Library › Latin: Biography › Vitae Desiderii Episcopi Viennensis
A dossier of Lives of Desiderius, bishop of Vienne, who was killed in 607 after denouncing the court of Queen Brunhild and King Theuderic II. The first text is the Life or Passion composed by Sisebut, king of the Visigoths, which opens by declaring that it is written in a dry style rather than with ornate words, and describes the saint’s noble Roman birth and his precocious learning in grammar and Scripture. The further texts, by anonymous authors, retell his martyrdom and add miracles, such as the lamp that burned without its oil diminishing.
Sisebut’s Life is a rare work by a reigning king and an important document of Visigothic letters and of Visigothic views of the Frankish court. The later anonymous Life, written at Vienne, gives a local version of the saint’s story. Together the texts, edited by Bruno Krusch for the Monumenta Germaniae Historica, show how a political killing was turned into a martyr’s cult. The dossier also illustrates how Visigothic Spain and Frankish Gaul viewed each other’s courts in the early seventh century.
About this edition. The Latin text comes from the digital Monumenta Germaniae Historica of the MGH and the Bavarian State Library, Munich (edition: Krusch, Bruno, Hahn, Hannover 1896), through Corpus Corporum (University of Zurich). The MGH and the Bavarian State Library claim no rights in the text itself; their annotations are licensed CC BY 4.0. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Biography
Vitae Desiderii Episcopi Viennensis
Anonymous · I. Vita vel Passio Sancti Desiderii a Sisebuto Rege Composita · every word parsed
1
(1). Pro imitatione praesentium, pro aedificatione hominum futurorum, pro sanctis exercendis studiis succedentium temporum uitam sancti martyris scribere Desiderii disposui, quaeque nostrae cognitioni fidelis fama innotuit, sicco magis stilo, quam uerbis onusto faleratis innotui; quae adesse [nolo], nobis flagitans Dominum adfuturum, qui faciendis uirtutibus ei nec immerito contulit potestatem, [ut] torporem mentis ac linguae nostrae discutiens, ad enarrandum gestorum ordinem indignis nobis conferat facultatem.
(2). Hie uir de stimate claro Romanis a parentibus ortus, ab ipsis conabulis Deo sacratus, nobilissimam satis trahebat prosapiem. Qui cum annos quos fas est doceri contigisset legitimos, traditur ad studia literarum, nec multa morula concrescente, sensus sui uigore iam doctos transcendens, plenissime grammatica edocatus, diuinas autoritates mira celeritate retinendo explicuit. Fuit enim capacitate strenuus, recordatione menaoriosus, ingenio animi acerrimus, loquacitate clarissimus, et quod his omnibus maius est, in omni sua actione compunctus, esurienti iuxta euangelicum [dictum] uictum, sitienti obtulit potum; praebuit infirmo carceratoque solatium, peregrino hospitium; nudo uestiuit amictum.
Non illum cunctis inimica elatio uirtutibus extulit, non languida temulentia sauciabit, non ciborum nimia praesumptio onerauit, non uorax libido corrupit, non fallax mendositas demutauit, non cupiditas nocitura persuasit. Cumque talibus diuino fabore uirtutibus polieret, et metas temporum pubertatis elapsus, iuueniles annos, non desideria carperet, fama bonum, opinione crescente, sparsit, et opera luminis a uero lumine condonata multis in regionibus corruscauit.
(3). Multarum denique urbium pro beneficiis populi capiendis eum sibimet episcopum poposcerunt, qui reluctans tanti ministerii, ut se habet humilitas, imparem fore indignum[que] se fatebatur. Tandem non [tam] uoluntarium, quam impulsum, multis praecibus exoptatum pontificem ecclesia Bienensis promeruit. Quam susceptam, praedicatione cautissima remouit ab ira letigiosum, a mendositate fallacem, a rapacitate cupidum, a flagitiis libidinosum; temulentiam sobrietate edomuit, uoracitatem abstinentia superauit, discordiam caritatis munere uicit, superbiam humilitate sincera compescuit; inertissimum uigilantia a torpore excussit; edocuit in elemosinis esse largiores gratificis, in oratione compunctos, in amicitia fixos, in rebus diiudicandis sollicitos, in omni semper actione discretos.
5
Sed haec omnia exemplo magis quam uerbis edocuit, sciens Dominum adfuturum non tam eloquia quaesiturum, quam opera. (4). Ista dum, Christo concedente, geruntur, auersus conuersis et conuersus auersis, inuentor et amicus mortis ingemuit, atque contra militem Christi omni genere septus telorum, se ipsum pugnaturus inuexit; nihil sane calliditas aduersantis praeualuit, nihil uirum Dei calamitosa nequitia nocuit, quem gratia redemptoris spiritualibus armis armauit.
