Library › Latin: Oratory & Rhetoric › Rhetorimachia
The Rhetorimachia (‘battle of rhetoric’) of Anselm of Besate, called the Peripatetic, a showpiece of invective written in the mid-eleventh century in the form of a rhetorical attack on his cousin Rotiland. It is preceded by letters of Anselm to the emperor Henry III and to the philosopher Drogo. This edition by Karl Manitius also includes, at the beginning, the letter of Gunzo of Novara to the monks of Reichenau, a tenth-century defence of the author’s learning against a monk who mocked his grammar, which opens with reflections on how faults differ in clerics and laymen.
Anselm’s work is a rare witness to the study of Ciceronian rhetoric in the schools of northern Italy before the twelfth century, and to the self-conscious display of learning by the lay and clerical intellectuals of the imperial court. Both his text and Gunzo’s letter quote classical authors such as Juvenal freely. The Rhetorimachia was printed in the Monumenta Germaniae Historica’s series of medieval intellectual history.
About this edition. The Latin text comes from the digital Monumenta Germaniae Historica of the MGH and the Bavarian State Library, Munich (edition: Manitius, Karl, Böhlau, Weimar 1958), through Corpus Corporum (University of Zurich). The MGH and the Bavarian State Library claim no rights in the text itself; their annotations are licensed CC BY 4.0. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Oratory & Rhetoric
Rhetorimachia
Anselm of Besate · Epistola Gunzonis · every word parsed
I
Sacre congregationi in Augia constitute Gunzo pure deuotionis obsequium. Humane peruersitatis iniuriam cuilibet illatam non popular! iudicio committendam puto, uerum illorum quorum interest, quatenus non modo ponderatio queratur culpe, sed etiam comparatio regule. Non enim una eademque res, bona licet, eque omnibus conceditur; siquidem nuptie laicis concesse sacris ordinibus denegantur. In uitiis quoque nature quedam aliquibus conceduntur, aliquibus minime. Nam gestantibus gladios permittitur, ut hostes rei publice sine culpa prosternant, non enim, ut ait apostolus, sine causa gladios portant.
I·2
Ab hoc tamen permissu clericatus ordo longe uidetur distare. Quapropter quedam licent laico que non licent clerico, presertim monacho, cuius regula quanto est strictior, tanto est transgressio dampnabilior. Hinc de sacris ordinibus legitur: quanto gradus altior, tanto casus grauior. Cui sententie disticon quoque concinit Iuuenalis: Omne animi uitium tanto conspectius in se Crimen habet, quanto maior qui peccat habetur. Uerum ne mora prefatiuncule intellegentia uestra suspendatur, secundum artis precepta beniuolos, attentos docilesque uos expeto in querela iniurie a quodam cucullato in sancti Galli coenobio mihi illate. 'Cucullatum' dico, quia absolute hominem uulpecule fraudibus corruptum non rite fateri possum, de qualibus Persius: Astutam uapido seruas sub pectore uulpem.
I·3
Monachum quis dixerit, in quo nihil dignum hoc nomine reperitur? Non enim cuculla iustificat, quem fraternum odium maculat. O diram sortem, qua humana natura, relicta rationabilitatis dignitate, ad ferinam se conformat uitam, sicut scriptum est: homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est iumentis insipientibus et similis factus est illis. Inde est quod in euangelio Herodem dominus uulpem appellat: ite, inquiens, dicite uulpi illi; et psalmista: partes, inquit, uulpium erunt; canes, porcos, ut: nolite sanctum dare canibus, neque mittatis margaritas uestras ante porcos; tauros, uitulos, ut: circumdederunt me uituli multi, tauri pingues obsederunt me.
I·4
Nequam homines in diuinis uoluminibus appellatos inuenimus eatenus, ut non solum nominibus animalium, uerum etiam rebus insensibilibus comparentur. Scriptum quippe est: ecce gentes quasi stilla situle et quasi momentum statere reputate sunt; item: omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nihilum et inane reputate sunt ei. Ex quo liquido colligitur eos inter gentes computari, qui sine operibus Christiano nomine se insigniri gloriantur.
I·5
Ergo ultroneitate arbitrii sibi concessa abutentes aut irrationabilibus animalibus comparantur aut in nihilum rediguntur, quorum exitus unus est. Ne putetis me doctrinabiliter uelle loqui, excitare tamen mentes uestras uolo, quo et cucullati lasciuiam et me non qualem putauit cognoscatis. Narrationis itaque ordo ab hoc loco creditur ordinandus.
II
Quod fateor uestras forsan peruenit ad aures: uenerabilis rex Otto sepe apud Italie principes quibusdam moliminibus egit, quatenus ad hec regna euocarer. Sed enim quia non alicui ita subiciebar neque tam humilis fortune habebar, ut cogi possem, uersis ad me precum indiciis promissionem ceu pignus ueniendi accepit. Eoque factum est, ut eo ab Italia redeunte una uenerim, negotio, ut uera fatear, ultra proprias uires suscepto.
II·2
Quo non caritate impellimur? Quo non fraterna dilectione prouocamur? Cordium scrutator deus scit non eo me uenisse, ut alicui nocerem, uerum quo multis prodessem. Neque processi ueluti Brittannus spiculis hirsutus reprehensionis , sed munere caritatis. Sciunt me uera fari qui munia literarum non mihi penitus abesse didicerunt; munia literarum dico non insidiari fraude, sed ex dilectione uelle prodesse. Per abrupta igitur montium ac precipitia uallium peruentum est tandem ad sancti Galli monasterium.
II·3
Porro adeo fatigatus eram, ut carerem pene officio manuum montano frigore perustarum, quatenus neque imponi neque deponi equo possem, nisi alienis manibus deportarer. Aduenienti tamen mihi spes erat secure quietis in loco monachice habitationis. Uidebam frequentes capitum inclinationes, per interscapularia compositos iacere cucullos, incessus lenes, raros sermones. Nihil mali suspicabar, nisi quia Iuuenalis sententia latenter mordebar, qua falsos philosophos culpat his uerbis: Rarus sermo illis, sed magna libido tacendi.
II·4
Quis hoc de monacho dictum crederet? Unde gentili homini cognitio cucullate peruersitatis? Ignorans interea letabar atque exspectabam, si forte inter raros susurros philosophici studii scintilla micaret. Nihil inde, sed fraudis molimina parabantur. Aderat siquidem pusio interque principes morabatur, quem frequenter aspiciebat magister qualisqualis in hirquos oculis reflexis atque inter aspectus ringebat, quod delicias suas potentibus adherere cerneret, ut reor, interesse non putans quicquam castitatem turturis et obscenitatem perdicis.
II·5
Hic cum egrederetur et ingrederetur, committebat discipulo quas parabat fraudes.
