Ancient Library
The Greek and Latin classics — every word parsed, every form defined

Arnulf of Orléans: Glosulae in Ovidii Fastos

Library › Latin: Grammar & Reference › Glosulae in Ovidii Fastos

Arnulf of Orléans, a twelfth-century master at the cathedral school of Orléans, wrote these Glosulae on Ovid’s Fasti. They begin with an accessus, the standard introduction that asks the title of the work, the cause of its writing, its subject matter, the author’s intention, its usefulness to the reader, and to which part of philosophy it belongs. The title, Arnulf explains, indicates the subject, since Ovid treats the fasti and nefasti days; nefastus comes from nefas, since on such days business could not lawfully be done because of misfortunes that had befallen the Romans. The glosses run to some 47,000 words in three parts.

Arnulf was one of the leading commentators on Latin poetry in the twelfth century, and his glosses on Ovid, Lucan and others were widely used in the schools. His commentary on the Fasti explains Roman customs, myths and calendar lore line by line, and is an important witness to the medieval study of Ovid and of Roman religion. It shows how a classical poem was taught as a source of learning in the schools of France.

About this edition. The Latin text comes from the Mirabile Digital Library of SISMEL and the Fondazione Ezio Franceschini, Florence (edition: Rieker, Jörg Rudolf, Corpus 24, Mirabile Digital Library (Corpus Corporum), Firenze 2005), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.

Latin · Grammar & Reference
Glosulae in Ovidii Fastos
Arnulf of Orléans · Part 1 · every word parsed
1
‹ACCESSUS IN OUIDII LIBROS FASTORUM›
Ut euidentius appareant que in serie huius libri sunt disposita, antequam ad litteram accedamus, compendiose pauca sunt prelibanda, hec scilicet: quis sit titulus operis, que causa suscepti laboris, que materia artificis, que intentio scribentis, que utilitas legentis, cui parti philosophie subponatur. Titulus talis est: incipit Ouidius Fastorum. In hoc titulo denotatur materia subsequentis operis, de fastis enim et nefastis diebus agit. Nefastus enim dicitur a ‘nefas’ quasi ‘illicitus’, eo quod illicitum et quasi nefas erat in illa die negotia agere, causas exercere uel aliquid tale, eo quod in illa die male contigerat Romanis. Fuit autem consuetudo aput Romanos, ut quascumque prosperitates siue aduersitates sustinerent, eas in fastis annotari facerent, ut per eas notatas exemplum posteris relinquerent et sic ad uirtutem eos animarent. Causa suscepti operis duplex est: communis et priuata. Communis, ut omnes Romanos, quos sibi inuidiosos fecerat per librum de Arte amandi, per istud opus sibi gratiosos redderet, hoc opus suscepit. Annales siquidem libri iam per uetustatem adeo erant aboliti, quod Romani morem sacrificii ita transirent, ut in fastis diebus nulla sacrificia facerent, in nefastis autem quod erat fastorum euerterent. Ouidius uero, que in libris annalibus erant dispersa, in hoc libro breuiter collegit. Causa priuata fuit, ut Germanicum in sacrificiis instrueret, qui futurus erat summus pontifex illius anni. Pontificatus annuus erat honor sicut et consulatus. Queritur, cum de fastis et de nefastis agat diebus, quare potius a fastis quam a nefastis intituletur. Ad quod dicimus, quod a digniori parte intitulatur, sicut Uirgilius Bucolica intitulauit apo thoi bucolon, id est a bobus, id est a digniori parte rusticane professionis. Uidendus est quorundam error, qui fastos dies appellant ‘non festiuos’, nefastos uero ‘festiuos’, sed inueniuntur quidam de fastis ‘festiui’ et de nefastis quidam ‘non festiui’. Praua est eorum sententia, qui hoc tenent. Mirum enim esset, si dies, in quibus sibi male contigerat, pro sollempnibus haberent. Illos siquidem celebrant, sed non causa sollempnitatis, immo timore infortunii. Materia Ouidii est in hoc opere fasti dies et nefasti, ortus et occasus signorum et menses, dies et diuersa tempora anni: uer, estas, autumpnus, hiems. Intentio sua est tractare de omnibus istis, tum ut placeat populo Romano, tum ut Germanicum instruat, qui futurus erat pontifex illius anni, quo librum istum fecit Ouidius. Utilitas legentium est maxima, ut, habita dierum noticia nefastos uitantes sicut male ominatos et in fastis operantes, secundum actus antiquorum hominum dies secundos habeant modernorum exitus. Partim subponitur ethice, partim phisice, quia instruendo nos de ritu sacrificiorum ad maximam nos inuitat moralitatem. Phisicus est, quia loquitur de ortu et occasu signorum, qui duplex est: est eliacus et est cosmicus. Eliaco occasu dicitur occidere signum, quando propter splendorem elios, id est solis, desinit nobis apparere. Oriri uero dicitur eliaco ortu, cum a sole adeo elongatur, quod a nobis uideri potest et apparere incipit. Cosmicus autem, id est mundanus, ortus est, qui fit semel per diem, quando scilicet de inferiori hemisperio ad superius signa ascendunt, occasus est, quando ab superiori ad inferius descendunt. Proponit, inuocat, narrat. Proponit, cum dicit: ‘tempora cum causis’ (1) et cetera. Inuocat ibi: ‘excipe paccato Cesar Germanice uoltu’ (3) et inuocatio durat usque ad illum locum: ‘tempora digereret’ (27). Ibi enim incipit narratio. Modo litteram exponamus.
