Library › Latin: Biography › Vita Sancti Isidori
This Life of Isidore, bishop of Seville and teacher of Spain, opens with a prologue addressed to brothers, praising the merits of the doctor of the Spains, celebrated throughout the Church and especially in Spain, where he is honoured as a second intercessor after the apostles. Through him, says the writer, the light of truth shone on Iberia, which had been led astray by Arians, Acephali, Muhammad and other false prophets. The Life recounts his career and virtues and includes legendary material, such as his reception at Rome, where the pope and cardinals are said to have shown him honour; it is followed by epitaphs.
Isidore’s cult grew greatly after his relics were translated to León in 1063, and this Life, with its anachronistic references to Muhammad and the cardinals, reflects that later medieval devotion rather than seventh-century history. Its attribution to Lucas of Tuy, the thirteenth-century chronicler and promoter of Isidore’s cult at León, is plausible but not certain. It is of interest for the image of Isidore as patron of Christian Spain and for Leonese hagiography.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 82, Parisiis 1850), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Biography
Vita Sancti Isidori
Anonymous · Prologus · every word parsed
1
Praeclara beatissimi doctoris Hispaniarum, Christi confessoris Isidori, archipraesulis Hispalensis, Hispaniae primatis merita, fratres charissimi, sacrosancta per orbem Ecclesia dignis efferenda laudibus praedicat, et festiuum per omnia uirum celebris semper et ubique fama commendat. Uerumtamen praeter communem illam honorificentiae gloriam, quam sibi meritorum magnalibus in omnium comparauit contuberniis fidelium, praecipuis in Hispania sustollitur praeconiis, quem alterum in terris post apostolos suae fidei meruit intercessorem. Hic est enim splendidissimus Solis iustitiae radius, per quem tibi praecipue, Iberia, lumen ueritatis illuxit; et quae multis fueras Arianorum, Acephalorum, Mahometi et aliorum pseudoprophetarum seducta erroribus uel fallaciis, beati Isidori mediante doctrina dux effecta es aequitatis. Hic est insignis ille pastor tuus, egregiusque pontifex, qui te summis praeficiendam sedibus, aeternisque fecundandam diuitiis, tam copiosis diuinarum scripturarum debriauit augmentis, ut situ in successum transsumpto, iam non sis in regionibus ultimis ultima, sed in primis prima. Hic est qui post gloriosissimum apostolorum Iacobum hanc tibi contulit gratiae excellentiam, ut populis (sis) fecunda, religione conspicua, triumphis clarissima. Sane ab Hispali ciuitate, sanctissimi Isidori sede, certissimo secuturi euentus praesagio Hispania cognominata, ditior emines debriatione diuina, quam felicitate terrena. Licet enim uictoriosa trophaeis, gratiosa deliciis, laudis tuae titulos cunctarum nationum in fines extuleris; multo tamen spectabilius multoque gloriosius est, quod te tam assidois tamque officiosis obsequiis, tum nostri Saluatoris reuerentia, tum gloriosissimi apostoli Iacobi praesentia, tum etiam rectissimi patris Isidori praesentia simul et clariflua doctrina, omnis te colit, omnis ad te confluit religio Christiana, quoniam (supra id) quod tibi fors obtulit aut uis indulsit naturae, apostolicae dignitas praerogatiuae non immerito obtinuit, ut sicut singularis priuilegio gratiae, alter Romae Petro apostolo successit Gregorius; ita non impar Gregorio alter in Hispania Iacobo succedat Isidorus. Semina namque Uerbi Dei, quae beatus Iacobus seminauit, quasi peruigil agricola Isidorus coelestium imbrium praedicatione saluberrrima irrigauit, et spinas, tribulos, et zizaniam prauorum dogmatum, ab inimicis haereticis superseminatam, sarculo spiritus euellendo, ad fructus uitae excolendos usque perduxit. Gregorium reuera in beatissimi apostolum principis, loci simul et meriti principatu, uniuersi orbis praefecit auctoritas; Isidorum autem Romanae censura curiae alterum profiteri Gregorium meritorum effecit parilitas. Et quidem singula quae non tantum cursu naturae, uerum etiam ea quae diuina Prouidentia miraculose, senescenti mundo, per eum mirabiliter, ad illuminationem Ecclesiae, dignata est operari, debitis prosequi officiis, uires, ingenium, et scientiam nostram excedit. Uerumtamen de sanctissimo peccator, de maximo paruus, de sapientissimo imperitus, de multis eius mirabilibus paucula ad futurorum eruditionem (ne tanti Patris opera labentibus annorum curriculis a corde quoque fidelium dilabantur), breuitate qua potero, charitatis gratia, fidelis styli subnotatione perstringam. Tanta quippe tamque bona, de tanto tamque bono uiro, bene dicere, non nisi bonitatis eiusdem uiri ascribendum est meritis; quorum profecto tenus hoc [ id est, hactenus] excreuit eminentiae magnitudo, ut rerum fidei sermonis subsidat elegantia, et elegantiae cultum ueritatis commendet materia.
CAPUT PRIMUM. Sancti Isidori prosapia illustris et sancta.–Institutio in litteris.
2·2
Igitur ut egregius confessor Isidorus egregiis uetustaretur exordiis, et insignem futurum insignis praesignaret origo, ciuitatis Carthaginensis, et prouinciae Hispaniae dux, Theodorici regis Gothorum proles, Seuerianus, pater (eius fuit), mater uero, Turtura uocitata: uiri clarissimi, uiri eruditissimi, uiri etiam tam morum quam ingenii singularitate praediti confessores Christi, Leander archipraesul Hispalensis, et Fulgentius, qui fulgore sanctarum Scripturarum et operum uniuersalem irradiauit Ecclesiam, almus doctor et praesul clarissimus, una cum sanctissima Uirgine Florentina, uirginum praeposita, fratres ac nutritii fuere. Horum serenissimis instructus documentis, orationibus proficiens, morum grauitate uenustus, patriam religione, patrem prudentia, disciplina fratres, cognatos cultu, pares gratia, affines praemio, proximos illustrauit affectu. Gloriosissimus diligebat puerum doctor et archipraesul Leander, tanquam unicum, et specialius extra patriam eum habens solatium; et quia non tantum fallacium diuitiarum quantum felicium morum suorum successiuum exoptabat haeredem, summopere uigilabat, ne illa aetas, quae prona consueuit deuenire in malum, locum reperiret quo in corruptionem laberetur peccati. Non parcebat uirgae, et laudatus est in illo; docuit eum et misit zelum in inimicum, et in medio amicorum gloriatus est in illo. In uita sua uidit et laetatus est, et in obitu suo non est contristatus coram inimicis. Reliquit enim similem sibi post se; defensorem domus contra inimicos, et amicis reddentem gratiam. O sanctissime Pater Leander, uenerandus iste puer, quem diligis, quem nutris, quem doces, quem erudis, quem corrigis, quem custodis; coelestis sponsi paranymphus est, sanctorum angelorum amicus, patriarcharum ac prophetarum compar, apostolorum ciuis, martyrum consors, praesulum splendor, et sanctorum omnium gradibus proportionaliter conferendus, quod euentus rei opportuno tempore declarabit.
Igitur cum esset infantulus, sicut de beato Ambrosio legitur, et a nutrice ad hortum duceretur, anus, capta obliuione, eum inter olera dimittens discessit. Post aliquot autem dies, lugens filium, solarium Seuerianus pater ascendit, atque sedens contra uiridarium aspexit, uiditque innumeram apum multitudinem cum ingenti murmure super puerum certatim descendere, atque inde ad coelos uolare. Qui in stuporem uersus, ad hortum concite descendit, uocatisque seruientibus, festinauit, ut rei gestae uideret miraculum. Accedentes autem uiderunt alias apum in os pueri intrantes et exeuntes, alias uero super faciem et totum corpus mellis et faui operimenta texentes. Patre uero filium cum clamore et lacrymis amplectente apes in tantam se altitudinem aeris extulerunt, ut oculis corporeis non possent uideri. Haec de multis, quae cum eo taliter gesta sunt pauca proposui, ut prudens aduertere possit, a quanta uirtutum incoeperit perfectione.
Cum igitur reuerendus puer Isidorus fuisset studiis litterarum traditus, atque, ut sibi uidebatur, ingenii minus existeret capacis, puerili permotus timore, uerbera magistri metuens, diuino nutu haud procul fugit ab Hispalensi ciuitate. Cumque ex itineris fatigatione iuxta marginem cuiusdam putei sitiens resedisset, aspexit praegrande saxum tortuosis foraminibus perforatum. Quod diligenter inspiciens, coepit uoluere intra se quis istorum foraminum uel ad quid exstiterit operator. Similiter in ore putei erat quoddam lignum, continuis chordarum sectionibus in aquis hauriendis canalatum, et dum secum tacitus ageret, ad aquas hauriendas uenit quaedam mulier; quae, super pulchritudine pueri admodum mirata, interrogauit quid hic ageret, aut cur tam paruus puer solus huc aduenisset. Erat enim mirae pulchritudinis, splendidus facie, decorus forma, hilaris aspectu, laetus uultu, humilis uisu, uerecundiam semper in moribus praetendens. Ad quam puer humiliter conuersus, inquit: O domina, ut mihi digneris disserere rogo quis, uel ad quid, lapidis huius foramina uel istius ligni canales facti fuerunt. Cui mulier: Lapis iste, ait, frequenti instillatione guttarum fuit perforatus, et lignum hoc frequenti chordarum ductu in aquis hauriendis exstitit canalatum. Puer autem, diuino repletus Spiritu, ad se reuersus dixit: Et si lapis durissimus mollis aquae frequenti instillatione cauatur, et lignum chordarum sectionibus cedit secatum; quanto magis ego homo, Dei gratia praeueniente, discendo quotidie paruissimis incrementis, ualeo ad augmentum scientiae peruenire! O uenerande Isidore, huius euolutionis cogitatio non pueri est iunioris, sed uiri perfecti et sapientissimi senioris. Quis ille qui etiam ante litterarum disciplinam in teneris annis sic te docuit, nisi ille Spiritus ueritatis, qui tibi suggerens omnia, etiam uas sanctificatum elegit, ut portes nomen Filii Dei coram regibus et principibus et filiis Israel? Post hoc puer concito gressu reuertitur Hispalim, seque magistrorum disciplinis subdidit cum humili deuotione.