III
Nox erat et somnus curas marcore premebat, Iusque sibi in saturo poscebat uentre Lyeus, cum fortuna fuit, ut in sermonibus friuolis unius casus mutatione offenderim ponendo uidelicet accusatiuum pro ablatiuo. Tunc denique palam factum est, quid per totum diem magister improbabilis eruditionis docuerit discipulum illaudabilis obsecutionis. Adfuit tamen quem supra pusionem dixi, culpans tam graue facinus mutationis unius casus, asserens me senem scolaribus dignum flagellis, et hoc lasciuulis uersibus, quasi in hoc sapiens mihi cucullatio uideretur.
III·2
Uerumtamen quis ignorat uersus lasciuientis monachi? Otio uacans os aperit et poema emittit, ignorans oeconomiam carminis, purpureum pannum qui bene splendeat unum et alterum inserere, mores, etates personarumque obseruare dignitates in poesi nescit. Porrigit tantum labra et eiectat poema; quod Persius non mentem intrare dicit, sed lumbum: cum carmina lumbum Intrant, et tremulo scalpuntur ubi intima uersu. Item ex persona eorum qui molli pronuntiatione gaudent inquit: Quidnam igitur tenerum et laxa ceruice legendum?
III·3
Torua Mimalloneis implerunt cornua bombis, Et raptum uitulo caput ablatura superbo Bassaris. Horatius de Lucilio inquit: Nam fuit hoc uitiosus: in hora sepe ducentos, Ut magnum, uersus dictabat stans pede in uno. Fateor me iuuenem hoc uitio tactum. Pudet; non tamen ceu quidam monachus ouina sine moribus pelle tegebar. Ne putetis me hec proloqui, ut poematis studium in contemptum ducere uelim.
III·4
Ecclesiasticos etiam uiros poemate usos inuenio, sed miror, si nostro tempore queat ueri poematis scriptor inueniri. Siquidem Cinna librum suum Smyrnam decem annis elimauit; Horatius in nonum annum carmina sine publica ostensione producenda precepit Hinc Iuuenalis de scriptore poematis ait: Magne mentis opus, nec de lodice paranda. Persius quoque: Non ego Laudari metuam, si forte quid aptius exit, Quando hec rara auis est.
III·5
Statius quoque librum suum alloquens inquit: O mihi bis senos Thebai uigilata per annos, Uiue, precor, nec tu diuinam Eneida tempta. Eandem tamen Eneidem, quam Statius diuinam appellat, in extremo uite positus poeta inemendatam Uulcano committere uoluit. Non parum uidebatur illis, ut reor, operam dare carminibus. Nunc uero quis ructat et optima iactat poemata, que tamen scurra uicatim producat; secundum Persium: Nec pluteum cedit nec demorsos sapit ungues.
III·6
Uult medio terram finique reponere merdam, Quam lasciua sibi modicum iunctura fatiscat.
IV
Perpendite, queso, tandem, quid prudens uir ille de quo sermo est in reprehensione unius casus profecerit aut quid magni de se ostenderit. Porro silempsis per casuum mutationes non solum apud uersidicos, uerum apud sine metris scribentes frequenter inuenitur. Uirgilius accusatiuum pro genitiuo aut ablatiuo miranter posuit: Sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis Occupat os faciemque aduersam, pro eo quod est: ' Latagum ore' aut 'Latagi os'.
IV·2
Que figura apud Latinos rarissima, apud Homerum frequens inuenitur, ut est illud: krysen Achille ton poda, id est 'percussit Achillem pedem'. Dicenda igitur quedam sunt de mutatione casuum, ne ignoscere sibi stultus monachus uideatur. Apud Terentium genitiuus pro nominatiuo inuenitur, ut hoc uilli edormiscam pro 'hoc uillum'; apud Uirgilium, ut quodcumquehoc regni pro 'regnum'; datiuus pro genitiuo, ut immitis Achilli pro 'Achillis', pro accusatiuo, ut it clamor celo pro 'in celum'; pro ablatiuo apud Iuuenalem: Penelope leuius, melius torquetis Arachne.
IV·3
Persius uocatiuum pro nominatiuo posuit: Censoremue tuum uel quod trabeate salutas pro 'trabeatus'. Utrum nominatiuus pro uocatiuo inueniatur, superfluum puto inquisitu, cum diuina uolumina plena exemplis inueniantur. Uirgilius tamen inquit: Corniger Hesperidum fluuius regnator aquarum pro 'fluuie'. Si quis autem hec pleniter scire desiderat, libros Prisciani de constructione legat. Animaduertite, rogo, insaniam miseri homuncionis, qui in tam uili re integrum pene expenderit diem.
IV·4
Num saltem unam questiunculam quam proponeret habuit? Audiat item accusatiuum pro datiuo in psalmis: quasi proximum et quasi fratrem nostrum sic complacebam pro 'proximo et fratri (uult fortasse 'complangebam'; esto); in prosa apud Salustium ablatiuum pro genitiuo: dubitauit acie pars pro 'aciei'; item ad bellum Persi Macedonicum pro 'Persis'. In euangelio quoque accusatiuum pro nominatiuo secundum artigraphos inuenimus: Iesum quem queritis non est hic pro 'Iesus; et sermonem quem audistis non est meus pro 'sermo'; et in psalmis: lapidem quem reprobauerunt edificantes hic factus est in caput anguli pro 'lapis'; in misse quoque ingressu: Dicit dominus: sermones meos quos dedi in os tuum non deficient pro 'sermones mei.
IV·5
Hec et mille talia scriptores artium uitio dant, ut Donatus: urbem quam statuo uestra est. Sed quis tam excerebratus est, ut putet uerba sacri eloquii stringi regulis Donati aut Prisciani? Legitur in diuina hystoria: Moysi huic, qui nos eduxit de terra Egipti, nescimus quid acciderit ei; quis modo sic loquitur: 'nescimus quid acciderit Moysi huic ei'? Et in psalmis: misit Moysen seruum suum, Aaron quem elegit ipsum; si licet quidam ex superfluo sibi uelint.
IV·6
Uirgilius hanc constructionem posuit, ubi ait: Olli subridens hominum sator atque deorum Oscula libauit nate. Sed quia Seruio uisa est aspera, 'olli' aduerbium temporis esse uoluit, id est 'tunc'. Nullus, inquit, dicit: oscula libauit illi nate; pronomen enim non cum nomine, sed loco nominis debet poni. Cum igitur ita sese diuinarum habeat series scripturarum, quis tam perditus est, ut tales elocutiones aut reprehendere audeat aut mutare?
IV·7
Falso putauit sancti Galli monachus me remotum a scientia grammatice artis, licet aliquando retarder usu nostre uulgaris lingue, que Latinitati uicina est. Excedimus quoque aliquando aut neglegentia aut humana imperfectione, de qua Priscianus: nihil, inquit, in humanis inuentionibus ex omni parte perfectum inueniri credo. Neglegentia peccamus, sicut de Homero Horatius ait: quandoque bonus dormitat Homerus, id est 'neglegenter scribit'. Qua Uirgilium etiam notare possumus, ubi ait: stratus humi bos; pessimus uersus est habens in fine monosyllabum nomen, nisi forte fuerit minorum animalium, ut in Horatio: Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus.