‹GLOSULE LIBRI I›
TEMPORA id est menses.
5
CUM CAUSIS nominum eorundem mensium. Uerbi gratia de primo mense dicam, quod nomen habeat, quod Ianuarius dicitur et causam, quare hoc nomen habeat. Ianus est deus aperiendi et claudendi. Ab eo igitur primus mensis dicitur, quia ipse principium et ianua est totius anni et sic dicam de ceteris uel:
TEMPORA id est dies.
CUM CAUSIS festorum, que ipsis sunt intitulata. Quasi dicat: dicam, que festa quibus diebus sint et causas eorundem assignabo.
LATIUM hoc dicit ad differentiam Ebreorum et Egyptiorum, qui suum annum aliter habebant quam Latini.
LAPSAQUE secundum opinionem hominum loquitur et hoc de cosmico ortu uel occasu uel etiam de eliaco.
10
GERMA(NICE) ecce ad quem dirigit hoc opus.
EXCIPE id est extra cape, id est potius accipe quam aliorum poetarum opera uel: excipe id est extra cape, id est potius quam alia mea opera.
PACATO id est fauente.
NAUIS ingenii. Metaphorice loquitur.
DIRIGE fauendo.
15
HONOREM honor enim est alicuius, cum ad aliquem liber dirigitur.
HUIC operi scilicet.
DEUOTO TIBI id est propter te uel pro te incepto.
NUMINE id est tuitione, ut ita dicam, et fauore tuo.
ANNALIBUS libris.
20
ERUTA id est extracta.
NOTATA intitulata.
MERITO id est festo.
DOMESTI(CA) de domo uestra, quod ipse postea glosat.
PATER id est Augustus.
25
AUUS Iulius.
PREMIA id est festa scilicet premia tue uirtutis.
SIGN(ANTIA) FASTOS libros annales.
PICTOS intitulatione, sicut uidemus in kalendario.
DIES SACRIS ADDIDIT qui multa fecit memoranda facta, de quibus sunt festa.
30
EXCUTE METUS mihi fauendo.
STAT si faueris.
CADIT si non faueris.
MOUETUR scribitur.
DOCTI et ideo magis laborandum.
35
DARIO DEO Appollini. Daros est insula, in qua Apollo colitur. Et quasi dicat: adeo laborare debeo in hoc carmine, sicut illud mittendum esset Apollini. Bene dico ‘docti’.
QUE SIT ENIM et cetera.
CIUICA ARMA id est causas. His etenim armis pugnant inter se ciues.
IMPETUS uoluntas.
AR(TES) AD NOSTRAS ad carmina.
40
FLUMINA CURRANT habundantia ingenii.
SI LICET hic innuit eum esse occupatum secularibus negotiis.
REGE fauendo.
UT TOTUS ANNUS EAT FELIX ut feliciter de toto prosequatur anno.
TEMPORA ecce narratio.
45
DIGERERET disponeret.
CONDITOR URBIS Romulus.
SUO a se ordinato.
SCILICET in hoc errauit Romulus, sed excusandus est.
MAIOR quam de anno disponendo.
50
EST TAMEN quamuis errauerit, tamen non omnino ratione caruit.
QUOD SATIS EST spatium illius temporis.
A FU(NERE) post funus.
TRISTICIA SIG(NA) uestes funereas.
TRABEA(TI) trabea genus est uestis imperialis.
55
ANNUA id est de anno.
MARTIS ERAT PRI(MUS) a Marte dictus.
UE(NERIS)QUE SECUNDUS Aprilis quasi ‘Afrilis’ ab afrodos, quod est spuma, quia Uenus nata est de spuma maris et de testiculis Saturni.
HEC id est Uenus.
PRINCEPS per Eneam, a quo descenderunt Romani.
60
ILLE Mars.
IPSIUS Romuli.
TER(TIUS) A SE(NIBUS) Maius a maioribus.
QUARTUS Iunius a iuuenibus.
NOTATA NUMERO ut a ‘quinque’ Quintilis, a ‘sex’ Sextilis, a ‘septem’ September et sic de ceteris. Et secundum hanc computationem bene dicitur September, quia septimus est a Martio, qui primus est anni antiqui. Secundum uero nostram computationem September debet dici Nouember, quia nonus est a Ianuario, qui primus est nostri anni.
65
AT ita errauit Romulus.
AT NUMA NON PRE(TERIT) IAN(UM) ad honorem Iani Ianuarium apposuit.
NEC AU(I)T(AS) UMBRAS id est propter februa mortuorum, id est purgamina, que fiunt ad honorem mortuorum, Februarium apposuit, dictum a februis, que in eo fiunt.
PREPO(SUIT) ANTI(QUIS) id est X ante inuentis quasi in principio anni.
NE TAMEN quamuis de mensibus dixissem, de diebus tamen non minus est agendum uel sic putares dies iure et officio esse pares, sed non sunt.
