae contra catholicam ecclesiae parrochiam cum ducibus sibi praelatis gregatim ingruere moliuntur uenenatisque piaculorum spiculis et dira facinorum framea non solum segnes sauciant, uerum emeritos Christi milites interdum uirulento castitatis uulnere et letali toxa prosternunt, ut non immerito intellectualis Dauid, id est flos uirgulti de radice Iesse descendens, populis ecclesiae uitiorum strage cateruatim cadentibus carmen funebre et canticum lamentabile, quod epicedion et epitaphion uocatur, compatientis affectu lugubriter componat – haec, inquam, si uestra curiosae sollicitudinis solertia plenius animaduerti maluerit, non modo .X. collationes patrum a Cassiano, Massiliensis parrochiae archimandrita peculiariter dictandi facundia praedito, digestae patenter propalabunt, uerum etiam Gregorius, sedis apostolicae praesul, a quo rudimenta fidei et baptismi sacramenta suscepimus, libro moralium XXX(I) per allegoriam luce clarius elimauit.
Sed nos de flagitiosis .UIII. uitiorum radicibus, unde reliquorum perniciosa facinorum frutecta uelut spissa uirgultorum uimina lentis frondibus succrescunt, ea potissimum causa disceptare et disputare coegit, quod nonnulli edito uirginitatis fastigio sublimati et pudicae conuersationis arcibus exaltati secundum castitatis gradum acsi contemptibilem sibique longe disparem arbitrantes ceterorum praeconia se incomparabiliter transcendere confidunt illud quodammodo obliterantes et postergum ponentes: Omnis, qui se exaltat, humiliabitur, et qm se humiliat, exaltabitur.
Si enim nobis incontaminata Mariae uirginitas incarnatum Dei uerbum caelesti puerperio peperit, tamen emenso unius quadragesimalis circulo Anna, filia Phanuel, profetissa eum dem redemptorem sacrosancti spiritus praesagio uaticinabatur, et ideo uterque gradus in diuinae natiuitatis exordio uirginibus et uiduis consecratus clarescit, quatenus centenae frugis copia ubertim locupletatus nequaquam sexagenis manipulorum fasciculis ditatum iactanter parui pendere praesumat nec occasio corporeae uirginitatis uulnus in mente gignat elationis aut remedium sospitatis fomitem nutriat perditionis.
40
Deflenda namque est calamitas, si alma humilitatis materia, qua reliquarum incrementa uirtutum salubriter conseruantur, sanctae uirginitati retiaculum superbiae aut tendiculam elationis conectat, si tiriaca uel antidota, quae letiferum uirus auferre solent, immutatis ordinibus detrimenta salutis existant. XIU. E CONTRARIO autem nonnulli beatae uitae aemulatores, qui ab ipso nascentis infantiae rudimento in summo uirginitatis proposito infatigabiliter perseuerare non desistunt et sine aliquo puritatis offendiculo indisrupta pudicitiae repagula fine tenus feliciter seruare contendunt et tamen ita diuinae dilectionis stimulo compunguntur et scintillante superni ardoris facula inflammantur, ut cotidie de mundi calamitate translatos se corporis ergastulo emigrare inhianter gestiant et ad caelestem paradisi patriam se quantocius properare frugalitatis parsimonia prodant, dum furtiuis psalmodiae cantibus et salsis lacrimarum fontibus ardens mentis desiderium dissimulare nequeant ac propter crebra compunctionis suspiria imis praecordiorum ilibus prolata grauiter ingemescant, sicque theoricae uitae oblectamento suauiter satiantur et nectareo contemplatiuae dulcedinis edulio saginantur, ut nullus in practicae conuersationis studio, quam actualem uocitamus, etiam commissa fletibus diluens normam uitae aequiperare ualeat, – his igitur talibus, qui huiuscemodi uirtutum supplemento et morum sanctitate uirginitatis gloriam accumulare noscuntur, cedit omnis continentium eminens magnitudo, cedit omnis coniugatorum sublimis celsitudo.
XU. QUAMOBREM nullus hanc solam puritatis praerogatiuam sine ceterarum adiumento uirtutum sufficere sibi ad capessendam plene perfectionem confidat et quasi hac tantum seruata absque reliquorum conflictu uitiorum feriatus et securus existat! Quin immo, ne singularis generosae uirginitatis nobilitas et minus compta uilescat, residuo praeceptorum legalium suffragio fulciatur et multimoda mandatorum uarietate decenter decoretur, ut iuxta psalmigrafi sententiam quasi regina a dextris diuinae maiestatis in uestitu deaurato radians et circumamicta meritorum uarietate resplendens supernis comitata cohortibus iugiter assistere et inseparabili angelicae sodalitatis collegio perfrui feliciter mereatur!
Alioquin incompta uirginitatis industria sine reliquarum amminiculo uirtutum non opulenta ecclesiasticae segetis ubertate cum centenis meritorum manipulis ditabitur, sed infructuosa et infecunda sterilitate marcescens cum fatuis uirginibus extinctas lampadas gestantibus multabitur, siquidem curtinarum siue stragularum textura, nisi panuculae purpureis, immo diuersis colorum uarietatibus fucatae inter densa filorum stamina ultro citroque decurrant et arte plumaria omne textrinum opus diuersis imaginum thoracibus perornent, sed uniformi coloris fuco singillatim confecta fuerit, liquet profecto quoniam nec oculorum obtutibus iocunda nec ornamentorum pulcherrimae uenustati formosa uidebitur.
Nam et curtinae ueteris delubri non simplici et singulari tincturae genere splenduisse leguntur, sed ex auro, iacintho, purpura, bis tincto cocco siue uermiculo cum bisso retorto dispari murice fulsisse describuntur. Sed quid de fucorum muricibus subtiliter comminiscimur? En, ipsius auri obriza lammina, quod cetera argenti et electri stagnique metalla praecellit, sine topazio et carbunculo et rubicunda gemma | rum gloria uel sucini dracontia quodammodo uilescere uidebitur!
Has uero distinctas colorum uarietates et metallorum species pro augendis et amplificandis pudicitiae meritis assumptas per allegoriae regulam rimamini et misticis patrum explanationibus per tipicum tropologiae scrutinium scrutamini! XUI. IGITUR uera et non fribula delicatae uirginitatis gloria uera et non falsa humilitatis cautela tutetur et quasi tenerrima nobilis infantiae lasciuia duro disciplinae pedagogio refrenetur, quia incassum de sola pudicitia mens extollitur, quae elationis iaculo uulneratur, et frustra spiritus de integritatis gratia gratatur, si tumentis arrogantiae spiculo sauciatur!
45
Denique plerumque, ut experti sumus, castitatis conscientia elationis pulsatur cenodoxia, et unde se adeptae sanctitatis merito praestantiorem ceteris in ecclesia opinatur, inde debito recompensationis emolumento fraudabitur et laboriosi certaminis palma priuabitur. Non enim omnes bis quinas uirginum cateruas caelestis sponsi thalamo recipiendas et pari tripudio in caelesti gloria gratulabundas euangelieus sermo spopondit, sed illas tantum, quae coruscis pudicitiae lampadibus et lichinis oleo castimoniae conflagrantibus sponsalia seruantes decreta superno repedanti sponso feliciter occurrere merebuntur.
Qua de re operae pretium uidetur, ut prius nequitiae gramina et elationis frutecta funditus euellantur et uberrima arboris maliferae plantaria florenti fronde fecundentur, quatenus exstirpatis uitiorum fomitibus et erutis passionum radicibus fructiferos uirtutum surculos pastinare Christo plantante possimus. Ergo nequaquam carnalis integritas comprobatur, nisi consors spiritalis castimonia comitetur. Unde uas electionis Ut sit, inquit, sancta et corpore et spiritu. En, apostolicis manifestatur uocibus, quod sola carnalis pudicitiae immunitas caelestis regni claustra reserare nequeat et solitaria nequaquam paradisi ualuam recludere ualeat, quem cherubin rumphea uersatili et flammifera conclusisse recapitulatio geneseos originaliter declarat, nisi utrimque duplex sanctimonia concorditer candescat.
Unde idem Macero, inquit, corpus meum et seruituti redigo, uidelicet ne caro contra spiritum tyrannica potestate contumaciter insolescat et proteruo libertatis fastu intumescens legitimae seruitutis iugo subdere colla contemnat. Ergo pura incontaminatae uirginitatis perseuerantia Deo mancipatur indefessa cogitationis instantia et ediuerso effrenatae iugalitatis libertas efficitur securae immunitatis captiua paupertas. XUII. HANG bipertitam uitae qualitatem hoc modo egregius praedicator dirimit: Diuisa est, inquit, mulier et uirgo.
Innupta cogitat, quae sunt domini, quomodo placeat Deo; nam quae nupta est, cogitat, que sunt mundi, quomodo placeat uiro. Reuera grande constat interuallum et larga spatiosae intercapidinis differentia inter diuinae dilectionis munificentiam et infimi amoris diligentiam: una se angelicae castitatis comitem fore gratulatur, altera se maritalis lasciuiae fomitem laetatur. Ista collum lunulis et lacertos dextralibus ornari ac gemmiferis digitorum anulis comi concupiscit, illa pulcherrimo fulgentis pudicitiao cultu splendescere et auratis uirtutum monilibus rutilare simulque candidis meritorum margaretis decorari desiderat; ista tortis cincinnorum crinibus calamistro crispantibus delicate componi et rubro coloris stibio genas ac mandibulas suatim fucare satagit, illa inculta criniculorum caesarie et neglegenter squalente capillatura cum palma uirginitatis coronam gloriae in capite praefert; ista stolidis ornamentorum pompis indruticans adinstar illius mulieris aureo calice prostibuli poculum letiferum propinantis, quam apocalipsis super bestiam sedisse describit, composita pulchrum pariter et perniciosum cernentibus spectaculum praestat, illa castae conuersationis documenta et supernorum ciuium exemplar aemulari cupientibus monstrare non cessat.
XUIII. IGITUR futura angelicae uitae celsitudo ab illaesae uirginitatis sectatoribus ac sectatricibus iocundum Deo in uase fictili thesaurum gestantibus iam quodammodo uiolenter anticipatur, licet ultroneis affectibus sponte praeoccupetur, quia regnum caelorum uim patitur et uiolenti rapiunt illud. Liquet nempe, quod artissima sit uiolentia et difficillima rerum condicio, ut homo, quem materna fecunditas genuina natiuitatis matrice in mundum edidit, spretis naturae legibus indiuiduus angelicae castitatis comes existere cogatur et, antequam suprema resurrectionis gloria horrendae mortis imperium in tetra tartara trudatur et corruptibile hoc induat incorruptionem, mirum in modum terreni caelibes superni caelites fieri compellantur.
50
Unde dominus noster factiosam farisaicae temptationis calumniam uerae responsionis argumento confutans explodit In resurrectione, inquiens, non nubent neque nubentur, sed erunt sicut angeli in caelo. O praeclara uirginitatis gratia, quae uelut rosa senticosis exorta surculis purpureo flore rubescit et numquam defectu dirae mortalitatis marcescit, et licet moribundae carnis fessa fragilitas fatescat et propinquante fati termino cernua curuaque uetustate senescat, haec sola in modum iocundae pubertatis usquequaque uirescit et iugiter adolescit!
De uirginibus, inquit apostolus, praeceptum domini non Tidbeo, ut potioris sit meriti munus, quod libero spontaneae uoluntatis arbitrio offertur, quam quod uiolenti rigido praecepti imperio complendum iubetur. Olim, cum triquadra mundi latitudo nondum fecundae sobolis prosapia repleretur, diuina taliter sanxerunt edicta: Crescite et multiplicamini et replete terram; nunc uero eiusdem regis decreta pro temporum qualitate mutantur et aliter legem promulgare putantur: qui potest capere, capiat!
Hoc quidem humanae fragilitatis praescius non rigido praecepti stimulo, sed clementi suggestionis consilio suadere uidetur, ut singuli quique libero uoluntatis arbitrio dediti et electionis examine praediti facultatem uirium experiri queant qualitatemque propriae uirtutis indagantes longanimem patientiae laborem tolerare studeant, cuius muneris beata possessio cum propriae uirtutis industria specialiter a Christo importunis precibus impetratur ipso attestante: Non omnes capiunt uerbum istud, sed quibus datum est.
Ergo cum diuina indulgentia concordet humana diligentia et, quod fideli prece instanter poscimus, congruis quoque operum affectibus concurramus, deinceps a uero agonitheta cursum certaminis contemplante fidenter patientiae palmam praestulantes, quam procul dubio finito agonis tempore tunc percipere merebitur, qui nunc pro uirginitate seruanda nequaquam lassescere uidebitur, ut deuictis aemulorum hostibus dulcem melodiam ymnista modulaturus proclamet et apostolicae iubilationis tripudio carmen triumphale gratulabundus decantet: Bonum certamen certaui, cursum consummaui, fidem seruaui; de cetera reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi dominus in illa die iustus iudex.