Tandem spiritus nequam quendam pestiferae mentis hominem uiru uipereo sauciauit, ad concinnationes criminum in eius uisceribus pocula uenenata transfudit, quatenus os nefandum quod malignis sensibus hausit adletam Domini euomens infamaret. Persuasit quosdam in suo nomine compares, et aduersus famulum saluatoris talia fraudis documenta fraudator abtauit, regnante simul scilicet Theodorico, totius hominem stultitiae dignum, et fautricem pessimarum artium, malis amicissimam Brunigildem.
Quandam pariter matronam conueniunt, quae erat prosapiae nobilis, sed mente deformis, Iusta uocabulo, turpis in acto, decus in nomine, sed dedecus magis in opere, bonis indigua, nimium de malis onusta, a ueritate externa, a crimine numquam discreta. Quae instructa in concilio quaesta est, a beatissimo ui stuprum Desiderio esse sibi quondam inlatum; mirantibus cunctis, talibus in rebus fore Dei seruum implicitum, criminationes et obiecta commentitia aduersus eum fore pensabant.
Sed praesidentes sententiam contra insontem iuxta pridem machinationes abtatas ausu temerario malesanam dederunt, quem statim homines punituri ab honore pribatum exilio ad monasterium insula religarunt: cuius abiectio fuit summa felicitas, contumelia praespicua sanctitas, degradatio aeterna felicitas . Subrogatur ei pseudosacerdos Domnolus quidem nomine, seruus quidem diabuli, et quantum uir Dei crescebat uirtutibus copiosis, e contra actibus ille foedabatur nefandis. (5).
In eo sane monasterio cum beatam uitam beatus degeret martyr, stipem mente flagitans pauper aduenit, cuius ora ingenita silentia clauserant, et articulatae uocis officium perpetua taciturnitas obcelabat; quem Pater omnipotens praecem sui militis non omittens munere simul et idoneum eloquio fecit. Hoc nempe quod gestum est, opinione uulgata, fama bonum tacere non potuit, sed magis uniuersa perlustrans ad multorum notitiam duxit.
10
Unde factum est, spe recuperandae salutis ad eum multitudo languentium curreret; nec defuerunt beneficia Domini ad sanandum, pro quibus Dei famulus saluatorem exoratus est Dominum. (6). Sufficienter, ut opinor, de gratia sanitatum sermo generalis emicuit; sed ne concinnis oratio de nimia breuitate ianuam praescrutandi obserando recludat, specialiter quaedam quacumque potui continuatione huic operi praenotandum studui. Quidam ueteres semper obfuscati tenebris tempus obtinebant nocturnum et sine lumine uultum, quos miles dominicus, orrido tenebrarum uelamine segregato, ad cupitum fulgidum lumen per Dei gratiam orans reuocauit.
(7). Post talia egritudinis suae tres morbo oppressi leprosi medendi ad eum gratia conuenerunt, quorum corpora albedo deformis inuaserat, et uulnera cicatricum artus infelicium obsidebant. Eratque fetor intolerabilis, et qualitas uerticosa faciei nimis abundeque horribilis; euiscerabat humor luridus totamque pene caesariem, et contagio purulenta, amputatis pilis, turpiter radicibus traxit. Quas laborantium Dei seruus moruidas passiones remouit et saluti propriae sanos hilaresque restituit.
(8). Ista Domino solita pietate praestante, auribus Theuderici rumor populi pariterque Brunigildi inseruit, Dei famulum opulentis uirtutibus sublimatum, et munere potestatis omnigenae donum ei curationis magis esse contraditum. Statim trepidi maximoque timore perculsi, praescrutantes ante rei negotia, quaerunt, quatenus aut honor debitus redderetur spulso, uel permansio religationis adderetur frustra damnato. Cumque callida peruestigatio totius misterii causam egre requireret, inuentorem magicae artis nefandi consilii, qui dudum Christi militem uisus est condemnasse, ultio diuina nec immerito condigna corripuit; de cuius detestabili exitu, calamo pingente, continuata narratione notaui.