70
LUCIFER quedam stella est, que ante diei apparet aduentum et hic ponitur pro die.
ILLE NE(FASTUS) de diebus talis facienda est diuisio dierum: alius fastus, alius nefastus, alius neque fastus neque nefastus tantum, set partim fastus, partim nefastus, alius neque fastus neque nefastus neque partim fastus neque partim nefastus, sed comitialis, alius interficus, alius ferialis. ‘Fastus’ dicebatur, in quo licebat agere causas, ‘nefastus’ in quo non, ‘partim fastus’, ‘partim nefastus’, in quo diuersis temporibus bene contigerat Romanis et male, ‘comitialis’, in quo eligebantur consules uel intronizabantur. Erat comitium estiuale et hyemale. In estiuali eligebantur consules, in hyemali intronizabantur, id est in cathedra ponebantur. ‘Interficus’ dicebatur, in quo representabatur interfectio Marianorum facta a Silla. Silla enim quodam tempore Mario absente Romam inuasit et Mario maioris Marii nepote interfecto ceteros Romanos in Martium Campum inclusit et singulis singulos spiculatores adhibuit et uno et eodem momento interfecti fuerunt. Illo die nec omnino bene nec omnino male contigerat Romanis. Romani enim fuerunt et interfectores et interfecti, ideo neque pro fasto neque pro nefasto habetur ille dies, in quo Romani singulis annis conueniebant in Martium Campum et ibi representabant illam interfectionem a Silla olim factam, sicut nos modo representamus interfectionem innocentum. ‘Ferialis’ dies dicebatur decimus dies, in quo ipsi feriabant propter denarii numeri dignitatem uel nonus etiam dicitur ferialis propter consuetudinem Tuscorum conseruandam, qui in nono die de uillis adiacentibus conueniebant ad regem salutandum. Modo ad exponendam litteram accedamus. Incipit ergo, tamquam hanc distinctionem dierum premisisset.
TRIA UERBA uerba scilicet pretoris, que sunt ‘do’, ‘dico’, ‘edico’. Do leges, dico, ut obseruentur, edico, ne infringantur uel do diem placitandi, dico, cui do, indico, in quem do uel: TRIA UERBA hic est iuditiale, deliberatiuum, demonstratiuum uel causam opponentis et respondentis et iudicantis uel: TRIA UERBA id est uerbum trium literarum, ut ‘ius’, ‘lex’, quando de iure uel de lege siletur.
LIBERA UERBA peracto sacrificio poterat homines ducere in causas et placita et ille dies dicebatur partim fastus, partim nefastus.
EST QUOQUE QUO POPULUM hic notat diem comitialem, in quo conueniebant in Martium Campum ad honores distribuendos. Potest etiam esse interficus, in quo in Martio Campo includebantur, non ut luderent uel causas agerent, sed ut illum diem tristicie representarent.
75
SEPTIS in Martio Campo, qui septus erat et clausus.
EST QUOQUE id est decimus, qui ferialis erat propter dignitatem denarii numeri et tunc legetur:
A NONO id est post nonum uel de nono potest legi secundum Tuscos et tunc non legemus: A NONO id est post nonum, sed ita, quod ab ipso fiat replicatio.
ORBE quia omne tempus in se replicatur, sicut nos modo dicimus ‘dies dominica’ et ‘dies Lune’, et deinceps et iterum ‘dies dominica’, ‘dies Lune’.
UENDICAT incipit de festis, sed prius dicit de generalibus, id est de illis, que per omnes currunt menses. Dicit itaque, quod in omnibus Kalendis est festum Iunonis et in omnibus Idibus est festum Iouis et agna ei sacrificatur. ‘Kalende’ pluralis est numeri et est proprium nomen unius diei. Primus dies cuiuslibet mensis dicitur ‘Kalende’ a ‘calo’, quod est ‘uoco’. Fuit enim consuetudo antiquitus, quod summus pontifex supra pinnaculum templi ascendebat et tociens dicebat ‘calo’, id est ‘uoco’, quot dies erant a Kalendis usque ad Nonas. Aliquando enim sunt IIII dies inter Kalendas et Nonas et aliquando sex, et hec est causa, quare modo plures, modo pauciores in Nonis solebant fieri nundine. Cum igitur irent mercatores ad nundinas, uispillones in siluis latentes eis insidiabantur et sua eis eripiebant. Prouisum est ergo, ut ita incertum tempus esset, ut ita fallerentur uispillones, qui mercatores expectabant. ‘None’ pluralis numeri est, est proprium nomen unius diei. ‘None’ aliter dicuntur a nundinisas, quia tunc incipiebant, que durabant nouem dies a Nonis usque ad Idus uel ‘None’ dicuntur quasi noue obseruationis initium, quia hic dies primus est illorum IX, qui durant a Nonis usque ad Idus. ‘Idus’ est pluralis numeri et est proprium nomen unius diei et dicitur ‘Idus’ ‘diuisio mensis’ uel quia tunc diuidebantur a nundinis. ‘Iduare’ enim est ‘diuidere’, unde dicitur ‘uidua’ quasi a ‘uiro iduata’. Idus ergo dicitur, quia mensem diuidit, non quia in Idibus fit medietas mensis cuiuslibet, sed quia diuisio est mensis, in quo est Idus. Ab Idibus enim mensis non computatur, nisi per Kalendas mensis sequentis.