XIX. PORRO tripertitam humani generis distantiam orthodoxae fidei cultricem catholica recipit ecclesia, sicut in quodam uolumine angelica relatione refertur, quomodo uirginitas, castitas, iugalitas tripertitis gradibus separatim differant; quae sicut trifaria disparis uitae qualitate singillatim sequestrantur, ita discretis meritorum ordinibus tripliciter dirimuntur angelo hoc modo alternatim distinguente, ut sit uirginitas aurum, castitas argentum, iugalitas aeramentum; ut sit uirginitas diuitiae, castitas mediocritas, iugalitas paupertas; ut sit uirginitas pax, castitas redemptio, iugalitas captiuitas; ut sit uirginitas sol, castitas lucerna, iugalitas tenebrae; ut sit uirginitas dies, castitas aurora, iugalitas nox; ut sit uirginitas regina, castitas domina, iugalitas ancilla; ut sit uirginitas patria, castitas portus, iugalitas pelagus; ut sit uirginitas homo, castitas semiuiuus, iugalitas corpus; ut sit uirginitas purpura, castitas rediuiua, iugalitas lana.
55
Omnia haec non sunt extra palatium; sed aliter sedet in carruca praefecturae dignitas, aliter mulionis uilitas, aliter qui pedibus continet mulas, et tamen sub uno imperatore militare noscuntur, et reliqua. Cuius differentiae argumento conici et colligi datur, quod uirginitas sit, quae ab omni spurcitia carnali illibata spontaneo caelibatus affectu pudica perseuerat, castitas uero, quae pactis sponsalibus | sortita matrimonii commercia regni caelestis causa contempsit, iugalitas, quae ad propagandam posteritatis sobolem et liberorum procreandorum gratia licitis conubii nexibus nodatur.
His igitur tribus graduum ordinibus, quibus credentium multitudo in catholica florens ecclesia discernitur, euangelicum paradigma centesimum, sexagesimum et tricesimum fructum iuxta meritorum mercimonium spopondit, licet quidam centesimi fructus manipulos euangelicis noualibus ubertim pululantes et granigera spicarum glumula germinantes martiribus sacrum pro Christianae professionis titulo cruorem ritu riui rorantibus deputare soleant. Sed ne forte propriae disputationis uerbosa garrulitas aut garrula uerbositas firmo scripturarum fulcimento carens a quolibet criminetur, purpureos pudicitiae flores ex sacrorum uoluminum prato decerpens pulcherrimam uirginitatis coronam Christo fauente contexere nitar.
XX. HELIAS, uates uirginitatis gratia decoratus et spiritu afflatus profetico, caeli claustra et obstacula nimborum precibus patefecit geminosque militum penticotharcos caelestis foci fulmine flagrantes et supernis arsuros incendiis crudeli flamma combustos extorruit, qui et deinceps, ut poeta heroico exametro refert, Aurea flammigeris euectus in astra quadrigis Sidereum penetrauit iter et infra Humani metam non contigit aeui. Sublatus in caelum in quadam secreti climatis regione dinturna membrorum uegetatione uitaliter degens hactenus generali mortis debito caruisse dinoscitur, quam cuncti uolentis naturae legibus addicti et primae praeuaricationis nexibus adstricti quasi ineuitabile uectigal et fiscale tributum pendere coguntur.
HELISEUS uero eiusdem Heliae duplo ditatus spiritu et gemina praeditus gratia, in cuius exortu aurea quadrupes in Galgalis bombosae uocis mugitum reboasse describitur significans idolatriae lapsum et simulacrorum caeremonias explodendas, nonne propter pudicitiae uirginalis infulam | magistri fretus melote inormem Iordanis gurgitem dirimit, puberes cum gannaturae ludibrio uati insultantes rabidis ursinae ferocitatis rictibus tradidit, cadaueri gelidae mortis faucibus suffocato etiam ipse leto sopitus uitalem reddidit spiritum ?
En, sanctus Hieremias ad exemplum uirginalis materiae in propatulo nobis occurrit, qui antequam maternis ederetur partubus, beata praedistinatione Domino dicatur et ab ipsa rudi incunabulorum teneritudine uirginitati consecratur, de quo diuina promulgat sententia: Antequam procederes de uulua, sanctificaui te, pulchro uidelicet uirginitatis praesagio: is. inquam, quantum profeticae dignitatis gratia enituerit, fulserit, floruerit, quis urbana uerborum facundia fretus enarrare sufficiat? XXI.
60
DANIEL uero, praesago nominis uocabulo iudicium Dei, ob indaganda secretorum arcana ab archangelo saepe uir desideriorum uocitatus, usque supremam fugacis uitae clausulam gratissimum spontaneae uirginitatis munus uelut flagrantis incensi thimiama patri spirituum ultroneus obtulisse memoratur. Is denique nondum clangente euangelica bucina 'qui potest capere, capiat' immunis tamen ab omni spurcitia carnali et securus ab illecebrarum colludio pudicissimus extitisse liquido declaratur.
Cui pro uicissitudine castitatis repensanda prae ceteris mortalibus abdita patescunt et misticis sacramentorum opercults clausa caelitus reserantur. Quis enim profetarum uentura uaticinantium, quorum mentes gratuita sacrosancti flatus gratia inspirans praesagis uirtutum muneribus affluenter fecundabat, uberius et manifestius de diuina incarnatione oraculorum seriem texuisse dinoscitur? Decies naraque septenis annorum ebdomadibus, quo supputationis laterculo .CCCCXC. anni calculantur, saluatrix superni ducis natiuitas praefiguratur; quique statuam quaterno metallorum genere fabrefactam totidem regnorum saecula signantem angulari duorum testamentorum lapide de collis cacumine sine uiri uola hoc est maritali complexu absciso minutatim ae membratim exponit percussam. | Arborem quoque spissis uirgultorum ramusculis pululantem et fructiferis stipitum uiminibus florentem, cuius immensae proceritatis celsitudo polo tenus in altum porrecta surrigitur, congrua interpretationis coniectura explanat, quae sub cono sublimi uerticis pennigeras uolucrum turmas praepeti uolatu nimborum obstacula penetrantes simulque multimodas ferarum naturas quadripedante cursu per orbem lustrantes sumptuosa pabulorum alimonia ubertim pascebat, donec caelesti numine nutabunda crudeliter corrueret et supernae potestatis instrumento lugubriter succisa procumberet ac per septem annorum circulos luxuriante foliorum uiriditate et maliferis surculorum frondibus fraudaretur.
Profetica ‹haec› relatione digessit nec non terrificos palmae caelestis articulos flexis litterarum apicibus in quadrata parietis pagina caraxatis tyrannici potentatus ruinam et regalis monarchiae discrimen portendentes sub trina uerborum significatione, hoc est mane, techel, phares, quod interpretatum dicitur numerauit, pensauit, diuisit, sagaciter exposuisse memoratur. Ea tempestate etiam tres pueri auita Ebreorum stirpe progeniti et in transmigratione Babiloniae ad Chaldeos abducti nequaquam carnalis copulae uoluptatibus operam dedidisse leguntur, sed in arto spontaneae uirginitatis proposito permansisse memopantur, quamuis importuna Iudeorum garrulitas fribula falsitatis deleramenta confingat asserens, nequaquam eosdem puberes aut praefatum collegam externae peregrinationis participem ultroneos castitatis caelibes, sed inuitos spadones extitisse, qui secundo eunuchorum gradui euangelica ueritatis astipulatione deputantur .
Hi denique in tantum paternae traditionis regulam et diuinae sanctionis censuram seruasse scribuntur, ut etiam ad obtinendam integritatis et continentiae gloriam opulentas regalium ferculorum dilicias et principalis alimoniae pulmentum in tenerrima pubertate contempserint; uilibus tantum leguminibus uitam sustentare contenti lasciuam iuuentutis petulantiam refrenarunt. Quamobrem inorme Chaldaici regnatoris simulacrum, quod colosi | sublimitatem centenis ac septenis pedibus in alto porrectam bis tricena cubitorum proceritate uincebat, licet horrendus salpicum clangor increpuerit et musica sambucorum armonia persultans insonuerit simulque flammiuoma camini incendia naptarum fomite sarmentorumque nutrimine succensa terribiliter torruerint, flexis poplitibus suspicere refragabantur et pro inflexibili rigidae mentis constantia angelico fulti suffragio ambustas malleoli machinas crepitantesque clibani globos fide inuicta uicerunt.
XXII. SED quid in ueteribus uiris, quibus priscae legis licentia nuptiales thalamorum copulas pro nepotum prosapia et posterorum progenie Propaganda clementer indulsit, thesaurum uirginitatis examusim inquirentes uelut apes de diuersis pratorum floribus flauentium fauorum machinas tenaci glute sarcientes morarum uincula nectimus et otia temporum terimus, cum etiam in rudibus et neutericis catholicae fidei sectatoribus, postquam latebrosa prioris instrumenti latibula funditus euanuerunt et limpida sequentis testamenti luminaria per gratiam euangelicae praedicationis crassae noctis caliginem illustrantia in triquadro terrarum ambitu diffusius spargerentur, innumera beatae uirginitatis exempla affatim exuberent et ubertim suppeditent ?
65
E quibus haec paucula, quae ad memoriam uenerant, carptim et cursim congessimus, quo facilius cunctis uotiuum integritatis munus mercantibus in propatulo patenter clarescat, quibus auctoribus edita pudicitiae proceritas uelut praestantissima omnium uirtutum farus seu quadrati rotundus obolisci globus ad tantum perfectionis fastigium et diuinae contemplationis culmen in altum surrexit, ut merito sextum euangelicae beatitudinis gradum consequi credatur, de quo euangelista, tropicus florentis paradisi latex, quera Ezechiel uultu declarat humano, ita congruenter adstipulatur: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum uidebunt.
O quam limpida uirginalis pudicitiae pupilla coruscat, o quam splendida piae castitatis acies illustrat, quas nec carnalis caligo illecebrae obtundit nec spurcae obscenitatis glau|coma suffundit, quo plerumque – heu dolendum dictu – etiam perfectorum palpebrae grauiter grossescunt et, qui putabantur pudicitia praediti, dum saepe humanum fallitur iudicium, quasi scotomaticorum lumina tetris tenebris obturantur! De qua fetida impuritatis sentina animarum liburnas lugubriter summergente ueraciter immunes fore creduntur, qui gloriosa non fictae puritatis palma perfecte potiuntur et cum caterua castae uexillationis uictricia arma uehenti per portas caelestis Hierusolimae gregatim gradituri ante angelicum caelestis theatri consessum et terribile tribunal iudicis singulorum facta iusta discretionis lance librantis uirginalis triumphi tropeum et illaesae castitatis labara laeti gestabunt.
XXIII. IOHANNES , sacer materna nondum editus matrice profeta, ueteris instrumenti meta et prima rudi dumtaxat regnante gratia asperrimae poenitudinis lima, uox uerbi salebrosos complanans anfractus, praeco regis saluberrimum Christi deuulgans aduentum, supernae prolis paranymphus primitiuae dispensans ecclesiae rudimentum, nonne pro integritate castimoniae totius castitatis auctorem polo patente, uoce per aethera tonante, spiritu in simulacro alitis descendente Iordanis gurgite tinctum, mundus mundum et uirgo uirginem baptizasse describitur ?
Quique torrido castitatis ardore flagrans uetitos regalis tori hymeneos compescens olidarumque polluta nuptiarum contubernia aporians asperrimae inuectionis seueritate coercuit et huius rei gratia putidos ergastuli squalores libenter laturus purpureo carnis cruore rubris fibrarum riuulis decurso sacram redemptoris passionem misticis praesagminibus portenderat. IOHANNES, quadripertitae scriptor historiae et uerax euangelicae relationis tetrarcha, quem saluator, unica mundi redemptio et conseruandae castitatis alma praefiguratio, propter uirginalis pudicitiae gloriam inter ceteros peculiariter pio dilexit affectu, miris uirtutum signis per totum orbem claruit.
Etenim uimina uirgultorum siluestria e frondosis nemoribus allata mutauit in obrizum flauentis | auri metallum, teretes quoque scopulorum glareas et rotundos scruporum lapillulos de arenosis litorum sablonibus adductos contra creaturae ritum in rubicundas gemmarum congeries superna potestate fretus facillime conuertit. Nec non dispersa gemmarum fragmina, quae decepta germanorum simplicitas secundum stolidissimi sofistae monita ad spectaculum uulgi minutatim in frusta friabat, in pristinum reformauit statum, sed et matronam, quam suprema sors gemina mortis multauerat urna, turbis pauperculorum subnixa prece poscentibus, quos sumptuosa erogatae stipis alimonia sustentabat, oratione sequestra de letifero sopore suscitauit, cumque furibunda paganorum ferocitate crudeliter cogeretur, ut mortiferum poculi haustum, in quo dirorum uirulentus graminum sucus simulque truculenta regulorum et aspidum uenena atque quadripedis robetae et spalagii pestifera confectio humanae naturae nocitura habebatur, potando consummaret, praemisso Christi labaro tutus et Christi uexillo armatus nec uenenata draconum detrimenta tremibundus extimuit nec horrida mortis discrimina pallidus expauit.