5
Tanta denique gratia coelitus ei infusa, quidquid a magistris proponebatur ex Scripturis, sitibundo pectore auide retinebat; et non auditor obliuiosus factus, armariolo memoriae multis profuturum fidelibus reseruabat; et ipsos doctores suos, quasi praescio intellectu, praeueniebat; qua nouitate miraculi tam magistri quam omnes qui aderant, stupore admirationis reddebantur attoniti. Sic namque diuino inflammatus Spiritu, Latinis, Graecis et Hebraicis litteris instructus, omni locutionis genere formatus, in triuii eruditione conspicuus, in quadriuii instigatione perfectus, in doctrinis philosophorum praeclarus, diuinis et humanis legibus eruditus, suauis eloquio, ingenio praestantissimus, uita quoque atque doctrina pro temporis aetate in multorum admirationem exstitit clarissimus. Sic namque de uirtute in uirtutem proficiens, refulsit doctor ita eximius, ut secundum qualitatem sermonis omnibus, uidelicet Latinis, Graecis et Hebraeis, sapientibus ac minus intelligentibus, in eruditione existeret aptus, et incomparabili eloquentia strenuus. Cum igitur beatus Isidorus omnibus fere mortalium praefulgeret scientiis, quod nostris temporibus contigisse recolitur inauditum, non, ut illa iuuenilis aetas assueuit, delectationem amplexus est mundi, sed totus in logicali contemplatione, uel actualium instigatione, aut diuinarum theoriarum meditatione et studio insistebat. Denique in tantum hunc insigniuit natura, gratia ditauit, extulere mores, studia prouocarunt, ut Platonem ingenio, Aristotelem studio, eloquentia Tullium, copia Chalcenterum; eruditione Origenem, grauitate Hieronymum, Augustinum doctrina, Gregorium sane prosequeretur exemplis. Qui cum eidem beato Gregorio, iussu fratris ac nutritii sui Leandri, epistolam quamdam de beatitudine, tam de philosophorum sententiis quam sanctarum Scripturarum floribus, miro studio decoratam, delegasset; ac beatus Gregorius perlegisset eamdem, tam de sermonum disertitudine quam de sententiarum connexione ac scientiarum exuberatione admirans, eumque in Spiritu, qualis futurus erat, intuens, fertur dixisse: Ecce alter Daniel; et quidam alius: Ecce plus quam Salomon hic.
CAPUT II. Notitia cum sancto Gregorio Magno.–Liber Etymologiarum conscriptus.–Scientia sacra aduersus haereses, imprimis Arianam, exerta.
Ex tunc itaque beatus Gregorius, amore uisendi beatum Isidorum delectatus; sanctissimo antistiti Leandro, charitatis uinculis sibi annexo, sui animi uoluntatem certis indiciis declarabat. Harum amicitiarum causa exstiterat, cum Arianae haeresis feruorem tempore Leouegildi confutare Leander radicitus non posset, pro confirmandis sanctae et immaculatae Trinitatis capitulis, ad Constantinopolitanum praesulum coetum transmeauit. Ibi aderat Gregorius, tunc cardinalis, uicem Romani antistitis agens, cum quo ipse Leander amicitiae foedus pepigit, et ab eo postulauit ut Moralia Iob sibi exponeret, quod postea in apostolatu ille deuota mente compleuit. Cum autem Gregorii desiderium uenerabilis Isidorus comperisset (quod mirabile est auditu), nocte Natiuitatis Domini, ut fertur, in ecclesia Hispalensi prima lectione perlecta, extra ecclesiam egressus, nescio a quo ductus, in paruissimo temporis interuallo ad Romanam deuenit urbem, atque beatum papam Gregorium in matutinis laudibus Deo psallentem inuenit. Uiso autem eo beatus Gregorius nimium laetus, protinus agnouit; et ideo gratias agens, amicissimum sibi Leandrum in Isidoro amplexatus est. Post euangelicam uero expletionem, uale faciens sancto, ab ecclesia egressus Hispalim in ipsa nocte rediit, et clericos quos dimiserat easdem matutinas laudes reperit celebrantes. Quod uero hoc sanctissimi Gregorii obtentu, uel Isidori meritis, aut aliquo alio modo factum fuerit, fateor me ambigere; melius est enim non eloqui magna, ubi sine mendacii periculo non erratur, quam contraria definire; sed firmiter teneo beatum iuuenem scientiae experientia plurima attentasse, et utilitati Ecclesiae et fidelium commodis retulisse. Multimode namque prauorum dogmatum assertores haereticos persequebatur, quia his temporibus plurimae haereses emerserunt, uineam haereditatis Domini, scilicet sanctam demolientes Ecclesiam; et diuina Prouidentia factum non ambigimus, quod talis tunc temporis fulgeret Isidorus, qui eorum proteruiam non solum sanctarum Scripturarum testimoniis reprobaret, uerum etiam philosophicis syllogismis et obtestationibus annularet.
7·2
Etenim tanto culmine scientiarum perfectus exstitit, quod nullus, ut reor, antiquorum philosophorum recti examinis iudicio ei fuerit comparandus. Hoc ex cautelae industria praeterirem, si liceret, ne ethnicorum studia authenticis aut praeferri aut comparari possent ullatenus documentis; cum sicut exaltantur coeli a terra, sic exaltatae sunt uiae nostrae a uiis eorum et cogitationes a cogitationibus eorum; et quantum excellit spiritus carnem, ratio sensum, fides opinionem, intelligentia fidem, pax Dei omnem sensum, postremo creator omnem creaturam, sic theologia omnem mundi sapientiam, sic philosophi omnem philosophorum gentilium transcenderunt doctrinam. Quia uero hoc multo magis Isidorus, qui et antiquorum philosophicis claruit perfectus, et modernorum theologicis emicuit summus: tamen (ut alia huius illustris uiri ad praesens omittam copiosissima, in quibus miro desudauit ingenio, uolumina) ille Etymologiarum qui inscribitur, omnium admiratione plenus, omnium susceptione dignus liber, sollicitat, contestatur, exclamat, ne etiam hoc sanctissimi et eruditissimi uiri desit laudibus, quo uel philosophorum primi ac peritissimi sunt elati, uel sapientissimus ille Salomon omnes illos tam scientia quam excellentia praecedere comprobatur; et sic omnibus filiis hominum scientiarum uarietate post apostolos incomparabilis est creditus.
In hoc libro in triuii eruditione Isidorum praeditum cernes eloquentia, hic in quadriuii inuestigatione perfectum admireris in matheseos disciplina, hic corporis salutem tueri, ac restaurare docendo theoricum practicumque reperies; hic methodicam, empiricam logicamque, discernendo Apollinem, Aesculapium et Hippocratem nouissime perpendes; hic Phoronei, Trismegisti, Solonis et Pompilii instituta retractando, iuris inuenies peritissimum; hic iura, leges edictis et decretis inferendo, instruxisse putabis Iustinianum; hic Ephemerides, epactas, Idus et Kalendaria, Annales et Historias distinguendo Pherecidem et Iosephum ebibisse probabis; hic chronicam persequendo Eusebium, Hieronymum et Orosium lectitasse clamabis. Et quia de Salomone legitur disputasse de cedro quae est in Libano, usque ad hyssopum qui nascitur in pariete, de beato Isidoro hic reperitur, de prima causa usque ad extremam fere creaturarum mirabiliter pertractasse; et negotia et officia singularum modosque discutiendo, postremo rerum omnium naturam et circumstantias describendo, non solum hausisse, uerum etiam excessisse putabis Salomonem: hic aetheris, aeris, aquarum terraeque discrimina, cunctorum uiuentium naturas et uocabula perscrutando consuluisse credes primum hominem; hic Rachelis amplexibus totum stupebis delectatum, dum in antiquorum experientiis studio uideris occupatum; hic mali mandragorici fragrantia ad Liae gremium gaudebis reuocatum; dum supernorum delectatus amore in sacrae Scripturae fecunditatem pie senseris implicatum; hic cum Maria uestigiis assidentem Dominicis partem optimam elegisse; hic cum Martha sollicitum frequenti in ministerio institisse; hic cum Paulo electionis Uase usque ad tertium coelum raptum; hic cum eodem plus omnibus laborantem, ut omnes lucrifaceret, omnibus omnia factum; hic cum Paulo circumcisionem praedicanti Petro in faciem restitisse; hic cum Petro, enecto Simone, nec Neronem timuisse; hic haereticorum omnium sigillatim expugnasse dogmata; hic sancta quatuor suscepisse ac uenerari consilia; hic cum Chalcedonensi synodo Dioscorum eneruat et Eutychem haereticos; hic cum Ephesina prima Nestorii quassat impietatem; hic cum Constantinopolitana cum Eunomio confodit Macedonium; hic cum Nicena uersutissimum ac omni insania condemnat obcaecatum Arium.
Hic Arius fuit quidam presbyter Alexandrinus; qui diuersas in Trinitate substantias mentiendo asseruit, et Christum non uerum Deum, nec in Patre essentialiter permanentem, procaci falsitate astruxit. Sed qui tantum miser desipuit, et in sua assertione mendax fuit et perfidus; quia Christum uerum Deum esse negauit, idcirco iusto iudicio Dei crepuit medius, et effusis omnibus uisceribus eius, cecidit in faciem prostratus, et quibus Christum negauerat foeda ora pollutus dignam pro impietate sua poenam ab eodem Deo et homine etiam in hoc saeculo est consecutos; et in tartareo igne aeternaliter cruciandus multos suos sequaces praecessit, suo nefario tam deprauatos quam deprauandos errore. Huius etenim inanitas sceleris cum fideles toto orbe, totius orbis persequeretur exsiliis; post conuentuum, Athanasio suo expulso, subuersionem; post Italiae lugubres, exterminato Uercellensi episcopo Eusebio, planctus; post Galliarum damnosas, Hilario proscripto, ruinas: Leouegildus Hispaniarum rex, cum omnibus pene regni sui principibus, huius haeresis errore seductus, in tantam uenit dementiam, ut clarissimos quosque et in lege Dei eruditos Ecclesiarum praelatos ab Hispaniae confinibus persequendo exsularet; atque plurimos eorum gladio caedendo, carcere detrudendo, fame cruciando, ac diuersis poenarum generibus afficiendo, non solum in Hispaniae partibus, uerum etiam in Gallia et aliis regionibus per feralem insaniam dignos Deo martyres consecrauit: et quia strenuus in armis fuit, multos populos suae ditioni subiugatos impie oppressit, catholicis odio fidei persecutionem intulit, Ecclesiarum priuilegia fregit, diuites cupiditate caecus damnauit, et in omnibus perniciosus exstitit. Inter omnia autem mala quae gessit, sanctissimum Masonam Emeritensem episcopum exsilio relegauit; atque clarissimum doctorem archipraesulem Hispalensem Leandrum, qui ad conuersionem gentis Gothorum speciali contra nefarias haereses cura infatigabiliter insistebat, multis affectum iniuriis, ut oues sine pastore a seductoribus circumuentae luporum hiatibus facilius clauderentur, a regno Hispaniae expulit, et se cum suis principibus Arianorum haeresi miserabiliter subiugauit, et Romano pontifici comminando, ad destructionem Romanae urbis et Ecclesiae demolitionem uenturum se sponsione iuramenti firmauit.
