Library › Latin: Myth, Hymn & Religion › Mythographus Vaticanus II
The Second Vatican Mythographer is an anonymous medieval handbook of classical mythology, larger and more systematic than the First, edited by Péter Kulcsár in 1987. It opens with a definition of fable as something not done but told, credits its invention to Alcmon of Croton, and distinguishes Aesopic from Libystic fables, before setting out the genealogies and stories of the gods and heroes, drawing on Servius, Fulgentius, Isidore and other late antique sources.
The collection was widely used in the medieval schools as a guide to the myths found in Virgil, Ovid and Statius, and it often adds allegorical explanations in the manner of Fulgentius. Along with the First and Third Mythographers, it was a principal channel through which ancient myth reached medieval poets and scholars.
About this edition. The Latin text comes from digilibLT, the Digital Library of Late-Antique Latin Texts (edition: Mythographi Vaticani I et II, cura et studio P. Kulcsar Turnhout 1987), licensed CC BY-NC. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Myth, Hymn & Religion
Mythographus Vaticanus II
Anonymous · Part 1 · every word parsed
1
Fabulas poete a fando nominauerunt, quia non sunt res facte sed tantummodo loquendo ficte, que ideo sunt inducte ut fictorum mutorum animalium inter se colloquio imago quedam uite hominum nosceretur. Has primus inuenisse traditur Alcimon Crotoniensis appellanturque Esopice quia is apud Frigias in hac re poluit. Sunt autem fabule aut Esopice aut Lybistice. Esopice sunt cum animalia muta inter se sermocinasse finguntur uel que animam non habent ut urbes, arbores, montes, petre, flumina; Lybistice autem dum hominum cum bestiis aut bestiarum cum hominibus fingitur uocis esse commercium. Fabulas poete quasdam delectandi causa finxerunt, quasdam ad naturas rerum, nonnullas ad mores hominum interpretati sunt. Delectandi causa fictas ut eas quas uulgo dicunt uel quales Plautus et Terentius composuerunt, ad naturam rerum fabulas fingunt ut Uulcanus claudus, quia per naturam nunquam rectus est ignis, ut illa triformis bestia: Prima leo, postrema draco, media ipsa Chimera, id est caprea, etates hominum per eam uolentes distinguere, quarum ferox est et horrens prima adolescentia ut leo, dimidium uite tempus lucidissimum ut caprea eo quod acutissime uideat, tunc fit senectus casibus subiacens inflexis ut draco, sic et Ippocentauri fabulam esse confictam, id est hominem equo mixtum, ad exprimendam humane uite uelocitatem quia equum constat esse uelocissimum, ad mores ut apud Horacium mus loquitur muri et mustela uulpecule, ut post narrationem fictam ad id, quod agitur, uerax significatio referatur. Unde et Esopi tales sunt fabule ad morum finem relate, uel sicut in libro Iudicum ligna sibi regem requirunt et loquuntur ad oliuam et ad ficum et ad uitem et ad rubum, quod totum utique ad mores fingitur, ut ad rem, que intenditur, ficta quidem narratione sed ueraci significatione ueniatur. Sic et Demosthenes orator fabula usus est aduersus Philippum qui, cum ab Atheniensibus postularet ut sibi decem oratores darentur et discederet, finxit ille hanc fabulam qua dissuaderet, dicens lupum aliquando pastoribus, quorum diligentiam decipere uoluisset, suasisse ut in amiciciam conuenirent ea tamen condicione ut si canes, in quibus erat causa iurgiorum, iure illis traderentur, annuisse pastores et in spem securitatis dedisse canes quos ouium suarum uigilantissimos custodes habebant, tunc lupi adempta omni formidine omne, quod in gregibus illis erat, non pro sacietate tantum uerum pro libidine lacerauerunt, Philippum quoque principes populi postulare quo facilius possit opprimere spoliatam custodibus urbem.
Hii quos pagani deos asserendo uenerantur, homines olim fuisse produntur et pro uniuscuiusque uita uel meritis colere eos sui post mortem ceperunt ut apud Egyptum Ysis, apud Cretam Iuppiter, apud Mauros Iuba, apud Latium Faunus, apud Romanos Quirinus, apud Athenas Minerua, apud Samum Iuno, apud Paphos Uenus, apud Lemnos Uulcanus, apud Naxos Liber, apud Delos Apollo, in quorum etiam laudibus accesserunt poete et compositis carminibus in celos sustulerunt. Ab actibus autem uocantur ut Mercurius quia mercibus preest, Liber a libertate. Fuerunt etiam et quidam uiri fortes aut urbium conditores quibus mortuis homines, qui eos dilexerunt, simulacra finxerunt ut haberent aliquid ex imaginum contemplatione solatium. Sed paulatim hic error posteris demonum persuasu irrepsit ut, quos illi pro sola nominis memoria honorauerunt, successores ut posteri deos estimarent et colerent. Stoici dicunt non esse nisi unum deum et unam deam eademque esse potestate que pro ratione officiorum et actuum uariis nominibus appellantur. Deum eundem Solem, eundem Liberum, eundem Apollinem uocant, item deam eandem Lunam, eandem Dianam, eandem Cererem, eandem Iunonem, eandem Proserpinam dicunt. Numina autem utriusque sexus esse uidentur, ideo quia incorporea sunt et quod uolunt, corpus assumunt.
Saturnus Celii et Polluris filius, Opis maritus dee, senior, uelato capite, falcem ferens pingitur. Saturnus igitur uim Iouis timens ab Olympo fuga lapsus primus in Italiam regnum optinuit, genus indocile montibusque dispersum leges dando composuit Latiumque, quia tutus ibi latuisset, uocauit, unde et uelato capite quasi latens pingitur. Hunc autem, quia per annone prerogationem populos ad se traxit, quidam Saturnum a saturando dictum uolunt, alii Saturnum quasi annis saturetur dicunt. Senior autem fingitur uel propter tarditatem motus, uel quia longius a Sole distat, uel quia deus pluuiarum dictus est, nam senes ut pluuias semper frigidos esse nouimus. Falcem autem tenet, aut quia deus temporum dicitur, que sicut falx in se recurrunt, uel propter sapientiam que intus sit acuta, alii autem dicunt Saturnum in progressu nichil nocere, retrogradum esse periculosum, ideoque falcatum fingi quia falx protensa minus nocet, retroacta uero, quicquid offendit, secat. Quod autem filios comedisse dicitur, hec ratio est: Saturnus dicitur deus temporum, tempus autem, quodcumque gignit, consumit seculaque natos ex se annos contra resoluunt. Saturno ferunt fuisse IIIIor filios Iouem, Iunonem, Neptunum, Plutonem. Poete habitum elementorum numinibus dantes Saturno quasi temporum deo IIIIor filios, id est quatuor elementa, asscribunt, Ioui cum socia sibi coniuge Iunone deputantes superiora, Neptuno et Plutoni inferiora, unde et III fratres orbis imperium dicuntur inter se diuisisse et Iuppiter celum, Neptunus mare, Pluto terram sorte accepisse. Hinc etiam Neptunus secunde sortis regnator perhibetur, quia aqua uicinior est celo quam terra. Tria autem hec numina, licet diuisa imperia teneant, uidentur tamen inuicem regni totius habere potestatem, sic et ipsa elementa que retinent, phisica inter se quadam ratione iunguntur, quod et ipsorum numinum sceptra significant, Iuppiter enim trifido utitur fulmine, Neptunus tridente, Pluto Cerbero.
Primum igitur Saturno asscribunt Iouem ut ignem quem Iouem a iuuando uocabant, nulla enim res sic fouet omnia quemadmodum calor.
5.1
Aquila autem in tutelam Iouis ponitur eiusque armiger esse dicitur quia nimii caloris est adeo ut etiam oua, quibus supersidet, coqueret nisi admoueat gigantem lapidem frigidissimum, ut testatur Lucanus: feta tepefacta sub utile saxa. Fingitur etiam in bello Gygantum Ioui arma ministrasse. Nam Iuppiter et Saturnus reges fuerunt, sed dum Iuppiter cum Saturno patre haberet de agris contentionem, ortum bellum est, ad quod egrediens Iuppiter aquile uidit augurium, cuius cum uicisset auspicio, fictum est quod ei pugnanti tela ministrasset, unde etiam a felici augurio natum est ut aquile militum signa comitentur.
5.2
Dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obrutis, unde aquila qui supra nebulam est, plus uidet. Est enim theologica ratio, qui ignorantes usum uenerium ludent, demunt lumina, unde abeunte Uenere uidit Eneas numina.
6.1
Deinde Iunonem quasi aerem, quam Iuppiter sibi nuptam catenis aureis ligasse dicitur, quam etiam poete reginam deorum uocabant, uocatur etiam Curetis quia utitur curru et hasta. Iuno autem a iuuando dicta est, ideo et regnis preesse dicitur quia hec uita diuitiis studeat. Deam etiam partus et preesse nuptiis uolunt quod diuitie semper pregnantes sunt et nunquam aborciant.
6.2
Iuno dicitur nimphas sua potestate retinere sed non sine ratione, nam Iuno est aer de quo nubes creantur, unde est: atque in nubem cogitur aer, ex nubibus aque quas nimphas esse non dubium est. Legimus autem Iunonem Eolo polliceri nympham, qui uentorum rex est, qui aque motu creantur, unde ergo ei iungitur origo uentorum, sic Uirgilius: Sunt mihi bis septem prestanti corpore nimphe. Motus aeris, id est Iunonis, uentos creat quibus Eolus preest.
Huius in tutela pauonem ponunt, quia omnis uita potentie petax semper querit ornatus. Hic autem pauo secundum fabulas filius erat Aristodis et priusquam in auis speciem esset mutatus, omnibus extitit membris oculatus. Quem Iuno Ioni Inachi Argiuorum regis filie a Ioue amate apposuit custodem, ne Iuppiter ad eam posset accedere, quem cum Iuppiter per Mercurium interemisset, Iuno eum in pauonem mutauit et in suam tutelam recepit.
Huic etiam Irim quasi arcum apponunt, quia sicut ille uarios ornatus accipit, ita fortuna quamuis ad presens ornata, tamen est citius fugitiua. Iris autem Iunonis ministra secundum poetas Thaumantias dicta est, id est Thaumantis filia. Ceterum ex ammiratione hoc nomen accepit, que ammiratio ex eius nascitur coloribus. Iris dicitur quasi eris, id est lis, nam nunquam ad conciliationem mittitur sicut Mercurius sed semper ad disturbationem. Falsum est autem quod dicitur esse ministra tantum dearum cum et a Ioue plerumque mittatur, ut: aeriam celo nam Iuppiter Irim dimisit. Iris autem nisi e regione Solis non fit, cui uarios colores illa dat res, quia aqua tenuis, aer lucidus et nubes caligantes irradiata uarios creant colores.
Cur autem Iuno Iouis soror et coniux dicatur, hec est ratio: Quoniam igitur hec elementa tenuitate sibi sunt paria, dicuntur esse germana, sed quia mixta concordant et maritatus aer igne feruescit, coniugio dicuntiir copulata, et quia Iuno, id est aer, subiectus est Ioui, id est igni, iure superposito elemento mariti traditum est nomen. Dicitur autem Iuppiter catenis eam ligasse, quod aer igni celesti coniunctior duobus deorsum elementis misceatur, id est aque et terre, que elementa duobus superioribus grauiora sunt.
10
Dicitur autem Phoroneus filius Inachi, rex Argiuorum primus Iunoni templa dicasse et sacrificiorum instituisse sollemnia, qui etiam primus mortalibus regnauit, cuius filiam Niobem, quia alia Tantali est, Iuppiter primo mortalem dicitur compressisse.
11.1
Neptuno deputant mare eumque secunde sortis regnatorem perhibent, quia aqua uicinior est celo quam terra, omne enim quod continet, supra illud est quod continetur. Neptuno autem Amphienam in uxorem deputant, amphienam enim Grece circa dicimus, eo quia tribus elementis aqua conclusa sit. Ideo eum tridentem dicunt habere quod aquarum natura triplici fungatur uirtute, id est liquida, fecunda, potabili.
11.2
Nomina deorum plerumque de causis sunt facta, ab elementis que numina dici uoluere maiores, ut Cymothe, id est cursus fluctus, uel a causis ut Iuppiter a iuuando.
Plutonem dicunt terrarum presulem, plutos enim Grece diuicie dicuntur, solis terris diuicias credentes deputari. Hunc et Orcum dicunt quasi iurantem ne aliquis impunitus abeat.
Tricerberum canem eius subiciunt pedibus uel quia iurgiorum inuidia ternario conflatur statu, id est naturali, causali, accidentali. Naturale est odium ut canum et leporum, et luporum et pecudum, et hominum et serpentum, causale est ut amoris zelus, accidens est quod aut casu oritur ut hominibus, aut propter commestiones ut iumentis. Uel quia Cerberus terra est, id est consumatrix omnium corporum, unde et Cerberus dictus est quasi creoborus, id est carnem uorans.
Plutoni tres deseruiunt Furie Noctis et Acherontis filie serpentibus crinite que et Eumenides cata antifrasim, cum minime sint bone, uocantur. Quarum prima Allecto, id est inpausabilis, secunda Thesifone quasi tuton phone, id est istarum uox, tertia Megera quasi megala eris, id est magna lis. Primum est ergo non pausantibus furere, secundum uoce erumpere, tertium iurgium protelare.
15
Quodam tempore cum Nilus plus equo creuisset et diu in campis permansisset, ex aqua fluminis et calore prouincie diuersa et plurima animalia in limo sunt creata que recedente in alueos suos Nilo, que integra et semiplena fuerunt, putrefacta sunt. Exin corrupto aere nata est pestilentia quam auster flans primo ex Egypto ad Atticam prouinciam pepulit, mox in tractum Uenetie et Ilirici et usque uniuersa uastauit. Hanc pestilentiam Lucretius pleniter scribit.
Lacones diu bello attriti ab Atheniensibus et inopiam timentes uirorum preceperunt ut uirgines cum quibuscumque concuberent. Quo facto cum post uictoriam iuuenes de incertis parentibus nati erubescerent, nam parthenate appellabantur, duce Phalanto, qui octauus erat ab Hercule, nauigio uecti uenerunt ad oppidum Calabrie quod Taras filius Neptuni condidit, idque auctum antiquo nomine appellauerunt Tarentum.
Italia est pars Europe. Italus rex Siculorum profectus de Sicilia uenit ad loca que sunt iuxta Tiberim et ex suo nomine appellauit Italiam.
Lauinum dictum est a Lauino fratre Latini, postea Laurentum a lauro inuenta a Latino dum adepto imperio post fratris mortem ciuitatem attigit, postea Lauinium a Lauinia uxore Enee dictum est.
Albam ab Ascanio conditam esse constat, sed a quo incertum est an Creuse an Lauinie filio, de qua re etiam Liuius dubitat. Hanc cum euertisset Tullus Hostilius, omnes nobiles familias Romam transtulit. Idem Ascanius preter Iulum et Ilum alia habuit nomina, nam et Dardanus et Leontodamas dictus est ad extinctorum fratrum solatium.