70
Gemina quoque defunctorum cadauera, quos letale uirus crudeli mortis exitio perniciter prostrauerat, in pristinum uitae statum restituit et sic in castitate florens usque cicneam uetulae senectutis canitiem feliciter permansit. Nonnulli uero eundem non generali morte defunctum, sed speciali somno soporatum in sarcofago uitaliter quiescere contendunt, pro eo quod saluator dixerit: Sic eum uolo manere, donec ueniam, praesertim cum de sepulcri tumba puluis ebulliat et quasi reciproco spirantis flatu in superficie antri sensim scaturiat?
DIDYMUS, quondam dominicae resurrectionis incredulus negator, sed uisis uulnerum cicatricibus credulus praedicator, qui Eoae tripertitas Indiae prouincias sereno euangelicae praedicationis lumine illustrauit et execranda sacellorum lustramenta et inepta pontificum flaminia funditus euacuauit, cum pudicos thalami consortes instruens de uirginitatis laudibus loqueretur, Habetis, inquit, integri | tatem, quae est omnium regina uirtutum et fructus perpetuae uirginitatis. Uirginitas soror est angelorum et omnium bonorum possessio, uirginitas uictoria libidinum, tropeum fidei, uictoria de inimicis et uitae aeternae securitas.
En, apostolicae clangor bucinae uelut tonitruali fragore concrepans deuotas uirginum mentes ad integritatis cultum cohortatur, dum eam immensis rumorum laudibus prosequitur. XXIU. PAULUS, dudum Saulus, uas electionis, tipicus Beniamin crepusculo deuorans praedas, uesperi dirimens manubias, qui pithonissam necromantiae spiritu falsitatis fribula uaticinantem et ob hoc sumptuosas procerum opulentias affluenter cumulantem gazasque quaestuum diliciosas affatim locupletantem mutae taciturnitatis ualuam labris procacibus opponere imperio terrente coegit quique – mirum dictu – quater senas in fundo maris profundo sospes transegit horas atque quinquies quadragenas acerrimo crudelitatis tormento una minus accepit, nonne ob purae integritatis praerogatiuam tertium polum peragrans supernorum ciuium arcana castis obtutibus contemplatur et caelestis militiae abstrusa ineffabili rerum relatu rimatur, licet reuelatio quam dicunt Pauli in naue aurea florentis paradisi dilicias eundem adisse garriat ?
Sed fas diuinum uetat catholicae fidei sequipedas plus quippiam, quam canonicae ueritatis censura promulgat, credere et cetera apocriforum deleramenta uelut horrisona uerborum tonitrua penitus abdicare et procul eliminare orthodoxorum patrum scita scriptis decretalibus sanxerunt. LUCAS, praesago uituli simulacro ab Ezechiele designatus et tertius euangelicae praedicationis historiografus, qui apud Antiochiam medicinale cataplasma procurans primo purulentas corporum ualitudines et aegrotas uiscerum fibras ac deinde spiritales animarum incommoditates torrido dogmatum cauterio seu diuini uerbi flebotomo salubriter sanabat, usque septuagenarium ac quartum aetatis annum illibatae castitatis comes pudicissimus permansisse memoratur.
Igitur cum generale mortis naturae l debitum suprema sorte persoluerit, Constantino orbis gubernante monarchiam ossa illius ad tutelam regni Romanorum Constantinopolim translata leguntur. XXU. CLEMENS, caelestis clauicularii primus successor et secundus Romanae ecclesiae dispensator, quamquam nonnulli Linum et Ancletum in pontificatus regmine nequiquam praeferant, quod caelibatus castimoniam, etiam antequam salutifero lauacri baptisterio mersus ab originali piaculo purgaretur, medullitus dilexerit, ipse propriis litterarum apicibus propalat dicens: Ego Clemens in urbe Roma natus a prima aetate pudicitiae studium gessi.
75
Ergo si, quod praestantissimum constat in cunctis uirtutum gradibus et mortalium naturae difficillimum, nondum regeneratus sibi usurpans tantopere taxauerat, quanto magis credere fas est, ut post accepta fidei rudimenta spreto gentilium ritu, dum per prouincias Petrum sequeretur diuini uerbi semina serentem et propagines euangelicae uitis credentium scrobibus pastinantem atque Simonicae letiferas necromantiae labruscas radicitus exstirpantem, plenius et perfectius conseruauerit! Qui deinceps itinerarium Petri .X. uoluminibus digestum luce clarius elimauit Rufino in latinum ex Graecorum bibliothecis uertente.
SILUESTER, qui apud Romam pontificalis cathedrae suscepit sacerdotium, per omnes Europae prouincias et florentis Ausoniae parrochias, quam glaciales Alpium saltus praeruptis scopulorum cautibus cingunt, signis miraculorum crebrescentibus claruit, siquidem incontaminata corporis pudicitia fretus et iugis abstinentiae parsimonia praeditus ad letiferum Romae draconem in clandistino criptae speleo latitantem, qui uirulentis faucibus et pestifero spiritus anhelitu aethera corrumpens miserrimum populum atrociter uexabat, per centenos latebrarum gradus introrsum descendisse fertur et eandem mirae magnitudinis bestiam, cui paganorum decepta gentilitas ad sedandam furoris uesaniam fanaticae lustrationis spurcalia turificabat, inextricabili collario constrictam perpetuae ultionis animad| uersione perenniter multauit et Romam, fallacis idolatriae cultricem, a funesto uictimarum ritu euangelicis assertionibus et signis pariter coruscantibus correxit.
Illud etiam non omittendum reor, in quo praecipuum conseruatae castitatis documentum declaratur, uidelicet quod imperatoris Constantini diuturna ualitudo et elefantiosa corporis incommoditas accepto baptismatis sacramento statim ab eodem salubriter dicto citius curaretur et tam interioris hominis aestus quam exterioris gestus per caeleste cataplasma duplici medicamine sine tricarum obstaculo sanaretur. Praeterea absurdum fore suspicabar, si celeberrimum illud spectaculi genus per totos mundi cardines uulgatum taciturnitatis silentio oppilatum uilesceret et a nostris litterarum apicibus intactum delitesceret, in quo triumphantis Christi uictoria et Siluestri certantis castimonia geminae laudis praeconio crebrescunt.
Nam Constantino orbem gubernante ad sinodale concilium populis cateruatim confluentibus duodenos Iudeorum praeceptores et fariseorum rabbites dira disputationum spicula contra Christi tironem truciter torquentes diuino confisus clipeo confutat. Idem namque praesul somnium Constantini rerum latentium praesagia portendens mira sagacitate prudenter patefecit, siquidem, imperator in ciuitate, quae Bizantium uocabatur, cum membra sopori dedisset et debitum naturae solueret, apparuit ei in uisione nocturna quaedam anicula satis decrepita, etiam paene mortua, quam imperante Siluestro suscitare orando iubetur.
Orante autem Constantino illa anicula surrexit et facta est iuuencula pulcherrima uelut rubicundo uenustae pubertatis flore rubescens; quae cum casta contemplatione regalibus placuisset obtutibus, induit eam clamidem suam et diadema auro obrizo gemmisque purpureis ornatum posuit super caput eius. Helena autem mater eius dicebat ei: 'Haec tua erit et non morietur nisi in fine mundi.' Igitur expergefactus imperator futurarum ignorantia rerum acriter artatur, donec per simplam ebdomadis intercapidinem corpore frugalitatis parsimonia macilento rursus in | soporem soluitur, Cui uir uitae uenerabilis Siluester septima die ieiunii sui adest iterum ei in uisione dicens: 'Anus decrepita haec est ciuitas, in qua tu moraris, nomine Bizantium, cuius muri iam prae uetustate consumpti sunt, et paene omnia moenia eius corruerunt.
80
Ascende itaque illum equum tuum, in quo baptizatus in albis sedisti in urbe Roma et apostolorum et martirum limina circuisti, et hunc sedens tene labarum tuum, quod signo Christi ex auro et gemmis est pictum. Hoc labarum tenens in dextera tua demitte frenum equi, ut, quo eum duxerit angelus Dei, illuc eat; tu autem fixum cuspidem labari in terra sic trahe eum, ut semitam faciat transitus sui; per quam semitam exstrui facies muros et hanc ueteranam ciuitatem et paene mortuam in iuuenculam suscitabis et tui nominis uocabulo nominabis, ita ut reginam illam facias omnium urbium.
Erit enim in ea nomen domini Iesu Christi magnificum et erunt in ea templa Dei ad honorem omnium sanctorum constructa et filii tui post te et filii filiorum tuorum regnabunt in ea. Euigilans autem Constantinus statim ad ecclesiam perrexit indicansque episcopo ciuitatis, uiro sancto nomine Sisinnio, somnium, quod prius uiderat, et offerens Deo munera et communicans sacramentum dominicum ascendit equum et perrexit, quo eum duxit angelus domini atque per semitas labari fundamenta creuerunt.
Appellata est autem ciuitas Constantini, quod graeco sermone interpretatur Constantinopolis, usque in hodiernum diem. Igitur Siluester transacto pontificatus officio et consummato uitae curriculo cum palma uirginitatis scalam Iacob ascendens angelorum coetibus admiscitur et beato supernorum consortio feliciter perfruitur. XXUI. AMBROSIUM uero superni nectaris ambrosia redolentem sub taciturnitatis uelamento delitescere non patiar, cuius mellifluam dogmatum dulcedinem et purae uirginitatis praerogatiuam pulchra praesagia portendebant, siquidem, infantulus cum in cunis supinus quiesceret, ex improuiso examen apium ora labraque sine periculo pausantis | compleuit, quae ingrediendi et egrediendi per tenera pueruli labella certatim uices frequentabant ac demum genitore Ambrosio euentum rei praestulante et, a berna, quae altrix infantis fuerat, ne abigerentur, imperante supernis caeli climatibus per aethera euolantes cateruatim mortalium uisus aufugiunt.
Qualis autem uel quantus idem patriarcha uirtutum gloria et miraculorum signis effulserit, neminem reor expertum, nisi qui gesta conuersationis illius a Paulino, uiro uenerabili, digesta didicerit. NEC pudeat, Christi caelibes strictis pudicitiae legibus lasciuam naturae petulantiam coartantes corporeosque titillationum gestus uelut indomitos bigarum subiugales ferratis saliuaribus refrenantes Toronici reminisci pontificis; quem antequam regenerantis gratiae uulua parturiret et sacrosancti baptismatis rudimenta cognosceret, in catacuminorum gradu et competentium statu stipem pauperculis porrigentem agapemque egentibus erogantem, cum nocturnae membra quieti dedisset, caeleste beauit oraculum, quique pro adepta integritatis corona et fausta uirginitatis infula, quas uelut regale diadema ac gemmatas crepundiorum lunulas indefessis uiribus meta tenus seruare satagebat, miris uirtutum signis effulsisse memoratur.
Etenim catacumini cadauer, quem dira, ut dicunt, fortunae ferocitas et parcarum grassatrix nulli parcentum atrocitas, immo gelidae mortis inclementia regenerantis gratiae sacramento priuatum perniciter oppresserat, de porta mortis rediuiuum erexit ad lumina uitae. Alios quoque binos crudeli mortis meta multatos et optatis uitae manubiis spoliatos de latebroso leti barathro et trucis tartari tormento uoti compos reduxit ad superos. Procerum frondentis pini stipitem uetitis paganorum caeremoniis deputatum, quamuis obliqua reclinem curuatura crebri accolarum bipennes certatim succiderent, intrepidus nutabundum aspexit et fragore horrisono cassabundum contempsit.
85
Pellaces Anatolii nebulonis praestigias, quas liuidorum fraudulenta aemulorum factio mille nocendi artibus armata ostenso fallacis pepli ludibrio audacter | ingerebat, praepollente meritorum gratia funditus fatescere et procul ut ridiculosum fantasma euanescere fecit. Priscorum dilubra paganorum a cimentario politissimis compacta petris rubrisque tegularum imbricibus tecta mortalium diffidens amminiculo et angelorum fretus suffragio, qui hastati et scutati famulo Dei praesidium laturi uenisse leguntur, solo tenus deruta quassauit, euertit, destruxit.
XXUII. GREGORIUS, Nazanzenae ecclesiae gubernator, apud Athenas, qua per idem tempus rumigerula grammaticorum gloria et clandistinum academicae disputationis sofisma pollebant, litteris incomparabiliter eruditus, Basilii in filosoficis dogmatibus condiscipulus, sicut undecimus ecclesiasticae liber historiae manifestat, cum a rudis infantiae teneritudine corporalis illecebrae contemptor et zelotipus castitatis amator existeret, pulchrae uisionis oromate somno sopitus clementer solatur. Cui propter uirginale pudoris propositum et gimnicum filosofiae studium in gemino feminini sexus simulacro Castitas et Sapientia per soporem apparuisse describuntur, ‹quae› hoc modo sanctum ad integritatis coronam cohortantes alloquuntur: Altera enim ex nobis Sapientia, altera Castitas dicitur et missae sumus a domino tecum habitare, quia iocundum nobis et satis mundum in corde tuo habitaculum praeparasti.