10
Uenerabilis autem adolescens Isidorus, cuncta rum scientiarum disciplinis eruditus, feruore martyrii accensus, pro defensione Ecclesiae mori pronus, armis fidei praemunitus, contra furentes Leouegildi regis ac principum eius rabies athleta fortissimus, Christi comitante gratia, processit imperterritus. Ministri ergo multiformis seductoris modo blanditiis leniendo, modo terroribus propulsando, modo disputationibus agitando, modo munera offerendo, modo tormenta imponendo, modis quibuscunque poterant, a sancto proposito ipsum permutare satagebant. Magnum quippe suis dogmatibus credebant augeri cumulum, si Isidoro superato (qui tam scientiae claritate quam generis nobilitate, corporis pulchritudine, morum grauitate et eloquii suauitate fulgebat), possent eum suis assensibus inclinare. Eia fortissime athleta Isidore, ecce nunc tempus acceptabile; in his ergo diebus thesaurum incomparabilem, quem in pueritia congregasti, ut audiuimus, non tibi soli, sed et fidelibus reserandum, profer in medium; tempus est loquendi et diuinarum sententiarum lapides spargendi, ut frontes obstinatae inimicorum conterantur, et fides Ecclesiae catholicae roboretur. Ecce enim nauicula Petri in medio quatientibus fluctibus undique agitatur, Ecclesia Christi demergitur, nisi diuinae succursionis manu ad portum optati littoris deducatur. Inter haec robustissimus athleta Isidorus in tormentis laetabatur, et Deo gratias referebat, quia dignus est habitus pro nomine Domini Iesu contumeliam pati; et inter oblatrantes undique Arianorum frequentias nec minis terretur, nec blanditiis demulcetur; sed magis ac magis feruore charitatis succensus, inter gladios haereticorum securus, tam de tonitruis diuinarum sententiarum quam de coruscatione philosophicarum propositionum, fulmina diuini oraculi ardentia emittebat intrepidus, quibus inimicorum saeuientium obtenebrabat aspectus. Quasi unus de quatuor paradisi fluminibus, ex ore suo flumina gratiae cum impetu emanabant, quibus fidelium aridam irrigando ad uiriditatem fidei perducebat; et haereticorum perfidiam, in garrulitatis ac loquacitatis audacia confidentem fluctibus eloquentiae demergebat. Hebetescunt miseri, et obmutescunt; saeuiunt et confunduntur, qui dum se putant adolescentem superare, ab eodem turpiter superantur; atque fidem Christi, quam putant penitus exstirpare, huius iuuenis instantia coelestibus incrementis dolent quotidie pullulare.
CAPUT III. Orthodoxa fides per sanctum Isidorum propagata.–Eiusdem cellula.–Clausi uita.
Audiens autem reuerendus doctor Leander fortissimi iuuenis Isidori constantiam, in Domino gauisus, orationibus continuis Dominum precabatur, ut ipse, quid in serui sui tenera iuuentute incoeperat mirabiliter, coelesti eum robore confortaret, atque per eum Ecclesiae suae optatum dignaretur, prostratis inimicis haereticis, annuere benigne triumphum. Misit ei itaque epistolam in qua praemonet mortem pro fide catholica quidquam non esse timendum. Beatus uero iuuenis, tam orationibus praelati et fratris, quam exhortationibus et epistolarum adminiculo confortatus, neque in aduersis frangebatur neque leuabatur in prosperis, sed in iis omnibus, ac si in epularum delectatione, laetus et hilaris apparebat. Debellata itaque Arianorum insania, unum et uerum Deum Filium, cum Patre et Spiritu sancto in unitate essentiae sempiternaliter permanentem, sanctarum scripturarum auctoritatibus, et septem liberalium artium rationibus, nec non philosophorum conuentionibus, apertissime declarabat, et Romano pontifici, loco beati Petri a fidelibus substituto, ac uniuersis Ecclesiarum praelatis ab eodem coelesti institutore missis, diuinae paginae testimoniis approbando, fidelibus populis obedire suadebat. Hic etiam praelati sui fratrisque Leandri sic est exsecutus uices, sic onera leuigabat, sic uestigiis inhaerebat constantiae, ut carcere, minis, tormentis et gladio persecutorum spretis, serenissimi principis Recaredi, impiissimi regis Leouegildi filii, securus adiret praesentiam; et pocula uerbi Dei assidue propinando, ab Ariana haeresi reuocaret, et fidei catholicae documentis redderet obsequentem. Formidolosi autem regis Leouegildi, qui se cunctis uitiis mancipauerat, et aures suas spinis diabolici erroris obturauerat, ne audiret bonum; non solum est nisus debellare proteruiam; uerum ad hoc usque, totius regni primates gladio spiritus exasperando commouit, ut eorum insistente perfidia, in necem piissimi ac serenissimi principis Hermenegildi filii sui, pro fide catholica uinculis mancipati, huius Isidori amicissimi (quia eum beatus Leander a faece Ariana erutum in fidem catholicam confirmauerat) impiissimus pater et tyrannus parricida insurgeret; et ad exsequias gloriosissimi regis et martyris, ministerio angelico celebratas, manifestae perfidiae culpam, exemplo Iudae proditoris, non poenitens, sed poenitentia ductus agnosceret. Ueniens namque Toletum, coelesti urgente iudicio, atrocissima percussus infirmitate, inter torsiones et eiulatus simul cum ipsis interaneis miserabilem euomuit animam, atrocissimis flammis et uermibus, ut credimus, aeternaliter cruciandus; quo praecessit seductor suus nefandissimus Arius.
Mortuo igitur rege Leouegildo, factum est ut reuertentem a Carthagine triumphatorem suum Leandrum laeta susciperet Hispania, et substituto in regno catholico Recaredo, Hermenegildi regis et martyris fratre, fortis Isidori uictoria redditur, nuntiata Ecclesiae pace cum fidelium tripudio; exterminata a totius regni confinibus, cum debito dedecore, Ariana perfidia. Reuocantur itaque exsulantes praesides, ecclesiae adornantur, fideles deuotissimi cum patribus gratulantur, omnipotentis Dei clementia magnifice collaudatur, qui tantae uirtutis constantia Isidorum roborauit. Beatus autem Leander, operibus charitatis et uerbo praedicationis, Christianissimo regi Recaredo, qui loco patris eumdem Leandrum sibi praeposuerat, gentibus Gothorum, quibus semper patrio inhaeserat affectu, et populo Hispalensi, quorum curis inuigilabat specialius, in sollicitudine, in charitate non ficta deuotissime insistebat; et ut Patrem et Filium et Spiritum sanctum, trinum secundum personarum distinctionem, et unum secundum maiestatis diuinitatem, Deum esse crederent suadebat; quibus credentibus, prior instituit illis praecepta et ecclesiastica officia. Ipso etiam tempore Sueui, unda baptismatis per eum iam loti, Galleciam obtinent. Cernens igitur Leander admirabilem Isidori constantiam tantis fulgurare uirtutum augmentis, nescio si quo praeuentus praesagio, ne se dimisso, praedicationis causa aut ob aliud aliquid exteras peteret regiones; uel quia, ut credimus, se ab infantia mente et corpore uirginem Domino consecrauerat, ne saltem leui inter turbas posset famine maculari, aut ne qui exstiterat persecutionis tempore robustissimus, leuis aurae humana fauoris elatus iactantia, in tranquillitate positus, frangeretur; in cella, ut fertur, ab eodem Isidoro constructa, bonae indolis adolescentem reclusit. Hoc autem factum tam piissimus rex Recaredus, quam plures Ecclesiarum praelati aegre ferentes, cum animi molestia sustinebant; iniustum enim censebant tanti patris placitis contraire. Murmurabant clerici mussitando, obsistit populus conclamando, lucernam clarissimam Isidorum non debere sub modio cellulae uel etiam unius ciuitatis poni, qui splendore scientiarum et coruscatione bonorum operum, ad totius orbis sufficeret illuminationem; et qui tanquam aurum in fornace, ab impiis poenarum tunsionibus probatus exstiterat; non in cellula includendum, sed in multarum gentium lucem proferendum, querulis uocibus clamitabant.
13·2
Reuerendus autem Pater Leander, ut grauitatis pondere pressus, non pio regi Recaredo, non Ecclesiarum praelatis, non regni principibus, non mussitationibus clericorum nec populorum uocibus cessit; Spiritus enim sancti gratia praeuentus ipse, sciebat quid esset facturus. Denique ei eruditissimos prouidit magistros, a quibus audiendo, cum quibus etiam disputando, conferendo, quibus opponendo et respondendo, quosque interrogando, si quid minus didicerat, posset addiscere corrigendo. Mira res! omnis quippe, qui docturi eum de sua scientia praesumebant, ab eo mirabiliter docti, de incrementis doctrinae copiosius gaudebant. Uenerabilis uere rex Recaredus, iuxta cellulam beati uiri assidue assidebat; et a fontibus Saluatoris almo Isidoro effluente, sanctae Trinitatis fidem piis hostibus per fenestram hauriebat; et non immemor auditorum, cupiens Filio Dei duplicatum reportare talentum, populis sibi subiectis pocula uitae aeternae, quae acceperat, fideliter effundebat. Erat namque cultu religionis praeditus, et paternis moribus longue dissimilis: nempe ille irreligiosus, et bello promptissimus; hic fide pius et pace praeclarus, ille armorum artibus gentis imperium dilatans; hic gloriosus eamdem gentem fidei trophaeo sublimans. In ipsis enim regni sui exordiis catholicam fidem adeptus, totius gentis populos, inoliti erroris labe detersa, ad cultum rectae fidei reuocauit. Synodum deinde omnium episcoporum ad condemnationem Arianae haeresis, de diuersis Hispaniae et Galliae prouinciis congregauit; cui concilio idem religiosissimus princeps interfuit, gestaque eius praesentia sua et subscriptione firmauit. Hic uirtutibus adornatus, omnes quos Deo charos faciebat, honoribus extollebat; quos uero superstitiosos, coram omnibus arguebat, ut caeteri timorem acciperent; qui non patrem perfidum, sed Christum Dominum sequens, horrebat et exsecrabatur Arianam insaniam, et a toto regno suo turpiter expellebat. Tantam in uultu gratiam habuit, tantam in animo gessit benignitatem, ut in omnium mentibus influens etiam malos ad affectum amoris sui attraheret; adeo liberalis exstitit, ut priuilegia et Ecclesiarum praedia, quae pater suus fisco associauerat, iure proprio restauraret; adeo clemens, ut populi tributa saepe indulgentiae largitione laxaret, opes suas in miseris et thesauros suos in egenis recondens, sciens ad hoc illi fuisse collatum regnum, ut eo salubriter frueretur. Haec ad laudem Dei nostri et confessorum eius Leandri et Isidori, qui talem a Domino discipulum obtinere meruerunt.