20
Decii duo fuere quorum unus bello Italico, alter Gallico se pro re publica deuouere.
21.1
Arpie, que et ipse Furie uocantur, secundum Uirgilium tres esse dicuntur, Ello, Occipite, Celeno, secundum Apollonium, quem etiam Uirgilius in XII. sequitur, due tantum. Perhibentur etiam canes esse Iouis a rapiendo Arpie dicte. Ello autem quasi edomallon, id est alienum tollens, Occipite, id est citius auferens, celenum Grece Latine nigrum dicitur, nam primum est aliena cupere, secundum cupita inuadere, tertium celare que inuaduntur. Dicuntur autem Arpie Ponti et Terre filie esse unde in insulis habitant partem terrarum et partem maris tenentes, alii uero dicunt Arpias Thaumantis et Electre filias. Ut autem canes Iouis dicerentur, hec est ratio, quia ipse Furie esse dicuntur, unde etiam epulas perhibentur arripere quod est Furiarum, ut: et manibus prohibet contingere mensas. Unde et auari finguntur Furias pati quia abstinent a paratis. Item ipsas Furias ipse Uirgilius esse testatur dicens in III°: uobis Furiarum ego maxima pando. Furias autem canes dici et Lucanus testatur, ut: Stigiasque canes in luce superna destituam, et ut Uirgilius in UI°: Uiseque canes ululare per umbram aduentante dea. Sane apud inferos Furie dicuntur et canes, apud superos Dire et aues, ut Uirgilius in XII° ostendit, in medio Arpie dicuntur, unde duplex effigies in his inuenitur. Has Uirgilius tres dicit Ello, Occipite, Celeno, Apollonius duas quem in XII. Uirgilius sequitur.
21.2
Ello cupit, rapit Occipite Celenoque recedit, sed Celeno mediam odit. Confer Ouidius, ut: Flauaque Laudice celoque recepta Celeno, Uirgilius in III°: Una in precelsa consedit rupe Celeno.
Plutoni destinant tria Fata que a poetis Parce per antifrasin uocantur, per quas iuxta paganos uita disponitur humana. Harum igitur una tenet colum, id est preest natiuitati, altera trahit filum, id est disponit uitam, tertia abrumpit, id est mortem adducit, unde est: Cloto colum baiolat, Lachesis trahit, Atropos occat. Prima autem Cloto, id est euocatio dicitur, secunda Lachesis, id est sors, tertia Atropos, id est sine ordine. Prima igitur natiuitatis est euocatio, secunda uite sors quemadmodum uiuere possit, tertia mortis conditio que sine lege uenit.
Plutoni nuptam uolunt Proserpinam Cereris filiam, Proserpinam uero Plutoni iunctam quasi segetem esse uoluerunt, id est terram radicibus proserpentem, unde et Ecate dicitur, id est centuplum fructum proferens uel centum potestates habens, ecaton enim Greci dicunt C, hinc ecatonben dicimus domum multiplicem. Ipsa est enim Luna in celo, Diana in terra, Proserpina in erebo. Ceres enim Grece gaudium dicitur, ideo enim Ceres dea frumenti esse dicitur quia ubi plenitudo sit fructuum, gaudium superhabundet.
Elisium est insule fortunate quas ait Salustius inditas esse Homeri carminibus, secundum theologos circa lunarem circulum ubi aer est purior, unde ait Uirgilius: aeris in campis, item Lucanus: Quodque patet terras inter Luneque meatus, Non illuc curo positi, non ture sepulti Perueniunt.
25
Nouem circuli dicuntur esse inferni. Primus dicitur animas infantium tenere, secundus eorum qui sibi per simplicitatem adesse nequiuerunt, tertius eorum qui deuitantes erumnas se necauerunt, IIII. amentium, U. uirorum fortium, UI. nocentum qui iudicio puniuntur, UII. anime purgantur, in UIII. anime ita purgate ut redeant in corpora, in nono ut iam non redeant in Elisios campos.
26.1
Saturnus postquam Themidis, id est Terre antistitis, secundum quosdam Prothei oraculo comperit se a filio posse regno depelli, precepit Opi uxori sue, que et Rhea uel Cibile dicitur, ut quicquid peperisset, sibi mox presentasset. Que pregnans peperit Iouem cuius pulcritudine delectata nimphis eum alendum in monte Crete Dicteo commendauit. Ipsa autem a Saturno, ubi esset quod peperisset, interrogata lapidem ei ueste inuolutum monstrauit quem Saturnus uorauit. Iuppiter autem nutritus est a nimphis, quibus erat a matre commendatus, et lactatus est a capra Amalthea nomine cuius etiam pelle in bello contra Titanas pugnato ipse postea dicitur usus fuisse. Tunc adhibiti sunt ei Curetes et Coribantes qui uagitum pueri tinnitu aeris prohiberent audiri, unde et Coribantes sunt demones ministri Matris Deum, quasi demones qui totum sciunt. Tunc itaque apes aeris sonum secute Iouem dicuntur melle aluisse pro qua re eis postea prestitit Iuppiter ut haberent liberos sine ullo concubitu. Adultus autem Iuppiter patrem e regno depulit factusque stuprator pessimus secula, que Saturno regnante dicebantur aurea, suo sub imperio fecit dici argentea. Ob cuius incestus crimina Astrea Titanum soror propter equitatem Iusticia cognominata fertur in celum recessisse cum dicta sorore sua Pudicitia.
26.2
Hisidorus libro IX. Ethimologiarum: Titanas quosdam in Grecia ferunt fuisse robustos et excellentes uiribus populos quos ferunt fabule ab irata contro deos Terra ad eius ultionem creatos, quos fabule a Ioue bello fuisse superatos atque extinctos fingunt, propter quod e celo eiectis fulminibus interierunt.
Iuppiter Latonam Cei titani scilicet filiam uiciauit. Post cum etiam sororem eius Asterien uiciare uellet, illa optauit ut a diis conuerteretur in auem uersaque est in auem ortigiam quam nos coturnicem uocamus. Et cum uellet mare transfretare, quod est coturnicum, afflata a Ioue et in lapidem conuersa diu sub fluctibus latuit. Postea supplicante Ioui Latona leuata est et ortigia dicta superferri aquis cepit. Hec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata, postea cum Iuno grauidam a Ioue Latonam immisso Phitone, quem post factum cataclismum specie ignota mortalibus Terra edidit, persequeretur nullaque eam errantem regio reciperet, nouissime uenit in Liciam, et cum ex ardore estiuo sitim sedare uellet, ab his, qui iuncum secus litus carpebant, prohibita est propius accedere, quam ob rem irata petiit a diis ut nunquam accole stagno carerent, auditis precibus Iuppiter agricolas in ranarum speciem uertit. Cum autem Iunone persequente conceptos Apollinem et Dianam parere non posset, terris omnibus expulsa tandem applicante aliquando ortigia se litoribus a sorore suscepta est et illic Dianam primo post Apollinem edidit, qui statim occiso Phitone ultus est matris iniuriam. Sane nata Diana parturienti Apollinem matri dicitur prebuisse obstetricis officium, unde, cum Diana sit uirgo, tamen a parturientibus inuocatur. Hec nanque est Diana, Luna, Proserpina. Nata igitur duo numina terram sibi natalem errare non passa sunt sed eam duabus insulis, Miconoe Giaroque, religauerunt. Ueritas uero longe alia est. Nam hec insula cum terre motu laboraret, qui fit sub terna latentibus uentis, sicut Lucanus: Querentem erumpere uentum credidit, oraculo Apollinis terre motus caruit, nam precepit ne illic mortuus sepeliretur et iussit quedam sacrificia fieri. Postea e Miconoe Giaroque uicinis insulis populi uenerunt qui eas tenerent. Quod autem Dianam primo natam diximus, huius est rationis, nam constat primo noctem fuisse cuius instrumentum est Luna, id est Diana, post diem quem Sol efficit, id est Apollo. Ut autem Delos primo Ortigia diceretur, factum est a coturnice que Grece ορτυξ uocatur, Delos autem uocatur quia diu latuit et post apparuit, nam delon Grece manifestum dicitur, uel quod uerius est, quia cum ubique Apollinis responsa obscura sint, manifesta illic dantur oracula.
Constat autem triplicis esse Apollinem potestatis et eundem esse Solem apud superos, Liberum patrem in terris, Apollinem apud inferos. Unde etiam tria insignia circa eius simulacrum uidemus, lyram que nobis celestis armonie imaginem monstrat, scribemeum que eum etiam terrenum numen ostendit, sagittas quibus inferni deus et noxius indicatur, unde etiam Apollo Grece Latine perdens dicitur.
29.1
A diuersis gentibus uariis nominibus uocatur Apollo, apud Achemenios Tytan, apud Egiptios Osiris, apud Persas, ubi in antro colitur, propter eclypsim, quam obiectione Lune patitur, Mitra uocatur. Ibi enim Sol leonis uultu cum thiara, Persico uestitu boui insidens utrisque manibus cornua eius comprimit, que interpretatio ad Lunam pertinet. Dicitur autem Apollo, quod Latine sonat perdens, siue quod pestilentie deus sit, siue quod feruore suo omnem sucum herbarum perdat. Hunc et auspiciorum, quibus urbes reguntur, et diuinationis deum dixerunt quod Sol omnia obscura manifestat, uel quod in ortu suo et occasu suo multimodos monstrat effectus significationum. Tytan autem dicitur Apollo quasi unus ex Titanibus qui contra deos arma sumpserunt, qui cum in bello contra deos abstinuisset, pro beneficio celum meruisse fingitur, Sol autem dicitur quasi solus ex Titanibus contra deos arma non commouit. Phebus dicitur quasi ephebus, hoc est adolescens, unde et puer pingitur quia cottidie noua luce quasi puerili uultu nascitur. Phitius a Phitone immense molis serpente, quem interfecit, dicitur unde et in sui honorem agon Phitius celebratur cuius uictores lauro coronantur. Phiton autem Grece credulitas dicitur quia falsa credulitas luce manifestante deprimitur.
29.2
Secundum Macrobium Apollo, Mercurius, Liber, Mars, Esculapius, Hercules, Serapis, Adon, Osiris idem sunt quod Sol, similiter Saturnus, Iuppiter.
30
Apollinem tripodem dicunt quia preterita nouit, presentia cernat, futura uisurus sit. Arcum et sagittas huic ascribunt uel quod de circulo eius radii in modum sagittarum exiliant, uel quod sua manifestatione dubietatis scindat caliginem. Hunc quadriiugo uti dicunt quod quadripartitis temporum uarietatibus anni circulum peragat. Dicitur etiam UI mensibus apud Licios et UI apud Delum dedisse responsa, ut de aliis diis legitur aliquotiens kalendis, aliquotiens idibus uaticinari, nonnunquam diei uel prima uel media uel extrema parte, unde est in iure fissus dies, id est non totus religiosus.
Ipsius equis condigna nomina imposuerunt sic: Eritreus, Acteon, Lampos, Phylogeus. Eritreus igitur Grece dicitur rubeus quod a matutino Sol lumine rubicundus exurgat, Acteon splendens dicitur quod tercia hora lucidior fulgeat, Lampos uero ardens dum ad summum diei circulum conscendit, ardentius fulget, Philogeus Grece terram amans dicitur quod nona hora uergens occasibus incumbat.
32.1
Cur autem coruum Apollinis tutele subiciant, talis fabula demonstrat: Apollo cum Coronidem Phlegie filiam grauidam fecisset, coruum ei custodem apposuit ne quis ad eam occulte temerator accederet. Cum hac Licus occulte concubuit, quem Iuppiter fulmine extinxit, ipsam Coronidem Apollo comperto eius adulterio sagittis occidit. Cui mortue execto utero Esculapium produxit in lucem, qui factus est medicine peritus. Coruum autem naturaliter pennarum candore plumatum ex albo nigrum fecit et in suam tutelam recepit. Ueritas autem habet coruum ideo in Apollinis tutela esse siue quod solus contra rerum naturam in mediis estiuis feruoribus fetus oua pariat, siue quod multar significationes uocum habet.
32.2
Ouidius in Ibin: Urbe Coronides uidit ab urbe sua.
De lauro autem sibi consecrata hec est fabula: Daphne Penei fluminis filia cum omnium uirginum Thessalie speciosissima esset, Apollo ea conspecta forma eius exarsit cupiens uim illi inferre. Illa aduocato patre ut uirginitati opem ferret, Terre miseratione ante concubitum in laurum est conuersa et ab Apolline in tutelam recepta. Ueritas hec est: Dicitur autem Penei fluminis filia esse quia laurus de fiuuialibus aquis nascitur que et eiusdem Penei fluminis ripis habundat. Amica Apollinis ideo dicta est quia illi, qui de somniorum interpretatione scripserunt, promittunt si laurus dormientibus ad caput ponitur, uera eos uisuros esse.
Apollini UIIII deputant Musas ipsumque decimum Musis adiciunt ea causa quod humane uocis decem sint modulamina, nos uero nouem Musas doctrine et scientie edicimus modos. Hec est: Prima Clio quasi cogitatio prima discendi que reperit hystorias, clyos enim Grece fama dicitur, quia nullus scientiam querit nisi in qua fame sue protelet dignitatem. Secunda Euterpe, id est bene delectans; que et tibias habet, quia primum est scientiam querere, secundum delectari. Tercia Melpomene, id est suauia dicens uel meditationem faciens, que tragedias habet, ut sit primum uelle, secundum desiderare quid uelis, tercium meditari quod desideras. Quarta Thalia, id est dans capacitatem, que comedias reperit, quia post desiderium opus est capacitate. Quinta Polimnia, id est plura recordans uel multa memoria, que rethoricam reperit, quia post capacitatem memoria est necessaria. Sexta Eratho, id est inueniens simile, que geometriam reperit, quia post scientiam et memoriam conatur aliquid sibi simile de suo inuenire. Septima Terpsicore, id est instructionem formans, que psalterium reperit, ergo post inuentionem oportet etiam discernere et iudicare quid inuenies. Octaua Urania, id est sonoritas celestis uel bona uox, que astrologiam reperit, quia post diiudicationem enim eligis quod dicas, quod respuas, eligere enim utile caducumque despicere celeste ingenium est. Nona Calliope uel optime uocis uel optima tribuens que litteras reperit. Ergo sic ordo est: primum uelle doctrinam, secundum delectari quod uelis, tercium instare ad id quod delectatus es, quartum est capere id ad quod instas uel desideratum est, quintum memorari quod capis, sextum inuenire aliquid de tuo simile ad que memineris, septimum iudicare quod inuenias, octauum eligere quod iudicas, nonum proferre quod eligeris.