Cuius somni coniectura colligi et his argumentis animaduerti fas est, eundem huiuscemodi meritorum munificentia praeditum illaesae puritatis coronam usque ad metam sortis supremae indefessis uiribus usquequaque custodisse, praesertim cum de illo cautum sit: Huius neque uita aliquid puobabilius et sanctius neque eloquentia clarius et illustrius neque fide purius et rectius neque scientia plenius et perfectius inueniri potest) quod Rufinus mira uerborum urbanitate praeditus in prologo apologitici plenius exposuit.
BASILIUS, pontifex et celeberrimus Cappadox, Athenis aeque ut praefatus collega rethoricis sofismatum edoctus disciplinis, qui regularem monasticae conuersationis normam, reciprocis scedarum sciscitationibus uicaria litterarum relatione respondens, luce | clarius ad liquidum digessit necnon erga ta ‹ex emeron uel› exaemeron id est opera sex dierum, quae in latinum translata leguntur, mira eloquentiae disertitudine fretus edidit – is, inquam, quod integritatis gratia incorruptus corporaliter floruerit, ex ipsius elogio coniecturam capesso ita prosequentis: Et feminam non cognosco et uirgo non sum.
Uetus quippe consuetudo peritorum esse fertur contionatorum, qui pro rostris in edito stantes popularibus cateruis contionantur, ut sic in diuersae contionis cuneo et dispari sexu ceu propria ita interdum aliena fruniscantur persona atque attonitis auditoribus ignarisque auscultatoribus arcana mentis ipsorum recludentes et abstrusa praecordiorum reserantes facundi sermonis claue patefaciant. Hoc ergo contionandi genere praefatus antistes sermocinari creditur, qui nequaquam extrinsecus carnalis tantum pudicitiae immunitatem ad promerendas strenuae integritatis infulas idoneam fore ratus est, nisi spiritus quoque castimonia, cuius imperio indomita corporalis lasciuiae petulantia refrenatur, sicut bernacula, ne contumaciter insolescat, matronae nutibus mancipatur, intrinsecus contubernali soliditate concorditer adhaerescat.
90
EXTITIT quidam pontificali dignitate decoratus merito Felix et nomine, qui cum pro fidei constantia a tortoribus torqueretur et horrendis carnificum cruciatibus agonizans martirizaretur, exclamasse fertur: Gratias tibi ago, Christe; .L. et. UI. annos in saeculo uirginitatem meam seruaui. XXUIII. ANTONIUS, caelestis aratri stibarius et euangelici seminis sator, a quo primitus per Aegiptum fertilis coenubiorum seges et fecunda conuersationis occa granigeris germinauit spicis, unde postmodum Memphitica tellus, quam Nilus reeiprocis fecundat fluentis, millenos animarum manipulos in fructiferis ecclesiae noualibus pululantes protulit, quos angelici messores, cum figura mundi in ictu et atomo euanuerit et inormia creaturarum elementa in melius commutata claruerint, sequestratis loliorum fasciculis inexhausto caelestis regni horreo cateruatim aduectabunt, nonne propter egregiam animae pudicitiam | ineffabili uirtutum gratia praeditus usque supremos terrarum cardines rumore clarus percrebruit?
Quod plenius de suorum uirtute miraculorum Athanasius, Alexandrinus antistes, simplo uolumine patefecit Euagrio in latinum transferente. PAULUS itidem inclitus et patrum celeberrimus, qui a pellaci genero caecae cupidinis philargiria decepto contra iura naturae proditus et publicatus a primaeuo pubertatis tirocinio Memphiticae solitudinis deserta penetrans, qua carnalis spurcitiae blandimenta fatescunt et mundani luxus oblectamenta uilescunt, horrendos beluarum barritus et truculentos leonum fremitus ardentis fidei defensaculo fretus intrepidus contempserat, consuta dumtaxat palmarum plecta et praedulci dactulorum sagina squalidum sustentans corpusculum naturae debitum soluit.
Nonne propter florentis pudicitiae castimoniam finetenus inextricabili repagulo conseruatam bis senis temporum lustris id est uicies terna annorum intercapidine bucellam crustulae semiplenam, quam penniger praepes indefessis famulatibus et reciprocis uolatibus hiulco aduexerat rostro, usque ad decrepitam uitae senectam inexhaustam gratulabundus accepto ferre promeruit? XXIX. HILARION, opinatissimus Palestinae solitudinis accola, ethnicis parentibus idolorum culturae deditis oriundus, rosa, ut dicitur, rubicunda de spinetis uulgo nascentibus florens, ea tempestate, qua praedictus Antonius per Aegiptum celeber fama uulgabatur, claruit, cuius uitam Hieronimus, caelestis bibliothecae egregius cultor uniuersorumque interpretum praestantissimus, tantis opinionum rumusculis extollit, ut Homerum quoque, si ab inferis emergeret, uel inuidere materiae dicat uel succumbere.
Qui ob integritatem castimoniae conseruandam mortalium contubernia declinans primo pubertatis tempore squalentis heremi uastitatem lustraturus prius paene contemplatiuam quam practicam contra rerum naturam rudis habitator exercuit uitam; lasciuam aetatis petulantiam familicae frugalitatis parsimonia crudeliter castigans 'Ego te, inquit, aselle, faciam, ut non calcitres; | non te hordeo alam, sed paleis: fame conficiam.' Quapropter innumeris miraculorum prodigiis coruscans antiquis aequiperabatur patriarchis, siquidem horrendum squamoso corpore draconem iuxta Epidaurum, Dalmatiae municipium, quem boam uocant ab eo, quoniam tantae inormitatis existat, ut boues uirulentis mandibularum dentibus trucidans gulosa uentris ingluuie uoraciter gluttire soleat et non solum armenta et pecudes, sed agricolas quoque atque bubulcos et subulcos ad se tractos ui spiritus absorbeat, – o superi, talem terris auertite gypsam! – armis orationum extinxit hoc modo.
Pyram strue stipitum in edito constructam et flammantibus scindulis succensam praefatum mirae magnitudinis basiliscum uulgo spectante scandere terrificae iussionis imperio compellens squamigeros costarum crates rigidamque spinae curuaturam prunis coquentibus extorruit et assantibus titionum globis crudeliter comburens plebem a letiferis bestiae flatibus eripuit. Necnon etiam, feruentis oceani flustra et spumantis cataclismi caerula cum proprios egrederentur terminos et quasi diuinae potestatis censura diluuii irruptionem minaretur seu in antiquum chaos omnia redire cogerentur, accolae Epidauritani eundem Dei famulum contra frementes fluctus et salsas gurgitum moles inexperto compulsi terrore opposuerunt; qui cum terna patibuli signacula in glarigeris sulcaret sablonum litoribus, mirum dictu, quomodo turgescens pontus in cumulum creuerit et in quanta proceritate ut murus glacialis ante eum steterit.
95
O quanta est pudicitiae uirtus, quae bachantis beluae rabiem humillima prece compescuit et tumentem aequoris insaniam indulta potestate compressit, Danielis profetae factum aequiperans in draeone, legislatorem aemulans in aequore. IOHANNES uero, Niloticae solitudinis heremita , qui Theodosio mundi monarchiam gubernante quaterdenis annorura circulis in practicae conuersationis studio desudans, quam Martha, Lazari germana, uotiuum Christo humanitatis obsequium praebens praefigurat, miro deuotionis feruore exegit ac demum quinquies bilustris temporum circulis in | remoto delitescens tugurio theoricam anachoreseos transegit uitam, ex hoc purae uirginitatis munus illibatum usque nonagenariam decrepitae uetustatis senectam liquet seruauisse, quod chiliarco id est tribuno militum importunis precibus de coniugis incommoditate suppliciter consulta flagitanti, ut se inuisendum adiri pateretur, intentione rigida respondisse fertur, sibi umquam moris non fuisse uidendi midieres et praecipue, ex quo in illius rupis se monasterio conclusisset.
Idcirco pro adeptae integritatis clamide, qua angelicae puritatis liniamento uelut domestica soliditate adsciscebatur, futura profeticae diuinationis oracula, quae reliquos latuerunt mortales, praesago afflatus spiritu expertus est. XXX. NEC praetereundum arbitror beatae memoriae Benedictum, quem ab ipsis infantiae incunabulis ita fortunatum uocabuli praesagium pascebat, ut penitus aliter in proposito diuinae religionis uiuere nequiret, quam propriae appellationis dignitas et caelestis eulogiae praerogatiua permitteret.
Nam cum gratuita supernae liberalitatis munificentia mactus puer pollesceret et secundis meritorum successibus per augustum Hesperiae regnum late crebresceret, haud frustra cum aduocato et redemptore nostro felix uocabuli priuilegium participauit, de quo lactantes euangelici consona uocis armonia psallentes concorditer cecinerunt: Bene dictus, qui uenit in nomine domini. Cuius rei regulam nostra quoque mediocritas autentica ueterum auctoritate subnixa in sacrosancta palmarum sollemnitate binis classibus canora uoce concrepans et geminis concehtibus Osanna persultans cum iocundae iubilationis melodia concelebrat.
Igitur praefatum Christi tironem propter incorrupta et iugiter stellantia immarcescibilis pudicitiae serta sanctae trinitatis tutela protectum profetica signa sequebantur et superna miracula caelitus comitabantur, siquidem post deruta simulacrorum sacella et dissipatas fanaticae gentilitatis caeremonias, quae uitam ueritatis expertem fato fortunae et genesi gubernari iuxta mathematicorum constellationem | arbitratur, bissena construxisse coenubia scribitur, in quibus opulenta sanctae conuersationis lucra et copiosa animarum emolumenta orthodoxis dogmatibus ubertim acquisita Christo prouenerunt, quae dominicae gnarus cultor uineae uelut maturescentes palmitum botros ac rubicundos sarmentorum racemos euangelica falce succidens refertis fiscellis onustisque corbibus ad praelum calcandos et ecclesiae torcularibus regulariter exprimendos aduexit, ut merulenta defecati nectaris defruta apothecis caelestibus recondenda et angelicis cauponibus committenda feliciter inferret, quatenus supernorum conuiuia huiuscemodi muneribus de terreno nundinarum mercatu allatis gratulabunda glorificarentur.
XXXI. MAGNA est igitur puritatis praerogatiua, quam qui amittere per uim compellatur, si ob hoc humanum exosus consortium communi uita sponte caruerit, apud .CXLIIII. milia uirginale carmen canentia in caelesti contubernio gratulabitur gloriosus, quod Eusebius, Graecorum historiografus, uirgines Deo deuotas fecisse testatur, quae se pro integritatis pudicitia conseruanda rapaci gurgitis alueo per praeceps immerserunt; unde quidam patrum propria, inquit, manu perire non licet absque eo, ubi castitas periclitatur.
100
O mirandum negotium et propemodum inuestigabile decretum: ceteris facinorum flagitiis, quae mundi statum lugubriter conturbant, cum quispiam mancipari inuitus cogitur et spreto libertatis arbitrio reatum sceleris perpetrare compellitur, si sub praetextu cauendi noxam et declinandi delicta quolibet exitii genere uim uitae crudeliter intulerit, extraneus ab ecclesiae societate inter biothanatos reputabitur! Qua de re conici datur, quam pretiosa sit supernis municipibus pudicitiae generositas, quam nec illud abolere et obliterare quolibet pacto potest, quod perfectorum merita ludificare et cuncta uirtutum genera euacuare ualet.
Unde Malchus, cum paternae seueritatis uiolentia simulque materna grauitate, qui successurae posteritati consulebant, ad carnale consortium cogeretur, castitatis obtentu et regni caelestis causa con|tempnere decreuit; sed cum ob cognatae propinquitatis curam accepto conuersationis feruore paulatim tepesceret et torrido coenubialis uitae rigore, instinctu strofosi hostis discessurus, sensim refrigesceret, a Saracenis praedonibus et Ismaelitis grassatoribus obuia quaeque atrociter uastantibus captus ut seruilis berna famulari iubetur, iusto ualde iudicio, ut, qui interdictum repetebat postliminium, seruiret ut uile mancipium, quatenus, qui Sodomitanum pereuntis feminae dispendium minime pertimeseeret, prolixae seruitutis detrimentum et inuisum heri famulatum atrociter sentiret et, dum aratri stibam postergum respiciens neglegenter regeret, ruptis sulcorum glebulis iugerum occa nugaciter deperiret, cumque ibidem optatae castitatis insignibus, quae in genitali solo seruauerat, carere stricta machera extorqueretur, maluit mucrone transfossus crudeliter occumbere quam pudicitiae iura profanando uitam defendere, nequaquam animae periculum pertimescens, si integer uirginitatis status seruaretur.
XXXII. PRAETEREA beatae memoriae Narcissum tam uirginalis pudicitiae priuilegio praeditum quam pontificalis infulae auctoritate decoratum sub silentii latibulo delitescere non feram, cuius uita adeo signis et prodigiis miraculorum coruscantibus damit, ut contra rerum naturam liquentis elementi qualitatem soli Deo mutabilem orationum armatura fretus in aliud genus conuerteret, siquidem in uigiliis paschalibus, quando reciprocis annorum circulis anastasis dominica solitae sollemnitatis tripudio celebratur, fortuito contigit, ut lichinis et lampadibus ecclesiae pinguis olei liquor oportunus defuisset.