CAPUT IU. S. Leandri episcopi Hispalensis obitus, et libri scripti.–Successio S. Isidori.
Uidens itaque humani generis inimicus, se suosque a sanctis confessoribus, per Recaredum regem, quem ante subditum habuerat, persequi; duos comites inclytos opibus et nobiles genere, profanis tamen mentibus et ignobiles moribus, Ganuistan uidelicet et Uulgernun, una cum Ariano episcopo Athalco nomine, contra regem Recaredum concitauit: qui congregata multitudine Francorum, ob uindictam Arianae uesaniae, urbis Narbonae circum adiacentes regiones deuastantes, et innumerabilem clericorum, religiosorum et catholicorum trucidantes multitudinem, etiam piissimo regi Recaredo regnum praeripere nitebantur. Contra quos gloriosissimus Recaredus, misso Claudio Emeritensi duce, glorioso triumphauit euentu. Nam prostratis consternatisque de inimicis fere sexaginta millibus, in Hispaniam cum gloria magna regressus est. Post hoc, remotis ab omni parte tempestatibus, desideratam Dominus populo suo largiri dignatus est pacem. Dum haec ita se gererent, et multa catholicae Ecclesiae, fauente Domino, tranquillitas redderetur, et Arianae haeresis calamitas ab omnium pene mentibus discuteretur, atque urbs Hispalensis una cum sanctissimis confessoribus pro tantae tranquillitatis gratia congauderet, et Domino indesinenter gratias referret innumerabiles, eumdem uenerabilem antistitem Leandrum, Domino uocante, contigit aegrotare. Cumque diem extremum sui felicissimi laboris in proximo uenturum agnosceret, uenerabilem fratrem suum Isidorum, solatii ac benedicendi gratia et ut se eius orationibus commendaret, a cellula educit, et sibi praesentari precatur. Quod cum beato Isidoro retulissent, cuius iam tota mens coelis inhaerebat, et paruam cellulam omnibus temporalibus diuitiis praeponebat, repulit eos a se dicens: Scitote, fratres, me ab hac cellula minime egressurum, quandiu frater meus in huius peregrinationis corpore superstes steterit: ipse enim hoc proposito sacramenti firmauit. Beatus autem Leander, pastoralibus iugiter curis expletis, post receptionem Dominici corporis et sanguinis, felicissime in Domino obdormiuit. Hoc autem praetermittere iamdudum non existimo, quod hic clarissimus doctor Leander fuit ab eodem patre Seueriano, quo et Isidorus, genitus, professione monachus, et ex strenuissimo monacho, multo populorum conamine, ipso renuente, Hispalensis Ecclesiae constitutus est episcopus. Uir hic suauis eloquio, ingenio praestantissimus, uita quoque atque doctrina fulsit excellentissimus; ut etiam fide eius atque industria, populi gentis Hispanorum per eumdem beatum adolescentem fratrem suum Isidorum (ut superius scriptum est) ab Ariana insania ad fidem catholicam reuerterentur. Hic namque in exsilii sui peregrinatione composuit duos aduersus haereticorum dogmata libros, eruditione sanctarum Scripturarum ditissimos, in quibus uehementi stylo Arianam impietatem confodit ac detegit; grauiter ostendens scilicet, quid contra eos habeat catholica Ecclesia, uel quantum distet ab eis religione uel fidei sacramentis. Exstat et aliud laudabile eius opusculum, aduersus instituta Arianorum, in quo propositis eorum dictis suas responsiones opponit. Praeterea edidit Florentinae sorori suae, de institutione uirginum et contemptu mundi, libellum, titulorum distinctionibus praenotatum; siquidem et ecclesiasticis officiis idem non paruo laborauit studio: in toto autem psalterio duplici editione orationem conscripsit: in sacrificiis quoque, laudibus atque psalmis multa dulcisono carmine composuit. Scripsit etiam epistolas multas ad papam Gregorium, et de beatitudine unam, in quibus ab eo archiepiscopale pallium et libros de expositione beati Iob librumque Pastoralis Regulae poposcit; et ut pro eo eius fieret ad Dominum intercessio, pro morbo podagrico, quo admodum uexabatur, frequentissime exorauit. Quae omnia a beato papa Gregorio, qui eum tenerrime diligebat, impetrauit. Alteram uero, ut in ante dictis praelibauimus, ad fratrem suum Isidorum direxit epistolam, in qua praemonet cuiquam mortem esse timendam. Ad caeteros quoque episcopos plurimas promulgauit familiares epistolas, et si non satis splendidas uerbis, acutas tamen sententiis. Sub Recaredo rege catholico, Romani pontificis uicibus in Hispaniis fungens, floruit: cuius etiam tempore mortalis uitae terminum clausit, pridie Idus Martii.
15
Translato igitur inter angelos beato Leandro, Hispalensis metropolis tanto destituta patrono, die noctuque preces Domino effundebat, quatenus, populo suo misertus, eis pastorem fidelissimum prouideret, qui non solum cathedrali dignitate, uerum etiam morum sanctitate beato Leandro successor existeret. Huic uero petitioni eorum pius Dominus minime defuit, misericorditer eis annuens postulata. De tanti etiam patris decessu adiacentium parochiarum episcopi admodum condolentes, conuenerunt in unum, cum clericorum et religiosorum conuocatione, ut secundum sanctorum Patrum instituta eidem Ecclesiae idoneum praesulem eligendo prouiderent. Horum siquidem electioni confirmandae rex serenissimus affuit Recaredus, una cum principibus et Hispaniarum nobilibus uiris. Sed populus ciuitatis, quod conceperat animo non ualens subticere, maiorum uota praeueniens, interim conclamabat, dignum Dei famulum episcopatu Isidorum, qui in iuuenilibus annis pro lege catholica uiriliter egit, et innumeras pro eiusdem fidei defensione ab impiis sustinuit poenas. Regis autem et episcoporum et principum eadem erat uoluntas, una concordia, eademque sententia, et Isidorum episcopatu esse dignissimum, qui tam exemplo boni operis quam sermone sanctae praedicationis totam erudiret Hispaniam, testabantur: et ad beatum Isidorum accedentes, cum humilitate et reuerentia, communem omnium insinuant uoluntatem; suadentes eum onus archipraesulatus, ad totius Hispaniae salutem, subire; sed ille, qui omne sublime haud secus quam suam praecipitium declinabat, nulla ratione eorum desideriis praebebat assensum. Ad hoc reuerendus princeps et almi pontifices, uidentes se suasionibus nil posse proficere, non ferentes ultra, conuocatis ciuibus uno spiritu, ad eumdem conuenerunt Isidorum, parati uim facere. Concurrentes itaque populi, concitato clamore beati uiri cellulam dirimunt; atque, prout poterat, reluctantem in uoce iubilationis ad Ecclesiam perduxerunt. Clamabat eminus Dei seruus, uolens excusationis praetendere rationem: sed incassum, quia continentium aures suas populorum laetantium uoces inualescebant.
Perpendens itaque Christi praeco, se nulla posse ratione resistere, coactus cessit; atque in Hispalensem antistitem cum ueneratione magnifica est electus, totus insignis, totus signatus, totus celeber, totus pulcher, totus amabilis, totus desiderabilis, insignis origine, honestate, honore et maiestate; signatus natura, dignitate, gratia et disciplina; celeber doctrinis, eloquiis, praemiis, et praeconiis; pulcher habitu, aspectu, delectu, et cultu; amabilis obsequio, alloquio, conciliis, patrocinio; desiderabilis specie, desiderabilis bonitate, innocentia uel iustitia; desiderabilis perfecta charitate. Talis eligitur, talis deligitur, talis cogitur, trahitur, adoptatur; talis infulatur. Diriguntur praeterea nuntii ad gloriosissimum Gregorium uenerandae urbis romanae papam, ut confirmata electione, de benedictione beati Petri apostoli pallium Isidoro sibi amicissimo archiepiscopale transmittere dignaretur. Sanctus uero Gregorius papa, de electione sibi dilecti Isidori admodum gauisus, Deo gratias egit, et nuntiis honorifice susceptis electionem confirmauit; pallium cum postulatis dirigens, etiam ut primatiae honorem in Hispaniis exsequeretur, concessit.