80
TUTE(LA) NO(NARUM) CA(RET) DEO facienda est ipallage, id est None carent tutela alicuius dei, id est sicut Kalende omnes Iunoni sunt sacrate et omnes Idus Ioui, non ita None cuiuslibet mensis alicui deo sunt deputate.
OMNIBUS ISTIS Kalendis, Nonis, Idibus.
PROXIMUS id est sequenti die Kalendarum, Nonarum, Iduum.
ERIT ATER atros dies uocabant Romani, in quibus male contigerat eis.
FASTIS id est ‘mensibus’ in hoc loco.
85
NE S(ER)IEM RERUM FUNDERE C(OGAR) id est ne potius te turbem quam erudiam.
ECCE TIBI dictis illis, que pertinent ad totum annum, dicit ea, que ad singulos menses pertinent. Quasi dicat: de festo Iunonis dixi, sed ecce festum Iani in ipsis Kalendis est.
FAUSTUM TIBI quia pontifex es futurus.
IANE BICEPS dicturus de Iano, qui preest toti mensi, eum inuocat.
ORIGO initium.
90
LAB(ENTIS) labi est aque et temporis.
DUCIBUS Romanis.
EIUS sub tutela tua positis.
CANDIDA T(EMPLA) propitia.
TUO N(UTU) tuo numine, tuo fauore.
95
LINGUIS ET ANIMIS id est ore et corde simus unanimes.
TUUM OPUS id est lites. Inuidorum enim est litigare.
CERNIS et bene debes differre, quia ‘cernis’ et cetera.
SPICA quedam species est.
UESTIBUS INTA(CTIS) id est nouis.
100
CIBISSA a loco.
CONCOLOR FES(TO) quia ut dies sollempnis erat, ita et uestes sollempnes.
IAMQUE N(OUI) PREEUNT F(ASCES) noui enim sunt consules.
EBUR curule eburneum.
NOUA propter nouos consules.
105
FALI(SCA) a loco.
IUPITER et bene debemus sacrificare, quia Iupiter nil dignatur aspicere in toto orbe nisi rem Romanam uel ubicumque Iupiter lumen suum deflectit, nil potest uidere nisi rem Romanam, quippe cum per ipsum omnia sint Romana.
POPULO PO(TENTE) RER(UM) COLI id est Romano. Descriptio est populi Romani, qui preter ceteros potens est.
QUEM TAMEN te deum inuocaui, tamen dubito, quis sis.
NAM TIBI PAR et cetera.
110
N(UMEN) ideo dubito, sed si Greci haberent hoc numen, non dubitarem. Quicquid habent Latini, a Grecis habent. Greci sunt quasi fons, Latini quasi riuuli.
AGI(TAREM) MENTE cogitarem, quia illud querere nil aliud fuit quam ita cogitare apud se.
ANCIPITI quasi biformis.
ORE PRIORE antequam eum alloquerer uel ad differentiam posterioris. Duo siquidem habebat ora.
UATES DI(ERUM) qui de fastis et nefastis diebus tractas.
115
ME CHAOS et cetera. Apud antiquos diuerse fuerunt idolatrie secte. Quidam enim dicebant diuersos deos esse et singulas potentias uocabant deos, ut potentiam pugnandi ‘Martem’, potentiam seminandi ‘Cererem’ et sic de ceteris. Quidam dicebant unum deum esse, sed secundum diuersa officia diuersis nominibus appellari. Dicebant alii singula elementa singulos deos esse, unde etherem uocabant ‘Iouem’, aerem ‘Iunonem’, mare ‘Neptunum’ et terram ‘Plutonem’. Quidam dicebant omnia illa elementa esse unum deum, sed secundum diuersas partes diuersis appellari uocabulis. Quidam deum mundum esse dicebant, quem deum ipsi Ianum uocabant. De chao factus est mundus. Chaos autem dixerunt philosophi fuisse quandam informem materiam deo coeternam, que ‘yle’ uocatur, de qua Togatos, id est summus deus, hunc mundum composuit. Qui mundus accepta anima cepit habere rationem et est inde, ut placet Platoni et aliis. Ipsum celum quoddam animal immortale et omnis deus nuncupatur, quod habet duas portas, unam a Capricorno, per quam ascendit anima, aliam a Cancro, per quam descendit. Celum uero uocauerunt Ianum, quia ianua erat ascendentium et descendentium et hoc est ‘me Chaos’ et cetera.
REDII redactus sum in propria significatione. Ipse enim numquam propriam habuerat formam.
DIGNA DEO digna officio talis dei, qualis sum ego, quia ianitor.
NOTA noticia.
NUNC ut ante fuit.
120
FIGURE QUONDAM CONFUSE si enim confusa non esset, maior esset mei noticia.
ANTE QUOD EST bene dico ‘confuse’, quia ‘quod’ ‘hoc’ est.
IN ME ANTE ET POST id est anterior pars et posterior.