V
Preterea Seruius maiores nostros uitia dicit non in dicto esse uoluisse sed in significatione, ut est illud in Salustio: quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est. Legitur in arte, quod 'tam', 'magis', 'maxime', 'minus', 'minime' positiuo tantum iunguntur. Ergo sensui et significationi hec Salustii sententia conuenit, et non dicto. Cui rei Aristoteles in libro periermenias congruit his uerbis: sunt ergo ea que sunt in uoce earum, que sunt in anima passionum note.
V·2
Omnis nota alicuius rei nota est. Prius itaque res est quam nota; res ergo potius ponderanda est quam nota. Solent preterea diuerse res una eademque nota signari, ut puta 'leo' Christum significat et diabolum. Quis demens dixerit eo loci, ubi legitur: uicit leo de tribu Iuda, diabolum monstrari, aut Christum, ubi legitur: libera me de ore leonis? Patet profecto, quia non uerba tantum examinanda sunt quantum eorum significatio.
V·3
Quod in Moyse quoque comprobatur, qui omni sapientia Egiptiorum imbutus, quos liberalium repertores artium fuisse constat, domino se ad Pharaonem mittenti dixisse legitur: obsecro, domine, non sum eloquens ab heri et nudius tertius et ex quo cepisti loqui ad seruum tuum, impeditioris et tardioris lingue sum. Fatebatur utique se in sermone tardum, quem in philosophia nullus rite ualet dicere imperitum teste protomartyre Stephano, qui in actibus apostolorum de eo ita loquitur: erat inquiens Moyses eruditus omni sapientia Egiptiorum.
V·4
Quapropter si de uerborum significationumque ui plura audire cupitis, etiam ea que secuntur equo animo considerare debetis. Boetius, uir eruditissimus, in libro periermenias secunde editionis audite quid dicat: aminiculari quis debet obscuris sensibus, patientia atque consensu, quod ad sententiam dicentis spectet, etsi sermonum ratio se ita non habeat. Sufficiunt hec ad confutandum stultitiam fratris, an plura requiritis? Ni fallor, uera quoque me dicere probant uerba ex corruptis composita uel in compendium ducta, in quibus breui prolatu multa monstrantur; uti in nomine 'uerna', quod aiunt ex tribus corruptis compositum, que sunt: 'bonus', 'hereditarius', 'natus'.
V·5
Ex prima itaque parte nihil habetur nisi litera alterius loco posita, u uidelicet pro b; ideoque quidam propriam literam seruantes 'bernam' dicunt. Eodem etiam modo unum uerbum, quamuis incompositum, plura in se retinet, quale est illud Lucani: Omnia maiorum uertamus busta licebit. Dicunt in hoc uerbo tres debere intellegi partes orationis: coniunctionem, nomen et substantiuum uerbum, ut sit 'licebit': 'si licentia erit', quatenus 'si' affirmatiua sit coniunctio, non dubitatiua.
V·6
Preterea si in dicto tantum et non in significatione oratio constat, nihil in figmento fabularum nisi nudum accipitur mendacium; superflua putabuntur omnia, que ex his ad ueritatis intellegentiam a prudentibus traduntur. Mitologiarum liber ille Fulgentii nihili habebitur; diuinarum scripturarum mistici intellectus ceu superuacui contempnentur. Quid ergo erit inter ludeum et Christianum sublata allegoria? Subauditiones insuper tam in diuina quam in humana scriptura superflue habebuntur.
V·7
Delirus uidebitur Terentius dicendo: Egone illam? que illum? que me non? imperfectus etiam poeta, ubi ait: Iam celum terramque meo sine numine, uenti, Miscere et tantas audetis tollere moles? Quos ego. In euangelio etiam mutila uidebitur sententia, ubi legitur: quia si cognouisses et tu. Patenter igitur monstratur prudentiam non tantum in uerbis quantum in significatione constare, teste apostolo qui de se loquitur: etsi imperitus sermone, sed non imperitus scientia.
V·8
Notissimus quoque orator eloquentiam sine sapientia obesse fatetur, sapientiam uero sine eloquentia prodesse, nunquam nocere. Possem multa ex diuinis humanisque libris exempla subicere, sed nolo epistole tenorem exemplorum copiis onerare.
VI
Uerumtamen quia uniuscuiusque rei exitus propriam habet causam – nihil enim, ut in libro Iob legitur, in terra sine causa fit –, uolo animaduertatis, quam putem in sancti Galli monacho causam inique reprehensionis. Estimo illum ingressum aliquando hortum uiri prudentis, in quo degustauit rafanum canino stercori innatum, que est causa putridi ructaminis, id est maliuole reprehensionis. Adhibete quapropter uiridariis uestris claustra, seras, custodes, ne olera uestra bene olentia turpi ructamine uitientur Corrumpunt, inquit apostolus, mores bonos colloquia mala.
VI·2
Non tamen mirum uideri debet, si non metuit quis minoribus obligari, qui maioribus uitiis obnoxius habetur. Nonne hic de quo loquorunus est ex illis, qui proprium nuper abbatempepulerunt subrogatumque pro eo in exitium merserunt? Hoc ideo dicitur, quia, nisi is qui successit hortatibus peruersorum miserrime cessisset, adhuc fortasse uiueret. Notum est, quod cum bonis operibus uita aliquando protenditur et cum malis breuiatur, sicut per quendam sapientem dicitur: noli esse iustus multum, ne moriaris in tempore non tuo.
VI·3
In Iob quoque de iniquo uiro legitur: antequam dies eius impleantur, peribit. Et psalmista: uiri, inquit, sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos. In diuina etiam lege frequenter inuenitur: si quis hoc aut illud fecerit, moriatur; ergo non faciendo uiuat. Quapropter mortiferum consilium dantem ex studio et accipientem uno modo obligatos tenet. Haud igitur miremini, si fratrem uerberat qui patrem necat.
VI·4
Letor, quia nihil tale de uobis audio. Ab impiis, ut dictum est, egreditur impietas. Siquidem iugiter armata est Pallas, id est sapientia, ubique munita. Si tamen diligenter aduertitis, hospes noster necessitate peccauit. Quid hospitibus offerre posset, in secessibus cuculli sui per totum diem quesiuit, in quibus nihil aliud quam fraudes inuenit quas absconderat. Malus homo de malo thesauro profert mala.
VI·5
Quod ergo habuit erogauit. Ne miremini me 'cucullum' dicere; 'cucullam' namque religionis dico, ' cucullum' turpitudinis. Hinc Iuuenalis de scorto: Illa iubet iuuenem sumpto properare cucullo. Dignum nempe estimo ex qualitate persone ceterorum accidentium qualitates estimari. Scriptum quippe est: omnia munda mundis. Si hoc recipitur, restat e contrario, ut omnia immunda sint immundis; ideoque in diuina lege cautum erat, ut quecumque immundi tetigissent, immunda forent.