16·2
Decoratus igitur infula praesulari quantus uixerit, quantus exstiterit, quantum profecerit, quantaque fecerit, pontifex asserat, praesul affirmet, probet antistes, episcopus testetur: declaret uirtus pontificem, prodat scientia praesulem, doctrina fateatur antistitem, mores eloquantur episcopum. Erat enim semper prudens, semper constans, semper modestus, semper iustus; prudens discernendo, prudens eligendo, prudens diligendo, prudens inhaerendo: constans tolerando, constans resistendo, constans caedendo, constans persequendo; modestus appetendo, modestus inquirendo, modestus utendo, modestus parcendo; iustus meditando, iustus loquendo, iustus operando, iustus perseuerando; probus ubique, deuotus ubique, utilis ubique, expertus ubique; promptus ad incipiendum, promptus ad obediendum, promptus ad agendum, promptus ad insistendum; deuotus ad meditandum, deuotus ad proloquendum, deuotus ad orandum, deuotus ad postulandum, deuotus ad obediendum, deuotus ad impetrandum; utilis ad persuadendum, ad dissuadendum, ad dispensandum, utilis ad compensandum; expertus ad euellendum et aedificandum, expertus ad plantandum, prae oculis semper habens passiones Filii Dei, non inani gloria eleuabatur: nam, omnium se seruum exhibens, plus amari appetens quam timeri, atque magis prodesse quam praeesse, cunctis amabilem et benignum se praebebat; ieiuniis, orationibus, et sanctarum Scripturarum meditationibus insistens; ex uilissimis cibis non ad cupiditatem, sed ad necessitatem parum sumens; sibi parcus, aliis largus nominabatur; eamdem morum grauitatem quam prius, eamdem sectabatur humilitatem. Idem enim constantissime perseuerabat, qui prius fuerat; et, crescente dignitate, augebantur ei Spiritus sancti dona; atque ita plenus auctoritate et gratia, ubique laus sanctitatis eius, et lucerna, indeficienti lumine accensa, iam non sub modio posita, sed super candelabrum constituta, ubique cunctorum laudibus ferebatur; ita ut etiam multorum doctorum praeclarissimae lucernae, suo splendidissimo lumine de bono in melius magis ac magis accensae, igne sancti Spiritus conglobato, splendiflue redderentur. Cunctorum etiam se debitorem astruens, praeter alios hoc dono radiantes, inerat ei quasi proprie proprium, scilicet gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus: et miserorum aerumnas, compassione pia in se transumptas, potius ipse quam illi sentiebat; et eleemosynarium largiflua donatione pietatis studio detergebat. Tanta siquidem aderat illi copia largiendi, et continua hilaritas tribuendi, ut in multorum admiratione nullus ualeret percipere, neque etiam ipsi familiares eius, unde tantorum censuum sibi largitas proueniret. Quantum uero largus per omne uitae suae tempus exstiterit, soli Deo reseruatum est nosse. Didicerat enim serenissimos mores, plus in tribuendo quam in accipiendo gaudere; sibi parcus et quodam modo auarus, cunctis uero affluens, ditabat munificentiis uniuersos. In prosperis et aduersis unus uultus eius semper, clara hilaritate praeuentus cunctis laetior occurrebat. Non illum cunctis uirtutibus inimica elatio asserebat; sed in omnibus placidam praetendens humilitatem, potentissimis et pauperibus charissimus habebatur in tanto etiam apostolatus culmine sublimatus, non ad cathedram, sed ad curam; non ad honorem, sed ad onus; non ad principandum, sed ad seruiendum, non ad subditorum marsupia euacuanda, sed ad facinora exstirpanda; non ad quietem, sed ad laborem; non ad diuersorum saporum fercula uel pocula exquirenda, sed ad diuina praecepta populis demonstranda ac suadenda, et ad pauperibus Christi temporalia subsidia prouide administranda, episcopi dignitate se uocatum, non minus operibus quam sermonibus fatebatur.
CAPUT U. Cura in institutiones clericorum, monachorum, laicorum.–Iter Romanum.–Pluuia impetrata.–Mortua resuscitata.
17·2
Circa clericorum uero et scholarium curam ita sollicitus erat, ut ex ipsa uehementi inuigilantiam singulorum patrem probarent. Parum enim sibi uidebatur uicinis clericis scholaribus prouidere, quin etiam undique uocaret, ut magis haberet quibus sua impartiretur beneficia, quos per se ipsum in sanctarum Scripturarum paginis erudiret, et temporalibus alimoniis prouideret. Concurrebant ergo clerici, tantum patrem, non solum audire, uerum audire sitientes; qui benignissime patrio susceptos affectu hortabatur, ne ab eo prius discederent, quam in lege Dei edocti sibi et catholicae Ecclesiae profuturi clarescerent; et ut remoueret ab eis materiam uacandi otio, extra Hispalensem ciuitatem mirae pulchritudinis exstruxit monasterium, a quo nulli scholari exeundi ante quadriennium licentia praebebatur. Quosdam autem eorum qui ditiores uidebantur, et inesse recusabant ministerio, quos ueritatis spiritu demonstrante, in Ecclesia Dei opere et sermone potentes futuros esse praeuidebat; ne occasione comperta, uana quaeque per gyrouagationem meditando, mentem a studio reuocarent, ferreis astringebat compedibus. De quorum collegio sanctissimus quasi Lucifer emicuit Ildefonsus, nec non et gloriosus Braulius Caesar Augustanus episcopus. Et quia non semper personaliter, pluribus emergentibus curis, prout optabat, poterat eis continuare doctrinam, ubicunque in lege Dei sedulos, et ad bella spiritalis certaminis aptos speculabatur magistros, multis honoribus attollendo humiliter precabatur, ut sui optati laboris non immemores, in scholaribus docendis continuarent operam efficacem. Non enim sibi uidebatur nefarias haereses a uinea Domini radicitus posse euelli, nisi clerici et quique religiosi, fama sanctitatis et instantia praedicationis, populis insisterent. Fomes namque et occasio totius mali et haeresis, morum lapsus clericorum et religiosorum, et segnis contemptus scientiae Scripturarum exstitit. Super religiosos quoque monachos, eremitas, atque secundum patrum regulas saeculo renuntiantes summo opere inuigilabat, ne quis eorum inopia mergeretur, aut uerbi Dei in edia deperiret, necessitate compulsi, per diuersa quaeritando, lapides sanctuarii dispergerentur; et color auri optimus, scilicet propositum sanctorum uirorum, mutaretur, et peruagatione mediante sanctae conuersationis obliuiscerentur; et concupiscentiis illecti et abstracti, saecularibus curis implicarentur; et regularibus fremis laxatis, se diaboli subderent seruituti. Sicut mater unicum amans filium, ita omnibus charitate annexus, pandebat unicuique eorum beneuolentiae sinum. Sicut gallina congregat pullos suos sub alis, ita protegebat eos a facie malorum: ne aduersis pulsi incursibus uel egestatis pressi angustiis, paterno sublato praesidio, extra quam norma poscit, affligerentur. Sicut aquila prouocat ad uolandam pullos suos, ita ad coelestia desideria piis monitis animabat; ipse prius coelestibus operibus inhaerendo super eos uolitans, illius sanctissimi apostoli Pauli exemplar secutus, ne forte, cum sine exageratione operum aliis praedicaret, iudicio deprehensus euangelico, dicens et non faciens, reprobus efficeretur. Quis namque sanctarum congregationum frater, molestia animi uel corporis pressus, infirmabatur, ipso non ad sanitatis remedia succurrente? Quis inimici tentationibus scandalizatus urebatur, illo non studio pastorali aquam sanctae praedicationis desuper effundente? Portabat onera subditorum, dignum ducens ipse solus in sollicitudinibus saeculi tribulari, ut sancti uiri perturbatione submota, habentes uictum et uestitum, soli Deo studerent placere; credens se eorum intercessionibus, si quid ei deerat, promereri. Quamuis, etiam suae et aliorum consulendo saluti, mulierum pro posse uitaret praesentiam, quascunque tamen moniales uel religiosas in Dei laudibus cerneret permanentes, mira uenerabatur affectione; et ne temporalium spiritualiumue sibi deesset copia, assiduis largitionibus prouidebat. Per Hispaniae igitur regionem plurima nec non et pulchra aedificauit monasteria: in quibus utriusque sexus religiosorum turmas, ad laudem et gloriam diuini nominis congregauit. Tradidit etiam eis regulam, quam ipse secundum apostolorum instituta ediderat, quam pro loci uarietate et Dei seruorum uiribus decentissime temperauit, docens unumquemque stare in gradu et gratia qua uocatus est; et in officio quo in saeculo fungebatur (dum modo sit honestum), in monasterio quoque, secundum praepositi sui imperium, si necesse fuerit, humiliter deseruire.
Inde non contentus (prodesse) uni soli prouinciae, qui omnium fidelium utilitati se natum credebat; per ciuitates et regiones egressus, in sacris tubis noui et ueteris Testamenti clangendo, ad coelestia desideria animabat electos; uel contra mundi rectores tenebrarum harum, ad spiritalia (bella) hortabatur. Ubique tuba personat Euangelii, ubique annuntiatur Christus, ubique sanctae Trinitatis laudes resonant, et non est qui se abscondat a calore eius; quoniam in omnem terram confessoris sonus exiuit. Nam quos praesentia sui corporis illustrare non ualebat, missis epistolis et nuntiis roborabat. Quidquid indecorum, quidquid incompositum, quidquid deforme, sed maxime legi Dei contrarium habuisset obuium, non parcebat oculus eius; et ne crescendo augmentaretur sollicitus, quam celerrime principiis obsistendo, delere de populo Christiano et exstirpare nitebatur. Sed et Apostolicas sanctiones atque decreta sanctorum patrum, sanctaeque Romanae Ecclesiae praecipue institutiones, in cunctis Hispaniarum ecclesiis instituebat. Tradebat coelestia et humana iam strenuus legislator; leges dabat, modestiae et honestati conuenientes, praebens se ignem urentem, in consumendo nemora criminum; et aquam frigidissimam, in frigidando ardores tentationum. Denique quae ciuitas, quae solitudo, quae marka, quae huius doctoris non senserit beneficia? Peragrans itaque Dei seruus, fidelium mentes uerbi Dei pabulo reficiendo, pauperes Christi in eleemosynis recreando, haereticorum dogmata sollicite persequendo, in uniuersis Hispaniarum prouinciis; ad inclytam peruenit urbem Romanam, summo pontifice id humiliter postulante; qui quanto honore et reuerentia a romano antistite et cardinalibus fuerit receptus, non est nostrae disserere ualetudinis; sed ex officiis et dilectionis obtemperantiis erga eum exhibitis perfacile lector coniicere potest. Onere namque totius Ecclesiae sibi imposito, omnes se ei quasi patri pio, salua apostolica excellentia, offerebant benigne, ut etiam, si liberet, genere nobilissimi, moribus famosi, dignitate praecipui, famulorum uices supplerent, et humilitate quae poterant ministrarent: dignum ducentes prudentissimi uiri, ut quia pro fide catholica et Ecclesiae Romanae honore ipsum, despectis tormentis principum, morti exposuerat, et multis scripturarum sententiis matrem Ecclesiarum omnium comprobauerat; ab eisdem Romanis condigno ueneraretur honore: placuit etiam cunctis ut ecclesiae praelati ad sanctam synodum conuenirent, ut si quid inhonestum reperiretur aut ambiguum, cum eodem sanctissimo corrigeretur Isidoro: quem summo desiderio in Romana curia ad sui decorem detinuissent, nisi in Ecclesiae detrimento, ipso insinuante, hoc cessurum agnoscerent. Dimissa itaque synodo, quidquid uoluit in romana curia ordinauit, et omnibus affectis moerore dimissis, cum maximo honore et apostolicis muneribus in Hispaniam regressus est. Experti siquidem erant cum inter caeteras uirtutes prophetiae spiritu clarescere, et ita multa de futuris, tanquam essent historialiter acta, magis euangelizare quam praedicere uidebatur. Reuertente autem eo factum est gaudium magnum et tripudium in ecclesia Hispaniarum.