UIDETUR IDEM id est res eadem esse uel ita:
NUNC QUOQUE et cetera. Quasi dicat: quam nunc quoque habetur parua noticia de me, ad hoc ostendendum imaginem habeo bicipitem et hoc est una causa mee amb iguitatis. Sequitur et altera, scilicet quod ianitor sum et ianitoris est uidere intus et extra, dicit ergo ‘accipe que(site)’ (115) et cetera.
125
OFFICIUM scilicet aperiendi et claudendi.
PACEM EMIT(TERE) ad morem respicit Romanorum, qui in pace claudebant templum Iani, in guerra uero aperiebant.
PRESIDEO FO(RIBUS) fores celi sunt oriens et occidens, unde de die oriente inuenimus: Panditur interea domus omnipotentis Olimpi et de sole occidente: Clauditur Oceano nox. Aperitur enim celum de die, clauditur de nocte, presidet foribus, id est orienti et occidenti.
CUM MITIBUS HORIS mites hore matutine sunt et serotine. Temperate enim sunt, nec nimis calide nec nimis frigide. Ad differentiam meridianarum horarum et nocturnarum, quarum quedam sunt nimis calide, scilicet meridiane, quedam nimis frigide, scilicet nocturne uel fores celi sunt Cancer et Capricornus, quia per Capricornum incipit sol ascendere, per Cancrum descendere, et in ieme est sol in Capricorno et tunc est solsticium hiemale, in estate est sol in Cancro et tunc est solsticium estiuale. Per has igitur portas habemus hyemem et estatem. Quasi dicat: presideo hyemi et estati et
MITIBUS HORIS id est ueri et autumpno, que tempora sunt temperata.
130
ET REDIT in ‘redit’ intelligitur ‘it’. Prius enim oportet ire quam redire.
IUPITER planeta oritur et occidit per me.
CEREALE de Cerere et ponit deam pro segete.
PATULTIUS a ‘pateo, pates’.
CLAUSUS a ‘claudo, -dis’.
135
UETUSTAS RUDIS id est ueteres, qui fuerunt rudes.
ALTER(NO) Patultio et Clausio uel: ETERNO eternaliter.
POPULUM extra.
LAREM intra.
UESTER hominum scilicet, nam ad hominem loquitur.
140
ORA UIDES HE(CATES) ostendit a simili non esse mirum, si duo habeat capita, cum Ecate habeat tres potestates et ita tria capita, unde etiam tria habet sacrificia.
UULTU benignitate sui uultus.
MODO FORMATIS modo natis.
HERBA SEMINIS de semine procedentis.
IGNOTA diu non uisa.
145
UITREUM OPUS nidum de uitro.
BRUMA NO(UI) et cetera. In bruma sol desinit descendere et incipit ascendere et secundum cursum solis debet annus principium et finem habere cum litibus et causis.
TEMPORA NAS(CENTIA) principium anni.
AGENDIS ut agerentur.
FORET INERS ne homines per annum pigri forent.
150
DAMUS PRE(CES) ET AC(CIPIMUS) ut in letaniis.
OMNIA PRIN(CIPIIS) id est signum boni euentus uel mali, quod ostendit.
AD PRIMAM UO(CEM) Hispanorum est hoc considerare. Hispano quodam uolente repatriare de Gallia quidam eum ita retinebat: cum singulis diebus primo mane ipse primam uocem attenderet, aliquis eorum fundo inuerso faciebat strepitum, quo audito Hispanus, a quo fieret ignorans, signo crucis sibi imposito, domum reuertens per totam septimanam ibi perendinauit.
TEMPLA PA(TENT) AU(RES)QUE DEUM ad preces accipiendas.
CARICA fructus palme. Carica cum ipso ramo et mella offerebantur Iano.
155
STIPIS tibi oblate.
LABET ne dubitem in aliquo.
TUA SECULA FAL(LUNT) id est cupiditas hominum tui seculi tibi est ignota.
IUPITER ANGUSTA antiquorum ostendit paupertatem, qui adeo angusta faciebant templa, quod uix imago Iouis fictilis, que modo est aurea, in templo Iouis poterat contineri.
LEUIS LAMINA si apud aliquem eorum inueniretur, quasi de crimine ille dampnabatur.
160
LEUIS uilis uel parua. Quid ergo esset, si magna inueniretur?
UT ABSUMANT Q(UERERE) est uicium morale, non ut expendant, quid est uirtus.
SUNT ALIMENTA UI(CES) id est habendi uices et non habendi. Per uicissitudinem uitia suggerunt illis, quia, cum non habent uitiose, querunt, cum tandem habent uitiose, consumunt.
QUIBUS INTUMUIT ydropici.
ERA UETUSTA enea stipes. Moneta enea Iano offerebatur.
165
ANTIQUA id est non aurea.
UTIMUR N(OSTRIS) AN(NIS) id est aurum amamus sicut homines nostri temporis uel seculi.
MOS TAMEN quamuis aurum amemus.
UTERQUE mos offerendi stipem auream et eneam.
IN ERE stipe enea.
170
IN UETUS D(IES) id est antiquitas.
OPUS celaturam stipis.