VI·6
Uerumtamen quia ab ecclesiastico, ut uidebatur, uiro iniuriam pertuleram, grauiter ferebam, quoniam si inimicus maledixisset mihi, sustinuissem utique, et si is qui oderat me super me magna locutus fuisset, abscondissem me forsitan ab eo. Indignabar quapropter uindictam querens motu humane fragilitatis. Uerumtamen sciebam illum de quo sermo est in suo conclaui cornutum, ut locus mihi nullus defensionis haberetur; nouicius siquidem eram, neque uera mihi dicenti fides adhiberetur, etiamsi contendere uellem.
VI·7
Retardabar quoque precepto sapientis quo dicitur: ne respondeas stulto iuxta stultitiam suam, ne efficiaris ei similis. Sed quia tempus est loquendi et tempus tacendi, respondeo nunc monente eodem sapiente: responde stulto iuxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse uideatur.
VII
Hec mecum sollicita intentione perquirens scrutabar, accidentiane persone fraudi conuenirent. Deprehendi tandem in eius uultu colorem uilis metalli, quo solent pretiosa uitiari. Persius: Ne qua suberato mendosum tinniat auro. Calamistratos capillos, nitidum ultra quam oportet cucullum, pelles calciamentorum adherentes pedibus, ut follere non possent: quibus indiciis beatus Hieronimus sponsum monstrari docet inquiens: sunt quidam mei ordinis clerici, quibus cura est de uestibus, si bene oleant, si ungule in digitis radient, si capilli nitida compositione complaceant, si pes laxa pelle non folleat; hos tales cum uideris, magis sponsos estima quam clericos.
VII·2
Hinc ipse generalem sententiam proferens inquit: nec affectate sordes, nec exquisite munditie conueniunt Christiano. His igitur perspectis curiose rimari cepi, utrum proprii quoque nominis nota factis consentiret. Quidni? Achar namque uocabatur, quasi ex presagio furis nomen acceperit. Notum quippe est, quod in excidio Hiericuntine urbis Achar furto auream sustulerit regulam certique ponderis siclos cum coccineo pallio. Igitur quia conueniunt nomina, perscrutari libet, quomodo duorum congruunt facta.
VII·3
Primus Achar, qui 'anathema' interpretatur, regulam auream sublegit, secundus iste Achar regulam bene uiuendi contempsit. Regula namque ad hoc adhibetur, ut rectitudo seruetur; quisquis etenim regulam bene uiuendi spernit, auream furto normam subtrahit. In sacra namque scriptura aurum plerumque ad splendorem sapientie refertur. Hinc beatus Gregorius: aurum, inquit, deo offerimus, si in conspectu illius luce sapientie resplendemus. Quod furari conuincitur quisquis acceptum a deo ingenium uertit in usum praue operationis.
VII·4
Ducentos quoque siclos idem Achar furatus dicitur, per quos gemina uirtus caritatis non immerito figuratur. Centenarius namque perfectus est numerus, non tantum quia decade solidatur, quantum quia in diuinis uoluminibus sacratus inuenitur, sicut in euangelio ubi legitur: aliud cecidit in terram bonam et ortum fecit fructum centuplum. Siclus denique ponderis species est, et omnia precepta caritate ponderantur, sicut scriptum est: in his duobus mandatis tota lex pendet et prophete.
VII·5
Qui sicli bene argentei fuisse dicuntur, argentum quippe in diuinis uoluminibus ad eloquii claritatem refertur, teste psalmista qui ait: eloquia domini, eloquia casta, argentum igne examinatum. Uerumtamen quia a reprobis caritas et animo et uerbis contempnitur, merito Achar et uerbis ut in argento, et mente ut in auro furtum fecisse narratur; in auro, sicut scriptum est: qui odit fratrem suum, homicida est; in argento, ut est illud: qui dixerit fratri suo 'fatue', reus erit gehenne ignis.
VII·6
Preterea quia sunt quidam qui non solum se fratribus impertire nolunt, sed exteriora quoque denegant, idcirco Achar cum aurea regula atque ducentis siclis argenti coccineum quoque pallium abstulisse memoratur. Coccus etenim ignei coloris est, et caritas ardere perhibetur, sicut in euangelio legitur: nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum loqueretur in uia et aperiret scripturas?
VIII
Quid igitur decernitis? Nonne uidetis, quia in omnibus, in quibus circumcisus Achar peccauit, cucullatus Achar culpabilis inuenitur? Auream regulam sublegit, quando aduersus fratrem maliuolentiam mente concepit; ducentos siclos argenti abstulit in eo, quod maliuolentiam mente conceptam uerborum indiciis patefecit; coccineum quoque pallium furtim rapuit, quando iura hospitalitatis in usum uertit praue redargutionis. Si palingenesian uel metempsicosin Pytagore stulte quis accipere uellet, animam circumcisi Achar corpori huius nullatenus inesse dubitaret.
VIII·2
Curtauit ille furto rem publicam, multo magis iste curtare uoluit, quando a cepto itinere me remouere temptauit. Sciet forsitan et ipse, quantum dampni rei publice inferre uoluit, cum, postquam ueni, quid utile egerim cognouerit. Amalech in uia mihi occurrit ceptumque iter intercludere uoluit, cuius memoriam de terris sese dominus ablaturum comminando promisit. Amalech quippe 'lambens populus' interpretatur, cui merito comparantur qui literarum superficiem lingunt et ad gustus dulcedinem non perueniunt.
VIII·3
Quos hipocritis comparandos nullus fidelis dubitat; qui dum ficte deum querunt, inuenire non merentur. Quos mundane scriptores literature seruili conditioni deputant, ut est illud Iuuenalis: Nos colaphum incutimus lambenti crustula seruo. Mirandum tamen est, cur miserrimus inuiderit bonum aliis quod profuturum sibi noluit. Pro dolor, diabolum imitatus est, qui bonum quod perdidit homini inuidit. Humana facie tales beluina mente monstrantur, de quibus in euangelio dominus loquitur: in uestimentis ouium ueniunt ad uos, intrinsecus autem sunt lupi rapaces.
VIII·4
Utinam uellet is de quo loquor in conspectu uestro controuersari, quorum prudentiam ab antiquo spectatam audio. Nota sunt mihi Achar furta, nota ficti monachi fraudulentia; quam mala incude spicula eius producantur, non ignoro; quam inualida manu iaculentur, expertus sum. Nouerit Horatium pro me minantem: in malos asperrimus Parata tollo cornua, Qualis Licambe spretus infido gener Aut acer hostis Bupalo. An si quis atro dente me petiuerit, Inultus ut flebo puer?
VIII·5
Dares Siculum attemptauit Entellum, lasciuus monachus Gunzonem Italicum. Nouerit incauto Entellus conamine lapsus. Qua ui perculerit prostratum pene Dareta.