35
Dianam germanam Apollinis scilicet Lunam et uiarum presidem aiunt, unde et uirginem uolunt quod uia nichil pariat. Et ideo ambos sagittas habere fingunt quod ipsa duo sidera de celo radios usque ad terras emittunt. Dianam autem uocatam quasi duanam quod Luna die ac nocte appareat, ipsam et Lucinam asseuerant eo quod luceat, eandem et Triuiam eo quod tribus fingitur figuris, unde et Uirgilius: Tria uirginis ora Diane, quia eadem Luna, eadem Diana, eadem Proserpina dicitur, sed cum Luna fingitur, sublustri splendei amictu, Cum succincta iacet calamis, Latonia uirgo est, Cum subnixa sedet solio, Plutonia coniunx. Lunam ipsam uoluerunt esse Proserpinam apud inferos seu quod nocte luceat, seu quod uicinior terris currat et terris presit. Nam Lune augmenta et detrimenta non solum terra sed et lapides uel cerebra animantium ac etiam semina sentiunt, quia in Lune crementis semina et degenerant et uermiculos pariunt, denique crementis Lune abscisa ligna tinearum terebraminibus deficiunt. Nemoribus quoque adesse dicitur quod omnis uenatio plus nocte pascatur dieque dormiat.
Cur autem uocetur Dictinna, huiusmodi constat sententia: Minos Cretensium rex cum Briten Martis filiam Diane Cretensi dicatam stuprare uellet, illa se iniecit in mare illataque est retibus piscatorum, que Grece dictia nominantur, qui corpus eius extraxerunt. Insula autem Creta pestilentia laborare cepit quam eos euadere non posse responsum est nisi Diane templum instituissent eamque Dictinnam a retibus uocassent.
Carie autem templum est in Laconia Diane sacrum quod etiam Caryatium nominatum est ex hac causa: Cum luderent uirgines, meditatus est ruinam omnis chorus et in arborem nucis effugit et in ramo eius pependit. Quam nucem Greci cariam uocant, ergo de arbore et templum et dea nomen accepit.
Endimion pastor amasse dicitur Lunam. Qui spretus ab ea pauit pecora candidissima et sic eam in suos illexit amplexus. Quod ideo dicitur seu quod primus hominum Endimion cursum Lune inuenerit, unde et XXX annos dormisse dicitur quia nichil aliud in uita sua nisi huic repertioni studuit, seu quod nocturni roris humor pastoralibus prosit successibus.
Mars dicitur deus belli et Mars nuncupatur quia per mares pugnatur, ut Mars quasi mas dicitur, item Mars quasi effector mortium uocatur nam a Marte mors appellatur. Hunc adulterum dicunt quia bella gerentibus euentus incertus est, nudo uero pectore stat ut in bello quisque se sine formidine cordis obiciat. Uenus cum Marte concubuit, quod Sol manifestans Uulcano prodidit, nam uirtus corrupta libidine Sole teste apparet et turpiter catenata feruoris constrictione tenetur.
40
Saturnus Celio patri iratus falce uirilia eius amputauit que elapsa sunt in mare, de quorum cruore et maris spuma nata dicitur Uenus unde et Affrodita nominatur, afros enim Grece spuma dicitur. Sed Uenus Uulcano imprimis nupsit, postea autem perpetrato ab ea cum Marte adulterio Sol tale scelus detexit et Uulcanus illis coniacentibus superueniens lectum catenis circumcinxit. Saturnus Grece Cronos dicitur, id est tempus, abscise ergo uires, temporis id est fructus, falce in humoribus uiscerum uelut in mari proiecte libidinem creant, saturitatis enim abundantia libidinem nutrit. Fingitur autem Uenus nata per damnum quia omnes uires usu uenerio debilitantur qui sine corporis damno non geritur. De mari autem idea quia dicunt phisici sudorem salsum esse quem semper elicit coitus. Uenerem in mari natantem fingunt quia omnis libido rerum patitur naufragia. Uulcanus fingitur maritus Ueneris quod uenerium offitium non nisi calore consistit, unde Uirgilius in III° Georgicorum: Frigidus in Uenerem senior. Quia Uenus dicitur de mari nata, myrtus est ei consecrata que littoribus gaudet, ut: Littora myrtetis letissima, uel ut medicinales libri indicant, hec arbor apta est mulieribus complurimis necessitatibus. Uenus cum Marte concubuit, quam Sol manifestans Uulcano prodidit, nam uirtus corrupta libidine Sole teste apparet et turpiter catenata feruoris constrictione tenetur.
Murine uirgo pulcherima cuidam desponsata a latronibus rapta est qui eam in spelunca quadam absconderunt donec latrocinia perfecissent. Illa fugiens domum uenit et quia a diis liberata est, sacerdos Ueneris est consecrata. Sed postea sponso eius eam accipiente illum quidem interfecit, illa uero in arborem mutata est cui ob sacerdotii dignitatem odorem ut suam tutelam Uenus concessit.
Huius in tutelam rosas adiciunt, rose enim rubent et pungunt. Rubet libido uerecundie obprobrio, pungit peccati aculeo.
Concam marinam portare pingitur quod huius generis animal toto corpore simul aperto in coitu misceatur.
Huius in tutelam aditiunt columbas quia huius generis aues in coitu sunt feruide. Cur autem columbe in tutela Ueneris sint, hec est fabula: Uenus et Cupido cum quodam tempore uoluptatis gratia in quosdam descendissent campos nitentes, lasciua contentione certare ceperunt qui sibi plus gemmantes colligerent flores. Quorum Cupido adiutus mobilitate pennarum postquam naturam corporis uolatu superauit, uicit numero. Peristera enim subito accurrit et adiuuando Uenerem superiorem fecit cum penna sua. Cupido siquidem indignatus mutauit puellam in auem columbam que a Grecis peristera uocatur. Sed penam honor minuit, Uenus namque consolatura innocentis transfigurationem columbam in tutela sua esse commendauit.
45
Adonis autem Ueneri subiecti hec est fabula: Mirra patrem suum amasse dicitur cum quo ebriato concubuit. Cumque eam pater utero plenam rescisset, cognito crimine euaginato eam persequi cepit gladio. Illa in arborem mirram est conuersa, quam arborem patre gladio percutiente Adon exinde natus est quem Uenus ad se recepit et amauit. Quid autem hec fabula sibi uelit, dicamus. Mirra genus est arboris que dum grandioris fuerit roboris, solis ardoribus sucum exsudat qui mirra dicitur, et quia hec species odore suauis est, Adonem dicitur genuisse, adon enim Grece dicitur suauitas Latine. Ideo autem eum Uenerem amasse dicitur quia hoc genus pigmenti sit ualde feruidum.
Cupidinem Ueneri ascribunt quia ueneria uoluptas sine amore exerceri non potest. Cupidinem amoris deum Simonides ex Uenere tantum dicit esse progenitum quanquam alii dicant ex ipsa et Marte, alii ex ipsa et Uulcano, alii uero Chai et prime rerum nature eum esse filium uolunt. Qui pharetratus, nudus, cum face, pennatus puer depingitur. Pharetratus ideo quia sicut sagitte corpus ita mentem uulnerat amor; nudus quia amoris turpitudo semper manifesta est et nusquam occulta; cum face autem quia turpis amor cum calore et feruore quodam accenditur; pennatus quia amor cito pertransit et amantibus nec leuius aliquid nec mutabilius inuenitur. Puer etiam fingitur quia sicut pueris per inperitiam facundia sic quoque nimium amantibus per uoluptatem deficit. Due sunt Ueneres, una uoluptaria et libidinum mater que fertur Hermafroditum genuisse, altera casta que preest castis et licitis amoribus. Similiter duo sunt amores, id est castus et incestus quem ad differentiam illius casti semper pluraliter dicimus.
47.1
Gracie tres sunt Pasithea, Eugiale, Eufrosine, que nude connexeque et una auersa, due autem nos respicientes pinguntur. Ueneri autem sunt consecrate quia earum pulsu cuncta animalia ad coitum prona fiunt. Lauantur autem in fonte Acidalio qui est in Orchomeno Boetie ciuitate, de quo etiam Uenus Acidalia dicitur uel inde quia inicit curas, ipsius enim et Liberi filie sunt nec immerito, Gracie enim per horum fere numinum munera conciliantur. Ideo autem nude sunt quod gracie sine fuco esse debent, id est sine simulatione, ideo conexe quia insolubiles esse gracias decet. Quod uero una auersa pingitur, due nos respiciunt, hec est ratio quia profecta a nobis gracia duplex solet reuerti.
47.2
Eufrosigne, id est bona mens, Eugiale, id est bonus sonus, Pasithea, id est bona operatio. In omni genere optimi seruitii tria concurrere debent, scilicet bona mens, uox bona et effectus bonus.
Iuppiter et Iuno cum multos filios per coniugium procreassent, tandem ad ostendendam diuinitatem suam placuit sibi sine coniugio filios generare. Tunc Iuppiter ex barba Palladem, que et Diana dicitur, genuit decentis forme, et quia ex capite eius est orta et in capite quinque partiti sensus pollent, dea dicitur esse sapientie. Iuno autem tactis suis genitalibus locis protulit Uulcanum, et quia loca genitalia inmunda sunt et deformia, deformi figura apparuit fuscus et claudus. Qui cum deformis esset et Iuno ei minime arrisisset, ab Ioue precipitatus est in insulam Lemnum. Illic nutritus ab Sinthio diuinos honores non meruit, ad quos per conuiuium numinum aut per coniugium uenitur dearum, unde Uirgilius: cui non risere parentes, Nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est. Impetrato autem demum a Ioue, cum fulmina sibi fabricaret, Minerue coniugio illa eo spreto reluctante effectum libidinis proiecit in terram, quo Minerua pudore permota pede puluerem iniecit. Unde natus est puer draconteis pedibus qui appellatus est Erictonius quasi de terra et lite procreatus, nam eris est lis, chthon terra. Quem Minerua in cista abscondit draconeque custode apposito duabus sororibus Acclauro ac Pandore Erethie filiabus transmisit obseruandum interdicens ne cistam aperirent. Uirgines autem interdicta magis appetentes cistam aperiunt et uiso angue insania a Minerua iniecta de arce Atheniensium se precipitauerunt, anguis ad Minerue clipeum refugiens ab ea est educatus. Erictonius autem ad tegendam pedum feditatem iunctis equis usus est curru quo tegeret sui corporis turpitudinem, unde Uirgilius in III. Georgicorum: Primus Erictonius currus et quatuor ausus Iungere equos rapidisque rotis insistere uictor.
Priapus fuit de Lampsaco ciuitate Hellesponti de qua pulsus est et propter uirilis membri magnitudinem post in numerum deorum receptus meruit esse numen hortorum. Dicitur autem preesse hortis propter fecunditatem, nam cum alia terra semel in anno aliquid creet, orti nunquam sine fructu sunt, et cum alia terra semel in anno prouentum habeat, ortus uero multiplicem. Est autem minister Liberi patris, deus libidinis et coitus, unde sacris eius interesse dicitur, nam: Sine Cerere et Libero friget Uenus. Priapum quidam dicunt esse Adonem filium Ueneris qui a feminis colitur. Secundum aliquos irte Adon fuit amasius Ueneris quem aper interfecit unde nimium fleuit Uenus. Quod ideo fingitur quia Adon est Sol, aper hyems, aper uero interfecit Adonem quia ueniente hyeme sol a calore deficit et moritur, Uenus flet, id est terra, quia terra nihil parit cum sol hyeme obnubilatur.
50
Minerua sapientie, armorum et lanificii dea esse dicitur, que pingitur armata, triplici ueste induta, caput Gorgone gestans in pectore. Minerua ideo de uertice Iouis dicitur nata quia ingenium in cerebro positum sit; ideo fingitur armata quia sapientia sit munita; Gorgonem huic addunt in pectore ut uir sapiens terrorem contra aduersarios gestet in mente; cristam cum galea capiti suo imponunt ut cerebrum sapientie et armatum sit et decorum; triplici etiam ueste fingunt hanc esse indutam quod sapientia tecta extrinsecus raro cognoscatur. Et conditricem Athenarum eam esse dicunt, Minerua enim et Athene Grece dicitur quasi athanate parthene, id est inmortalis uirgo, quia sapientia nec mori poterit nec corrumpi. In huius tutelam noctuam ponunt quod sapientia etiam ⟨in⟩ obscuritate proprium fulgorem teneat. Quomodo autem eam in suam tutelam recepisset, hec est fabula: Nicteus Ethiopum rex felix si nunquam pater fuisset, habuit filiam Nictimenen nomine, que cum scelerato amore patrem diligeret, amorem suum nutrici confessa est infandumque petiuit auxilium. Ea uero cum mentita esset domino suo Nicteo a quadam illum extranea diligi uirgine, impetrauit ut ille filie sue imprudens uteretur amplexibus. Sero ille cognitum facinus statuit uindicare, agnitam itaque inter ipsos amplexus filiam cum uoluisset extinguere, illa Minerue implorauit auxilium, cuius protectione periculo est erepta, uersa est in auem que ex conscientia commissi facinoris diei fugit aspectum et Minerue tutele dicata est. Alii dicunt filiam Preti fuisse patrisque uim timentem aufugisse quam Minerua mutauit in noctuam.
Uulcanus autem ignis est, et dictus est Uulcanus quasi uolicanus quod per aerem uolet. Dicitur autem Uulcanus a Iunone propter deformitatem deiectus, quam aerem esse constat ex quo fulmina procreantur. Ideo autem Uulcanus de femore Iunonis fingitur natus quia fulmina de imo aere nascuntur, unde et Homerus dicit eum de aere precipitatum in terras quod omne fulmen de aere cadat. Quod quia crebro in Lemnum insulam iacitur, ideo in eam dicitur cecidisse Uulcanus. Claudus autem dicitur quia per naturam nunquam rectus est ignis. Ideo uero eum Minerue coniungi uoluerunt quia etiam aliquando sapientibus furores surrepant. Illa uero armis uirginitatem defendit quia omnis sapientia integritatem morum suorum contra furiam uirtute animi uindicat, unde quidem Erictonius nascitur, eris enim Grece certamen dicitur. Quidnam aliud surripiens furor sapientie generare poterat nisi certamen inuidie? Quod quidem sapientia, id est Minerua, abscondit in cista, id est celat in corde, omnis enim sapiens furorem suum in corde celat. Ergo Minerua draconem apponit, id est perniciem, quem quidem duabus commendauit uirginibus, id est Acclauro et Pandore. Pandora enim uniuersale munus dicitur, Acclauro uero quasi acoloron, id est tristicie obliuio. Sapiens enim dolorem suum aut benignitati commendat, que omnium munus est, aut obliuioni.
Sciendum est tres Athlantes fuisse, unum Maurum qui est Maximus, alterum Italicum patrem Electre unde natus est Dardanus, tertium Archadicum patrem Maie unde natus est Mercurius. Sed ex nominum similitudine nascitur error et dicuntur Maia et Electra filie fuisse Athlantis Maximi hac ratione quia et ipse habuit horum nominum filias, id est Electram et Maiam.