TUSCUM RA(TE) UE(NIT) IN AM(NEM) Tiberim. Saturnus a Ioue de celo pulsus nauigio uenit in Latium et Ianum, qui tunc regnabat, et Tuscos et Romanos de cultu olearum et uinearum docuit et ideo in societate regni a Iano susceptus est. Cum uero posteritas auream monetam formauit in memoriam huius facti, Ianum bicipitem ex una parte formauit, in altera Saturnum in naui figurauit.
FALCIFER dicitur Saturnus propter cultum olearum et uinearum, quem in Latio ostendit, que cum falce coluntur uel quia deus est temporis et omne tempus in se recuruatur ad modum falcis uel quia, cum planete stationarii uel progressorii retrogradi fiant et hoc ex inferiorum statione uel progressione non sic nocent, sed retrogradi nocent, sicut falx procedens et stans non nocet, sed retroacta secat.
PASCUA ‘hec pascua’, ‘huius pascue’ et pluraliter ‘hec pascua’, ‘horum pascuorum’, unde Psalmista ait: Et oues pascue eius.
175
COLLI pro ‘colle’.
NULLUS ERAT IUSTIS et cetera, id est uiuere secundum quod iustum est in ciuitate, scilicet abstinere a uitiis, quia ex amore iusticie hoc faciebant. Illis autem est labor reddere iura ciuitatis, id est abstinere a uitiis, qui timore pene abstinent, non amore iusticie.
CUM TOT S(INT) I(ANI) templa.
HIC UBI duo fora erant Rome, forum rerum uenalium et forum causarum et illa duo fora erant sibi uicina. In foro rerum uenalium Ianus habebat tria templa, unum in primo aditu, unum in medio, tercium in exitu, quia ipse est deus mercatorum et per tria templa figuratur, quia mercator debet sibi prouidere in fori introitu et in medio et in exitu, id est in emendo merces et in uendendo et in monetam recipiendo. In templo illo, quod est in fori introitu, scilicet inter duo fora, erat imago Iani biceps. Quare autem in illo potius quam in alio, causam supponit dicens:
CUSTOS LEUIS infidelis, quia capta cupiditate armillarum Tarpeia uirgo pepigit Sabinis urbem tradere, si darent ei sinistrarum gestamina, intelligens de armillis, sed illi eam decipientes obruerunt eam scutis.
180
TATII Tatius rex fuit Sabinorum, qui Romam inuasit, a quo dicti sunt ‘tacii’ milites eius. Namque a quibusdam legitur ibi: tacitos facile est, sed non adeo curiale.
MEE A(RTIS) aperiendi.
OPERE potentia aperiendi.
PRECEPTA cognita.
PULSIS SA(BINIS) per depulsionem Sabinorum.
185
FORMA id est pax, que prius in illo loco fuerat uel aliter: FORMA status, id est locus redditus cum securitate, sicut ante fuerat, absque sulphureis aquis remansit.
SACELLO templo.
CUM STRUE lignorum uel thuris.
POSSIT pax.
CESA(REO) NUMINE Cesari adulatur.
190
CAUSA TRIUMPHI quasi dicat: si Germanie populum dii Romano submiserunt imperio, causa triumphi Cesaris potius hoc fecerunt, ut Cesar triumphum haberet, quam pro utilitate Romanorum et hic maxime adulatur Cesari.
ACTOR OPUS Cesar.
PACEM ne moriatur.
QUOD TAMEN quamuis in Kalendis Ianuarii sit festum Iunonis, tamen etiam due festiuitates sunt: dedicatio templi Iouis et templi Esculapii in insula Tiberis iuxta Romam.
QUIS UETAT proposuit tempora, signa, sacra. De tempore egit, incipit de signis.
195
FELICES quia uidet Ouidius se magnum et arduum incipere uelle, utpote de constellatione, dicit esse felices philosophos, qui prius animum ad talia compulerunt et per eorum commendationem opus suum callide commendat.
PERFUSA fucus color est, qui demonstrat lanam esse aliud quam sit. Quod uidetur esse
GLORIA dealbata. Quam dealbationem dicit, quia omnibus placet. Tam boni, quam mali suspirant
SUB DUCIBUS sequendo eorum ducatum.
PONEMUS assignabimus unicuique signo diem suum, in quo oriatur uel occidat.
200
UAGA S(IGNA) ad remotionem Ursarum, que non dicuntur ‘uage’, quia non uadunt ad occasum.
ERGO UBI incipit a signo primi mensis huius, quod designat per obposit um. Capricornum enim sol obtinet in principio mensis, huius oppositum est Cancer. Quando autem sol est circa ultimas partes Capricorni, Cancri brachia merguntur oriente sole et hoc euenit IIIo Nonas Ianuarii. In Nonis uero apparet Lira.
PRECIPUE dicit, quia, ex quo sol intrauit Capricornum, incepit Cancer occidere. Sed tunc precipue occidit occasu cosmico.
CANCRI cum Hercules in Lerna palude Ydram expugnaret, Cancer piscis ille retrocedens in obsequium Iunonis eum in pede momordit, quem Hercules commotus occidit. Iuno uero eum in celo XII signis figurauit et est unum de XII principalibus signis. De Lira inferius (I, 653s.) dicetur.
NISI si pro ‘nisi’. Quasi dicat: nisi fuerunt imbres, Liram uidebis in Nonis uel: MISSI habent quidam libri. Quasi dicat: in ortu Lire erit pluuiosum tempus.