IX
Causam querele audiuistis; quid contra studium literatorie professionis hostis nescio aut hospes egerit, oportet audiatis. Adueniens deferebam pene centum librorum uolumina, arma scilicet pacis, que uertit inuidus hospes in studium furoris. Inter que erat Martiani in UII liberalibus disciplinis succincta ueritas, quam contempnendam putant qui fabule solummodo delectationibus oblectantur; qui non integre capitur, si ueritatis qualitas ignoratur. Deportabatur quoque Platonis in Timeo uix intellecta profunditas, Aristotelis in libro periermenias aut nostris uix temptata temporibus aut non perspecta obscuritas, Ciceronis Aristotelisque non contempnenda topicorum dignitas.
IX·2
In quibus aliisque cum me interrogandum putarem, nequaquam uilium rerum motu, sed desuper immissi impetus grauitate sollicitabar. Quis putaret se reprehendendum in unius casus mutatione, cui deus plura concesserit? Non putabam Achar uiuere, neque transitum animarum secundum Pytagoram in diuersa corpora fieri; que si reciperem, animam hominis corpori ipsius monachi inuiderem. Sordibus quis foedatus porcum uiuit, fraudibus gaudens merito anima uulpecule uiuificatur.
IX·3
Ne putetis me odio loqui; absit, ut odio habeam quod humana effigies uiuentem hominem monstrat. Nam licet accidentem homini nequitiam odio habeam, diligo tamen substantiam, quamuis ipsa quoque malitia contra uotum se possidentis mihi profuerit. Nam et multorum fraudes patefecit, teste Marone qui ait: Accipe nunc Danaum insidias et crimine ab uno Disce omnes. Atque multorum ignorantiam nudauit, apertissimo autem indicio se apud indoctos nutritum monstrauit, qui in pronuntiatione unius casus animi conceptiones deprehendendas putauit.
IX·4
Sepe audiuimus uilia queque ornatis dici uerbis, econtra digna prolatu uili sermone notari, ueluti si nomen diaboli aureis literis quis scribat, dei autem atramento. Preterea quid de his hominibus dicendum est qui sine literis uiuunt? Nonne quidam acumine ingenii quibusdam literatis preferuntur? Ulixes uigore ingenii omnibus qui Ilium oppugnauerunt prelatus est, adeo ut armis Achillis solus inuentus sit dignus. Legimus quoque prudentiam Ade, qua omnibus creaturis nomina imposuerit, non tamen quod grammaticam sciuerit; nisi forte sancti Galli monachus ita uelit primum hominem creatum, ut omnium liberalium scientiam nouerit artium, quam peccando amiserit.
IX·5
Quod si ita est, omnes homines scientiam naturaliter habemus artium omnium; corruptum sed enim in primo homine arbitrium legimus, non scientiam artium interclusam. Uiderit qui potest, nos tamen in re dubia ne controuersemur. Uilium rerum quapropter controuersiam pertinaci cucullato relinquamus.
X
Quem putabam uelle stipulari a me fundamenta totius orationis: quomodo ita se habeant, ut neque uocales neque semiuocales neque mute certis spatiis limitentur, sed confundi sic uideantur, ut cuilibet stulto casu posite potius quam ratione habeantur; cur digamma post Latinas acceptum litteras non post u ueluti x, sed post e collocetur; liberales discipline secundum propriam uim an pro captu sese percipientium pernoscantur, nam dubitant quidam, utrum uti sunt percepte sint;
X·2
Donatus an Priscianus orationis partes rectius ordinauerit; quis horum diffinitiones eisdem partibus et accidentibus dignius attribuerit. Maximumsiquidem laborem expenderunt antiqui in ordinandis et determinandis rebus. Putat fortasse tumidus monachus grammaticam ceu uile quiddam cucullo suo contineri. Non tamen ita est; semel tergum eius aspexit et festinans ut faciem eius cerneret impactione pedis lapsus cecidit et uix ad sessionis eius partes peruenit, ex quo et superbit.
X·3
Hec femina aliter grammaticis, aliter Aristoteli cedit. Huic suadet per obliquos casus non posse nomina dici, illis etiam in obliquis posse nomina nuncupari. Hec figuratas elocutiones aliquando sic commemorat, ut cui generi subici debeant minime ostendat. Multa preterea seruat, in quibus stultorum temeritas errat. Habeant tamen hanc quibus contigit saltem in insomniis uidisse Mineruam, dummodo de ea que subsequitur nihil presumant.
XI
Nam reluctatur et fugit, quibusdam etiam tergi uisum negat. Quibus tamen se uidendam prebet, non una eademque facie apparet; alio etenim huic, alio illi uultu monstratur. Quod ostenditur ex eo, quod Aristoteli genus, speciem, differentiam, proprium et accidens subsistere denegauit, que Platoni subsistentia persuasit. Aristoteli an Platoni magis credendum putatis? Magna est utriusque auctoritas, quatenus uix audeat quis alterum alteri dignitate preferre.
XI·2
Hec ita aliquando ambiguitate obfuscatur, ut que res cui generi subponi debeat difficile possis inuenire. Uerbi gratia si quis ita proponat: cum omnia quecumque sunt aut substantia aut accidens habeatur, quid de differentia dicendum est, que neque substantia neque accidens dici potest? Substantia dici nequit, quia non predicatur in eo quod quid sit. Accidens idcirco uocari non potest, quia substantiam informat.
XI·3
Quod enim substantiam constituit, in substantia predicatur. Est autem hec tam subtilis prudentie, ut XUIIII modorum conclusionibus omnem pene logicen philosophiam concludi existimet. Que Aristoteli adeo obsecuta creditur, ut eius nutrix merito credatur. Scit sophistica stultos cauillatione decipere, monstrat tamen qualiter cauillatio ipsa possit euitari. Falsa ueris quando uult sic farcinat, ut uno eodemque tempore, eodem loco rite conuenire uideantur.
XI·4
Esse etiam et non esse archana quadam ratione simul concurrere fingit. Propositionum suarum quadraturam eo modo dispositam autumat, quatenus obliquorum laterum recursus aliquando sine coactione redeat, aliquando coactione operiat. Huic non satis est, ut dicatur malum esse quod est, sed quia bonum non est. Uerba secundum se nomina esse putat, nam et qui dicit, auditum constituit, et qui audit, quiescit.
XI·5
Ipsaque non nisi in instanti tempore iudicat diei posse. Ubique se uertit ad singulos ac ueluti ludens uenena mordacitatis infundit, que monstrata cuti uitam non intercludunt. – Quam bonus deus, qui inuidum cucullatum talibus priuauit, quibus in fraudes posset ualentior inueniri! Bene est. Garet enim maledicto, de quo per quendam sapientem dicitur: qui sophistice loquitur, deo odibilis est. Grator itaque huic, quod hac macula caret, licet non sponte.
XI·6
Uellet forsitan miserior esse quam sit, sed bonitate dei temperatur, neque intellegit. Sedens in conclaui monasterii cornutum se putat, secundum prouerbium Aristotelis quo ait: limax in suo conclaui cornupeta sibi uidetur, Seque putat cursu timidis contendere dammis, Unciolam tota cum uix expendere luce, Quo cena ualeat sese impertire sodalis. Ne imputetis uitio, quod sepe idem repeto, siquidem utor Iuuenalis exemplo, quod de Crispino ait: Ecce iterum Crispinus et est mihi sepe uocandus Ad partes.