Coruilius dicit IIIIor esse Mercurios, unum Iouis et Maie filie Athlantis, alterum Celi et Diei, tercium Liberi et Proserpine qui animas euocat, quartum Iouis et Cillenes a quo Argus occisus est. Sed in deorum ratione quia ueritas ignoratur, fabule sequende sunt. Iuppiter cum Maia Athlantis Archadici filia concubuit, unde natus est Mercurius in Cilleno Archadie monte qui literas monstrauit, menses instituit, sidera expertus est, lyram inuenit quam etiam UII cordis propter numerum Athlantidum, eo quia mater eius una earum esset, instruxit. Preesse autem negotiis et furti rapinarumque deus esse dicitur. Uirgam ferens, pennatis talaribus calciatus, canino capite, flauus et perustus pingitur.
54.1
Mercurius igitur quasi mercium curius uel medius currens dicitur, quia sermo inter medios est, uel quia nuncius deorum est. Mercurius quasi medius inter deos et homines currens dicitur. Fingitur autem deus esse rapinarum et furti, quia negociatores rapina et periurio semper sunt succinti. Uirgam tenet cum qua serpentes, id est uenena, dicitur diuisisse, quia bellantes ac dissidentes interpretum sedantur oracione. Pennatis autem talaribus calciatus esse dicitur quia cicius aliis planetis in ortum reuertitur unde etiam uelox et errans dicitur. Flauus et perustus autem ideo ubique introducitur quia uicinius esse Soli preter ceteras stellas dinoscitur. Canino autem capite pingitur unde et Anubis dicitur, quia nihil cane sagacius esse dinoscitur. Lyre autem ab eo inuente et pro ea ab Apolline uirge dono accepte hec est fabula.
54.2
Ex planetis duo sunt noxii Saturnus et Mars, duo salutares Iuppiter et Uenus, Mercurius uero talis est qualis est ille cui iungitur. Unde etiam minister deorum fingitur quod eorum semper obtemperat potestati.
55
Cum regrediens Nilus in suos meatus uaria in terris reliquisset animalia, relicta est eciam et testudo, que cum putrefacta esset et nerui eius remansissent extenti intra corium, percussa a Mercurio sonitum dedit, ex cuius imitatione lyra inuenta est a Mercurio. Postea cum pascenti Admeti regis armenta Apollini boues abegisset et deprehensus ab eo esset, poscenti Apollini ut dicere liceret se inuenisse lyram, concessit et ab eo uirgam quandam, que caduceum dicitur, accepit. Quam manu tenens Mercurius cum proficisceretur in Archadiam et uidisset duos dracones implicitos inter se dimicare, uirgam inter medios proiecit, illi mox segregati discesserunt. Quo facto eam uirgulam pacis causa cognouit esse institutam. Uirge autem huius hec est ratio: Mercurius et oracionis deus esse dicitur et interpres deorum, unde uirga serpentes diuidit, id est uenena, nam bellantes interpretum oratione sedantur, unde legati pacis caduceatores dicuntur. Sicut enim per feciales bella indicebantur ita pax per caduceatores fiebat, Ερμης autem Grece dicitur Latine interpres.
Apollo lyra accepta Orpheum Oeagri fluminis et Calliopes muse filium dicitur docuisse et postquam ipse citharam inuenit, lyram sibi concessisse. Hic autem theologus fuit et orgia primus instituit et quia hominum feritatem morum composuit institutione, dicitur arbores et saxa ad se audiendum commouendo illicuisse. Erat autem sibi una ex Driadibus uxor dicta Euridice, que quadam uice Aristei filii Apollinis et Cyrenes nymphe Penei fluminis Thessalie filie insidias fugiens serpentem in prato latentem incurrit, cuius etiam ueneno periit. Unde doloris impatientia turbatus Orpheus lyra accepta Tenarias fauces adiit, cantus dulcedine Ditis feritatem permouit impetrans Euridicen ea tamen lege sibi reddi ut eam subsequentem precederet, nec illius causa uisum retro flecteret. Amoris autem impatientia date sibi legis oblitus sue iam potestatis coniugem respexit legeque Fatorum eam retrahente subito ab oculis lapsam perdidit.
Iuppiter Ethnam nimpham compressit et grauidam fecit, quam cum Iuno persequeretur, illa Terre implorauit auxilium et in cuius sinus recepta enixa est geminos nec dum parto maturo. Uel, ut alii dicunt, Iuppiter timens Iunonem Terre commendabat ipsam, secundum alios partum eius. Hos Terra intra gremium suum tam diu fouit quam diu lex uteri postulabat, posteaque enixa est, unde Palici, id est bis geniti, appellati sunt. Hos autem inmites fuisse et humano sanguine placari consuetos fabula disserente est firmatum. Postea quibusdam sacris mitigati sunt et eorum inmutata sacrificia.
Cibile mater deorum dicitur et currui subiunctis leonibus uehitur, Coribantes strictis gladiis munitos ministros habere, turritam gestare coronam fingitur. Ideo igitur mater deorum curru uehi dicitur quia ipsa est terra que in aere suspenditur; ideo sustinetur rotis quia mundus rotatur et reuolubilis est; ideo ei subiunguntur leones ut ostendatur maternam pietatem totum posse superare; ideo Coribantes eius ministri cum strictis gladiis esse finguntur ut omnes pro terra sua debere pugnare significetur; quod autem turritam gestat coronam, ostendit ciuitates terre esse superpositas quas turribus constat insignitas. Unde autem leones suo currui subiungerentur, hac fabula demonstratur.
De ciuitate, que Scenos dicitur, fuit quedam uirgo Athalanta Scrinei filia prepotens cursu adeo ut sponsos prouocatos cursu superatos occideret. Postea Yppomenes Uenerem, ut sibi adesset, rogauit, a qua cum accepisset de orto Hesperidum tria mala aurea, puellam prouocauit et singula iacere cepit. Tunc Athalanta cupiditate colligendorum malorum retenta superata est. Sed Yppomenes potitus uictoria in luco Matris Deum amoris impacientia cum uicta Athalante concubuit. Unde irata dea in leones eos conuertit et suo currui subiugauit precipiens ne secum umquam leones coirent. Nam et Plinius in Naturali historia dicit leonem cum parda et pardum cum leena concumbere.
60
Pan deus est rusticus in nature similitudine formatus, unde et Pan dictus est, id est omne. Habet enim cornua in Solis radiorum et cornua Lune similitudinem, rubet eius facies ad etheris imitationem; in pectore nebridem habet stellatam et ad stellarum imaginem, pars eius inferior hispida est propter arbores, uirgulta, feras, caprinos pedes habet ut ostendat terre soliditatem. Fistulam UII calamorum habet propter armoniam celi in qua UII sunt planete, ut Uirgilius: UII discrimina uocum. Recuruum baculum, calauropa habet, id est pedum, propter annum qui se recuruat, quia deus totius nature est. A poetis fingitur cum Amore luctatus et ab eo uictus quia, ut legimus: Omnia uincit Amor. Ergo Pan secundum fabulas Syringam nympham amasse dicitur quam cum sequeretur, illa implorato Terre auxilio in calamum conuersa est quem Pan ad solatium amoris incidit et sibi fistulam fecit unde fistula Grece syringa dicitur.
Eneas autem, ut Cato dicit, simul ac uenit in Italiam accepitque uxorem, propter quod Turnus tam in Latinum quam in Eneam bella suscepit a Mezentio impetratis auxiliis. Sed primo bello periit Latinus, secundo pariter Turnus et Eneas et postea Mezentium interemit Ascanius et Laurolauinium tenuit. Cuius insidias Lauinia timens grauida confugit ad siluas et latuit in casa pastoris Tirii et illic enixa est filium quem uocauit Siluium. Timens autem Ascanius ne populi contra se flagraret inuidia, uocauit nouercam et ei concessit Laurolauinium, sibi uero Albam constituit. Sine liberis periit, Siluio, qui et Ascanius dictus est, reliquit imperium, unde apud Liuium est error, qui: Ascanius Albam condidit. Postea omnes Albani reges Siluii dicti sunt ab huius nomine sicut hodie Romani imperatores Augusti uocantur, Egiptii Ptolomei, Perse Arsacide, Latini Murani.
Causa incendii Ethne secundum Uirgilium hec est: Sunt terre desudantes sulfur per occultos tractus sicut Campanie Uesuuius et Taurus montes, quod indicat calentium odor aquarum. Item nouimus ex aque motu uentum creari, esse etiam et concauas terras. Et constat Ethnam ab ea parte qua Eurus uel Affricus flat, habere speluncas plenas sulfuris et usque ad mare deductas. He spelunce in se recipientes fluctus uentum creant qui agitatus ignem gignit ex sulfure, inde est, quod uidetur, incendium. Hoc autem ita esse illa comprobat ratio quia et aliis uentis flantibus nihil ex se emittit et pro modo flantis Euri uel Affrici et interdum fumum interdum fauillas interdum incendia emittit.
Faunus infernus dicitur deus et congrue, nam nihil est terra inferius in qua habitat et de qua responsa dat. Ipse est et Fatuus, huius uxor est Fatua, idem Faunus et eadem Fauna. Dicti sunt Faunus et Fauna a uaticinando, id est a fando, unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes. Fauni autem sunt qui uulgo incube uel pilosi appellati sunt et a quibus, dum a paganis consulerentur, responsa uocibus fando dabantur.
Nymphe moncium dicuntur Oreades, que inter siluas habitant et arboribus delectantur, Driades, que cum arboribus nascuntur et pereunt, Amadriades, plerumque enim incisa arbore uox erumpit, sanguis emanat, uirgultorum autem et florum Napee, fontium Naides, fluminum Potamides, maris uero Nereides. Sunt autem quedam dee topice, id est locales, que ad alia loca non transeunt ut Marica dea littorum Minturnensium iuxta Lyrin fluuium habitans. Quod autem poete inuocant Musas, hec est rationis quod secundum Uaronem ipse sunt nymphe que et Muse. Sane sciendum quod idem Uarro tres tantum esse commemorat, unam que ex aque nascitur motu, alteram quam aeris icti sonus efficit, terciam que mera tantum uoce consistit.
65
Astreus unus de Titanibus qui contra deos arma sumpserunt, cum Aurora concubuit, unde nati sunt uenti iuxta Esiodum. Re autem uera ex aere nubes, ex nubibus aqua, ex aque uero motu uenti creantur, dicitur autem Eolus rex uentorum fore eorumque furorem sui imperio frenare. Ueritas autem sic se habet.
Eolus Ippote filius rex insularum UIIII que sunt post fretum Sicilie que ab eo Eolice insule appellantur licet et propria nomina habeant, quarum nebulis et fumo Uulcanie insule predixit futura flabra uentorum, unde et ab imperitis uisus est uentos sua potestate retinere. Fingitur namque a poetis rex uentorum fuisse, dicitur autem uentos antro frenare quia concaua loca plena sunt uentis.
Ferunt fabule Terram diis, qui eam inhabitare dedignati sunt, iratam Titanas, qui et Gigantes dicuntur, serpentinis munitos pedibus in sui ultionem procreasse, qui uiribus confisi celum moles montibus extruentes dissipare deosque ad terram substernere aggressi sunt. Qui Iouis fulminibus obiectuque a Minerua Gorgone capite prostrati, duci eorum Athlanti celi onere imposito ipsi terrarum molibus obstructi sunt. Quorum etiam Enceladus, qui et Briareus siue Egeon dicitur, ardenti Ethne subpositus est, unde adhuc ardere latusque mutando totam Siciliam tremefacere fumique uapore complere dicitur. Re uera nisi que de Gigantibus legimus, fabulose acceperimus, ratio non procedit, nam cum in Flegra Thessalie loco pugnasse dicantur, quemadmodum in Sicilia Enceladus, Otus in Creta secundum Salustium, unde: Otii campi, Typheus in Campania, ut: Inarime Iouis imperiis imposta Typheo? Sed Uarro dicit in diluuio aliquos ad montes confugisse cum utensilibus, qui lacessiti postea bello ab his qui de aliis ueniebant montibus, facile ex locis superioribus uicerunt, unde factum est ut dii superiores dicerentur, inferiores uero terrigene, et quia de imis ad summa reptabant, dicti sunt pro pedibus serpentes habuisse.
In quo Gigantum contra deos bello cum Uictoria Stigis inferne paludis filia Ioui faueret, dicitur meruisse ut dii per eius matrem iurantes non audeant fallere. Iuppiter namque statuisse dicitur ut si quis illius fefellisset numen, integro anno et UIIII diebus ab ambrosia et nectare prohiberetur. Ratio autem hec est: Stix merorem significat, a tristicia Stix dicta est, dii autem leti sunt semper unde etiam immortales, ergo quia merorem non senciunt, iurant per rem sue nature contrariam, id est tristiciam que est eternitati contraria.
Flegeton autem inferorum fluuius ignem significat, nam flox Grece calor Latine, unde cuncta procreantur et re uera sine calore nihil nascitur. Acheron quasi de imo nascitur Tartaro. Huius estuaria Stigem creant, de Stige nascitur Cocyton. Et hec est etimologia, nam philosophia hoc habet: qui caret gaudio, tristis est, tristicia uicina luctui est qui procreatur ex morte, unde et hec apud inferos esse dicuntur.
70
Elicon mons est Boetie qui et Aonius dicitur, iuxta quem ambulans Gallus ab una musa ad ceteras est ductus et illic poeta factus qui dicit: putris concrescere fungos. Plinius dicit: cum aer humidus esse ceperit, fauilla, que cum fumo egredi solet, prohibita aeris crassitudine in lucernis residet et quasdam imagines uelut fungorum imitatur.
Facta est connexio rerum per eternitatem inuicem se retinens que et suo ordine et lege uariatur ita tamen ut ipsa uarietas eternitatem habeat.
Peleus adamatus est ab Yppolita Acasti uxore, que cum despiceretur ab eo, questa est marito sese de stupro interpellatam. Indignatus Acastus Peleum duxit inuitem gratia uenandi in Pelium montem ibique reliquit inermem a Centauris perimendum. Qui seruatus a Chirone collecto exercitu euertit Acasti regnum et Hyppolitam digno supplicio cruciauit.
Otus et Ophialtes gigantes Aloi filii tante audacie erant ut montibus constructis celum expugnare niterentur, hi enim per singulos menses nouem digitis crescebant. Icti autem fulmine et in Tartara mersi sunt.
Salmoneus Eoli filius non regis uentorum sed cuiusdam apud Elidem ubi regnauit, fabricato ponte ereo super eum currus ad imitanda tonitrua agitauit et in quem iaculatus fuerat facem, occidi iussit. Hic postea a Ioue fulminatus uerum fulmen est expertus.