205
QUATUOR AD(DE) DI(ES) id est sexto Idus erit agonalis dies Iani. ‘Agonalis’ dicitur ab agilitate ministri, qui agendo se et rotando uictimam interficit et non
AGAT NISI IUSSUS a summo pontifice. Est etiam alia littera:
SEMPER AGATNE ROGAS o lector.
ET ROGAS AN AGAT NISI IUSSUS tibi respondeo: semper agit, id est rotat se, dum uictimam interficit et numquam interficit, nisi iussus a summo pontifice.
PARS QUIA alia opinio: ab ‘ago, – gis’, quod est ‘impello, -lis’, quia uictima impellitur ad sacrificium uel dicitur ‘agonalis’ quasi ‘agnalis’ ab agnis ibi sacrificatis.
210
LITTERA DEMPTA id est ‘o’ uel dicitur ‘agonalis’ ab ‘agonia’, quod est ‘timor’. Cum enim super aquas uictimas sacrificarent, ut presto esset aqua ad purgandum, uiso cultro in aqua uictima timebat uel etiam dicitur ‘agonalis’ ab ‘agone’, quod est ‘lucta’ et cetera. Solebant enim in hac die luctari inter se et hoc probat Ouidius dicens hec festa dici Agonia ab agone in antiquo tempore.
UTQUE EA NON CERTA EST quasi dicat: sicut hoc incertum est, sicut istud certum est, quod sacrificium fit.
DE(BET) CONIUGE id est ariete.
REX SACRORUM uel: NUMINA SACRORUM.
UICTIMA a ‘uictis’ in bello et non subiugatis, hostia ab ‘hostibus’ subiugatis.
215
DOMITIS pro ‘domandis’, ut hostia sit, que sit habentibus in hostes omnino.
ANTE DEOS quia dixerat regem sacrorum placare numina coniuge lanigere ouis, ingreditur ostendere, quibus de causis animalia ceperunt sacrificari, immolari, cum antiquitus herba agrestis sufficeret ad deos placandos.
COSTUM uocatur species picmenti.
FILA CROCI uocat safrannum, quod totum est per fila.
NON EXI(GUO) SONO quia laurus in igne posita multum sonat.
220
PRIMA CERES de singulis animalibus exequitur et prius de porca.
LACTENTIA tenera.
TAMEN HINC de uinea.
ERIT QUOD POSSIT SPAR(GI) IN TUA COR(NUA) morem tangit antiquorum, qui uina infundebant inter cornua uictime.
MOX ET TIBI DEDITUS H(OSTIS) sacrificatur. Alia est ibi littera: NOXE TIBI DEDITUS H(OSTIS) ‘noxededitus’ una est dictio, sed themesata et est uerbum legale. Est enim idem, quod reus pro noxa, id est culpa.
225
CUM STIRPE omnino.
GENITRIX Cirene.
IN SUA MENBRA in primam figuram.
PERSIS ciuitas.
YPERIONA solem.
230
PRO UIRGINE Efigenia. Nota est fabula de Aulide insula.
TRIUIE sacrificatur canis, secundum quod preest triuio fortasse, quia in triuio latratu canum solet inquietari.
HEME Hemus mons est perpetuas habens niues.
CUS(TODI) R(URIS) Priapo.
TERTIA QUE inde dicuntur Triaterica, quia semel fiunt post tres annos.
235
PANES Pan et Faunus uel ministri Panis.
SILLENUS nutritor Bachi.
GELIDI LI(CEI) mons est. Quidam libri sunt, qui loco ‘gelidi’ habent: IN IDEM id est in eandem rem uel: IN IDEM festum.
QUIQUE RUBET Priapus deus est ortorum. Priapus quidam iuuenis fuit, qui uirilis menbri magnitudine multas interfecit mulieres et ob membri magnitudinem in tantam uenit gratiam inter mulieres etiam, ut pro deo haberetur. Ad cuius imaginem in ortis factam cum mulieres ad colligenda olera accederent, iuuenes eas oprimebant. Iuuenis ille de Hellesponto eiectus est. Pro magnitudine uirilis membri mariti enim ab uxoribus contempnebantur.
INCENDIA MUTUA quia ipse incendebantur uel: INCENDIA MUTUA incendium amoris mutuum est, unde alibi ‘amor’ uocatur ‘gratus labor’.
240
PARS TIBI QUI PINU de Sillano dicit.
ANIMAMQUE TENENS id est flatum.
LIBRABAT id est adaptabat.
HELLESPONTICO id est Priapo. Alia etiam assignatur causa, quare asinus Priapo sacrificetur: cum asinus se in magnitudine uirilis membri se pretulisset, ab eo deuictus est. Insuper etiam Priapus instituit, ut ei asinus sacrificaretur. Et est sacrificium a contrario.
INTACTE FU(ERATIS) reddit causas de immolatione quadrupedum. Nunc subdit, quare uolucres immolentur.
245
MENTES dispositiones.
PROXIMA QUEQUE ut aquila, coruus et cornix. Que, quia consecrata sunt numinibus ut aquila Ioui, coruus Phebo, cornix Minerue, quanto proxime sunt illis, tanto apertiora dant signa de futuris et ideo
TUTA prius.