XI·7
Et Cicero in Uerrinis sepe Uerrem repetit.
XII
Uerumtamen quia in liberalibus disciplinis multa inquisitu digna reperiuntur, paucis de grammatica et dialectica prelibatis rethorice potentiam breuiter in medium deducere temptabo. Eloquiis hec se promittit soluere mentes Quas uelit, ut letis conuertere tristia possit Tristibus et docte medicari famine lingue. Huius materia tribus generibus diuisa cause constitutiones informat. In hac multa inquisitu digna reperiuntur, aut quia nunc in usu non est aut quia apud auctores diuerso modo uariabilis inuenitur.
XII·2
Nam fuere quidam qui unum tantum genus huius artis esse uellent, quidam ut dixi tria. Constitutiones uero plures tres esse uoluerunt cum partibus qualitatis. Pauci autem principales quattuor esse dixerunt. Totius artis summam multi quinquepertitam esse uoluerunt, uerumtamen Cicero in duobus libris tantum de inuentione tractat. Causarum partes alii quattuor adfirmant, Cicero uero duas addidit, confirmationem et reprehensionem.In probabili quoque narratione, in qua ab aliis UII introducuntur, in quibus rei ueritas solet inueniri, Cicero numerum uariat.
XII·3
In quibus omnibus quanta necessitas inquisitionis habeatur, patenter ostenditur. Hec femina prudenti transgressione a genere in genus, a constitutione in constitutionem transitum facit. Nam Uirgilio, cum de Turno loqueretur, a qualitate in finem transmeabilem motum permisit. Hec in principio alterius uultus, alterius in medio, in extremo alterius se monstrare contendit. In progressu tamen et in fine mutabilitates suas astutius prodit.
XII·4
Que loquens numquam sine strepitu graditur, nisi forte aliquando tacens loqui uideatur. Alumnam hanc Ciceronis nullus dubitauerit. Nam presidio illius uallatus coniuratores in rem publicam deprehendit. An aliud subuenit ei nisi hec, quando Catilinam de senatu eiecit grauitate sermonum et sententiarum, quibus Roma patrem patrie Ciceronem libera dixit? Hec uno ductu diuersos pingit colores reditque ad proprium cubile quinquepertitis semitis, quatenus flexus uiarum suarum breui reductione colligat circaque epilogum presumptionem requirat.
XIII
Excipit hanc quam sapientissimi regis sororem ferunt subtilitate uultus ac sapientie dignitate. Dicunt Hebrei Salomonem minutis formatum corporis liniamentis, quod ex uerbis quoque filii eius colligitur quibus ait: minimus digitus meus grossior est dorso patris mei. Ex quo potest aliud colligi; in eo uidelicet, quod in tenui corpore Salomonis larga sapientia fuit, datur intellegi, quod in pingui uix queat subtilitas sapientie inueniri.
XIII·2
Hinc Persius: Nugaris, cum tibi, calue, Pinguis aqualiculus propenso sexquipede exstet. Statius quoque uirtutem corporis enumerans de Tideo inquit: Maior in exiguo regnabat corpore uirtus. Hec quasi per digressionem dicta sint; ad proposita recurram. Hanc ideo uiraginem corpore tenuem memoraui, quia abstracta a rebus corporeis in natura sui nulla corporalitate crassatur. Uendicatque sibi quapropter collegium diuinitatis, non tamen ut accidens in deo haberi uelit, sed substantia.
XIII·3
Unum namque in trinitate personarum patris et filii et spiritus sancti substantia est; hinc dominus in euangelio ait: ego et pater unum sumus. Ergo trinitas in unitate et unitas in trinitate substantia est. In creaturis quoque secundum philosophos potest numerus quoquo modo substantia uideri, nisi forte quis neget unum numerum esse. Aiunt prudentes 'unum' et 'est' idem esse, ut tamdiu sit aliquid, quamdiu unum est, et cum desierit unum esse, iam non sit. 'Est' substantiam monstrat atque idcirco a sapientibus substantiuum uerbum uocatur.
XIII·4
Ergo et 'unum', quod idem habet quod 'est', substantie non irrationabiliter deputari potest, quamuis numerus omnis generi quantitatis adsignetur. Hec de qua loquor ita se in minoribus conformat, quatenus in maioribus mas uelit haberi, ut iure quis eam Cenea aut Tyresiam credat, id est utriusque sexus capacem. Preterea componit aliquando mirabile prestigium, quando sine indicio uerborum aliquibus animi secreta pandit.
XIII·5
Ex quo etiam stultus arguitur, qui in breui sermone prudentiam sane mentis se deprehendere posse arbitratur. Ecce iterum Crispinus et est mihi sepe uocandus Ad partes. Hec uirago cuncta intra se eatenus contineri putat, ut recedens nihil post se relinquat. Quapropter cum tante dignitatis sit, grauatur presumptione quorundam, quod de se plus quam oportet presumant. Nam difficile est infinitum finito limitari; quod qui conatur, haud iniuria insanus creditur.
XIII·6
Siquidem multa huic insunt, quibus uariabilis eius potentia difficulter deprehenditur. Aliquando proprie magnitudinis figuram sic supergreditur, ut giganti quantitate similis estimetur. Aliquando ita infra se decidit, ut pigmee uirgini non immerito assimilari possit. Tanto moderamine quandoque, licet raro, sese cohercet, quo nihil maius, nihil minus in ea possit inueniri. Porro si quando pertusa ad compita uenit, dominam se haberi poposcit; ruris magistram, moderatricem siderum atque dispensatricem sonorum suo putat magisterio parere Nam si Platonis Timeo creditur, mirabili huius compositione mundi anima conformatur; de qua Uirgilius: Principio celum ac terras camposque liquentes Lucentemque globum Lune, Titaniaque astra, Spiritus intus alit, totosque infusa per artus Mens agitat molem et magno se corpore miscet.
XIII·7
In hac quoque ut in aliis multa egent inquisitione, que stulti quasi inutilia et non necessaria contempnunt. Debuit tamen saltem ordo inquiri, cur a Boetio in primo loco quadruuii liberalium disciplinarum hec posita sit, a Martiano autem secundo. Ideo forsitan nullus requirit, quia aut casu hoc factum putat, aut Martianum in artibus nil boni contulisse existimat. Meo tamen iudicio utriusque diuisionis estimator aut insanus aut illiteratus habetur.
XIV
Sequitur hanc quam premisi agrestis femina adeo mascule et infatigabilis uirtutis, ut celo non ignota putetur. Que in medio mundanarum rerum eo modo sibi statuit domicilium, ut media extremaque possideat. Cui merito carmen illud Uirgilii conueniat: Ingrediturque solo et caput inter nubila condit, quo et metiatur solum et certis lineis dispertiatur polum. Que sine corpulentia corpus sibi adsumit, longitutinem sine latitudine sibi inesse struit, quod neque in aranee filo reperitur.