75
Pheton Climenis et Solis filius cum doleret obiectum sibi ab Epapho rege Egypti quod non esset a Sole sed de adulterio procreatus, duce matre uenit ad Solem et poposcit ut, si uere eius esset filius, petenda prestaret. Quod cum Sol iurasset per Stigem paludem se esse facturum, peciit ille ut eius se currus agitare liceret. Sol post iusiurandum negare non potuit, acceptis itaque curribus Pheton cum orbitam Solis exisset et mundus ardere cepisset, ab Ioue fulminatus in Eridanum Italie fluuium, qui et Padus uocatur, cecidit. Huius interitum flentes sorores Phetusa et Lampedusa deorum miseratione in arbores commutate sunt in alnos, ut alii dicunt, in populos. Idem prius uocabatur Eridanus sed post a luce sui ardoris Pheton est appellatus.
De Gigantum sanguine natus est Lycaon tyrannus Archadie, cuius filiam Caliston cum in comitatu Diane Iuppiter uidisset, in amorem eius incidit et a reliquis segregatam nymphis in Dianam mutatus compressit et grauidam fecit. Cuius cum crimen tumens uterus proderet, indignata Diana a comitatu suo eam repulit, illa autem exactis X mensibus enixa est paruulum qui Arctos cognominatus est. Indignata Iuno quod pelix sua ex Ioue etiam mater esset, Caliston uertit in ursam. Cuius filius Arctos cum esset in adultam etatem perductus, imprudens in matrem incidit ursam credens et misso telo eam perimere uoluit. Non sustulit Iuppiter ignorantem matricidium perpetrare statimque eos inter sydera collocauit. Ille Arcturus et alio nomine Arctophilax uocatur, illa Arctos Mizon, Latine Septentrio Maior appellatur, quod signum loco non mouetur, nec hac, quam dicturus sum, causa mergitur.
Thetis enim filia Nerei, uxor Oceani, nutrix Iunonis fuit, quam Iuno indignata pelicem suam in celum translatam rogauit ut propter affectum nutrite eam prohiberet in occeanum cadere.
Licaon autem cum susceptos hospicio hospites interimere solitus esset, stuprate insuper filie dolore commotus Ioue hospicio suscepto cum uellet explorare an uerus Iuppiter esset, ut expertum hominem polluto hospitalitatis iure citius eum interimeret, humanam ei carnem uescendam apposuit. Unde commotus Iuppiter domum eius incendit ipsumque mutans in lupum docuit hospicii iura non polluenda.
79.1
Icarus quidam Atheniensis Liberi comes fuit, a quo cum uini usum mortalibus tradere doctus uitem seuisset floridamque fecisset, dicitur hircus in uineam se coniecisse et, que tenerrima ibi uidebantur, folia decerpsisse. Quo facto Icarus eum interfecit et ex pelle eius utrem faciens uento preligauit et suos sodales circa eum saltare coegit, unde et adhuc caper Bacho, quia obest uitibus, immolatur. Uictime enim numinibus aut per similitudinem aut per contrarietatem immolantur, per similitudinem ut nigrum pecus Plutoni, per contrarietatem ut porca, que obest frugibus, Cereri, caper, qui obest uitibus, Libero, item capra Esculapio, qui deus est salutis, cum nunquam sit capra sine febre. Rustici autem cum exhibitum ab Icaro uinum plus nimio potantes deebriarentur, uenenum se ab illo accepisse putantes eum in Marathone regionis monte interfecerunt. Huius canis, cui nomen fuit Mera, est reuersus ad Erigonem filiam que cum eius se ueste extrahentis comitata uestigia ad patris peruenisset cadauer, laqueo uitam finiuit, cui mortue canis morte sua satis fecit. Sed Erigone deorum uoluntate cum cane in celum translata ipsa Uirgo, canis Syrius appellatur. Receptus similiter in celum cum plaustro Icarus, plaustrum Septentrio uel Arctos, ipse Bootes uel Artophilax est uocatus. Sed post aliquantum tempus Atheniensibus morbus talis est inmissus ut eorum uirgines furore quodam ad laqueum compellerentur. Unde consultum oraculum respondit sedari posse illam pestilentiam si Erigonis et Icari cadauera requirerentur. Que cum diu quesita nusquam inuenirentur, ad ostendendam suam deuocionem Athenienses, ut eciam in alieno ea querere uiderentur elemento, suspenderunt de arboribus funem, ad quem se tenentes homines hac illacque agitabantur ut quasi per aerem illorum cadauera querere uiderentur. Sed cum plerique caderent, inuentum est ut formas ad oris sui similitudinem facerent et eas pro se suspensas mouerent. Unde oscilla dicta sunt ab eo quod in his ora cillerentur, id est mouerentur, nam cillere est mouere, unde et furcille dicte sunt quibus frumenta cillentur.
79.2
Alii dicunt oscilla esse membra uirilia de floribus facta que suspendebantur inter columnia inter duas columnas ita ut in ea homines acceptis clausis personis inpingerent et ea ore cillerent, id est mouerent, ad risum populo commouendum, et hoc in Orpheo lectum est. Prudentioribus tamen aliud placet qui dicunt sacra Liberi patris ad purgationem anime pertinere. Omnis enim purgatio aut per aquam fit aut per ignem aut per aerem, sicut in UI.: alie panduntur inanes Suspense ad uentos, aliis sub gurgite uasto Infectum eluitur scelus aut exuritur igni. Ut nunc per oscilla genus purgationis, quod est maximum, intelligamus, nam primum est aque, secundum ignis, tercium aeris.
80
Saturnus dum amata Filira coiret, Ops eius uxor aduenit, cuius presentiam timens conuertit se in equum, exinde natus est Chiron dimidia parte homo, dimidia equus. Habitauit autem in Pelio Thessalie monte, a quo Achilles et Esculapius nutriti dicuntur. Hic postea translatus est inter sidera a Saturno et factus est Sagittarius.
Prometheus cum hominem fingeret iussu deorum, ex omnibus animalibus particulas, prout erat eorum natura, ei apponebat. Unde uim leonis stomacho dicitur apposuisse idcirco quod iracundia magis accendamur, timorem a lepore, astutiam a uulpe, a serpente prudentiam, a columba simplicitatem. Fecit autem hominem inanimatum et insensibilem, cuius opus Minerua mirata spopondit ei ut si quid uellet de celestibus, ad suum opus inquireret. Ille se nescire ait que bona in celestibus haberentur, sed si fieri posset, se usque ad superos leuaret atque exinde, si quid operi suo congruum cerneret, melius presens arbiter tulisset. Illa inter horas septemplicis clipei sublatum celo detulit, et dum uidit celestia animata ignis uigore uegetata, Phebaicis rotis applicans faculam ignem est furatus quem hominis applicans pectori animatum reddidit. Prometheum dictum quasi promanteci, quod nos Latine prouidentiam dei dicimus, quasi enim dei prouidentia et Minerua quasi a celesti sapientia homo factus est.
Antiqui autem cum totas hostias sacra consumerent flamma, Prometheus, qui propter excellentiam animi homines finxisse existimatur, impetrasse a Ioue dicitur ut partem hostie in ignem coniecerent et partem in suo consumerent uictu. Que dum consuetudo perduraret, ipse Prometheus duos tauros immolabat, quorum iecora cum primum in ara posuisset, tauri utriusque carnem in unum compositam corio bubalo texit, ossa, que circum fuerunt, reliqua pelle contecta in medio locauit Ioui faciens potestatem ut, quam uellet, sumeret partem. Iuppiter utrunque putans taurum esse delegit ossa pro sua dimidia parte. Iuppiter cum factum rescisset, mortalibus eripuit ignem ne caro utilis esset cum coqui non posset. Prometheus autem mortalibus ignem restituere cogitans Minerue auxilio celum dicitur ascendisse et adhibita ad radios Solis facula ignem est furatus quem hominibus indicauit. Ob quam causam irati sunt dii et miserunt duo mala in terris maciem et morbos, ipsum autem Prometheum per Mercurium in monte Scithie Caucaso ferrea catena XXX milia annorum uinxit Iuppiter ad saxum adhibens ei aquilam que cor eius exederet. Hercules autem missus ab Euristeo propter Hesperidum mala nescius uie deuenit in Caucasum montem ad Prometheum, a quo demonstrata uia post uictoriam pro gratie beneficio aquilam cor eius exedentem interfecit. Sed de Promethei solutione hec memorie causa prodita est.
Cum Iuppiter Thetidis pulchritudine inductus eam uellet uxorem ducere, Parce dicuntur fata cecinisse ut ab eo, qui ex se et Tetide nasceretur, Iuppiter regno pelleretur. Quod cum Iuppiter ex Prometheo hec audiente comperiret, destitit Thetidem uelle uxorem ducere et Prometheum pro beneficio uinculis liberauit et memorie causa digitum sibi lapide et ferro uinciri iussit, qua consuetudine adhuc homines usi anulos lapide et argento conclusos ad amicitie memoriam et pignus habere ceperunt. Hec autem omnia non sine ratione finguntur, nam Prometheus uir prudentissimus fuit unde et Prometheus dictus est, id est a prudentia. Hic autem primus astrologiam Assiriis indicauit quam residens in monte altissimo Caucaso nimia cura et sollicitudine prehenderat. Hic mons positus est circa Assirios uicinus pene sideribus, unde etiam maiora astra monstrat et diligenter eorum ortus occasusque significat. Dicitur autem aquila cor eius exedere, quod aera sollicitudo est qua ille affectus siderum omnes deprenderat motus et quod quia per prudentiam fecit, duce Mercurio, qui prudentie et rationis deus est, ad saxum dicitur esse religatus. Deprendit preterea rationem fulminum et hominibus indicauit, ad hec quadam arte ab eodem monstrata supernus ignis eliciebatur qui mortalibus profuit donec bene eo usi sunt. Nam postea malo hominum usu in perniciem eorum uersus est, sicut in Liuio lectum est de Tullio Hostilio qui eo igni exustus est cum omnibus suis, Numa uero Pompilius impune usus est tantum in sacris deorum. Hinc est quod igne rapto ab iratis numinibus morbi dicuntur hominibus immissi.
Cum mos esset sacerdotem Argiuam bobus iunctis adire templa Iunonis dieque sollemni boues omnibus pestilentia consumptis non possent inueniri, duo sacerdotis filii Cleobis et Bito matrem subierunt et ad templa deduxerunt. Iuno probans eorum religionem obtulit matri ut, quod uellet, filiis posceret. Illa pia responsione ait ut, quod dea mortalibus utile sciret, ipsa prestaret. Altera itaque die sacerdotis iuuenes reperti sunt mortui, ex quo probatum est nihil esse morte prestantius.
85
Uirgo quedam Chelone lingue impatientis fuit. Uerum cum Iuppiter Iunonem sibi nuptiis iungeret, precepit Mercurio ut omnes deos uel homines atque animalia ad nuptias conuocaret. Quo facto sola Chelone irridens et detrahens nuptias adire contempsit uenire. Quam cum Mercurius non uenisse notauisset, iussu Iouis ad terras descendit et menia Chelonis super fluuium posita in mare precipitauit. Ipsamque Chelonem in animal sui nominis uertit quam nos Latine testudinem dicimus, et ut ad penam dorso tectum portaret, fecit. Unde etiam incuruatis edificiis hoc nomen impositum est.
Pretus Abantis filius rex Argiuorum inimicam felicitati sue habuit coniugis fecunditatem. Tres et enim sustulit filias et ad tempus nuptiarum usque perduxit, sed incontinens uirginum lingua infelicitatis edidit causas. He enim feruntur sollemniter templum Iunonis intrasse et se dee pretulisse, hinc offensa Iuno puellas in iuuencas uertit et cupiditatem siluas petendi iniecit adeo ut plerumque mugirent et collo iuga timerent credentes se formam habere uaccarum. Quod eo usque passe sunt donec Pretus regni partem, si quis eas in pristinum statum mentis restituisset, proposuit daturum et ex his unam coniugem. A Melampo autem herbarie artis peritissimo eedem Pretides ab insania sunt liberate unaque ex uirginibus ducata ipso facto regni consorte et genero.
Antigone Laomedontis regis Troiani filia cum se Iunoni preferret, ab ea propter forme arrogantiam conuersa est in ciconiam.
Arachne, que et Lidia dicitur, quedam puella sacerdos Minerue in lanificio doctissima fuit, que dum improbe opus suum Minerue pretulisset et eam lanificio prouocasset, a Minerua in uermem sui nominis, id est araneam, conuersa laqueo uitam finiuit. Unde semper opere, quo gaudebat, fatigando casses in alto semper inutiliter suspendet.
Niobe Tantali uel Pelopis filia uxor Amphionis ob insolentiam partus Apollinis ac Diane numen experta est. Nam cum ex Amphione UII filiis totidemque uirginibus editis comitata gauderet et quodam tempore Manto Tiresie filia ex responso Thebanos monuisset ut Latone et filiis eius Apollini et Diane preces ferrent, illa sacrificiis interesse noluit predicans se potentiorem numine Latone ac filiis eius esse. Hoc cum Latona filiis suis conquereretur, Apollo et Diana tecti nubibus Thebas uenerunt ac Nioben cum filiis suis filiabusque necauerunt. Peremptos autem apud Thebas liberos Niobe ad patriam, Sifilon scilicet montem dicitur reduxisse ipsamque ibidem in saxum mutatam induruisse. Filii autem Niobes hi sunt: Archemorus, Antogorus, Tantalus, Phedimus, Sipulos, Xenarcus, Apinitos; filie autem he: Asticratia, Pelopia, Cheloris, Cleodoxe, Ogime, Etia, Neera.
90
Glaucus quidam fuit de Potnia ciuitate, qui cum sacra Ueneris sperneret, illa irata equabus eius, quibus utebatur ad currum, inmisit furorem que mox eum dilacerauerunt.
Iuppiter humani generis uicia uindicans terras ymbrium undatione operuit totumque hominum genus diluuio deleuit. Deucalion autem Promethei filius et Pirra eiusdem soror cum miseratione numinum in Parnaso monte effusionem ymbrium fugissent, nauicula Delphos uecti Themidis, que antistes Terre fuisse traditur, oraculo audierunt humanum genus posse reuerti si ossa matris post terga iactarent. Intellexerunt igitur per matrem terram significari quippe omnium rerum genitricem, ossa uero eius lapides. Igitur oraculo adimpleto lapides, quos Deucalion post tergum proiecit, in uiros uertebantur, lapides, quos Pirra, in feminas. Secundum alios cum in Parnasum montem effugissent, ignem fecerunt ut nocte uterentur, sed reputans Deucalion ex facto Iouem offendi posse ignem extinxit, ob hoc miseratus Iuppiter per Mercurium monuit ut lapides post se iacerent.
Lici uxor Antiopa Nictei regis filia ab Epapho Ionis et Iouis nato per dolum stuprata a uiro Lico est eiecta, quam pulsam Iuppiter in satirum uel, ut alii dicunt, in taurum uersus compressit et grauidam fecit. Licus autem iratus Dircen duxit uxorem, cui cum suspicio incidisset uirum suum Licum cum Antiopa prius amata concubuisse, imperauit famulis ut pelicem uinctam in tenebris clauderent. Cui cum partus instaret, Iouis uoluntate uincula effugit et in monte Citherone partus exposuit natos, uidelicet Zetum et Amphionem, quorum Zetus rusticus, Amphion uero lira a Mercurio promerita musice extitit peritus. Qui matris iniurias uindicaturi Licum interfecerunt, Dircen uero indomito religatam tauro uita priuauerunt. De cuius sanguine natus est fons ex nomine ipsius Dirceus appellatus. Idem Amphion Cadmo Agenoris filio Thebas condenti adiutor accedens cantus dulcedine lapides dicitur mouisse et, ut se muris sponte imponerent, canendo fecisse.