Tum uir Deo deditus liquidas fontium lymphas exorcizans et sacrae benedictionis ubertate fecundans stupendo uirtutis spectaculo pinguescere fecit ita dumtaxat, ut latex lucernarum cicindilibus infusus in olei crassitudinem perniciter uerteretur et papirus in centro positus uelut fomes aruina uel seuo madefactus solito clarius lucesceret. Uerum antiquus humani generis grassator pro tanta rumoris praerogatiua, qua catholicorum laudes crebrescunt, obliquo liuoris zelo | succenditur, ut tam fauorabile uiri Dei praeconium falsis suspicionum argumentis nutabundum elideret.
Nam strofosi fallaciarum fabricatores satis probrosum facinus et inauditum crimen aduersus eum in cathedra pestilentiae sedentes in concilio sub tribus testibus fallaciter periurantibus concinnant, ut psalmista chirografatur: Insurrexerunt in me testes iniqui et mentita est iniquitas sibi; quorum unus ita, ne lare crepitante torreretur, ueraciter se fari testabatur, alius ita, ne uirulenta regiae pestis incommoditate popularetur, tertius ita, ne gemellis oculorum obtutibus orbaretur.
105
Ita Narcissus Deo confisus nequaquam apologiticam, ut sontes et insontes solent, defensionem exquirit, sed pontificalis cathedrae apicem hac occasione inuenta relinquens abstrusam heremi uastitatem petiit et fribula aemulorum machinamenta concinnatasque factiones fugiens delitescit. Porro pellaces testium personas, quae presbiteros contra Susannam musitantes aemulabantur, ultrix diuini potentatus censura eisdem cladibus, quibus periurantes deuotabant, crudeliter percussit. Quorum primus cum omni domesticae sodalitatis clientela et propinquae necessitudinis contribulibus in proprii domatis tigillo ultricibus flammarum globis conflagrasse memoratur; secundus a triplicis summitate cerebri planta tenus morbo regio turgescens, ut dudum demens et impudens procax imprecabatur, fetidum exalauit spiraculum; tertius infelicem sodalium fortunam animaduertens omne concinnati facinoris piaculum sera poenitentia cunctis auscultantibus in propatulo patefecit tantisque lamentorum singultibus et tam rancidis fletuum questibus lacrimabundus lugubriter fleuit, donec gemellis pupillarum luminibus funditus fraudaretur, unde cautum est: Mihi uindictam, et ego retribuam, dicit dominus.
QUID referam sanctae recordationis Athanasium, cuius rumigerula meritorum gloria et florigera pudicitiae praeconia quamquam specialiter apud Alexandriam et Aegiptum clarescerent, per totos tamen mundi cardines, ubi fides | catholica fructiferis palmitibus frondescit, longe lateque percrebruit. Cuius altor et dogmatista beatus Alexander, Alexandriae pontifex, ab ipsa cunabulorum teneritudine extitisse memoratur, tam notariorum caracteres quam grammaticorum periodos colo et commate sequestratim distinctas affabiliter instruendo, qui uidelicet Alexander, postquam ilia Arii scismatici in abstrusum latrinae cuniculum turpiter defluxerant, ecclesiae triumphali tropeo sublimatur.
Sed quid mirum, si Athanasius in summo graduum fastigio diuina charismatum gratia pollesceret, cum etiam tenerrima aetatula infantis nequaquam praesago indolis prodigio caruerit, sed puerilis ludorum gesticulatio pontificalem futuri praesulis auctoritatem portenderit? Etenim peractis missarum sacramentis conspicatur Alexander inuestes puerorum cateruas in marinis litorum glareis sacerdotalem Athanasio contulisse reuerentiam et quosdam catacuminos et competentes ab eodem mistico baptismatis officio regeneratos extitisse, quod scenico ludorum ioco gestum decretis sinodalibus serio confirmatum est.
Igitur Athanasius post obitum Alexandri sumpto ecclesiae praesulatu quantas hereticorum machinas expertus sit, quot fraudulentas scismaticorum strofas pertulerit, quas aduersus insontem subdola factione concinnabant, decimus ecclesiasticae historiae liber a Rufino caraxatus adstipulatur', ita prorsus, ut Constantio Augusto, qui Orientis imperii sceptra gubernabat, euulsum cadaueris lacertum et in sarcofago delatum ostenderent, quem ab Athanasio magicae fraudis necromantia de Arsenii corpore sublatum fallaciter retulerunt.
Quapropter imperator commentis hereticorum lenocinantibus illectus et probrosis factionibus deceptus in concilio praesulem inconsulte condemnari praecipit; uerum Arsenius, qui quondam in pulpito lectoris officio fungebatur, omnem concinnati sceleris scenam prodidit et sacrum flaminem a tam flagitiosis facinoribus immunem esse declarauit. O quantus quosdam attritae frontis pallor ob detectum sceleris reatum tremibundos arguit et ediuerso quorundam uultus purpureus genarum | rubor uelut stibio depinxit, cum in concilio ualentem sospitem specularentur, quem abscisis neruorum nexibus mancum debilem fatebantur !
110
Uerum huiuscemodi sancta uictoria confutati aliud argumenti genus molientes comminiscuntur, ut prostituta pellax uirum castissimum prostibuli stupro, quo penitus a pubertate incorrupto corpore caruit, insimulare procaciter machinaretur; quae cum uniuersum falsae garrulitatis incestum uelut fetidam melancoliae nausiam de recessibus falsi pectoris euomuisset, statim per Timotheum presbiterum, quem nefandis ulnarum gremiis procax obuncabat, apologitica uerborum ueritate acsi fixa peltarum testudine defenditur.
Uerumtamen aemulorum uesaniae cedens, qui contra uirum Dei zelantes rancida liuoris inuidia torquebantur, profugus longe proficiscens exulat adeo, ut sex annorum intercapidine in arida cisternae latebra delitescens nequaquam limpido solis radio potiretur, sed mens Deo dedita cote durior, ferro fortior, adamante rigidior omnes calamitatum insectationes, quas Clandistina liuidorum conspiratio hostiliter irrogabat, inflexi cordis constantia aequanimiter perferebat. XXXIII. QUID beatum Babilam loquar, qui dominici gregis excubias et mandras ecclesiae aduersus truculentam tyrannorum rabiem uelut contra ferinam luporum ferocitatem non more mercenarii, sed solertia pastorali tuebatur ?
Cum esset summi pontificatus infula praeditus, Numerianum Augustum interfectorum cruore contaminatum non permisit basilicae sacrarium intrando pollutis pedibus profanare, sed acerrimae castigationis censura a sacris ecclesiae liminibus funesti regis introitum arcebat: nequaquam, damna rerum formidans uel uitae dispendium, tremibundus et pallidus expauit. Tunc ad palatinas ducitur zetas et imperialis ypodromi uestibulum, quatenus cum rege funesto reciprocis conflictibus et alternis uicibus disputans altercaretur; sed mentem Deo dicatam nec minarum ferocitas reflectit nec blandimentorum lenitas demulcet, ut a catholicae fidei perpendiculo ad tortas simulacrorum | caeremonias uergeretur.
Mox imperante Augusto ad calumniam pontificis et infamiam cleri boias in collo et compedes in cruribus nectunt; insuper exquisitis poenarum machinamentis sacratissimos uiuentis hostiae artus acriter dilacerant. Nec non et tres germanos puerulos, quos Babilas sub disciplinae pedagogio regulariter instruendos acceperat, ad regis praesentiam simul introducunt. Quos imperator mira fidei constantia munitos, cum uerborum argumentis fallere nequiret, cruentis uerberum ictibus uapulare praecepit; cernens autem furibundus princeps inuictam paruulorum constantiam percunctatur uenerandum praesulem, utrum filii sui ueraciter essent.
Respondisse legitur: Filii mei uere sunt secundum Deum; mulierem autem coram Deo meo non cognoui, ex quo natus sum. Tunc sanctus Babilas decollandi sortitus sententiam cum tribus alumnis capite truncatur et rubris uenarum riuulis sacratur. XXXIIII. SED et operae pretium reor, ut celeberrimos spiritalis militiae bellatores et caelestis medicinae archiatros Cosmam et Damianum nequaquam ab historica uirghram relatione dirimentes uelut indignos ceterorum consortio sequestremus.
115
Quos in superno Hierusolimae municipatu praedistinatos et aethralis litteraturae albo descriptos cum praedictis commanipularibus laetabundos fore fiducialiter confidimus. Temporibus namque Dioclitiani et Maximiani olimpiade .CC. sexagesima septima, cum edictis crudelibus catholicae fidei cultores, quos Christicolas et crucicolas nuncupabant, ad turificandum statunculis ethnicorum cogerentur (nolentes autem apostatare id est ad apostasiae uolutabrum reuerti capitalem compulsi sunt subire sententiam) – qua tempestate praedictos Christi tirunculos religiosa genetrix gemellos enixa est, qui pedetemptim in pubertatis primordio instrumentis medicinalibus imbuti tam ualitudines ydropicorum et melancolias uiscerum quam incommoditates animarum per caeleste cataplasma curabant, uisum scilicet caecis et malagma monoptalmis impertiendo, mutis taciturnitatis | ualuam reserando. surdorum auribus armonias rerum restaurando, balbis et blaesis rectitudinem loquelae largiendo, claudos et mancos incolomitati pristinae restituendo, inerguminos et scotomaticos meritorum gratia refocilando, ipsos etiam fortunae casibus oppressos ad superos reuocando.
Uerumtamen huiuscemodi uirtutum munificentia praediti non philargiriae commercio, sed gratuita liberalitate optatam aegrotantibus sospitatem contulerunt euangelico concordantes oraculo: Gratis accepistis; gratis date! Interea praedictorum tempestate persecutorum, cum sancti martires ut oues occisionis cruentis carnificum mucronibus mactarentur et nequaquam consternati ecclesiarum anthletae uelut in scammate palestrarum luctarentur, quantis et qualibus praefati confessores Lisia pro tribunali sedente suppliciorum machinamentis torquerentur, quis referre sufficiat?
Siquidem ligatis lacertis et conexis surarum cruribus in profunda maris flustra demersos, sed angelico fultos suffragio effera fluctuum ferocitas contingere non audens illaesos litoribus restituit. Rursus truculentus praeses tam claro sanctorum tironum triumpho confusus et confutatus eosdem in clibanum plurimo sarmentorum fomite succensum et diuersis stipitum titionibus crepitantem truciter trudi praecepit, ast illos uelut salamandras, quas naturaliter torrentes prunarum globi assare uel cremare nequeunt, nequaquam flagrantis camini incendia combusserunt.
Exin eculei tormento uexatos et gabuli patibulo suspensos, insuper diris sagittarum ictibus obrutos angelicum protexit patrocinium. Ad ultimum decollandi sortiti sententiam cum palma uirginitatis triumpho martirii agonizarunt. XXXU. NEC meminisse pigeat incliti militis Christi Chrisanti, quem pater ab Alexandria proficiscens Romae gimnosofistis et rethoribus traditum cunctis liberalibus litterarum studiis erudiri fecit. Erat enim, ut fertur, tam ardentis ingenii et capax memoriae, ut quicquid lectitando et scrutando enixius rimaretur, uelut uisco glutinatum praepropere in praecordiis puerilibus lentesceret | et intra sagacis animi conclaue radicatum haeresceret.
Igitur consummatis grammaticorum studiis et philosophorum disciplinis, quae .UII. speciebus dirimuntur, id est arithmetica, geometrica, musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina, cum ad sacratissimos euangeliorum apices uenisset, quantocius cuncta Stoicorum argumenta et Aristotelicas categorias, quae .X. praedicamentorum generibus distinguuntur, dicto citius despexit, dum solerter animaduerteret, quantum caelestis philosophiae dogma mundi disciplinas et mortalium commenta praestaret, cumque regenerantis gratiae uulua conceptus et fetosis baptisterii partubus editus in uenerandis ecclesiae cunabulis nutriretur, extemplo post rudimenta fidei neofitus discipulus efficitur dogmatista praecipuus, dum Christum, Dei filium, nequaquam perfidorum discrimina pertimescens cunctis publica uoce propalat.
120
Quod genitor affinium et contubernalium relatione (cum) comperit, eundem filium contra iura naturae latibulis carceralibus artandum et famis inedia macerandum includit; alioquin et proscriptionem rerum et patrimonii iacturam, insuper et capitale discrimen perhorrescit, ut ab imperatoribus locuples gazarum opulentia cum uitae detrimento funditus fiscaretur. Ergo cum animaduerteret, Christianos acerbitatem poenarum libenter laturos, iam non tormentorum supplicio, sed blandimentorum lenocinio natum ad suos libitus flectere nititur.