XIV·2
Iunctis longitudini et latitudini archana quadam potentia altitudinem subtrahit, quod corporibus incongruum uidetur; sed sibi theoremata hec digne deberi fatetur. Linearum compositiones ita compaginat, ut aliquando rectis sibi angulis conueniant, aliquando obtusis, mixtis aliquando. Sicque fit, ut non equa sibi semper mensura consocientur, sed dispari quantitate. Quondam etiam stantibus superpendiculares copulantur, et hoc non simpliciter. Possunt tamen inueniri, que nulla societate aliis copulari queant, quas non immerito alogas dicunt, que in qualitate, quantitate , sectione positioneque consistunt.
XIV·3
Hec planetarum circulos, zonarum gyros, zodiaci atque lactei connexionem circuli propriis lineis complectitur; et quecumque linearum ductibus absoluuntur, suo iuri attribuit. Patenter itaque monstratur, quia sine huius lineamentis nulla corporalis dimensio possit ostendi, quandoquidem qualiter corpus limitetur, incorporaliter ingenii sui potentia patefacere conetur. Non iniuria quis hanc apostolorum dixerit comitem, quorum in omnem terram exiuit sonus et in fines orbis terre uerba.
XV
Procedit dehinc que Astrea uocatur, tanti acuminis femina, ut numquam interpolatione noctis fuscetur, numquam caliginem sentiat, numquam nubium contractu furuescat. Que cum sanctas animas ad celum euehit corporibus solutas, monet uti dispiciant, quam densis tenebris tegerentur, donec corporibus inheserunt. Helie non immerito quis eam contubernialem dixerit, cui currum ex innocuo perspicuoque etheris elemento parauit. Igneo siquidem curru sublatus dicitur; porro ‹non› est ignis exurens, est solummodo splendens.
XV·2
Hec quanto elatior terris est, tanto mortalibus minus cognita. Que in Sole domicilium possidens, quosdam planetarum miro coactu impellit, nunc eos pre se agens, modo retrogradari compellens, modo stationi conectens Ipsumque domicilii sui circulum a Luna secundum Platoni suasit, tertium Mercurii, Ueneris quartum; Ciceroni uero et aliis longe aliter ordinis distantiam persuadendam putauit, ut secundus a Luna Mercurii, tertius Ueneris, quartus Solis, quintus Martis, sextus Iouis, septimus Saturni circulus haberetur.
XV·3
Quid igitur? Reprehendemus Platonem? Minime. Ciceronem ergo et alios? Absit. Hec tanta rapiditate celestem speram mouet, quo et planetarum cursus cum ea rotet et mirabili quadam ratione nature eorum occursu celeritatem eius retardet. Mensem Lunaris accensionis aliter constare, aliter peragrationis zodiaci fatetur, eo modo quo XII menses Lunaris accensionis XIII sint zodiactee peragrationis. Per hanc inuenitur, quomodo a Capricorno in Cancrum ascendendo pauciores dies explicet Sol quam a Cancro in Capricornum descendendo Oritur quoque magna inter philosophos de celestibus corporibus questio, utrum animata sint an inanimata.
XV·4
Et Plato quidem non solum animata sed et rationabilia et immortalia putat, Aristoteles inanimata et immortalia. Ex quo secundum opinionem Platonis contrarium quiddam conficitur definitioni Porphirii, qui differentias substantiales et diuisiuas affirmat generum et constitutiuas specierum; sed 'irrationalis' et 'immortalis' differentie secundum Platonem nullam speciem conformant. Licet Aristotelis opinio a Porphirii definitione non dissentiat, Salomon tamen Platoni uidetur fauisse, ubi ait: oritur sol et occidit et ad locum suum reuertitur, girat per meridiem et flectitur ad aquilonem; lustrans uniuersa per circuitum uadit spiritus et in circulos suos reuertitur.
XV·5
Que sententia ita solui potest, quod ideo sol spiritus dicatur, quia calore eius omnia nascentia uiuificantur et crescunt. Inde est quod quidam gentilium naturam hoc modo definiendam putarunt: natura est ignis artifex quadam uia uadens in res sensibiles procreandas. Sed quia hoc non adeo probabile est, sententia apostoli, cui in uno modo ecclesiastici doctores conueniunt, consideranda est, qua dicitur: scimus, quod omnis creatura ingemiscit et parturit usque adhuc, et paulo post: quia et ipsa creatura liberabitur a seruitute corruptionis in libertatem glorie filiorum dei. – Nonne rectius in talibus deceret monachum occupari, que ad eruditionem pertinent Christiane religionis, quam inseruire fraudibus?
XV·6
Uile putat in liberalibus studiis immorari; planetarum absidas, positionem, discursus per zodiacum, circulorum inter sese replicationes inquisitum ire nihili pendit. Saltem ea que in diuinis libris ex ipsis artibus inueniuntur considerare deberet, ut est illud in diuina historia: quando Iosue soli et lune stationem indixit, utrum reliqui quinque planete et extima mundi orbita stationi seruierint an proprios cursus seruarint. Quod si ita est, diaphoniam passa est celestis illa armonie suauitas mutilatis duobus neruis, eo presertim quo primum tetracordum terminatur et secundum auspicium sumit.
XV·7
Si autem ultima sphera simul cum planetis substitit, supere dulcedo musice conticuit. Forsitan inde est quod in Iob legitur: concentum celi quiescere quis facit? In qua questione tot emergunt, ut Lerneus anguis Herculeis iterum uiribus compensari uideatur.
XVI
Uerumtamen quia musice mentionem intuli, de inquisitu eius pauca narrabo. Que tanta dignitate uiget, ut deo adsistere iure credatur. Cuius rei exempla ita se frequenter offerunt, ut modo dictu superuacua putentur. Hec cum tanta maiestate polleat, ut diuino conspectui famuletur, in celestibus corporibus ita sibi monarchiam uendicat, quo in his iugiter concentum struat et Pythagorici dignitatem silentii non amittat; eoque fit, ut et personet et taciturnitatis modum seruet.
XVI·2
Sicque in circulorum uarietatibus sese moderatur, quatenus contra legem humane modulationis iuxta quorundam opinionem laxioribus giris acutos, breuibus grauiores impertiatur sonos. Nascitur quoque perplexa questio in eo, quod U planete aliquando solari radio impelluntur, aliquando retrogradationem patiuntur, quandoque stationi deputantur. Statio motu caret, sonus autem sine motu esse non potest: stantibus ergo aliquibus planetis non integratur iugis armonie concentus. Quapropter inquirendum est, quantum humane scientie conceditur, quomodo celestes planetarum motus et impositam sibi legem continue seruent sonoritatis, et iniunctam sibi quandoque necessitatem nequaquam pretereant stationis.