Iuppiter Epaphum ex Ioue et Ione natum in Egypto oppido communire ibique regnare iussit, oppidum Memphin et alia plura constituit et ex Cassiapan uxore suscepit filiam Libien que postea in Affrica regnum possedit, cuius ex nomine terra Libies est appellata, que etiam regni hereditatem filio suo Agenori reliquit.
Lycurgus rex Tracie fuit qui dum contemnens Liberum eius amputaret uites, crura sua incidit et mortuus est.
95
Palestre usus primum ab Atheniensibus repertus est. Troiani etiam preter Dardanum et Teucrum et ab Atheniensibus originem ducere dicuntur, unde et Mineruam colunt.
Cum Mercurius iussu patris in Phenicem transgressus esset ut armenta illius regionis ad litus compelleret, Iuppiter in taurum conuersus est. Cum se iumentis Agenoris regis Libie immiscuisset et in amore sui spaciantes in harena uirgines consistere coegisset, ac paulatim singulas alludens nouissime Agenoris filiam Europam in pratis secundum consuetudinem puellarum flores legentem uiciauit et tergo sibi insidentem in insulam Cretam detulit et ex ea tres filios Minoem, Radamantum et Eacum, qui facti sunt apud inferos iudices, genuit terciamque ab ea orbis partem uocauit.
Agenor cum filiam nomine Europam haberet, Iuppiter forma eius sibi placita in taurum mutatus se iumentis Agenoris immiscuit et Europam in pratis secundum puellarum consuetudinem flores legentem uiciauit et tergo sibi insidentem in Cretam insulam detulit et ex ea tres filios Minoem, Radamantum et Eacum genuit, qui facti sunt apud inferos iudices, tertiamque ab ea orbis partem uocauit.
Agenor rapta filia Europa fratres eius Cilicem, Cadmum, Phenicem ad requirendam sororem misit ita ut nisi eam reperissent, ad se non reuerterentur. Cilix diuersas petit regiones, nouissime constituit Ciliciam, nec minus Phenix Phenicem. Cadmus non inuenta sorore Apollinis oraculum sciscitabatur in quibus partibus consistere deberet. Accepto igitur responso ut uaccam a grege segregatam, que Lune signum in latere haberet, ageret, et ubi illa fessa procubuisset, ibi urbem statueret, parens igitur precepto in eam terram deuenit que postea a boue Boetia dicta est. Cum autem ad Martis fontem socios aquatum misisset et ille illuc post eos uenisset, ut uidit a dracone, qui Marti erat consecratus, socios consumptos, serpentem interemit et dentes eius seuit. Ex quibus terrigenarum multitudo progignitur, que se mutuis uulneribus interemit quinque tamen superstitibus, quorum nomina hec sunt: Echion, Ideus, Cromius, Pelorus, Hipereon. Qui Minerue uoluntate Cadmo et Amphioni cantus dulcedine, ut sua sponte saxa muris imponerent, efficienti adiutores condendarum Thebarum additi et principes urbis sunt facti.
Nupsit autem Cadmus Hermione que nata erat ex adulterio Martis et Ueneris sed malo omine. Postquam filiabus Solis Uenus amores inmisit et singule exitiali morbo detente interiere, Uulcanus Minerue consilio monile astu perfecit, nam consciam facti Mineruam indicant oculi Gorgone qui in eodem monili gemmis erant inserti. Fecit ergo Uulcanus monile pulcherrimum infausti ominis ita ut necesse esset hoc monile gestantem erumnarum mole opprimi. Quod dedit Hermione Martis et Ueneris filie, cum Cadmo Agenoris filio nuberet, cuius malo ominis multa aduersa paciens in ultimis Cadmo in Illiricum importunia Thebarum fugiente cum eo in draconem conuersa est. Deinde hoc monile Semile portauit que fulmine Iouis interiit. Idem habuit Ino que occiso a marito Athamante per furorem uno ex filiis Learcho cum alio, id est Palemone, se precipitauit in mare ut mariti insequentis uitaret insaniam. Post habuit Agaue que et ipsa filium furore percussit. He igitur predicte filie Cadmi et Hermione fuerunt. Habuit et Iocasta que per errorem filio Edippo nupsit, habuit et Argia Adrasti regis filia a marito Polinice id per hereditatem sortito eo donata, que idem monile propter prodendum maritum eius Amphiaraum Eriphile eius uxori tradidit, quam postea filius Alcmeon in uindictam patris occidit. Orestisque furore occisa matre correptus idem monile Apollini consecrauit, quod in fontem proiectum hodie cerni dicitur, quod si quis attractauerit, dicunt Solem offendi et tempestates oriri. Quatuor autem sorores, id est Ino, Autonoe, Semile, Agaue, filie Cadmi esse dicuntur quia sunt ebrietatis genera: uinolentia, rerum obliuio, libido, insania, unde et nomina hec IIII Bache acceperunt. Prima Ino, hynos Grece uinum, secunda Autonoe quasi autonynone, id est se ipsam non cognoscens, tercia Semile quasi samalion quod nos Latine corpus solutum dicimus unde et ipsa genuisse Liberum patrem dicitur, id est de libidine nata ebrietas, quarta Agaue que ideo insanie comparatur quod caput filii uinolenta abscidit.
100
Iuno cum uideret Semilem Cadmi filiam, que et Thione dicitur, a Ioue diligi, in aniculam uersa est et Semiles limen ingrediens sibique ita locuta est: Si te, ut perhibent, integre amat Iuppiter, ab eo impetra ut talis ad te ueniat qualis Iunoni solet uideri. Quod cum Semile a Ioue rogaret, ille mortalem nullo modo talem aduentum posse ferre dixit, illa autem instante tandem promisit tali habitu se ad eam esse uenturum quali ad Iunonem uenit. Qui cum uenisset cum fulmine, Semile sustinere non potuit et obit. Iuppiter uero aperto eius uelocissime utero Liberum patrem ipse et Mercurius aperto femore suo abdidisse dicitur ut expletis UIIII mensibus legitime nasceretur. Postea completis maternis mensibus nymphis, que Nisam montem inde frequentabant, clam tradidit nutriendum, quem postea Ino uxor Athamantis ex Eolo geniti, matertera sua, soror uidelicet Semile nutrisse perhibetur. Hinc irata Iuno furorem Athamanti marito Inonis inmisit ita ut filios suos uellet occidere sperans ut si Liberum patrem inuenire possit, simili ut liberos sorte perimeret. Hinc Athamas mox unum filium suum Learcum Herculis extinxit sagittis, cum quo ita extincto, ut Statius dicit, humeroque suo imposito persequebatur Inonem uxorem, dicit enim: dextramque in terga reflexam Eolidem humero iactantem funus honusto. Ino uero maritum suum ubi furere et se persequi conspexit, Melicertam alterum filium arripiens se cum illo precipitauit in mare, qui postmodum in deos marinos conuersi sunt, Melicerta in Portunum qui Grece Palemon dicitur, Ino in marinam deam que Grece dicitur Leucothea.
Palemonis autem corpus cum Chorinthum, que et Ephire dicitur, fuisset appulsum, ex habitu contemplati regis fuisse filium humauerunt, cui humato institutum fertur lustrale certamen.
Liber adulte factus etatis Indiam sibi subiugauit, inde reuertens cum in deserta et in extrema parte Libie teneretur ac siti laboraret exercitus, rogasse dicitur Iouem ut se aquam ei ostendendo patrem probaret. Mox ex harena aries apparuit qui pede eleuato monstrauit locum ubi fodiens aquam posset inuenire. Tunc aperta terra egressa est aqua largissima uel, ut alii dicunt, aries sibi apparuit quo duce Liber aquam inuenit. Inuenta autem aqua petiit Iouem ut arietem in astra transferret. In eo autem loco ubi aqua fluxit, templum constituit quod Iouis Ammonis dicitur, simulacrum etiam eius adiectis cornibus arietinis confectum est. Fingitur autem cornibus arietinis quod satis eius, que ibi dantur, in ululatu sunt responsa et obscuritate inuoluta. Dicitur autem Iuppiter Ammon eo quod in harena repertus est, ammoniam enim Greci harenam dicunt. Liber autem Lieus etiam uocatus inter deos receptus dicitur tygribus sedere, iuuenis nudus pingitur. Liber autem Lieus pater dictus est quod uini passio liberas mentes faciat, Indos uicit quia hec gens uino dedita est, hic tigribus sedere dicitur quod uino fere mentes mulceantur, unde et Lieus dicitur quasi lenitatem prestans, iuuenis ideo depingitur quia semper ebrietas calet, ideo nudus quia mentis sue secreta ebrius nudat.
Autonoe tercia Cadmi filia Aristeo Apollinis et Cirenes nymphe filio nupsit et ex eo filium Acteonem concepit. Qui cum in siluis uenaretur, Dianam, cum in ualle Gargaphie estiuo tempore et assidua uenatione fatigata se ad fontem perlueret, nudam subito incurrit, inde ab illa irata in ceruum ipse, ne eloqui posset, mutatus a suis dicitur canibus perisse laniatus. Quod exponens Anaximenes dicit: quia Acteon uenationem dilexit, sed cum ad maturam uenisset etatem, consideratis uenationum periculis nudam artis rationem uidens extimuit, et dum periculum uenandi fugeret, affectum tamen canum non dimisit, quos inaniter pascendo pene omnem suam substantiam perdidit, ob hoc a suis canibus dicitur esse deuoratus.
Aristeus autem post laniatum a canibus filium matris instinctu Thebas reliquit et Cheam insulam tenuit adhuc hominibus uacuam. Postea relicta ea cum Dedalo ad Sardiniam transitum fecit.
105
Agaue quarta filia Cadmi Echionis uxor erat, que Liberum patrem ita in contemptu habuit ut etiam arborem conscendens cum telo ei insidiaretur. Cuius filius Pentheus Thebanorum rex similiter eius sacra despiciens negauit eum ex Semele natum, et insuper dicta Tyresie auguris spernens premonentis ut in aduentu eiusdem Liberi Thebani redimiti hedera procederent ac sacra susciperent, prohibet suos parere monitis et confestim iussit famulos suos ut eum Thebas uenientem uinctum sibi presentarent. Liber, ut eum uesanientem deluderet, uersus in Acetem comitem suum uinctus ducitur et in custodiam mittitur. Unde inmissa matri et filio amentia Agaue filium sibi obuiantem uitulum putans cum furore armata decollauit, Liber incolomis euasit. Agaue autem mox post cedem resipuit et se filium suum decollasse cognouit.
Teresias Periere filius genere Thebanus in monte Cilleno dracones concubitu herentes uirga cum percussisset, in mulierem uersus est, et post temporis seriem iterum eos concubentes uidens percussis rursus uirga in eodem loco in figuram rediit pristinam. Quo tempore inter Iouem et Iunonem iocosa fuit disceptatio, utrum mas an femina maiorem sentiret coitus uoluptatem. Introductus iudex Teresias qui utramque naturam expertus fuerat, libidinem mulieris ad comparationem uiri triplicem fore asseuerauerat. Ob hoc Iuno irata manus eius precidit et eum excecauit, Iuppiter autem ob id ei concessit ut UII etates uiueret uatesque ueracissimus haberetur. Teresiam, quem diximus, intelligi uolunt tempus, quod in uere dicitur masculinum quia tunc soliditas et clausura est germinum, ergo dum uernum tempus coeuntia sibi affectu animalia uiderit eaque uirga, id est feruoris estu, percusserit, in femineum sexum conuertitur, dum in estatis feruorem mutatur. Estatem namque in modum femine ponunt quia omnia patefacta suis folliculis emergunt, cuius genitura dum ueniente autumno prohibetur, iterum in priorem concipiendi et stringendi imaginem conuertitur. Denique cum duobus diis, id est duobus elementis igni et aeri, iudicandi causa adhibetur, iustam de eius iudicio rationem proferetur. Ad fructificandi enim germina tripla aeri pre igne suppetit materia, aer enim et maritat in glebis et perdurat in foliis et grauidat in folliculis, sol autem maturare tantum nouit in granis. A Iunone cecatur quia hiemis tempus nubilosa aeris caligine obducitur, Iuppiter uero ei uaporibus occultis prescientiam, id est conceptionem, futuri subministrat germinis.
Brancus Apollini dilectus futurorum fuit peritus, cuius talis est fabula: Chus quidam decimus Apolline cum pranderet in littore, profectus oblitus est filium Smicronem nomine. Ille in saltum cuiusdam Patronis peruenit receptusque cum filiis suis capras pascere cepit. Aliquando cignum prenderunt et illum ueste cooperuerunt. Illi pugnando uter patri illum munus offerret, cum essent fatigati certamine, mulierem inuenerunt reiecta ueste, et cum fugerent territi, reuocati ab ea, ut Patron unice Smicronem diligeret ut puerum, sunt admoniti. Illi, que audierunt, Patroni indicauerunt. Tunc Patron Smicronem pro suo filio dilexit eique filiam suam uxorem locauit. Illa ab eo inpregnata uidit in somnis per fauces suas introisse Solem et exisse per uentrem. Ideo infans natus Brancus est uocatus quia mater eius sibi uterum a Sole uiderat penetratum. Hic cum in siluis Apollinem fuisset osculatus, ab eo est comprehensus et accepta corona uirgaque uaticinare cepit et subito nusquam comparuit. Templum sibi factum Branchiadon est nominatum et Apollini templa consecrantur que ab osculo Branchi Philesia nuncupantur.
Mopsus Apollinis et Ymatis filius amicitia Iasoni fida coniunctus diuinandi in tantum extitit peritus quod post mortem eius templa dicata sunt, a quorum aditis sepe homines responsa accipiunt.
Sibillam pio amore Apollo dilexit et ei poscendi quod uellet, arbitrium obtulit. Illa manibus harenam hausit et tam longam uitam poposcit. Cui Apollo respondit id posse fieri si Eritheam, in qua habitabat, insulam relinqueret et eam nunquam uideret. Profecta igitur Cumas tenuit, et illic defectam corporis uiribus uitam in sola uoce retinuit. Quod cum ciues eius cognouissent, siue inuidia siue miseratione commoti ei miserunt epistulam creta antiquo more signatam, qua uisa in mortem est soluta. Unde nonnulli hanc esse dicunt que Romana fata conscripserat, quod incenso Apollinis templo inde Romam allati sunt libri unde hec fuerat. Sibilla autem Femonoe dicta est nam adiectiuum est nomen, sibilla enim dicitur omnis puella cuius pectus numen recipit, nam ut alii dicunt sios deos, bule autem est sententia, igitur sibillas quasi siobulas dixerunt.