Cum autem sanctus doctor ad Galliarum fines appropinquaret, mire magnificauit Dominus agere cum sancto suo. Cum enim Galliarum et Hispaniarum prouinciae siccitate aeris nimia laborarent, et ex pluuiae defectu fruges, arbores atque herbae arescerent, et homines ex ipsa intemperie grauem corporis sustinerent molestiam; sancti antistitis audientes aduentum, laeti et alacres, de solita Domini pietate confisi, qui in seruo suo semper operabatur insignia, cum crucibus et lampadibus de singulis ciuitatibus ei obuiam procedebant, postulantes ut pro eis ad Dominum preces fundere dignaretur. Narbonenses uero, prope eo ueniente, clamabant dicentes: O pie Hispaniarum doctor Isidore, tuis sanctis orationibus fusis ad Dominum, ab imminentibus periculis erue nos: aduenisti desideratus, per te ubique a Domino solita praestentur beneficia. Beatissimus uero doctor, ut erat compassione promptus, imperat silentium; et uerbi Dei cibaria esurientibus apponit populis, admonens eos, ut una secum Domini inuocantes misericordiam, sanctae Trinitatis fide praeambula et omni haesitatione postposita, filii Dei poscerent beneficia. Inde uir sanctus, eleuans manus ad coelum, Dominum precabatur, quatenus ad gloriam sancti sui nominis, populo suorum peccatorum remissionem, corporis sanitatem, aeris temperiem, pluuiarum largitionem, atque fructuum abundantiam dignaretur impertiri optatam. O mira uirtus orationis sanctorum! Cum enim aeris serenitas nimia esset et solis ardore aestuarent uniuersa, post tonitruorum repentinos mugitus ac fulguris contiguos ictus tanta subsecuta est aquarum inundantia, ut quis non uidit temporibus retro actis huius pluuiae comparationem. Beatus uero confessor, ictibus fulguris undique agitatus, totus ardere uidebatur. At omnes timore mortis exterriti, sancto relicto, ad ecclesias confugerunt. Qui autem aegroti humeris baiulantium subsidia beati patris expetentes aduenerant, suae immemores imbecillitatis etiam caeteros fugiendo praecurrebant cum merito: omnes enim B. Isidori obtentu pristinae erant redditi sospitati. Caeteri uero, in infirmorum sanitate perpendentes a Deo factum miraculum, animati uiribus ad sanctum accedere cupiebant; sed nullus erat, qui prae foribus auderet progredi, coruscatione simul et pluuiarum inundantia prohibente. Supersedens itaque Christi praeco usque quo imbres cessarent, concurrit ad eum uniuersa multitudo, laudantes in sancto mirabilia nostri Saluatoris. Beatus uero pontifex eos blande exhortatur, dicens: Ecce, fratres, quantum obtinet sanctissimae Trinitatis fides intemerata. In nomine indiuiduae Trinitatis petistis a tribus uel pluribus erui periculis, et tria uobis a Domino et etiam plura sunt collata beneficia; scilicet sanitas corporis, aeris temperies, et exuberans frugum ac fructuum abundantia: praeterea, quod sanctius ac carius amplectendum, si illibatam fidem seruabitis, peccatorum indulgentiam consequimini et brauium remunerationis aeternae. Nunc igitur, confirmate corda uestra in charitate Christi Filii Dei, et nullatenus circumueniamini a seductoribus, qui circuerunt mare et aridam ut faciant unum proselytum, aeternis flammis horribiliter concremandum. Lupi sunt infausta edacitate uoracissimi, qui non ueniunt nisi ut mactent et perdant, exterminantes facies suas, ut appareant ieiunantes hominibus, et per hoc facilior eius decipiendi aditus reperiatur. Haec et his consimilia perorans sanctus uenit ad hospitium, ut defessa membra refoueret. Populus interim per uicos et plateas Dei nostri magnalia collaudante, maledicentes, detestantes eos, qui Dei et uirginis Filium Dominum nostrum Iesum Christum, uel sola cogitatione Deum esse uerum, cum Patre et Spiritu sancto permanentem in aeternum, negarent.
20
Cum appropinquasset almus doctor ad Hispalensem ciuitatem, obuiam ei processit utriusque sexus populorum multitudo, clericorum, scholarium, monachorum et laicorum: qui in hymnis et laudibus, in uoce iubilationis et tripudii, eum susceperunt cum gaudio magno. Concurrentibus itaque omnibus, ut sancti Patris tangerent fimbrias, ex compressione turbarum, quaedam mulier praegnans praefocata spiritum exhalauit. Quod Sanctus cernens, ut erat misericordiae uisceribus affluens, ubertim fleuit, uerba orationis ad Dominum tacitus fundens. Post aliquantulum uero spatium mulier surrexit, uoce magna dicens: Benedictus tu, pater sancte Isidore, et benedictus sermo oris tui: sacris namque orationibus tuis ego, et quem gesto in utero, non solum praesenti uitae redditi, uerum etiam de manu sumus eruti inimici. Populus ad mulierem conuersus, sciscitabantur qualiter euenisset ei. Ad quos illa: Egrediente, inquit, anima mea et filii mei, qui in utero est, de corpore, caterua daemonum affuit, qui nexibus igneis nos ad poenarum loca rapere parabant; et gloriosissimo patre nostro pro nobis orante, audita est uox dicens: Reuertantur animae horum in corpore suo, quoniam amicus Dei Isidorus orat pro illis. Quo audito, unus angelorum sanctorum qui semper sunt cum beatissimo doctore Isidoro, nos ad corpus reduxit. Eleuans itaque omnis populus uocem in coelum, laudes clarius Altissimo personando, cum in urbem duxerunt. Tantam siquidem pacem per eum Dominus contulit Ecclesiae, atque tantum intulit terrorem uniuersis superstitionis filiis, ut funditus ab Hispaniis omni exstirpata haeretica prauitate, nullus reperiretur qui uellet uel auderet haeresim nominare. Et ne aliquod misericordiae opus uir sanctissimus inexpertum praetermitteret, si qua de puellis saecularibus prae inopia infamem cogeretur ducere uitam, Dei minister celerrime praeueniendo, miserabilia rescindebat uota, nuptui uel monasterio, pro eius electione, tradendo. Si quem etiam de laicis in lege Domini uoluntarium reperisset, nimia uenerabatur dilectione, et inter suos secretarios amicabiliter annotabat. Innumerabiles fere squalore carceris maceratos uel etiam captiuos, large datis muneribus, liberauit; et alieno aere illaqueatos, creditoribus data pecunia, utrosque gaudentes effecit. Reformandae etiam pacis inter discordantes erat illi maxima cura; et nunc ecclesias construendo, nunc monasteria restaurando, nunc pontes innouando, ueritatis operarius sollicitus permanebat; illud Salomonicum saepius suis proponendo, multa mala docuit otiositas. Tanta erga eum reges et principes uincti tenebantur dilectione, propter apostolicam qua fungebatur auctoritatem, ut eum patrem humiliter uenerarentur sanctissimum, et quaeque ab eo sibi imperata perficerent cum summa deuotione. Hinc in principibus florentem obedientiam cerneres monachorum, dum qui regis uel alicuius principis incurrisset offensam, et per alia ei reconciliari nequiuisset, ad extremum refugium securus accedebat Isidorum. Quis unquam ad eum peccator moestus, turbulentus, uel desperatione suffossus accessit, et non in uerbis gratiae, quae mellifluo eius ore effluebant, statim uiribus resumptis, spe ueniae et gratiae animatus, laetus et hilaris et ex animi contritione iustus effectus, gratias agens, repletus bonis discedebat? Quicunque ad eum cuiuscunque professionis accedebant, suae assiduitate uisionis et usu locutionis atque exemplo boni operis ab ambitione temporalium quiescebant, et ueritatis lumine succensi, in desiderium aeternae lucis inardescebant. Quantae autem exstiterit uirtutis et miraculorum uibratione coruscus, si omnes humani corporis artus uerterentur in linguam, proloqui non auderent. Praeterea futurorum prouidens utilitati, innumerabilibus fere sententiis et uerbis praeclaros edidit libros, quos enumerare longum est, tamen eos beatus Braulius Caesaraugustanus episcopus in parte enumerat. Scriptis postquam edidit alphabetum papiae iudicum, alphabetum uerbalium, alphabetum theologicarum distinctionum, atque alphabetum librorum; oratione finem faciens, orationis scripsit Alphabetum, futuros plangens Gothicae gentis errores, simul euersionem, in quo quotidie Domino psallebat, quod in hoc opere duximus annotandum.
CAPUT UI. Alphabetum Orationis ad tentamenta repellenda Aduersarii et Dei gratiam promerendam.
Audi, Christe, etc.
CAPUT UII. Epistolae ad uarios.
30
Praeterea epistolam quam ad S. Masonum Emeritensem archipraesulem de reparatione praelatorum post carnis lapsum, S. Masono cum instantia humili postulante scripsit in hoc opere ampliamus; eo quod sit perutilis, non solum episcopis et personis ecclesiasticis, uerum etiam cunctis ad Deum per poenitentiam redeuntibus.
§ 1. Ad sanctum Masonum Emeritensem archiepiscopum.
Plures etiam multarum quaestionibus promulgauit epistolas, quas si non ad plenum, tamen ex parte duximus adnotandas, ut Sancti uirtus et potestas in eis innotescat mundo et Christi fideles erudiantur.
§ 2. Ad Braulium discipulum suum.
§ 3. Braulius Caesaraugustanus episcopus ad Isidorum.
35
§ 4. Ad sanctum Braulium.
§ 5. Ad sanctum Eugenium Toletanum archiepiscopum.
§ 6. Ad Leodefredum Cordubensem antistitem.
CAPUT UIII. Synodus Hispalensis. Haereticus conuersus, caecus illuminatus.–Epistolae ad uarios.