Haec pestilentiosa persona ac infeliciter memoranda multis uitiis criminibusque tenebatur obnoxia; proprium illi tamen inter nefanda scelera cupiditas opum et criminatio fuit: quae res ad necandum monstruosum opprobrium plebem maximam excitauit. Nam quoddam in tempore, dum fautoris aspectibus sui Theuderici adstaret, tumultuari interitu manu Burgundionum decerpitur frustratim; cadauer trucidatum passim cruentumque relinquitur. Tali modo uitam animamque simul miser orrificam perdidit et infernalibus claustris se ipsum periturus ultroneus miscuit.
(9). Quid de illa – iniuste Iustam et iuste dicam Iniustam, – quam taliter cruentus ut uere propriam possessionem arripuit? Tempore eodem, quo iam memoratus condigne est interemptus, condigne spiritus malignus inuasit, omnesque copias falsitatum, quas dudum abtauerat, a domicilio rursus idem uernula funesto nimis exegit, cuius exactiua professio isto modo prolata est: 'Cognosco crimen Dei contra famulum machinatum, cognosco causam, cognosco magis sentiens et debitam poenam.
15
Haec ultor omnipotens inuentrici Brunigildi respondeat, has poenas restituat uindex, ac tormentorum dextera passiones conferat ultrix, cuius persuasio me ad interitum fumea traxit: munus execrandum ad mortem, promissio ad nullam peritura salutem'. At ubi finem loquendi dedit, enectam suffocatamque cunctorum artifex uitiorum peremit secumque semper arsuram ultricibus conflagrantibus flammis inuexit. (10). Audientibus de mortibus praefatorum, Brunigildis simulque Theodericus expauit. Opinantes diuino talia iudicio fieri uehementius terruerunt, ac ne compari animaduersionis sententia mulctarentur, dissimulata pietate praecipiunt, ut uir Dei qui frustra fuerat de ordine pontificali remotus, ad suam rursus accederet regendam ecclesiam exoptatus.
Qui dum postulata minus annueret, sese permansurum ubi religatus fuerat solidaret, iterum iterumque oblatis praecibus poposcerunt suam illis praesentiam non negare et concinnationes suarum fraudium animo clementi laxare. Pietas quippe sincera sincerum pectus emolluit, ac beneuolentia copiosa uiam Dei famulo regradanti aperuit. At ubi uultibus infelicium idem beatissimus patuit, prouoluti eius ad uestigia corruunt, sibique eum propitium nitebantur efficere, quem fraudulenta dudum religarant damnatione, utque expiatio tanti piaculi a noxa redderet alienos, quos funesta contagio criminibus fore fecit implicitos.
Ille autem facinus perpetratum animo clementi laxauit et iuxta sententiam Domini culpas debentium non retinuit, sed omissit. (11). Subinde cum maximo commeatu, Domnulo infeliciter pulso, ecclesia suum Bienensis exultans guuernatorem suscepit. Gaudebant, medicum quod reperisset egrotus, solatium quod inuenisset oppressus, alimentum quod iam teneret egenus: quid multa? Reddita sunt a Domino ecclesiae Bienensi copiosa suffragia: nam calamitatum penurias et crebras pestilentiae clades insolentesque totius urbis procellas sancti uiri praesentia, Domino miserante, suspendit, quas indubie, remoto pastore, causa eius absentiae praessit.
(12). Tria sane de eius uirtutibus, quamlibet morbo inertiae languidus sermo laboret, enarrando institui. Dum quoddam ad eum tempore gratia uisitandi plebs maxima conuenisset, hanc ex more cibo potuque reficerent imperauit, a ministro narratum est defecisse plus magis concupitam speciem uini. Ocius uas illud, ubi talis iam licor defluxerat, sibimet praecepit ostendi; quod crucis munimine praesignatum gratia saluatoris nobilitate meri fraglantis repletum est.
Sic turba conueniens benedictione simul et mystico potu refecta est. (13). Eursus cum longa distractione suum corpus abstinentia maceraret et carnium perceptionem non pro immunditia, sed pro temperantia interiecto tempore castigaret, consacerdos eius haut procul ab urbe ad eum uisitandi gratia uenit. Erat inter eos de diuinis oraculis inter cetera familiare colloquium. At ecce! ubi peragens spatia diurna Phebus orarum transcenderat axem, tempusque refectionis legitimum immineret, subito, desecto aere, crepitantibus plumis rapidoque uolatu aquila regina uolucrum a partibus caeli fulgentis apparuit, quae pulmentum aquatile deferens, aequoreum pecus coram uultibus eorum exposuit.