110
Constat autem regnante Tarquinio quendam mulierem obtulisse ei UIIII libros Sibille Cumane secundum Uirgilium, secundum Uarronem Erithie, in quibus libris erant fata et remedia Romanorum, et pro his poposcit CCC Philippicos qui tunc preciosi erant. Que contempta alia die tribus incensis reuersa est et tantum poposcit, item tertia die aliis tribus incensis cum tribus reuersa est et accepit quantum postulauerat. Qui libri diligentissime in templo Apollinis seruabantur, tempore ciuilis belli iam per populum carmina uulgabantur et mala Romani fati omnibus patebant.
Io Inachi Argiuorum regis filia fuit, cum qua amata a Ioue morante Iuno superuenit. Timens ille ne deprehenderetur Io, in uaccam mutauit et eam poscenti Iunoni, ne pelicem confiteretur, dedit. Cui Iuno Argum Aristodis filium omnibus menbris oculatum custodem apposuit, quem cum Iuppiter per Mercurium interemisset, Iuno eum in pauonem mutauit, Ioni uero inmisit oestrum, quo toto orbe uexata tandem ad Egyptum uenit et Iouis uoluntate in Isim mutata est. Fingitur autem Isis in similitudine uacce mare transisse, quia transiit in naui uacce picturam habente, quod ut certius cognoscas, nauigium Isidis Egyptus colit.
Ysis autem est genius Egypti qui per sistri motum, quod gerit in dextra, Nili accessus recessusque significat, per situlam, quam sinistra retinet, omnium fluentiam lacunarum. Isis autem lingua Egyptiorum est terra quam Isin uolunt esse.
113.1
Osyris fuit gigas Isidis maritus a Typhone fratre suo dilaniatus quem Isis regina Egypti diu plangendo quesiuit et tandem inuentum salutauit. Unde populus, qui eius colit festa, simulat se eum querere et inueniens eum tandem salutat Grece his uerbis: ueneramur te.
113.2
Statius: Gentis Achemenie ritu, seu prestat Osirim.
Dicitur autem Isis inuenta Osyridis membra cribro superposuisse. Nam idem est Liber pater, in cuius mysteriis uannus est quia Liberi patris sacra ad purgationem anime pertinent, et sic homines mysteriis eius purgabantur sicut uannus frumenta purgat. Unde Liber ab eo, quod liberet, est dictus, quem etiam Orpheus dicit discerptum esse a Gigantibus.
115
Uenus indignata quod Proserpina Iouis et Cereris filia coniugia sperneret Plutoni propter terrorem, Tiphei euomentis Ethnam ab inferis emerso intulit amorem ut Proserpinam Iouis et Cereris filiam circa cacumen Ethne flores legentem eriperet. Qua compressa cum properaret fugere, Cyane nimpha, quam dilexerat Anapus amnis, intercedente tardatus est. At ille incensus ira more intercedentem, ut amoueret, sceptro percussit, unde preceps in inferna dimersa est et in liquorem conuersa, cuius lacus contiguus est Arethuse.
Proserpinam autem, id est Persephonem, raptam a Dite patre cum Ceres incensis facibus per orbem terrarum requireret, per triuia, per quadriuia uocabat clamoribus, unde permansit in eius sacris ut certis diebus per compita a matronis exerceatur ⟨ululatus⟩ .
Cum autem Ceres de filie inquisitione non cessaret, propter extinguendam sitim ad quendam fontem accessit. Licii rustici uidentes eam a potu prohibere ceperunt conturbantesque pedibus fontem contra eam sonum naribus emiserunt. Unde illa irata eos conuertit in ranas que nunc quoque ad illius soni imitationem coaxant. Pantagias fluuius Sicilie cum plenus incederet, implebat sonitu totam pene Siciliam unde Pantagias dictus est. Hic postea cum Cereri filiam querenti obstreperet, tacere iussus est numinis uoluntate.
Ceres cum Proserpinam raptam querere non desisteret, uenit ad Eleusinam ciuitatem ad Celeum regem Atheniensium, qui cum liberaliter eam excepisset et a quo rapta esset Proserpina, indicasset, illa beniuolentia eius delectata fifii sui nomine Triptolemi, quem uxor Hiona sibi peperit, se nutricem promisit. Hanc regina libens nutricem filio suo suscepit eique nutriendum tradidit.
Ceres dum alumnum suum uellet immortalem reddere, interdiu lacte diuino nutriebat, noctu clam igne obruebat, itaque preter quam soliti erant mortales, crescebat. Cum hoc pater miraretur, nocturno tempore obseruauit, et cum Ceres puerum igne obrueret, exclamauit. Illa irata Eleusium exanimauit ac Triptolemo alumno suo eternum beneficium contulit, nam fruges ei propagandas et currum draconibus uinctum tradidit quibus ille uectus orbem terrarum frugibus obseuit.
120
Triptolemus beneficio Cereris cum fruges per omnes spargeret gentes, ad Licum Scotie regem uenit ibique pene deceptus est. Uolens enim Licus id, quod hospes attulerat, fuisse suum monstrare Triptolemum insidiis perimere conatus est, at ille periculo cognito stricto gladio Licum persequi cepit, Licus in feram sui nominis uersus morum suorum colore distinctus est.
Postquam autem Triptolemus domum rediit, Cepheus rex eum tamquam emulus interficere conatus est, sed re cognita iussu Cereris Triptolemo regnum tradidit ibique oppidum constituit quod ex patris sui nomine appellauit, qui Cereri sacra primus instituit que Grece Tesmoforia appellantur.
Ceres cum Proserpinam a Plutone raptam diu quesisset, tandem aliquando eam esse apud inferos comperit, pro qua re cum Iouis implorasset auxilium, ille respondit eam posse reuerti si nihil apud inferos gustasset. Illa autem iam Punici mali in Elysio grana gustauerat, quam rem Ascalaphus Stigis filius prodidit. Unde Proserpina ad superos remeare non potuit. Indignata Ceres conuertit Ascalaphum in bubonem. Sane Ceres a Ioue postea meruisse dicitur ut Proserpina UI esset cum matre mensibus, UI cum marito. Quod ideo fingitur quia Proserpina ipsa est que et Luna que toto anno UI mensibus crescit, UI deficit, scilicet ut per singulos menses quindenis diebus crescens apud superos, deficiens apud inferos uideatur.
Sirenes Melpomenes muse et Acheloi fluminis filie cum Proserpinam a Plutone raptam inquirerent et eam minime inuenissent, a diis nouissime impetrarunt ut uerse in uolucres non tantum in terris sed etiam in mari requisitam consequi possent. Quo concesso diu querentes nouissime ad petram Martis que proxime imminebat pelago, deuenerunt ibique habitare ceperunt. Harum concessum quoque fuit ut tam diu manerent incolomes quam diu earum uox audiretur. Fuerunt autem parte uolucres parte uirgines pedes gallinaceos habentes. Harum una uoce, alia tibiis, tercia lyra canebant et primo iuxta Pelorum post in Capreis insulis habitauerant. Quarum cantibus illecti naute, cum ad saxa accederent in quibus ille residentes canebant, illisis in scopulis nauibus in naufragia ducebantur et ab illis comedebantur. Has Ulixes contempnendo deduxit ad mortem, nam cum illas preternauigaret, omnium sociorum suorum aures, ne eas audirent, cera obturans se iussit ad arborem nauis religari, ita et dulcedinem cantus illarum percepit et periculum euasit. At ille adeo se uictas doluerunt ut se in fluctus precipitarent sicque mortem gustarent. Secundum ueritatem autem meretrices fuerunt que quoniam transeuntes ducebant ad egestatem, his ficte sunt inferre naufragia. Sirene igitur Grece Latine trahitorie dicuntur, tribus enim modis illecebra trahitur aut cantu aut uisu aut consuetudine. Ideo igitur uolatiles dicuntur quia amantium mentes celeriter permaneant, inde gallinaceis pedibus finguntur quia libidinis affectu queque habita sparguntur. Per Ulixem autem, qui quasi olon xenos, id est omnium peregrina, dicitur, ad mortem deducte dicuntur quia sapientia ab omnibus mundi illecebris peregrinatur.
Tantalus rex Corinthiorum amicus numinibus fuit, que cum frequenter susciperet et quodam tempore defuissent epule, uolens diuinitatem eorum temptare inuitatis filium suum Pelopem occidens epulandum apposuit. Tunc abstinentibus cunctis Ceres humerum eius exedit, quem cum dii per Mercurium reuocare ad superos uellent, eburneus est ei humerus restitutus. Ideo autem sola Ceres dicitur comedisse quia ipsa est terra que corpus resoluit ossa tantum reseruans. Per Mercurium autem fingitur ob hoc reuocatus quod ipse est deus prudentie. Tantalus autem hac lege apud inferos dicitur esse dampnatus ut in Eridano inferorum stans nec undis presentibus nec uicinis eius pomariis fame deficiens perfruatur. Per quem igitur auaricia fingitur, ut Oratius: quid rider? mutato nomine de te Fabula narratur. Canopus ciuitas est iuxta Alexandriam quam Alexander condidit instar clamidis sue.
125
Danaus et Egestus germani fuerunt filii uero Beli, fratres autem Agenoris patria Cadmi. Danaus ex pluribus coniugibus L filias habuit, Egestus frater eius totidem filios. Egestus Danaum fratrem, ut filias suas filiis suis in matrimonium daret, postulauit. Danaus responso comperit quod generi sui manibus interiturus foret. Argos profectus est et primus dicitur nauem fecisse a cuius nomine Argo dicta est nauis. Hoc comperiens Egestus misit filios suos ad persequendum fratrem hisque precepit ut aut Danaum interficerent aut ad se non redirent. Qui postquam uenerunt Argos, ceperunt patruum oppugnare. Danaus postquam uidit se resistere non posse, filias suas fratris sui filiis coniunxit uxores que nupte iussu patris uiros uniuerse suos interfecerunt. Sola minima Ipermestra Linceo marito suo pepercit a quo postea Danaus, ut oraculi fides impleretur, occiditur. Ob hoc scelus apud inferos hac pena dicuntur dampnate ut aquam dolio pertuso infundentes nunquam laboris finem mereantur.
Ticion Terre filius fuit, qui tante fuit magnitudinis ut amplitudine sui corporis UIIII iugera occuparet. Hic amauit Latonam propter quod Apollinis confixus est sagittis et dampnatus hac lege apud inferos ut uultur renascentibus semper fibris eius iecur exedat.
Cum inter duo maria, Sisipheum uidelicet et Lecheum, positum montem Sisiphus crudeli latrocinio occupasset, homines pretereuntes ingens saxum super eos precipitando solitus erat necare, quod scelus luendo dicitur apud inferos contra montis uerticem saxum uoluere quo semper relapso nunquam uoluendi labore quiescere. Dicitur autem idem Sisiphus Ioue se Eginam Asopi fluminis filiam rapuisse sibi confesso hoc querenti patri infida leuitate prodidisse et ob hoc tali apud inferos pena dampnatus esse. Sane de his omnibus mire reddit rationem Lucretius confirmans in nostra uita esse omnia que finguntur de inferis. Dicit namque Ticion amorem esse, hoc est libidinem que secundum phisicos et medicos in iecore est sicut risus in splene, iracundia in felle, unde etiam exesum a uulture dicitur in penam renasci, etenim libidini non sufficit res semel peracta sed recrudescit semper. Dicit etiam Lucretius per eos, super quos iam casurus imminet lapis, superstitiosos designari qui inaniter semper uerentur et de diis et celo male opinantur, nam religiosi sunt qui per reuerentiam timent. Per eos autem, qui saxum uoluunt, ambitum uult et repulsam significari quia semel repulsi petitores ambire non desinunt. Per rotam autem ostendit negotiatores.
Ixion Phlegie filius imperator Laphitarum Thessalie gentis amicissimus Ioui cum misericordia eius in celum translatus fuisset, Iunonem de stupro interpellare ausus est. Que de audacia eius conquesta Ioui suadente ipso pro se Nubem ei opposuit cum qua Ixion concubuit unde geniti sunt Centauri. Reuersus autem ad mortales Ixion gloriatus est se cum Iunone concubuisse, ob quam causam Iuppiter eum fulmine percussit et ad rotam serpentibus circumfusam apud inferos uoluendum ligauit.
Sicut nihil in Latina oratione ueritate gratiosius ita nihil in Greca falsitate ornatius. Ixion quasi acsionem, id est dignitatem, dici uoluerunt, Iunonem deam regnorum, ergo dignitas regnum affectans nubem meretur, id est similitudinem regni. Democritus igitur scribit Ixionem in Grecia primum regni gloriam affectasse qui sibi C equites primus omnium conquisiuit unde et centauri dicti sunt quasi C armati, denique centippi dici debuerunt ex quo equis mixti pinguntur. Sed Ixion paruo tempore regnum adeptus mox illud perdidit pulsus, unde et ad rotam dampnatus dicitur quia rote uertigo semper instabilis uoluitur ut hinc pateat quia omnes, qui per arma atque uiolentiam regnum affectant, subito ereptiones subito elisiones sustineant. Quod autem Centauri ficti sunt esse, hic datus est locus fabule: Quidam enim Thessalus rex cum in Peletronio Thessalie oppido, ubi primum domandorum usus repertus est equorum, satellites suos ad reuocandos oestro exagitatos boues suos misisset illique cursu eos assequi non sufficerent, equos primi inuento domandi usu ascenderunt eorumque usi uelocitate boues stimulis ad tecta reuocauerunt. Hi cum equis uterentur, aut uelociter eundo aut circa flumen Peneon equos inclinatis eorum capitibus potando locum dederunt fabule ut Centauri crederentur esse. Alii dicunt Centaurorum fabulam esse confictam ad exprimendam humane uite uelocitatem quia equum constat esse uelocissimum.
130
Perithous Laphitarum Thessalie gentis rex cum uxorem Yppotamiam duceret, uicinos populos Centauros etiam Rhetum, Pholum et Hileum et alios quam plurimos et deos omnes excepto Marte ad conuiuium uocauit. Unde numen iratum inmisso furore conuiuantes ad arma commouit. Centauri namque cum uino incaluissent et puelle nubentis thalamum uellent irrumpere et uino pleni aliorum etiam Laphitarum uxores conarentur rapere, a Laphitis et a rege eorum Perithoo uicti corruerunt. Eidem pugne Ceneus interfuit qui prius uirgo post a Neptuno pro stupri premio sexus mutationem meruit, erat etiam inuulnerabilis, pugnando tamen cum Laphitis contra Centauros crebris fustium ictibus in terram fixus interiit sed post mortem in sexum rediit.