27·2
Haec de innumerabilibus fere sufficiat ad praesens: si enim cuncta quae occurrunt de eo praestringere uoluerimus scriptis, tempus nos facilius quam copia deseret. In his namque sanctis operibus omne uitae suae tempus exercitatus, fama scientiae et uirtutum eius uniuersas regiones compleuit. Multi itaque nobiles et peritissimi, desideratum cupientes uidere Isidorum, alterius audire sapientiam Salomonis a finibus terrae ueniebant. Ueniebant alii ut doctrinam ab eo salutarem perciperent; alii uero ut uiderent mirabilia in nomine Domini facientem: ueniebant infirmi ut sanarentur a languoribus suis, quia uirtus Dei de illo exibat et sanabat omnes, alii autem tentantes accedebant erronei, de seipsis praesumentes, si forte possent eum capere in sermone. Quorum prauae aemulationis tempore quo ad synodum Hispalim conueniebant episcopi, aduenit Gregorius, re suo contrarius nomini, haeresis Acephalorum antistes, uerbis garrulus, lingua disertus; paralogicis syllogismis promptissimus, in disputationibus acutissimus, qui, quasi fluuius rapidissimus, multos sibi obsistentes fidelium, qui electi uidebantur, ab sanctae ecclesiae horto euellebat, et in mortis exitium secum infallibiliter pertrahebat. Negabat enim in Christo duas esse substantias, et non uerum Deum ex Deo Patre ante tempora permanentem, sed purum tantum hominem asserebat. Hic ad B. Isidorum cum uenisset, petebat ut in communi audientia sibi cum eo inire disputationis certamen audendi tribueretur facultas; sperans se, etsi eum non superare, tamen nec ab illo superari ullatenus posse; et hoc deueniret in multorum euersionem, si ita succederet, sicut haereticus praenotauerat. Beatus autem confessor, praeuidens hoc ad utilitatem catholicae Ecclesiae a Domino dispensari, eius petitionibus benigne annuens, statuit diem. Conuocat fideles, iudices eliguntur, qui partibus auditis, contra succumbentem dignam pro obtinente ferrent sententiam. Quid plura? Initur certamen, et diuersarum Scripturarum concurrentibus testimoniis, cedit haereticus episcopo, quia non poterat resistere sapientiae et Spiritui, qui loquebatur. Admirans ergo super doctrina domini, non exspectat ut sententia iudicum proferatur, ipse proprio ore se acclamans uictum.
28·2
Populis uero cum episcopis et clero pia deuotione Deum laudantibus, eo quod prostratus sit Christianorum praedo, qui seducebat illos die ac nocte, caecus quidam astitit, importunis uocibus conquerendo: Heu, inquit, alme doctor Isidore, diu est quod de tua sanctitate percepi famam; sed nunc assistens, bonitate tua priuatus, te uidere non mereor. Intuitus autem eum Gregorius, B. Isidorum dissimulantem precabatur ut pontificalem chirothecam, quam manu tenebat, sibi porrigeret. Qua impetrata, in conspectu omnium fidus surrexit; et caeci oculos ea tangens, clara uoce dixit, Dominus Iesus Christus, qui per B. Isidorum oculos mei cordis illuminauit, sanctis eius meritis oculos corporis tui ad confirmationem fidei dignetur illuminare. Quo dicto, de palpebris caeci sanguine erumpente, uisum recepit, uociferantibus in laudis iubilo exinde populis. Beatus antistes, uix silentio impetrato, docuit Christum Iesum uerum Deum et uerum hominem esse colendum, atque in una eiusdem persona duas esse substantias, diuinam scilicet et humanam: diuinam, quia Deo Patri semper manet coaeternum; humanam, quia ex intemerata matre uirgine coepit esse hodiernus.
28·2
§ 1. Epistola beati Isidori ad Braulionem.
28·3
§ 2. Alia epistola ad eumdem.
28·4
§ 3. Epistola Braulionis ad S. Isidorum.
28·5
§ 4. Responsum S. Isidori.
45
CAPUT IX. Synodus Toleti habita.–Praeclara in morbo praeparatio ad felicem obitum.
32·2
Cum igitur gloriosus doctor Isidorus diuersis coruscaret miraculorum signis, et fama sanctitatis eius per uniuersum fere orbem diffunderetur, prophetiae spiritu, quo clarissimus refulgebat, obitus sui diem longe ante discipulis praesignauit. Attollitur clamor scholarium, monachorum luctus substruitur, monialium singultus erumpit, atque populi gaudium conuertitur in moerorem. Beatus autem confessor eamdem, quam semper habuerat, de Ecclesiae Dei grege sollicitudinem gerens, iussit omnes Hispaniae episcopos, et abbates, et principes, ad Toletanam synodum conuocari; exoptans summo opere, quatenus antequam migraret de corpore, clericalem ordinem in fraterna concordia, laicalem uero in perpetua dimitteret pace. Ad quam synodum cum uentum fuisset, in primis ut in fide sanctae Trinitatis permanerent exhortabatur, hanc de unitatis essentia ac personarum uarietate proponens distinctionem, unum scilicet essentia et natura, indiuisibilem, uerum Deum, de quo Moyses dicit: audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est: qui nequaquam uel cogitatione a fidelibus est diuidendus ut non in labyrintho erroris uoluantur: qui ubique totus et integer est, per essentiam siue per praesentiam maiestatis, quod idem est; intra omnia, sed non inclusus; extra omnia, sed non exclusus; nec localiter tamen: qui cum sit simplicissimus secundum maiestatis diuinitatem, est tamen trinus secundum personarum distinctionem; Pater ingenitus, semper omnipotens; Filius unigenitus de Patre, semper inseparabiliter natus; amborum autem Spiritus, inseparabiliter a Patre Filioque semper procedens; unde et unum sunt. Praeterea in una Christi persona duas profitemur natiuitates atque naturas; unam scilicet sempiternam ex Patre, secundum quam Deo Patri aequalis manens, est immortalis et impassibilis, alteram uero temporalem ex matre, cum anima assumptam, secundum quam pro nobis pati atque mori dignatus est; unde uerus Deus et uerus homo in una persona est. Quid autem sit gignere, nasci uel procedere, hoc si non capimus sinu mentis, capiamus sinu fidei et salui erimus. Omnes nefarias haereses, non minus quam suum praecipitium exhorrens, eneruauit et anathematizauit, maxime exsecrabilem et odibilem Arii sectam, necnon et Acephalitarum nefariam superstitionem: quas ipse a tota Hispania et Galliis uehementi inuigilatione, fratris sui praedecessorisque Leandri, sanctitate et doctrina perspicui, fulciente studio, gladiis uerbi Dei persequendo eliminauit, confudit ac penitus eneruauit. Romano etiam pontifici, loco beati Petri apostoli substituto, eo quod sit Ecclesiae Dei caput in his quae ad Deum pertinent, a fidelibus omnibus debere obedire, clarissimis sanctarum Scripturarum testimoniis approbauit: quibus etiam contestando prohibuit, ne unquam membra a suo capite seiungerentur; uolentibus praesumere, maledictum intentans. Regibus et principibus leges instituit; Ecclesiae Christi sacerdotibus catholicam fidei regulam tradidit; officia et gradus cunctorum ordinum exposuit, sacrorum iura ostendit ciuibus, et cunctis domesticis fidei populis disciplinam Christianae religionis insinuauit. Ad ultimum uero, cum omnia haec essent ab uniuersis approbata, alter Moyses atque nostris temporibus legislator, ore prophetico prosecutus est dicens: Cum in his traditionibus permanseritis puro corde, in praesente uita pace fruemini et bonis, et in aeterna gloria congratulabimini laude perpetua; cum autem haec praecepta dereliqueritis, apprehendent uos mira mala, et cadet gens Gothorum fame et gladio inimicorum et peste. Cum autem conuersi ad Dominum Deum uestrum fueritis perquirentes ea, possidebit semen uestrum portas inimicorum suorum et erit uobis gloria maior quam fuerit unquam. Post haec accepta benedictione ualefacientes Sancto, omnes ad propria sunt reuersi.
33·2
Beatus autem Isidorus primas, per aliquot dies Toleti moram faciens, uerbo sanctae praedicationis infatigabilis persistebat. Et licet plura monasteria seruis Dei construeret miro opere, dum esset Toleti, paruissima erat cella contentus. Inde regressus Hispalim, cum fatigatum corpus aegritudine assidua animae natura subtiliter prouideret (licet in multorum admirationem larga eleemosynarum distributione semper fuerit usus), tanta eleemosyna continuis diebus, per sex menses seu amplius, plusquam erat solitus, monachis, scholaribus et pauperibus ab eo est erogata, ut ab oriente sole usque ad uesperum in distribuendo pauperibus substantiam multam, maneret occupatus. Post haec infirmitate aegritudinis fessus, dum febris in corpore conualesceret, et cibum eiiceret debilitatus stomachus (ut suis exemplum relinqueret poenitendi), ad poenitentiam conualuit ; atque reuerendae uitae sanctum Ioannem episcopum, et praeclarum uirum Epartium antistitem beatissimum (quos sibi uitae sanctitas uinculo amicitiarum annexuerat) iussit statim ut essent praesentes. Et dum a cellula sua ad ecclesiam sancti Uincentii martyris adduceretur, cuncta agmina clericorum (scholarium, monachorum, sanctimonialium, quorum sanctus confessor doctor exstiterat et sustentator) cunctarumque illius ciuitatis plebium, cum clamoribus et magno ululatu, eum susceperunt (rumpentes capillos capitis, barbas, facies et uestes scindentes); ut si ferreum possideret quispiam pectus, solueretur mox in lacrymas et lamentum totus.
34·2
Et dum in praedicti martyris ecclesia iuxta altaris cancellum, in medio poneretur choro, mulierum turbas longius stare praecepit; ut in accipiendo ipse poenitentiam, uirorum tantum, non mulierum, circa eum praesentia cerneretur. Et dum a praedictis suis episcopis qui cum caeteris, qui ad hoc triste, licet sanctum, conuenerant spectaculum, insolabilibus resoluebantur lamentis, in cinere inuolueretur et cilicio, expandens manus suas ad coelum, ita exorsus est dicens : Tu, Domine, non posuisti poenitentiam iustis, qui non peccauerunt tibi; sed mihi peccatori, qui peccaui super numerum arenae maris. Non inueniat in me hostis antiquus quod puniat. Tu scis quia, postquam infelix ad onus istud potius quam ad honorem in hanc sanctam Ecclesiam indigne perueni, peccare nunquam finiui; sed ut praue agerem laboraui. Sed quia tu dixisti: In quacunque hora peccator se a uiis suis conuerterit, omnes iniquitates suas traderes obliuioni; huius praecepti memor tui, clamo, utique cum spe et fiducia, ad te, cuius coelum non sum dignus aspicere prae multitudine peccatorum quae conuersantur in me. Adesto et suscipe orationem meam, et mihi peccatori da ueniam postulatam. Quod si coeli non sunt mundi in conspectu tuo, quanto magis ego homo, qui bibi iniquitates quasi aquas, et sumpsi claustra peccati. His consummatis uiuificum corporis et sanguinis Domini sacrificium, cum profundo gemitu cordis indignum se iudicans, ab ipsis suscepit pontificibus.