Auferens illum de ergastulo squalente olosericis et bombicinis indutum uestibus misit in triclinium, ubi pulcherrimae uirgines pretiosis comptae cicladibus dilicatas defruti dilicias et sumptuosa ferculorum conuiuia praepararent effrenatos laetitiae cachinnos et iocosos ludorum amplexus miscentes, ut in talibus blandimentis ferrea iuuenis praecordia mollescerent. Sed uir Deo deditus nec mulsa epularum sagina superatur nec formosa uirginum uenustate a propositi rigore reflectitur, sed mollia puellarum labra ut nociua uiperarum uenena declinat parui pendens epithalamii elogium, in quo cautum est Mellea tunc roseis haerescunt labia labris. | Deinde quidam de contribulibus hortantur patrem, ut filius blandis conubii nexibus nodaretur et illecebroso matrimonii lenocinio uinciretur, quatenus Daria, uirgo uestalis satis pulchra et eleganti forma, gemmis auroque radians ad Chrisantum procaciter ingrederetur, ut militem Christi tam urbana uerborum facundia quam falerata colli crepundia ad thalami copulam inclinarent.
Sed secus cessit, quam rati sunt. Oritur namque inter eos satis prolixa sermonum concertatio et reciproca sententiarum disputatio, eo quod Daria dialecticis artibus imbuta et captiosis sillogismi conclusionibus instructa fuisse ferebatur ita dumtaxat, ut disertissimi oratores tam sagax uirginis ingenium alterno experire conflictu uererentur. Quid plura? tandem uir uitae uenerabilis non fraudis argumento, sed ratiocinationis documento in reciprocis conflictibus uictoriae palmam adeptus eandem Dariam iam catholicae fidei sacramenta credentem suscipiens simulato hymenei commercio simul conuersantur, donec ipsa salubris lauacri latice lustratur.
Mox relictis dialecticorum disciplinis, quibus dudum in gimnasii studio exercebatur, canonicis scripturis et commentis spiritalibus instruitur, nec laterculo dinumerari nec calculo computari ullatenus ualet, quanta multitudo promiscui sexus illorum magisterio a fanatica delubrorum superstitione ad fidem catholicam cateruatim confluxerit. Huius rei gratia beatus Chrisantus iubente Claudio tribuno LXX militibus diuerso poenarum cruciatu torquendus traditur, nisi Amphitrioniadae id est Herculis sacello ethnicorum ritu turificare consentiret.
Tunc milites pertinaciter refragantem udis et crudis neruorum nexibus crudeliter uinciunt, ut in torrido solis caumate sensim siccantibus neruis uim stricturae ferre nequiret; sed in puncto temporis dira uinculorum ligamina caelesti nutu enodantur. Item in nodosi cippi claustrum uiri Dei tibias et suras adstringunt; statim rigentis cippi duritia inuisibili contrita potestate ad nihilum redigitur. Sed milites, magica putantes praestigia gestum, putentissimis illum perfundunt lotii nidoribus, quibus arbitrantur cuncta Chaldeorum et hierophantarum | fantasmata simulque ariolorum et marsorum machinas euanescere; sed fetentis lotii lustramentum in flagrantem uertitur ambrosiam et in rosatum nectaris mutatur odorem.
125
Tunc buculam imperant deglobere , ut recentis corii cruditate nuda martiris membra cingerentur, quatenus sub flagrantissimo solis ardore in uiriditate birsae truciter torreretur, sed Christi suffragio fretus expers periculi sospes euasit. Mox ferreis catenarum nexibus collum cum lacertis et suris simul adstringentes in atram ergastuli latebram coniciunt; sed perniciter stricta ligamina ut stuparum putamina rumpuntur et uelut limpidissimo lanternae lichino tenebrosa caligo fatescit.
Ad ultimum cum uirgulis et nodosis uiminibus cruenta carnificum saeuitia caederetur, sceptrinae uirgae, quae prius nodosa duritia rigebant, pluma molliores et papiro effectae sunt leniores. Haec tanta prodigia cernens Claudius tribunus obstipuit et corde compunctus cum .LXX. militibus et omni familia ac bernacula clientela una cum parasitis et sodalibus credidit Bei filium saluantem saecula Christum et statim omnes baptismatis unda regenerati purpureas paradisi coronas fuso feliciter cruore capessunt, quorum sancta cadauera in cuniculo subterraneo pariter humata quiescunt in supremo examine surrectura in gloriam.
His ad caelum migrantibus superstites Chrisantus et Daria reciprocis cruciatibus singillatim artabantur. Ille in latebrosum lautumiae latibulum, ubi cloacarum cuniculi putores stercorum ingesserunt, ferro constrictus mittitur; sed putor et caligo luce serena et odoramentis fugantur nectareis. Ista ad prostibula scortorum et meretricum contubernia truditur, quo leo de clatris amfitheatri ad tutelam sacratae uirginis Dei nutu dirigitur, ut, siquis petulcus incestator et lasciuus scortator uagabundis gressibus lupanar ingredi maluisset, ferinis rictibus suggillaretur.
Sed de congesta uirtutum copia interdum efficitur uerborum inopia; nam ingenti miraculorum mole uictus breuitatis compendio plura praetereo. Post haec decreto Numeriani Augusti pariter in una cripta mar|tirizantes occubuerunt in consortio sanctorum simul percepturi praemia meritorum, sicut simul participes extiterunt tormentorum. XXXUI. PORRO uirginalem Iuliani martiris gloriam sub clandistino taciturnitatis latibulo delitescere non patiar, qui temporibus Dioclitiani et Maximiani nobili prosapia oriundus fuit.
Quem cum parentes in primaeuo pueritiae rudimento florentem tam dialecticae artis compotem quam rethoricae artis participem fecissent, pedagogis quoque et didasculis traditum multimodis philosophorum disciplinis imbuissent et iam in tenero pubertatis rudimento adultum [parentes] animaduerterent eumque amatorem catholicae fidei sacrisque ecclesiae liminibus adhaerentem necnon ergastula confessorum crebro frequentantem comperissent, pertimescebant magnopere, ut, si unicum pignus ob religionis praerogatiuam et sanctae conuersationis habitum ab illorum stirpe priuaretur, ipsi, ut ait patriarcha lacrimabilem depromens querimoniam, canos suos cum dolore ducentes ad inferos optatae generationis heredibus et futuris nepotum nepotibus funditus fraudarentur.
130
Idcirco puberem subnixis precibus et inauditis blandimentorum hortamentis inflectere nitebantur, ut ad thalami taedas et copulae consortium ferreos iuuenculi affectus immo adamante duriores iuclinarent. Ad argumentum etiam hortandae suasionis apostolicis utuntur oraculis, quibus ait: Uolo iuuenes nubere, [patres familias esse], filios procreare nullam dantes occasionem maligno. Quibus ita respondisse scribitur: Nec uoluntatis nec aetatis est tempus, ut faciam, quae hortamini; item, cum perseuerarent pertinaciter in precibus, ait: Nec promittendi mihi est facultas nec negandi potestas; quod hortamini, Dei mei potestati committo et reliqua.
Unius tamen ebdomadis indutias a parentibus poposcit, ut nutum supernae maiestatis argumentis euidentibus experiretur. Qua peracta intercapidine somno sopitus et sopore depressus uidit Christum in oromate dixisse: Exurge! ne timeas nec suasiones uerborum uel uoltmtatem parentum horrescas! Accipies enim coniugem, \ quae te non polluendo a me separet, sed per te uirgo perseueret; et infra: Multi iuuenes et uirgines per uestram doctrinam uel uitam caelestis exercitus probabuntur et reliqua.
Suscipitur itaque de thalamo beata uirgo uocabuli praesagio Basilissa, hoc est regina, formosa frontis effigie, sed formosior cordis castitate, uenusta, inquam, liniamentis membratim corporalibus, sed plus uenusta suatim cicladibus compta spiritalibus. O quanta caterua credentium in utroque sexu fetidas facinorum cloacas calcitrans et putida uitiorum uolutabra abominans illorum magisterio ad fidem catholicam conuersa cum martirii tropeo triumphans agonizauit, siquidem plura monachorum ergasteria in celeberrimo Antiochiae municipio, quae est metropolis Aegipti, opitulante Christo construxere, in quibus militum Christi circiter .X. milia sub distincto Iuliani regimine conuersantia et nequaquam a sanctae religionis tramite per obliquos anfractus dextra laeuaque declinantia regulariter uixerunt.
Basilissa uero Deo dicata bis quingentenos sanctae messis manipulos euangelicae praedicationis falce metens in area tortoris triturandos et horreis caelestibus condendos inuexit. Postremo cum effera persecutorum rabies sacrosanctos ecclesiae tirones feralibus edictis et ferocibus tormentorum cruciatibus truciter ingruens grassaretur et catholicae fidei propugnaculum saecularis argumenti ballista quassatum atrocisque machinae arietibus subrutum funditus euertere moliretur, quis ubertim angusto stili textu effari ualeat, quanta idem Iulianus cum ceteris commanipularibus et eiusdem propositi sodalibus martirizando perpessus sit?
Marciano praeside in alto tribunalis culmine uel theatri pulpito contionante nodosis fustibus et cruentis mastigiis sine respectu pietatis flagellatus a cultura Christi flecti nequiuit. Quinimmo pupillam percussoris euulsam, qui sibi crudeliter flagrorum uibices irrogabat, quamuis ut magus putenti lotio umectaretur, incolomem restituit. Insuper nefandas simulacrorum effigies plus quam quingentas, quibus pontifices delubrorum libamina litantes bachantum ritu | turificabant, ad solum diruit, quassauit, euertit.
135
Item Iulianus cum iuuenculo filio praesidis, ut effebo hircitallo, qui neofitus et nuper ad fidem conuersus fuerat, in fundum ergastuli profundum retrusus, ubi fetida damnatorum cadauera diuturno temporis interuallo horrida uermium examina ebulliebant, squaloris nausiam perpetitur, sed uersa uice pietas diuina, quae suorum semper reminiscitur militum, pro fetenti sterquilinio olfactum ambrosiae et nectaris flagrantiam carceris illuuiem et latebras tolerantibus cum luce limpida clementer contulit.
Haec tanta prodigia milites ad excubias confessorum deputati cernentes spreta fanaticae superstitionis cultura orthodoxorum falangibus agglomerantur. Interea defuncti cadauer prolixis fasciarum ambagibus conexum nondum in sarcofagi theca humatum flagitante praeside fusis ad polum precibus suscitauit; qui omnem istinc eundi tragoediam et illinc redeundi clementiam attonitis spectatoribus resurgens de tartari profundo patefecit. Igitur urgente imperatorum decreto sancti martires in circi spectaculo ter denis cuparum gremiis includuntur , quae intrinsecus atrae picis massa et bituminis fomite sulfurisque fetore farciuntur et extrinsecus suppositis crepitantis rogi torribus et sarmentorum faculis conflagrantibus succenduntur intantum, ut flammantis pyrae cacumina minacem obolisci proceritatem et rotundum sperae apicem .XXX. cubitis in conum praecellerent.
Sed tamen de torrente incendio superna potestate compresso triumphabiles uiri uelut obrizum rutilans spectante circi caterua in publicum processere. Exin reciproca tortoris nefandi ferocitas, quae semper insontum poenis pascitur et fuso sanguine saginatur, anthletis et agonithetis Christi macta martirii merita cumulauit, dum liciis olei liquore delibutis digitorum articulos et palmarum pollices obuoluerent simulque pedum alloces truciter adnecterent; sed liciorum filis flamma combustis anthletas Dei in scammate mundi ritu palestrico agonizantes sine fumigabundis flammarum globis immunes diuina tutela protexit.
Uerum | hac confessorum Christi uictoria confutatus in amfitheatrum sanctos ferreis collariis conexos cruentus carnifex imperat duci, quatenus patefactis cauearum clustellis et apertis clatrorum obstaculis ursorum genuinis carperentur et leonum rictibus roderentur. Sic stolida praesidis praecordia Deoque inuisa spes pascebant inanes, dum furibunda ferarum rabies et gulosa beluarum ingluuies caelesti nutu compressa oblatam praedam lurcare non audens hiuleas faucium gurguliones opilauit, ut poeta de profeta dicit Et didicere truces praedam seruare leones.
Ad ultimum beatus Iulianus cum ceteris commilitonibus stricta machera crudeliter percussus et rubicundo cruoris riuo perfusus feliciter occubuit; ad quorum uenerabiles sarcofagos cum .X. leprosi uenissent, quos dira cutis callositas elefantino tabo deturpans non particulatim, sed membratim maculauerat, ilico et secundae natiuitatis gratia in baptisterio regenerati, qui in sabanis et in sindonibus baiolabantur aegroti, sanctorum meritis sospites et uoti compotes abscedunt.