20
Quod maxima cum iucunditate susceptum largitori Domino grates soluentes adclines hilaresque sumpserunt. (14). Ante quoddam suae nobilis secutae passionis tempore gestum est, ut lucernam manu propria replens iuxta altarem accenderet, quae, eminus porrectas luminis astas, inradiat ac suae capacitatis mensuram sine cuiuspiam adiectione crescens exuberat: licor sane exundantis olei summa ratione amplectitur, qui egritudinis labores per Dei gratiam pellit atque morbidas hominum passiones salutem conferendo remobet.
Ista sane qua extenuatus sermo breuiter summa praestringere potuit de uita eius dixisse sufficiat. (15). Nunc de passionibus eius, qualiter sanctam animam omnipotenti Domino consignauit, ut nostram ad notitiam ducta sunt, ipso suffragante, expediam. Cum non prodesse, sed obesse, et magis perdere quam regere Theudericus pariter et Brunigildis uitiis cernerentur infestis, atque labem periurii reserati et foedera sacramenti deserti, mente sacrilega perfidi ad non esse pertenderent, nec quippiam de flagitiis uel facinus remaneret, his Dei martyr malis inspector et pontifex more nempe propbetico clangore tubae personuit seseque totum pro depellendis erroribus eorum inuexit, quatenus Deo faceret proprios quos fecerat diabulus allenos, illud diuinae auctoritatis eloquium meminens: Qui conuertit impium, saluat animam eius et suorum multitudinem operiet peccaforum.
Sed uasa irae fomesque uitiorum ac frutex damnationis amara pro dulcia, pro lenibus aspera obtulit, pro salute medicamenta mortifera, obsidebatque pectus eorum truculentior hostis, et captiuos in sua dictione tenebat callidissimus serpens; nec poterant liberis gressibus ad portum peruenire salutis, quos addixerat praedo funestus arctioribus uinclis. Satiati tamen de eius labilibus poculis, coeperunt contra Dei famulum rabidos latrare sermones et uerbis strepentibus comminantes sporcissimas euomere uoces; sed martyrem Dei nec comminatio mortalium fregit, nec ira perfidorum emolluit, nec tempestas insanientium flexit: immobilem se obtulit in persecutionibus iustitia feriendum, donec repromissum caperet a Domino regnum aethereum.
(16). Huius inlibatam inimicus constantiam humanitatis aspiciens, pectora qui numquam Brunigildis ac Theuderici deseruit, totum ut in proprio se domicilio miscuit modoque imperatiuo in suum magis exitium eos sibi debitum impulit, pollicitus eis locum in poenis primum contradere, si a corporeis uinculis Christi militis animam possint extrahere. Extemplo noxialibus uerbis os sacrilegum et in conuitiis semper armatum statim impietatis genere sententiam oblatrauit: Desiderium moribus nostris infestum et operibus inimicum, lapidum ictibus uerberatum multoque genere poenarum afflictum, animaduerti complacuit.
Ocius ministri compares crimine tam nefandae praeceptionis edictum nequiter impleturi promittunt, auribus ab imperante quam nequissime capiunt; nec latuerunt Dei martyrem sui laboris certamina, qui praedestinatus, immo praemonitus a Domino [ad] praemia coronae fuerat capienda. (17). Hie cum praestolatum cerneret diem, ab infidorum subito manibus e gremio raptim ecclesiae tollitur, et quasi reos indemnis occisurus ad supplicium ducitur. Eratque ingentis populi fletus intolerabilis tanti pastoris abrogata caruisse remedia, his uocibus clamitantis: 'Cur ouilem tuum pie deseris pater?
25
Cur gregem perituram relinquis? Ne, quaesumus, luporum nos in faucibus mittas; ne oues tuae hactenus nectareis floribus suabitate refectae mordacibus tribulis uepribusque falcatis laniemur, minus procurante pontifice! Certum quidem est, et uox cum diuinis literis consona, quod sit absentia pastoris dispersio ouium, cuius fit earum praesentia amplissimum beneficium. Nulla ratione patimur, te nobis auelli, quibus pariter si negatur cupitam carpere uitam, subire tecum mortem liceat gloriosam'.
His denique uerbis placida sic uerba beatus intulit martyr: 'Miranda quidem intentio, sed non laudanda deuotio: si tartareae nos portae obsiderent Auerni, si claustra niterentur inferni obserare funerei, si crepitans inuadere horrenda conaretur flamma baratri, spiritalibus armis inimicum acrius conuenerat oppugnare; nunc quoniam in castris militare inuitatur aethereis, cum radiantibus turmis angelicis, cum apostolis et apostolicis uiris, cum fulgentibus martyrumque cateruis nostra uestra redditur uniuersitas: remeare sinite, flagito, pastorem uestrum, ad pastorem omnium peruenire pastorum, quo facilius, praecedente pontifice, grex inlibatus ad locum ualeat peruenire paratum'.