35·2
Deinde eorumdem episcoporum et quicunque de clero erant, cunctarumque plebium (per omnia nobis praebens humilitatis exemplum) ueniam precabatur, dicens: Deprecor uos, sanctissimi domini mei sacerdotes, sanctamque congregationem clericorum et populi, ut pro me infelice et pleno sorde peccati, uestra ad Dominum dirigatur oratio; ut qui meritis non sum dignus, merear, uestro saltem intercessu, obtinere, impetrata clementia, meorum ueniam delictorum. Dimitte mihi indigno quod in unumquemque uestrum commisi, si quem contempsi odio, si quem laesi irascendo. (Uides uirtutum exemplar, a quo omnium paterna sollicitudine necessitas dependebat, dum magistrum sic conspicis a sibi subiectis ueniam postulare; quia hoc gratiosius est simplici amore, quibus prodest offensos aliqua timere occasione. Imitari labora pro uiribus ad tanti doctoris humilitatem sectandum: est enim summa humilitatis species subiicere se minori; et castus Dei timor siue sanctus, qui permanet in saeculum saeculi, est, se non elato corde praeferre alicui. Deinde beatus confessor subiecit🙂 Dimittite, obsecro, nunc saltem, domini mei, mihi instanter petenti, imo et si quid deliqui, poenitenti. Et dum omnes uoce magna pro eo indulgentiam cum lacrymis postulassent (licet ab aliquibus obiiceretur quod ille qui sanctitatis fulgebat culmine, non peccatorum precibus, sed e conuerso illi eius iuuarentur obtentu, qui mentis et corporis integritate ab ineunte aetate se Domino consecrarat. Dumque uniuersi singulares uiri uirtutes narrant, circumstantes admonuit iterum, dicens: Sanctissimi domini episcopi et omnes qui adsunt, rogo et obsecro, ut charitatem inuicem uobis exhibeatis, non reddentes malum pro malo, nec uelitis esse susurrones in populo; ut dilectionis uinculo connexi, non reperiat a uobis lupus rapax relictum quem auferat. Dum igitur unicuique debitorum uincula uel chirographa condonasset (quae fere innumerabilia uidebantur, quod etiam ad eximiae bonitatis eius excreuit indicium, coepit, resumptis diuina uirtute uiribus, tam profusis coelestis pabuli insistere dapibus, tam copiosa diuini mysterii populis apponere fercula, atque diem qua ad uitam nasceretur, qua cum Apostolo cupiebat dissolui et esse cum Christo, cunctis laetus insinuare, ut indubitanter asseras eum spiritu aeternis semper interfuisse conuiuiis: atque, quamuis graui correptus morbo, sed quo magis infirmatus fortior et potens, uerbo exemploque praedicare, tam constanter, tam prudenter, tam affluenter, ut ad coelestia festinans ipse, assistentes quoque festinare compellebat. His itaque gestis), residuam egenis et pauperibus mox dari iussit pecuniam. (Sed etiam hoc quam praecipue laudis illius clarificat titulum, quod dominicae pacis praeco latorque, ab omnibus studuit osculari, et pacem (accipere) quam ore praedicabat et moribus; dum eamdem osculo dato singulis circumstantibus imitator auctoris reliquit, dicens🙂 Si ex toto corde dimiseritis ea quae in uos aduersa uel praua hactenus intuli, dimittit uobis Creator Omnipotens omnia delicta uestra, ita ut sacri fontis unda, quam hodie deuotus populus est percepturus, sit uobis in remissionem peccatorum: et hoc osculum inter me et uos maneat in testimonium futurorum. Completis his omnibus, ad cellulam reuersus est.
50
CAPUT X. Sancti Isidori obitus, sepultura, epitaphium; uaria encomia.
36·2
Aliis etiam continuis tribus diebus, similiter a clero et innumerabili plebium exercitu (qui quotidie numero augebatur, sancti Patris exitum sibi lamentabilem, coelesti autem curiae delectabilem, uidere cupientes) similiter ad ecclesiam ducebatur, et sanctae praedicationis uerba sitientibus infundebat, et reuertentem a nuptiis Dominum gaudens excipere gestiebat, quasi optata obuiam Christo et coelesti curiae inuitanti ad tam celebre epithalamium procedens, episcoporum, clericorum, principum et populorum caterua uallatus. Post diem autem confessionis uel poenitentiae quartum, in ecclesia stans, peracto sermone ad populum, expandens manus ad coelum ac benedicens omnibus, Deo sibi hactenus traditum gregem commendans, sanctum Domino tradidit spiritum; nobis sui corporis pretiosissimam margaritam, digna ueneratione amplectendam, relinquens. Pontificis autem animam, a corporis theca resolutam, populi ut cernunt, emittunt uoces et ululatus ad coelum, tanti Patris decessum amarissimis singultibus plangentes. Inundat ciuitas Hispalensis fletibus; episcopi pastorem, principes praeceptorem, clerici doctorem, monachi et moniales rectorem et sustentatorem, pauperes patrem et defensorem, uultu lugubri cordis amaritudinem praetendentes, insolabiliter plangebant. Non multo post luctus conuertitur in gaudium, amaritudo in dulcedinem, uox plangentium in laudem, desperatio in consolationem, eo quod Sanctus non fuerit passus adeo eos diu tristari: nam de corpore eius tanta effluxit fragrantia, omnium aromatum uincens odorem, ut omnes qui aderant coelesti uiderentur perfrui beatitudine. Diuersarum aegritudinum conuenerunt infirmi, qui non solum sancti corporis tactu, uerum etiam solo odoratu, pristinae redduntur sospitati. Ad tam insignia singularis uiri meritorum dona uberius cumulanda, ac cumulatius exaggeranda, quadragenarius accedit annorum numerus, multiplici sacramento dicatus; quorum in spatio functus ac defunctus, Dei in se plenissime inhabitante et cooperante gratia euidenter ostenderet, quod perfectionis sibi culmen mystici sacramentum numeri consignaret. Aduertat, dilectissimi fratres, charitatis uestrae intuitus, attendat quantus fuerit in sanctis, quam admirabilis, quam laudabilis, quam magnificus, quamque gloriosus iste Sanctus. Alius namque sanctorum caecos illuminat, alius leprosos mundat, alius mutis organa soluit, alius surdis auditum restituit, alius claudo gressum firmat, alius defunctum cadauer ad uitam reuocat, alius a tactu haustuque lethifero conseruat illaesos, alius quouis morbo sanat attritos: unicuique enim, sicut ait Apostolus, datur manifestatio spiritus ad utilitatem. Alii quidem per spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem spiritum, alteri fides in eodem spiritu, alii gratia sanitatum in uno spiritu, alii operatio uirtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii gratia linguarum, alii interpretatio sermonum: haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus: cuius dono, cuius munere, cuius gratia, cuius largitate, cuius instinctu, cuius inspiratione repletus electus Dei confessor Isidorus his omnibus gratiarum muneribus, his charismatum donis ita refulsit ad plenum, ut cum haec enumerando Apostolus describeret, in Isidorum mentis conspectum direxisse uideretur, in quem cunctorum praecedentium dona iustorum confluerent, et a quo in sequentes deriuata decrescerent.
37·2
Dormiuit autem B. Isidorus aera DCLX, anno ab incarnatione Domini DCXXII, sana doctrina sanoque consilio praestantior cunctis, et copiosus operibus charitatis dierum bonorum senior: non caligauerunt eius oculi, et dentes eius non sunt moti de loco suo. Denique, ut sancti corpus cum honore debito sepeliretur, omnium fuit una uoluntas, eadem uota, idemque desiderium. Et quia sanctissimus doctor Leander, antequam migraret ex corpore, fratrem suum hunc beatissimum iuxta se sepeliri expetiebat, et gloriosa uirgo Florentina, eorum soror, idem de se summo exoptauerat desiderio, sepulcrum sanctissimi corporis Isidori medium honorifice locauerunt, S. Leandri et S. Florentinae sepulcro illud hinc inde iungentes, auroque et argento plurimo caelati operis decorantes. Interea plures fuere diuino illuminati dono, qui uiderunt Sancti animam in sublime ab angelorum multitudine, in uoce laudis et iubilationis, deferri; et Christum Dei Filium, cum innumerabili sanctorum caterua, obuiam ei procedentem. Quidam etiam, cuius uitae continentia satis imitabilis uidebatur, qui eumdem confessorem super omnia diligebat, cum casu emergente, tristitia nimia consolari renuens anxiaretur, se raptum in exstasi testabatur, atque hunc egregium pastorem inter innocentium turbas, quos Herodes pro Christi nomine trucidauit cum martyrii palma; uirginitatis aureola, confessionis corona, primatum tenere se uidisse fatebatur, dicentem sibi, Quia paratus sum, omnibus pro me Christi auxilium implorantibus, ferre subsidium. Qua uisione laetus semper et hilaris uidebatur, sed tamen quodammodo anxius semper, pro patris suspirans praesentia. Sed perfectissimi uiri quid miracula notem, quid uirtutes magnificem, quid scientiam praedicem, quid doctrinam commendem, quid mores extollam? Nam in apostolico uiro, imo post apostolos Christi apostolo, uirtutum consonantiam quid quaeras, cum in eo prudentiam Noe, fortitudinem Abrahae, temperantiam Isaac, iustitiam Iacob, patientiam Iob euidenti ratione conspicias. Unde in Isidoro scientiae laudes eminentiam, cum in eo Moysi et Eliae mireris praesentiam? Quid doctrinae praeferas gratiam, in quo doctoris gentium ueritatem exuberare, disciplinam spiritu feruere, zelum, scientiam abundare reperies? Quid morum glorifices claritatem, in quo Stephani tormenta, caeterorumque Christi sequacium cernes principare constantiam?
38·2
Sed quia in his non est supersedendum ad praesens, ne protracta lectio fastidium generet audienti, ad propositum redeamus. Fuere interea clerici et scholares peritissimi quamplures in uersibus et carminibus, agnoscentes doctorem, de accepto ab eo munere pii Patris magnalia extollentes; inter quos honor cleri B. Ildefonsus, archipraesul Toletanus inclytae sanctitatis, qui de pectore magistri doctrinae latices hauserat purissimos, ad magistri decorem in parte Ecclesiae, qua sancti doctores quiescebant, eorum gesta miro facit opere depingi, et in cruce argentea, quae sanctorum superiacebat monumentis, hoc carmen signauit.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.