Amulius et Numitor fratres fuerunt. Amulius Numitorem regno pepulit et filium eius necauit, filiam uero Iliam Ueste sacerdotem fecit ut spem sobolis auferret a qua se posse puniri cognouerat. Hanc, ut dicunt, Mars compressit unde nati sunt Remus et Romulus quos cum matre Amulius precipitari iussit in Tyberim. Uerum, ut quidam dicunt, Iliam sibi fecit Anien uxorem, ut alii inter quos Oratius, Tyberis, inde est: Uxorius amnis. Inde dicitur quod condolens Ilie querenti de nece Cesaris quasi causa eum ulciscendi exundauerit usque ad Romam. Pueri uero expositi ad uicinam ripam sunt. Hos Faustulus pastor repperit, cui uxor nuper erat meretrix Acca Laurentia que susceptos aluit pueros. Hi postea auum suum Numitorem occiso Amulio in regnum reuocauerunt. Quibus dum cum auo angustum uideretur Albe imperium, recesserunt et captatis auguriis urbem condiderunt. Sed Remus prior sex uultures uidit, Romulus postea duodecim, que res bellum creauit, in quo extinctus est Remus, et Romuli nomine Romani appellati sunt. Ut autem Romulus diceretur, blandimenti genere factum est quod gaudet diminutione. Quod autem a lupa aliti dicantur, factum est ad celandam auorum Romani generis turpitudinem nec incongrue, nam et meretrices lupas uocamus unde et lupanaria, quia hoc animal constat esse in tutela Martis. Ilia mater Remi et Romuli fuit quos ex Marte suscepit, que mortua sepulta est in rippa Anienis fluminis qui in Tyberim cadit, et quia abundans Anio cineres Ilie in Tyberim duxit, ideo dicta est Tyberi Ilia nupsisse. Constat Carthaginem ante LXX annos urbis Rome conditam, inter excidium uero Troie et ortum urbis Rome anni inueniuntur CCC LX.
Phlegie erant populi quidam insulani nimium in deos impii et sacrilegi, unde iratus Neptunus eam partem insule, quam Phlegie tenebant, tridente percussit et omnes obruit.
Acrisius rex Argiuorum accepit responsum eum qui ex filia nasceretur, mortis sibi causam futurum. Unde sollicitus turrem eneam fecit et in eam filiam Danen posuit adhibens intus puellas custodes, foris uero satellites canesque uigiles. Iuppiter autem uersus in ymbrem aureum per tegularum rimas in sinum illius se dimisit et grauidam fecit. Quo comperto pater eam intra archam inclusam precipitauit in mare, que ad Italiam delata inuenta est a piscatore cum Perseo, quem illic enixa fuerat, et oblata regi qui eam sibi in coniugium copulauit et cum ea Ardeam condidit unde Turnus originem duxit.
Sed postea Perseus a Polidecte rege ad interficiendam Gorgonam missus cum reuertens resectum eius caput in manu uolando portaret, auum suum Acrisium obiecto sibi Gorgonis capite in saxum conuertit.
135.1
Gorgones tres fuerunt Stennio, Euriale, Medusa filie Phorci regis et Cretidis nymphe uno inuicem oculo utentes. Has si quis uidit, stupore statim in lapidem uersus est. Serenus dicit tres puellas fuisse unius pulchritudinis quam cum uidissent adolescentes, stupore torpebant, unde fingitur si aliquis eas uidisset, in lapidem uerteretur. Fuerunt autem locupletes nimis unde Gorgone dicuntur quasi terre cultrices, γη enim terra, orgia cultura dicitur. Sed mortuo patre Medusa in regnum eius successit. Que cum propter pulchritudinem a pluribus peteretur in conubium, Neptunum effugere non potuit, cum quo quia in templo Minerue concubuit, cum et prius se sibi propter forme iactantiam preferret, crines eius a Minerua in serpentes sunt mutati ut que petita inprimis a pluribus procis esset, postea eosdem uultus deformitate terreret. Quam Perseus filius Iouis et Dane a Polidecte rege missus accepto a Minerua, ne a Gorgona posset uideri, uitreo clippeo interceptoque inprimis Phorcidum lumine, que inuicem custodiis utebantur, interfecit et exectum caput Palladi in pectore eius gestandum optulit, de cuius sanguine genus est serpentum procreatum. Utero autem eius equus Pegasus cum pennis exiit, qui currens ad montem Aonium Baecie pede percussit terram et fontem Castalium produxit qui et Pegasus uel Eliconius est appellatus Apollini et Musis consecratus de quo philosophi et poete finguntur bibere, nam poete quasi Musarum sacerdotes sunt. Dicitur autem ideo Medusa serpentibus crinita esse quia sororibus astutior erat, cuius caput Perseus abstulisse dicitur quia ipsam interfecit et substanciam abstulit, illuc uolando uenisse dicitur quia nauibus uenit.
135.2
Equus Pegasus, Pegasus dicitur a pegi, ipse est torrens.
Ueritas autem ex integro sic se habet: Gorgo terror, primus quippe terror est qui mentem debilitat, secundus qui profundo quodam terrore mentem spargit, tercius qui non solum mentis uerum etiam caliginem ingerit uisus, unde et nomina accipiunt, Stennio debilitas, Euriale lata profunditas, Medusa obliuio. Hec nomina terrorem faciunt in hominibus. Que omnia Perseus occidit, Perseus enim Grece uirtus dicitur, quam cum auxilio Minerue interfecit quia uirtus auxiliatrice sapientia omnes terrores uincit. Huius autem caput fingitur in pectore Minerua habere, quod illic est omnis prudentia que confundit alios ac saxeos ac imperitos probat. De cuius semine natus est Pegasus, pegasus enim fama dicitur quia omnia uirtus superans famam sibi querit, de quo potant poete quia in laudem uirtutis uidentes eam uictricem prosiliunt.
Atlas Iapeti et Clemene filius a Themide, que antistes deorum a inicio fuerat, responsum accepit ne quem hospicio ex progenie Iouis reciperet si ortum, in quo poma aurea erant, custoditum retinere uellet. Quam ob causam cum Perseum Iouis et Danes filium a Polidecte rege Magnetis filio ad Medusam gorgonam occidendam missum Libie finibus prohiberet, ille occisa Minerue auxilio Medusa reuersus Athlantem monstrato sibi Gorgonis capite in montem mutauit.
Minerua aliquando tibiis in consortio deorum canente dii intuentes buccam eius turpiter inflatam ceperunt ridere. Illa quid riderent ignorans ad Tritonam paludem uenit ibique labiorum suorum turgorem intuita tibias abiecit. Quas Marsia inueniens illis utendo in tantum factus est peritus ut Apollini se compararet. Cum quo cum diu Apollo contenderet et eum superare non posset, ei inuertit cytharam et canere cepit. Inuersis autem tibiis cum se Marsia Apollini equiperare nequiret, Apollo eum ad arborem religauit, uirgis cedendo ad interitum usque cepit punire, de cuius sanguine fons ortus est eius ornatus nomine. Cuius turpitudinis memoria Marsia cauda depingitur porcina.
Huic decertationi cum Mida rex Lidie iudex adhibitus interfuisset, audita eorum cantilena preposuit Marsiam. Iratus Apollo eius stulticiam auribus dampnauit asininis. Quas omnium aspectui corona semper capiti suo imposita subtrahens dum a suo liberto tonsus ab eo metueret diffamari, ei coronam imposuit promittens ut si dedecus suum celaret, regni sui eum participem faceret. Qui cum uisa intra se continere non posset, scrobem fecit et Midam regem aures habere asininas terre narrando inculcauit. Siquidem in eadem scrobe orta canna, cum pastores ex ea fistulam sibi facerent, quod terre a tonsore regis inculcatum fuerat, fistula pastoribus aliquid cantare uolentibus expresserat.
140
Mida rex ab Apolline petiit ut omnia que tangeret, aurum fierent. Quo concesso uoti sui effectu cepit torqueri quia cibum tangere non potuit quin in aurum statim uerteretur. Conuersus ad preces responsum ab Apolline accepit ut si ter in Pactolum fluuium capite mergeretur, pena mox priuaretur. Quo completo ipso penam euadente fluuius exinde aureas dicitur harenas habuisse.
Ueritas autem est: Quia quisque auarus, cum omnia precio destinat, fame moritur, quod Mida rex erat qui collecta pecuniarum suarum summa, ut Socrates dicit, Pactolum fluuium qui in mare decurrere solitus erat, per innumerabiles meatus ad irrigandam suam prouinciam deriuauit suaque expensa auaricia fluuium fertilem reddidit. Mida enim Grece quasi meden idon dicitur, id est nichil sciens, auarus enim in tantum stultus est ut etiam sibi prodesse nesciat.
Cum in acropoli Thebarum arce Neptunus et Minerua de nomine Athenarum contenderent, placuit diis ut illius ex nomine ciuitas diceretur qui munus melius mortalibus obtulisset. Tunc Neptunus percusso cum tridente littore equum animai bellis aptum produxit, Minerua iactata hasta oliuam creauit, que res est melior comprobata et pacis insigne habita. Mox ciuitas dicta est Athene quasi athanate, id est inmortalis. Hinc quia Minerue munus prelatum est dono Neptuni, ramus oliue cui offertur, offerente melior esse indicatur. Hinc est prouerbium illud, herbam do, id est cedo uictoriam, nam cum in agonibus aliquis herbam in modum palme dat ei cum quo non conatur contendere, eum fatetur meliorem esse. Uittis autem ramus oliue alligatur ut inertia et imbecillitas offerentis ostendatur, scimus enim oues alieno semper egere auxilio. Equum autem a Neptuno progenitum alii Scitium alii Sironem alii Arionem, quem Adrastus in Thebano prelio habuit, dicunt fuisse nominatum. Ideo autem Neptunus dicitur equum inuenisse quia uelox est eius numen et mobile sicut mare, unde etiam Castor et Pollux, quia eorum uelocissime stelle sunt, equos in tutela habere dicuntur.
Minos Iouis et Europe filius cum sacrificaturus ad aras patris accederet, orauit potentiam numinis ut dignam aris suis hostiam ipse preberet. Itaque subito taurus apparuit nimio candore perfusus quem cum admiraretur Minos, religionis oblitus armenti sui maluit esse ductorem, cuius etiam ardore Pasiphe filia Solis uxor Minois dicitur arsisse. Igitur contemptus Iuppiter a filio furorem tauro inmisit ut Cretensium non solum agros sed uniuersa etiam menia uastaret. Hunc Hercules missus Euristei imperio superauit uinctumque Argos usque perduxit. Quem cum Euristeus Iunoni consecrare uellet, Iuno exosa munus, quod ad Herculis gloriam pertinebat, taurum in Atticam regionem expulit ubi a monte eius Marathone Marathonius est appellatus, quem postea Theseus Egei filius interemit. Sed de Pasiphe et eodem tauro plenius dicatur.
Indicato igitur a Sole adulterio Martis et Ueneris Uulcanus minutissimis adamantinis catenis lectulum cinxit, quibus Mars et Uenus ignorantes impliciti et cunctorum sub testimonio deorum cum ingenti turpitudine resoluti sunt. Quod factum Uenus uehementer dolens stirpem omnem Solis persequi infandis amoribus cepit. Igitur ea incendente cum Pasiphe Solis filia Minois regis Crete uxor tauri amore flagraret, arte Dedali intra uaccam ligneam corio iuuence pulcherrime septam inclusa cum tauro concubuit nato inde Minotauro qui intra laborinthum inclusus humanis carnibus uescebatur. Sed Minos de Pasiphe habuit liberos plures Androgeum, Ariadnem, Phedram.
145
Androgeus enim cum athleta fortissimus esset cunctosque in agonibus apud Athenas superaret, ab Atheniensibus et uicinis Megarensibus, quorum rex Nisus erat, coniuratione ab eis in eum facta insidiis eorum occisus est. Quod Minos pater eius dolens collectis nauibus bella commouit, et uictis Atheniensibus penam hanc constituit ut singulis quibusque annis UII de filiis et UII de filiabus suis edendos Minotauro mitterent.
Uictis autem Atheniensibus cum contra Megarenses bella Minos moueret, quia formosus erat, amatus est a Scilla Nisi Megarensium regis filia que, ut hosti posset placere, comam purpuream parenti abscisam ei optulit, quam Nisus ita habuerat consecratam ut tam diu regno potiretur quam diu illam habuisset intactam. Minos accepto crine ciuitatem expugnauit, Nisum interfecit. Postea et Scilla a Minoe contempta dolore in auem conuersa est et Nisus extinctus miseratione deorum in auis mutatus est formam. Que aues hodie inter se discordant, nam pro ueteris odio furti, id est crinis, nisus persequitur scillam ut eam morti tradat.
Sed Athenienses dum singulis annis filios Minotauro mitterent, tercio anno Theseus Athenarum regis Egei filius missus est tam uirtute potens quam forma. Qui cum ab Ariadne regis filia amatus fuisset, illa timens ne ille quamuis occiso Minotauro multiplex et perplexum laborinthi iter explicare non posset, Dedalum fabricatorem operis, ut aliqua arte Theseo subueniret, exorauit. Qui eum intrantem fili globum post se iussit resoluere ut illum egrediens relegendo redeundi perplexiones posset superare. Quo adimpleto Theseus occiso Minotauro uictor egreditur, rapta Ariadne aufugit, quam tamen saciatus amore spretam in Naxo insula Libero dicata dormientem reliquit. Quam cum Liber uxorem duceret, Uulcanus ei coronam UII lampadibus insignitam optulit quam ille ad uxoris insigne inter sidera collocauit.
Egeus autem filio suo preceptum habuit ut si uictor reuerteretur, uela mutaret, id est uela candida nauibus daret, sin autem cum uelis atris rediret. Quod cum ille oblitus non fecisset, Egeus prospecto a litore uelis non mutatis redeuntem filium eum uictum estimans mari, in quod se precipitauerat, nomen imposuit. Theseus uero odio loci inde nauigans ad Italiam uenit et Brundisium condidit. Que cum omnia factione Dedali Minos deprehenderet effecta, eum cum Icaro seruandum in laborinthum trusit. Sed Dedalus corruptis custodibus sub faciendi, quo rex placaretur, muneris specie ceram et lutum accepit, exinde tam sibi quam filio alis impositis euolauit. Icarus altiora petens pennis solis calore resolutis mari, in quod cecidit, nomen imposuit. Secundum ueritatem ueli alis, id est nauigio, euasit uel expandisse in naui pallium suum dicitur ad capiendum uentorum adiutorium. Dedalus uero primus Sardiniam post delatus est Cumas ibique Apollini templo condito in foribus hec uniuersa depinxit.
Ueritas autem sic se habet: Taurus notarius Minois regis fuit quem Pasiphe amauit et cum illo in domo Dedali concubuit, et quia geminos peperit unum de Minoe et unum de Tauro, enixa esse Minotaurum dicitur. Quam ob culpam inclusum Dedalum regina corruptis custodibus relaxauit, qui misso in mari filio naui delatus est Cumas.
150
Sciron hospites suos uel transeuntes saxo residens pedes sibi lauare cogebat eosque ex improuiso precipitabat, quem tamen Theseus percussisse dicitur.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.