140
XXXUII. Amos, primus Nitriae famosus accola, qui cum a parentibus inuitus ad nuptiarum commercia cogeretur et tamen inuitus nequaquam pudicitiae palma priuaretur, magis magisque inuisi oblatam matrimonii sortem acsi squalentis ceni contagia uel uenenatum aspidis morsum refragabatur – hic ergo Amos generosa prosapia oriundus fuit, qui praepollenti gazarum affluentia et sumptuosa patrimonii opulentia apud Aegiptum celebris habebatur. Huius ergo parentes amantissimam sobolem cum adultam et iam pubescentem in annis iuuenilibus deprehenderent, quasi secuturae posteritati consulentes ad nuptiales thalami copulas licet magnopere refragantem inuitant.
Quorum obstinatam importunitatem cum refutando frustrari non posset simulata matrimonii coniuentia inuitus anulo subarratam sortitur uirgunculam, quam in obstruso thalami cubiculo clandistinis uerborum hortamentis ad pudicitiae praemia persuadet; cuius pre|cibus et monitis obsecundans ad summum uirginitatis fastigium anhelat. Qui prolixa temporum intercapidine pariter in castimonia Deo tantum teste uixisse feruntur et in rigido sanctae conuersationis proposito cum uirtutum incrementis usquequaque prosperabantur.
Sub quorum magisterio ad fidem Christi et contemptum mundi numerosa utriusque sexus caterua confluxit; cumque secundis meritorum successibus in practica pollesceret, horrentis heremi uastitatem aggressus theoricam anachoreseos exercuit uitam. Infinitis a uero remuneratore uirtutum prodigiis donatur. Nam quidam iuuenculus rabidis molosi rictibus in uesaniam uersus strictis catenarum nexibus ad eum deductus actutum incolomitati pristinae donatur, sed ea conditione prius interposita, ut pauperculae direpta et depeculata mulierculae redderentur.
Ast illi strofam in abdito perpetratam profetica uirtute propalatam cognoscentes ea, quae fraude abegerant, sponte restituunt. Sed et illud strictim et summatim commemorandum, quod duo quidam dolium se uiro Dei delaturos spoponderunt; e quibus alter, dum pollicita fefellisset, obeuntem gibbum amisit camellum, alius promissa complens asello sospite perfruitur. Quanta uero sit pudicitiae uirtus, ex hoc manifestius liquebit, quod uir Dei, dum Nilotica gurgitis fluenta transire satageret et spoliare se melote et amiculis erubesceret, ne pudibunda corporis nuditas et indecens obscenitas castos offenderet obtutus, extemplo in citeriorem aluei marginem diuina uirtute translatus legitur et, ne hoc incredibile uideatur, memento, qualiter Ambacuc discifer messorum fercula de Iudea ad Chaldeos angelico fretus officio in puncto temporis perniciter detulerit et in leonum lacu rugientium per tanta terrarum interualla familicum Dei profetam affatim pauerit et ubertim saginauerit.
Huius itaque Amos spiritum Antonius heremita, cum carnalis ergastuli uinculis enodaretur, a caelestis militiae manipulo astriferis inferri caelorum orbibus conspexit. XXXUIII. TEMPORE scelestissimi Iuliani, qui ab ec|clesiastico clericatus gradu discedens et a recto religionis tramite errabundis anfractibus exorbitans ritu gentilium lugubriter apostatare coeperat, fuit quidam apud Thebaidam uir uitae uenerabilis, Apollonius nomine, qui anno aetatis quinto decimo uastae solitudinis secreta penetrans et mortalium contubernia subterfugiens delituisse fertur haud procul a ueterrimo delubro, in quo redemptor noster ingressus, quem nefanda Antipatris proles insectabatur, omnes simulacrorum toracidas ad solum cernuas diruit, secundum praesagum Esaiae uaticinium: Ecce dominus sedet super nubem leuem et ueniet in Aegiptum et commouebuntur manufacta Aegiptiorum a facie eius et cadent in terram.
145
Nubs, inquit, leuis: castissimum uidelicet Mariae uirginis gremium humanae corruptionis spurcitia et uirili complexu carens praefigurat. Denique praefatus Dei famulus octenis temporum lustris hoc est quater denis annorum curriculis horrorem deserti non lassabundis, sed indefessis uiribus tolerans quingentorum circiter monachorum archimandrita et rector extiterat. Qui ob praeclaram uirginitatis gloriam multis miraculorum signis et prodigiis coruscans centies diurnis et totidem nocturnis horarum spatiis dominum interpellans genua curuo poplite flexisse scribitur.
Cuius colobium, cum de stuppae stamine uel potius putamine sine pompulenta panucularum uarietate ordiretur, sindonis peplum ex tereti filorum glomere fusoque netum radiis stridentibus et pectine pulsante texebatur; quae (indumenta) longiuscule illo in desertis delitescente per tot temporum uolumina penitus numquam uetustate extricabantur. Cuius alimonia, immo parsimonia tam frugalis fuisse ferebatur, ut potius uiridibus herbarum fasciculis et recentibus hortorum holusculis uesceretur, quasi condito culinae pulmentario potiretur, cum tamen cocturam et assaturam alimentorum in focularibus praeparatam ad edulium refutaret.
Hic aliquando, cum Iulianus, qui tyrannidem et apostasiam pariter arripuit, non modo in clericali gradu constitutos, sed etiam monachica professione fungentes ad militiae cingulum cogeret, in ergastuli latibulum | truditur; sed intempestae noctis conticinio angelus limpidissimo lucis radio resplendens tremibundis custodibus claustra carceris reserans uirum Dei de latebrosis lautumiae squaloribus eripuit. Quadam die Apollonius, cum iter carperet, gentilium turmas circumquaque cum simulacro debachantes orationum uinculis quasi radicitus fixas sub diuo et torrido solis caumate immobiles manere fecit nec usquam aut aliorsum ulterius progredi ualentes.
Sed cum comperissent rem per uirum Dei gestam, ilico missis legatariis spoponderunt, si eis facultas abeundi daretur, omnes spretis caeremoniarum culturis se fidem catholicam credituros et fribulam simulacri effigiem in frustae fracturos aut in fauillam et cinerem crematuros, quod ita gestum rerum probauit euentus. Lis aliquando propemodum satis cruenta inter duo populosa credentium et incredulorum praedia gerebatur: fortuito casu contigit, ut praefatus uir Dei armatas peltarum testudine cateruas iamiamque strictis mucronibus alternatim se iugulaturas offendisset.
Qui cum uerbis pacificis confusam utriusque uulgi simultatem magnopere mitigare niteretur et exortam furentis cunei crudelitatem sedare temptaret, quidam bellicosus incentor et fautor certaminis ac crudescentis signifer duelli fertur bachanti et furibundo strepitu restitisse, dicens se spreta pace sequestra leto tenus pugnaturum. Tum sanctus Optata, inquit, tibi uerbis fortuna contingat! Ceteris enim uiolati foederis clasma concorditer reconciliantibus solus ultricem cruentae mortis uindictam exsolues.
150
Insuper nefandum cadauer nequaquam ut ceteros mortales sepulcri sarcofagus receptet, sed uolucrum rostris laceratus et bestiarum rictibus corrosus communi sepultura carebis! Ita cruenta fors euenit, ut profeticus sermo praedixit. Tempore quodam, cum sacrosancta paschalis sollemnitas intra speleum celebraretur et plures ad uiri Dei speluncam uelut examen ad aluearium pro festiuitate frequentanda certatim glomerarentur, qua peracta solitae frugalitatis dapibus saginantur id est siccis et pauculis panum crustulis et sale aspersis holerum | fasciculis, – tum fusis ad polum precibus Dei patrocinium fideliter implorant.
Et dicto citius pro foribus uestibuli tantas diliciarum affluentias gerulis, quos numquam nouerant, gestantibus solita pietate Christus familicis suis tam ubertim contulit, ut usque ad (diem) penticosten, qui septenis ebdomadarum curriculis calculatur, sicut iubeleus septenis annorum laterculis supputatur, diuinitus allata epularum stipe cotidie affatim pascerentur. Quod autem caelestis munificentiae stipendium potius quam humanae liberalitatis exenium fuerit, ex hoc certissimis experimentis colligitur, quod fructuosum eulogiae munusculum ignotis allatum parasitis tempore praepostero id est uernali, non autumnali diuinitus impendebat hoc est mala punica, quae et mala granata nuncupantur, cum palmeti dactilis, quos nicolaos uocant, fauos, uuas et palatas id est caricarum massas, cum nouerimus uinearum antes et palmitum propagiues uere quidem frondescere et florescere, sed autumno racemis turgentibus et botris flauescentibus mitescere ac maturescere.
Contigit aliquando, dum calamitosa famis atrocitate promiscuum Aegipti uulgus crudeliter grassaretur, plures ad eum cateruatim stipis gratia confluxisse; ast ille tres sportulas crustulis et tortellis? refertas unius diei tantum interuallo fratribus uictus alimoniam praebituras fertili benedictione fecundans familicis uulgi turmis exhibuit, quae quaternis mensibus cum panis copia plebis inopiam refocilantes ab imminentis famis inedia et discrimine defendunt; hoc idem de farris simila et polline simulque crassa olei pinguidine fecisse memoratur.
In priori quidem miraculo corbes et fiscillos imitatur euangelicos, in secundo lecithum olei et pugillum farinae ab Helia profeta fecundae benedictionis ubertate refertos aequiperat. XXXIX (XL). EXPLETIS igitur summatim masculini sexus exemplis, qui nequaquam nutabundo integritatis fundamento castae conuersationis structuram sustentabant, ad inclitas itidem secundi sexus personas, quae in sanctae uirginitatis perseuerantia inflexibili mentis rigore usque|quaque duruerunt, uerborum gressibus gradatim spatiantes ab isdem pulcherrimos pudicitiae flores feliciter carpere contendamus, quatenus aeternae beatitudinis coronam, illo clementer amminiculum patrocinii praestante, qui uirgo ex uirginis aluo nasciturus protoplausti piacula expiauit et totius mundi statum profligatis tenebrarum principibus beauit, inextricabili plecta plumemus et, quemammodum pridem ex utroque testamentprum tenore principalis sexus exempla congessimus, cui potissimum prae ceteris uirtutum charismatibus uirginale propositum superni atria paradisi et caelestis regni uestibula patefecit, eodem modo in feminini sexus prosapia, sicut infra experimentis adstipulabimur, uberrima pudicitiae documenta solerter enucleare nitamur.
(XL). EN, ut supra retulimus, beata Maria, uirgo perpetua, hortus conclusus, fons signatus, uirgula radicis, gerula floris, aurora solis, nurus patris, genetrix et germana filii simulque sponsa ac felix bernacula, sanctarum socrus animarum, supernorum regina ciuium, columba inter .LX. reginas et bis quadragenas pelices, propter perenne puritatis priuilegium obsidem saeculi, monarchum mundi, rectorem poli, redemptorem soli archangelo pronuntiante, paracleto obumbrante praecordiis trepudiantibus feliciter suscipere meruit.
155
Uerum mihi de Mariae perpetua uirginitate, quae ante sacri seminis receptaculum uirgo fauorabilis exstitit et post caelestis puerperii praeconium uirgo fauorabilior permansit, sollicite scribenti repente ad memoriam rediit, quomodo Caecilia, uirgo sacratissima, indultae iugalitatis consortia ac pacta proci sponsalia obtentu castitatis refutans uelut spurca latrinarum purgamenta laudabili spiritus feruore contempserit, despexerit, respuerit; quae, licet organica bis quinquagenis et ter quinis sonorum uocibus concreparet armonia, acsi letiferos Sirinarum concentus, cum inexpertos quosque ad uitae pericula pellexerint, sub praetextu integritatis surdis auribus auscultabat.
Quamobrem procum proprium et futurum, si uirginitatis fortuna pateretur, leuirum a superstitiosa de|lubrorum cultura conuertens baptismatis fonte renatos uisibiliter angelicis perfrui conspectibus fecit, quibus caelicola ab astris destinatus candidis ac purpureis contexta serta floribus obtulit 'Istas, inquiens, coronas inmaculato (corde) et mundo corpore custodite, quia de paradiso dei eas ad uos attuli!' XLI. SED et celeberrimus uirginis Agathae rumor ea tempestate longiuscule erebrescens, qua Dioclitianus imperator augustae potestatis monarchiam gubernans truculenta tormentorum edicta orthodoxae fidei cultoribus irrogabat, totam Trinacriae prouinciam penetrauit.
Cuius integritatis castimoniam nec membrorum crudelis dilaceratio compescere nec lictorum atrox uexatio praepedire nec acria testularum fragmina infringere uel torrida carbonum incendia ullatenus uincere ualuerunt, quin potius ut adamantinus scopulus contra illata carnificum tormenta ferro fortior induruit. Cuius rei documenta et non fictae ueritatis indicia Siculus indigena et Catenensis oppidi municeps concorditer adstipulantur; qui cum Aetnaei montis incendia fauillis late scintillantibus bullirent sulfureisque flammarum globis feruida torrentum flumina in praeceps currentia crepitarent, sacram sarcofagi tumbam, qua uirginale corpusculum claudebatur, quasi turris obstaculum et muri propugnaculum ruituris ignium imbribus opposuerunt et mox horrendos focorum ardores obuia quaeque crematuros et liquefactas scopulorum congeries uoraturos dicto citius cum uirginis suffragio sopierunt.