XVI·3
Inter que de mundi etiam sphera inquiritur, utrum sonitu impellatur an silentio agitetur. Dicunt omne quod in motu est locum mutare, omne autem corporale mutatione loci sonitum efficere. Celestis autem orbita locum non mutat, quatinus in sese rotatur; nullum ergo sua uolubilitate sonum reddit. Et tamen ingenti strepitu dicitur agitari, sicut paulo ante exemplo Iob celi concentum premisi. Sed potest forsitan illud de planetis tantummodo accipi.
XVI·4
De his tamen uiderit quicumque ille est, quantum sibi diuina gratia ministrauerit, dummodo in terrestris cognitione sonoritatis aliquantulum mihi liceat immorari. In hac namque multa reperiuntur, que frequenti indagine digna iudicantur. In hac generaliter ipsius requirende sunt partes, quas Uirgilius UII esse monstrat inquiens: Obloquitur numeris septem discrimina uocum. In cuius breuitate carminis totius armonie grauitas continetur. Queritur etiam in hac, quid infinitatem terminet uocum, quis modus sit audiendi, quot symphonie et que prima dici queat, qualiter Plato consonantiam dici putet, que uoces stantes queue sint mobiles, utrum in superpartientibus numeris consonantie possint reperiri.
XVI·5
Neque illud pretereundum uidetur, utrum acumen et grauitas ex quibus uoces consistunt in qualitate melius constare aut quantitate dicantur, continue aut disgregate uoces armonie melius conueniant, utrum omne iudicium sonorum auribus dandum sit an rationi, ratio metrorum quantum in musica ualeat, semitonii diuersitas qualiter constet, quomodo ex supradictis quindecim troporum uarietas conformetur.
XVII
Hec strictim commemoraui, non quo artium precepta ponerem, sed ut stultitiam indocti monachi reprehenderem. Cuicum scientia artium abesset liberalium, maluit fraude grammaticellus uideri quam scientiam artium saltem extrinsecus adipisci. Est enim ars intrinsecus, est et extrinsecus. Infelix, quia intrinsecus fortasse artes adquirere non potuit, quare non saltem extrinsecus adquisiuit? Esto; sapientem se putauit. Num tandem, quid alii sentirent, inquirere debuit?
XVII·2
In rebus enim diuersorum hominum diuersa est opinio. Inde est illud Terentii: Quot homines, tot sententie; de quo et Persius inquit : Mille hominum species et rerum discolor usus. Putat se fortassis omnia scire, quod summe dementie esse nullus ignorat. Nescit in hoc, quid Cicero dicat: unum uix pauci possunt, utrumque nemo, et Maro: non omnia possumus omnes. Contempnit testimonia gentilium scriptorum, saltem apostoli sententiam ad memoriam reducat qua dicitur: alius iudicat sic, alius sic, alius diem inter diem, alius omnem diem, item: unusquisque in suo sensu habundet.
XVII·3
Nonne igitur debuit diligenter inquisiuisse, an saltem parua intellegentia scripturarum mihi inesset? Nimia iactantia elatus est, ut inter suos sapiens uideri posset, ueluti Cicero poeticus inter suos ultra hominem uideri uoluit. Rana in limo non dubitat se magnitudini uacce comparari, eoque modo monachus uno casu uult doctus haberi. Sed dum sapiens uideri uult, stultum se monstrauit iuxta illud Horatii: Dum uitant stulti uitia, in contrario, currunt.
XVII·4
Est fortasse is de quo loquor tantum grammaticus, sed notum est non posse quemlibet unius liberalis artis scientiam integre percipere, nisi studuerit omnibus aliquam opellam dare. Ciclice namque dicuntur atque ita in se recurrunt, ut modo trium sonorum conexe reperiantur. Non enim Achar ille sub lege positus, cuius anima secundum Ouidii dogma Achar iste uiuificatur, ad radicem niontis stetit aut uocem loquentis domini audiuit.
XVII·5
In heremo natus sub murmure creuit, seruatque adhuc anima eius ferinum morem, quo in heremo uixit: ille a Moyse decidit et Iosue non bene cohesit. Iste in actiua uita persistere noluit et ad contemplatiuam nequaquam peruenit; in itinere ergo defecit, ah tepidus substitit. Iam illum fortasse humani generis emulus suo cauterio inussit. Utinam aut calidus aut frigidus esset, nam melius fuerat ei secundum apostolum uiam ueritatis non agnoscere quam post agnitionem retrorsum conuerti.
XVII·6
Hortarer uos ad exhibendam huic opem medicine, sed uereor inueteratus sit morbus: Elleborum frustra, cum iam cutis egra tumebit, Poscentes uideas: uenienti occurrite morbo. Persius.
XVIII
Hec uobis communicanda putaui, quibus et uanitatem stulti monachi et me non per omnia qualem putauit cognoscatis. Nam sunt quidam stulti qui ad mensuram sui alios metiri uelint, ueluti iste miserrimus qui comparatione sui, cum a pusionibus laudaretur, nihili alios estimauit. Ergo in ipsa sui estimatione deficiat atque prudentium iudicio tabescat, nisi palam monstrauerit qualem se in conclaui monasterii monstrare uoluit. – Nobis tamen quibus precipitur, ut pro inimicis oremus, procurandum est, quatenus diuinis mandatis obsequamur.
XVIII·2
Dignum quapropter putaui epilogum huius epistole precibus terminari. Conditor omnipotens rerum, qui cuncta gubernas, Quique soluta ligas et sparsa reducis in equum Nec sinis in solido positum dissoluier umquam, Cui nil quod pereat, nihil est quod fine fatiscat, Cuncta tibi uiuunt, famulari cuncta laborant, Nil sub te moritur, uite cum limite seruas, Quicquid adesse decet; nil est quod constat abesse.
XVIII·3
Da, pater omnipotens, ueniam, da, posco, regressum, Qui cecidere suo demersi crimine; cede Consurgant terno sub nomine fonte renati. Non illos extrema dies transmittat Auerno, Portitor ille Charon limosa haud euehat unda, Sors procul abscedat, Minois cesset et urna, Quis tribuit Christus medicabile pignus in unda. Sentiat Hixion solite uertiginis ictum, Saxa rotent alii, iecur his increscat opimum Uulturis in rabiem, soluantur uiscera siti, Uicina Heridani cui non conceditur unda, Ille cibos uacuis expectet hiatibus amplos, Quem furiale malum prohibet contingere mensas;
XVIII·4
Cetera penarum uulgus gentile coartent, More rapit pecudum quod per diuersa libido, Dummodo qui sese Christi sub iure fatentur Effugiant laqueos inimicaque tela draconis Protecti clipeo et non deficiente lorica. Inter quos si forte meam quis rodere uitam Expetit, inuidie maculis noxaque remota Euolet alta petens liber tricasque refutet Seque deo extremo socians examine letus Dextra petat, quo preclara iam laude beatus Gaudia percipiat, lucrati premia nummi, Euge feratque simul domini sine fine beatum.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.