(18). Sic ait, et ecce! subito rabientium stipata caterua furens aduenit, homines funesti et uultu teterrimo, quorum erat frons torba, truces oculi, aspectus odibilis, motus horrendus; erantque mente sinistri, moribus praui, lingua mendaces, uerbis obsceni, foris turgidi, interius uacui, utrobique deformes, de bonis indigui, de pessimis opulenti, delictis obnoxei, inimici Dei, amici sane diabuli perpetui, ad mortem nimis ultronei. Horum execranda pernicies furore ministrante arma nequissimo rapuit, atque super martyrem Christi imbrem lapidum cor saxeum fudit: quae cum maxillam praeterirent dira furentium iacula et in partem aliam cursum flecterent, silicum natura durissima ipseque fragor lapidationis Dei famulo famulatum exhiberet, et quamlibet non uiuentia, Deo tamen diuinis legibus uiuentia cederent, humanum pectus mansit solummodo induratum, quod pronum in miseratione fore potuit atque uicinum.
Qui cum animam exhalaret, idem arrepto uiri beata fusto colla confregit. Sic carneam materiem anima deserens seseque a uinclis corporalibus exuens, Uictrix in astrigeris comitem commiscuit auris. (19). Uitam obitumque simul impolitus, ut potuit, sermo Christi militis enarrauit, qui quamlibet squalore nimio peritis imperitus displiceat, omissa pompa uerborum, humiliter sentientes credentesque nouilitat. Ergo sicut uitam, uirtutes et eius granditer gloriosum finem descripsimus, restat, ut exitia perditorum obitumque narremus.
Cum Theudericus deserens Deum, immo derelictus a Deo, percepto nuntio, Christi de famulo exultaret, desinterico morbo correptus, uitam foedissimam perdidit et amicam sibi mortem perpetuam acquisiuit. (20). Amissit perdita Brunigildis peritura solatia atque formidans torquebatur intrinsecus indice conscientia, quatenus quam culpae qualitas extulit in scelere perpetrato, uindicta consequens posceret acrius in tormentis excruciando. Ista secum atra mente dum uolueret, bellum contra finitimam gentem indixit.
30
At ubi tempus certamini patuit et [e] diuerso stipata caterba conflixit, diuinus siquidem terror partem pessimae mulieris inuasit. Unde factum est, ut morbidum caput membra torpentia ad fugae praesidium sequeretur: sic passim ante faciem hostium euagans primum, ab hostibus hostis regulae christianae et totius criminis artifex capta est. (21). De cuius interitu qua uulgata opinione comperimus dicere non pigebit. Est animal tortuosum, immanem anguis obtinens corpus, habens et naturaliter quosdam anfractus: summitas licet dorsi turgentior atque collectior celsiorem artubus reliquis obtinet locum, oneri satis abundeque aptissimum et in uehendis animalibus ceteris rebus praestantior.
In huius centri fastigium uestibus detecta antefata sustollitur coramque uultibus hostium ignominiose deducitur; aliquamdiu foedissimum expectantibus miraculum tribnit. Dehinc [caudis] sonipedum indomitorum arctatur atque per inuia fragosaque loca raptatur: sic equis feruentibus corpus iam senio maceratum frustatim decerpitur, ac diuaricata passim sine nomine membra cruentaque laxantur. Taliter terrena materiae anima resoluta perpetuisque poenis nec immerito relegata, tenetur piceis arsura bullientibus undis.
(22). Maior haec prosecutio occurrentibus latiorque causis euasit; sed ne fastidiosis de sua prolixitate displiceat, modica nectentes amodo de nomine terminum finemque ponamus, communiterue cunctos efflagitantes , ne pigerrime uelint accipere, qua dominus noster Iesus Christus non piguit per suum martyrem condonare. Ad cuius uenerantissimum corpus tanta Christus confert copia sanitatum: quacumque fuerit quispiam egritudine conuexatus uel deuilitate corporis deturpatus, statim diuinum nomen illic toto corde poposcerit, omnes a se morbos discutiens totamque maculam pellens, sanus hilarisque ad concupitam per Dei gratiam peruenit sanitatem, unum in Trinitate Dominum semperque manentem, qui mihi uitam indignissimo prosequenti conferat sempiternam et audientibus uobis gratiam tribuat copiosam.
EXPLICIT.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.