XLII. MIHI quoque operae pretium uidetur, ut Sanctae Agathae rumores castissimae uirginis Luciae praeconia subsequantur, quas praeceptor et pedagogus noster Gregorius in canone cotidiano, quando missarum sollemnia celebrantur, pariter copulasse cognoscitur hoc modo in catalogo martirum ponens: Felicitate, Anastasia, Agathe, Lucia, quatenus nequaquam literarum serie sequestrentur, quae contribuli populo apud Siciliam genitae simul caelesti gloria gratulantur. Etenim sicut Catenense municipium prae ceteris Trinacriae urbibus Agathae mar|tirio feliciter coronatur, ita faniosissimae Christi tirunculae Luciae praerogatiua Siracusas, oppidum Siciliae, prosperis successibus sublimatur, quae genetricem prolixa ualitudine fatigatam et meritis Agathae a riuo cruoris curatam, cum alternatim confabularentur, huiuscemodi precibus interpellans 'Per ipsam, inquit, te deprecor, quae te saluauit, ne tu mihi sponsum nomines nec (uelis) de mea posteritate fructum mortalitatis inquirere, sed omnia, quae mihi eunti ad corruptionis meae auctorem, hominem moriturum, eras datura, da mihi eunti ad integritatis meae auctorem, dominum nostrum Iesum Christum!' Matre igitur consentiente fit rerum repentina distractio: arcarum clustella reserantur, mancorum marsuppia replentur; sponsalia erogantur crepundia et caeli comparantur triclinia, ac dum carnale stirpatur patrimonium, spiritale exercetur mercimonium.
Uerum pro huiusmodi negotio sponsus iracundiae facibus inflammatur; Pascasius consul tribunica potestate fretus acri angore afficitur, eo quod Christi tiruncula nec sermonum seueritate castigata nec lenonum fallaci lenocinio tradita a rigido uirginitatis proposito penitus inflecti ualuit, quamuis restibus constrictam ad detestabile prostibulum et inuisum lupanar scortorum trahere uel trudere niterentur; sed sanctam ab omni magorum machina illaesam et aruspicum superstitione incontaminatam Christi tutela protexit.
160
Postremo furibundus consul flammiuomis assandam torribus tradidit, ita ut atrae picis offulas et resinae fomentum cum scintillante oleo rogorum (in) incendia cumularent; sed haec diuinae potestatis imbribus sopita dicto citius tabuerunt. Igitur beata Lucia saluo pudoris signaculo et consummato uitae curriculo gloriosum martirii triumphum meruit, dum mucrone confossa maluit purpureum sanguinem fundere quam pretiosam pudicitiam perdere. Nec tamen cruentus carnifex obeuntem uirginem gratulabundus conspexit, sed catenarum nexibus constrictus et ab omni Trinacria ut barbarus praedo uel crudelis archipirata spretus est; qui cum ad urbem Romulidam rigidis collaribus praegrauatus duceretur, a Romano | senatu capitalem sortitus sententiam lugubre praebuit spectaculum.
XLIII. DENIQUE Iustina, iustitiae bernacula, ab orthodoxis non contemnenda uirago, cum Dioclitianus imperii sceptris infeliciter fungeretur, quanta uel qualia apud Antiochiam pro uirginitate seruanda pertulerit, quis mediocri fretus ingenio expedire se posse gloriatur, ni cuncta signorum et prodigiorum gesta, quae litterarum apicibus inserta leguntur, diligenter didicerit? Quam neque procus ab integritatis arce detrudere nec magica maleficorum necromantia ullatenus uincere ualuerunt, sed omnis praestigiarum scena, quam callido fantasmate falsi nebulones scematizarunt, ut fumus euanescens disparuit, ut cera liquescens emarcuit, ut umbra fatescens dicto citius dissoluebatur.
Hanc, inquam, cum Cyprianus, qui per idem tempus aruspicum celeberrimus et post Soroastren et Simonem magorum praestantissimus fuisse memoratur, adhibids Leuiathan argumentis strofosique deceptionum muscipulis ad thalami copulam et maritale consortium flectere nequiret, ilico per castissimam Iustinae uirginitatem, qua omnes contrariarum uirium machinas exterminans eliminauerat, inuictum Christi tropeum et ineluctabile brauium licet paganus prudenter intellexit ita prorsus, ut actutum ecclesiastico exorcismo catacizatus et parturientis gratiae uulua in baptisterio regeneratus, ubi seni uel bis terni gradus collocantur, catholicorum coetibus adscisceretur, quatenus, qui magorum molimina funditus euerteret et medullitus amitteret, uersa uice supernorum sacramenta caelitus cognosceret et efficeretur impauidus praedicator, qui fuit peruicax fidei refragator, sicque per septenos ecclesiae gradus paulatim proficiens ad summum pontificatus apicem feliciter perueniret.
Iustina uero non solum integritatis gloria fine tenus fauorabiliter praedita permansit, uerum etiam ad capissendam passionis palmam adamante durior diuersis tormentorum cruciatibus macerata non cessit, quia inuictae mentis fundamina nequaquam arenosis sablonum glareis ultro citroque nutabundis sub|diderat, sed editam aulae structuram, ut ille sapiens, quem euangelicum describit oraculum, robustissimae petrae imposuit; quae dum crudis neruorum flagris truciter caederetur et crebris palmarum contusionibus exalaparetur, tandem in sartaginem ferream seuo et pice crepitantem, ut in tanto tormento tenerrima uirgo torreretur, scandere iussa est.
Sed Christus clementia sua solita, qua mediocribus consulens et contritis corde ultro misereri scit, flammantis foci potestatem compressit et ad inclitam nominis sui gloriam uirgineos artus ab ingruenti sartaginis exitio potenter protexit. Postremo Claudio Caesare ultroneos Dei martires ergastuli squaloribus cruciante et edictis crudelibus ad delubrorum caeremonias cogente sententiam decollationis accipiens una cum Cypriano non iam necromantia freto, sed pontificatu praedito sacrosancto cruoris ostro purpurescit.
165
XLIIII. QUID uero beatam Eugeniam loquar perennis pudicitiae sertis coronatam et floridae uirginitatis uexillo armatam? Cum litteris liberalibus imbuta omnes filosoforum sillogismos et Epicuri sectas atque Aristotelis argumenta simulque quinquennem Stoicorum taciturnitatem perfecte iuxta sofismatum disciplinas didicisset, a Philippo patre interpellata et a proco generosis orto natalibus ad nuptias petita ob potiorem uirginitatis gloriam ut spurca sterquilinia spreuit, ut proiecta peripsema contempsit, ut caccabatum furuae fuliginis atramentum exhorruit et ad maternum sanctae ecclesiae gremium, spreto basternae uehiculo et relictis parasitorum pedisequis, duobus tantum comitata spadonibus perrexit ibique baptismatis sacramentum perceptura ac coenubialis militiae tirocinium non muliebriter quaesitura rasis cincinnorum criniculis sub tonsura masculini sexus contra iura naturae sanctorum coetibus aggregatur et militonum Christi cateruis sine castitatis cicatrice saluo pudoris signaculo adsciscitur.
Quam cum omnis parentelae pia propinquitas et familiaris clientelae domestica sollicitudo fortuitis ademptam casibus arbitraretur et uelut Proserpinam, ut | poetarum figmenta ferunt, a Plutone raptam lacrimosis singultibus lugubriter lamentaretur, statim a pithonibus et aruspicibus falsitatis deliramenta garrientibus, qui sibi prae ceteris mortalibus frustra latentium rerum peritiam applaudunt, stolida consulta poposcit; uerum illis fribula scrupulum mouentia confingentibus, quae profetica ueritate ueraciter caruerunt, solita Saluatoris clementia municipium in monte positum et lichinum sub modio coruscantem clam diutius delitescere non patitur, dum de scaeuo infamis calumniae improperio latentis pudicitiae praeconium propalatur, quamuis auctor integritatis uirginale munus clanculis occultare latebris deliberaret et diuinae dumtaxat maiestatis notitiae, cui abdita secretorum arcana produntur, cognitum fore satageret.
Nam cum eidem Eugeniae falsum prostibuli stuprum et lupanaris incesti piaculum Melantia nigro nominis praesagio traducta matronalis pudicitiae obliuiscens, quam lasciuae obscenitatis ludibria carnisque incentiua illecebrosis stimulis agitabant, pellaciter impingere moliretur, uelut ferrato apologiticae defensionis clipeo retundens strofosae accusationis catapultas de falsitatis faretra prolatas in ipsos, a quibus diriguntur, retorsit, quod textus libelli Eugeniae uberius explanat, quemammodum antiquitus, Susannam cum fabricatores falsitatum potius quam presbiteri populorum, quos adulterinae titillationis calcar incesti crimine cruentabat, dissona sermonum procacitate fallaciter insimulare machinarentur, densis dirisque lapidum imbribus obruti crudele mortis spectaculum praebuerunt, ut merito psalmigrafi sententia de utrarumque prosperis uitae successibus historialiter quadrare et congruere uideatur, quamuis de redemptore secundum anagogen uaticinatum credatur Insurrexerunt in me testes iniqui et mentita est iniquitas sibi et quasi pro hac calumniarum contumelia, quam insontes a fallacibus tolerant, apta uicissitudo sequatur psalmista ita prosequente: Credo uidere bona Domini in terra uiuentium.
XLU. SED et operae pretium uidetur, ut gloriosum illustris | Agnae exemplar caelibes integritatis aemulatores et carnalis spurcitiae contemptores minime lateat, quinimmo eiusdem uirginalis propositi participibus et castae sodalitatis consortibus innotescat. Quae pro integritate seruanda omnem ornamentorum gloriam a proco, praefecti filio, oblatam, quatenus optata impetraret conubia, ut lurida fetentis cloacae uolutabra contempnens huiuscemodi responsa reddidisse fertur: 'Discede a me, fomes peccati, nutrimentum facinoris, pabulum mortis, quia iam ab alio amatore praeuenta sum, qui me anulo fidei suae subarrauit, circumdedit me uernantibus atque coruscantibus gemmis, induit me ciclade auro texta, cuius pater feminam nescit, cuius mater uirgo est, cui angeli seruiunt, cuius pulchritudinem sol et luna admirantur?
Et licet huius rei gratia ad inuisum prostibuli lupanar, ubi scortorum detestanda obscenitas bachatur et frontosa mecharum impudentia turpiter stupratur, ad infame dedecus natalium propriis exuta uestibus truderetur, tamen corusco immensi luminis splendore uallata angelicis fruitur conspectibus et peplis donatur dominicis. O quanta est furibundae libidinis ferocitas et ediuerso quanta est reconciliati pudoris pietas! Nam cum praefatus obscenitatis amator flammis carnalibus succensus lupanar cum sodalibus scelerum aggrederetur, ut uirgini saciatissimae spurca lenocinii ludibria labris procacibus irrogaret, caelestis irae mucrone perniciter perculsus occubuit et, ueluti Oza arcam testamenti, ubi uirga pontificalis, quae fronduerat, et urna aurea caelesti munere referta simulque tabulae decalogi litteris sulcatae recondebantur, profanis manibus contingere non metuens, ilico immaturae mortis uindictam exsoluit.
170
Sed rursus ad potiorem Dei gloriam, ut insultatores catholicae fidei, qui cogitauerunt consilium, quod non potuerunt stabilire, balbis buccarum labellis obmutescerent et porcinus paganorum strepitus contra immunem ecclesiae castitatem saeuiens spumosis dentibus acriter grunnire desisteret, eundem rediuiua sospitate subnixum de inferni uoragine reduxit ad lumina uitae et mox roseo | purpurei cruoris rubore perfusa immaculatam uirginitatis uictimam Christo offerens martirizauit.
Cuius tumba in cimeterio posita grauissimam Constantinae uirginis ualitudinem, cuius mentionem infra caraxabimus, uelut caelesti medicamine fotam incolomitati pristinae restituit. XLUI. NECNON etiam gloriosas illustrium puellarum personas Teclae et Eulaliae ad formam uirginalis materiae congruentes praeterire incommodum duxi. Quarum Tecla, deuota Christi uirguncula, cum desponsata primo pubesceret aeuo et castis pudicitiae moribus nondum lauacri baptisterio renata adolesceret, audita egregii dogmatistae doctrina de integritatis dono disserentis nec maternis coacta blandimentis nec proci compulsa precibus ad tori contubernia et nuptiale triclinium inclinatur.
Quae ante theatrales spectaculi clatros cruentis carnificum manibus allata, ut pudicitiae praemio priuaretur, enixe nitentibus indisrupta tamen castitatis crepundia et pretiosam uirginitatis stolam inter seueros leonum rugitus et feroces ursinae rapacitatis rictus Christo patrocinium praestante inuiolabilem conseruauit; sed et crepitantes inormium rogorum torres et semiustas pyrarum faculas caelestis clementiae fontibus restinctas incolomis ac sospes feliciter euasit. Eulalia uero duplici praedita triumpho et gemino ornata tropeo cursum consummatura et fidem seruatura caelesti inscribitur albo.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.