NUNC PEN(NA) triplice captatur augurium: in motu alarum, unde ‘alites’, in motu pedum, unde ‘prepetes’, in garritu oris, unde ‘oscines’ ab ‘ore’ et ‘cano, -is’.
IUUERUNTQUE DEOS per hoc enim ulciscebantur iniurie sue.
250
ERGO SE(PE) a premissis est illatio.
ET ANSER etiam qui, quia defenderat Capitolium, tutus esse deberet. Gallis ruentibus in Capitolium nocte anseres in Capitolio clangorem dederunt, unde euigilatus Mallius Torquatus inde eos repulit.
INACHE LAUTE id est diues uel lautos homines dicimus illos, qui bene se procurant, unde Iuuenalis: Aticus eximie si cenat, lautus habetur. Et ‘lautus’ non est sincopatum, ut dicunt quidam, a ‘laudatus’, quemadmodum nec ‘partus’ a ‘paratus’, immo a ‘pario, paris’ diriuatur et dicitur proprie ‘res sibi parta’ ‘res labore adquisita’. Laborat enim mulier, cum parit. Inachus fuit quidam, qui primus comedit iecur anseris uel Inachus deus fluuialis, cui anser sacrificatur, quia flumen eius maculat.
DEE NOCTIS id est Nictilie, que dicitur a ‘nictis’, quod est ‘nox’, unde ‘nictimene’ ‘auis noctis’ dicitur.
INTEREA DEL(PHIN) dum dies agonalis agitur, Delphin oritur.
255
PATRIIS quia de mari est assumptus in celum. De hoc signo inferius (II, 77s.) dicemus, ubi suas causas Ouidius assignabat.
POSTERA die. IIII Idus est medietas hiemis.
ALTERA die, id est III Idus est festum Carmentis.
PONTIFICALE id est ab ipso pontifice sacratum.
EADEM die Iuturne templi positio.
260
CAMPUS Martius.
UIRGINEA Almone, in quo Cibeles, Ueste, Palladis imagines abluuntur uel Tiberi, in quo Ilia est submersa uel: UIRGINEA propter templum Ueste, quod erat super Tiberim, in quo uirgines erant sacrate uel de aqua Iuturne legi potest. Iuturna dea est cuiusdam fontis.
ARCHADIE filio Iouis et Calistonis.
IGNES calores.
DIXERAT prophetauerat.
265
MOTUS exilium.
PARRASIUM LAREM Parrasia prouincia est Archadie.
SED DEUS deorum dispositio.
NEC TAMEN licet hoc patiaris, tamen debes consolari, quia hoc non pateris primus.
UERIS quietis.
270
TUSCIS AQUIS id est Tiberi uenienti de Tuscia.
PINEA TEXTA tabulata nauis facte de pino.
UIX UIXQUE difficultatem notat per ‘uix’ geminatum. Adeo properabat exire.
FALLOR AN HII FIENT de Pallante filio Euandri prophetizat, quem Turnus occidit.
INDUIS presenti tempore utitur, quia prophetia uidet futura quasi presentia.
275
NON HUMILI UINDICE quia per Eneam uindicaberis.
UICTA Troia uincetur, sed tamen restituetur per Romam.
OBTINET HOSTILES id est Troiana ruina erit causa restitutionis Rome, que hostiles domos Grecorum euertet.
NUNC MINOR hic cinis futurus est altior toto orbe, qui cinis nunc est minor. Quasi dicat: toto orbe est futura maior ruina, id est Roma, que de Troia fuit.
ACCIPE UESTA tunc erat in Latio Uesta, quando hic uenit, qui etiam secum Ueste ignem inextinguibilem attulit, qui Troie fuit.
280
UESTA dicunt quidam, quod Uesta primum habuerit templum Rome, in quo alii dii sunt positi.
TEMPUS ERIT conuertit se ad deos uel ad sacra.
IDEM Iulius uel Augustus, quorum uterque rex fuit et sacerdos.
PENES AUGUSTOS id est Augustum et suos.
INDE post Iulium.
285
NEPOS ET NA(TUS) id est Augustus, qui re uera nepos fuit Iulii, uero eiusdem fuit filius adoptiuus uel de Augusto dicat ‘natus’, de Germanico ‘nepos’.
PONDERA CELESTI regnum optinebit.
SIC AUGUSTA id est festa Augusti et
IULIA festa Iulii pluraliter.
ERIT constructio est consueta: ire amantium reintegratio amoris est eadem uel:
290
AUGUSTA uxor Augusti.
IULIA uxor Iulii.
TALIBUS DICTIS uaticinando.
IN NOSTROS ANNOS id est usque ad nostrum tempus.
FELIX EXILIUM comparacione mei. Per hunc uersum uolunt habere quidam, quod in exilio fuerat Ouidius, cum hunc fecit.
295
ECCE BOUES superius (I, 461ss.) ostendit quandam causam festiuitatis Carmentis: propter diuinacionem Romane gentis, modo subdit aliam: prophetiam Herculee diuinitatis.
ERISTEIDAS Eristeus pater fuit Gerionis uel ab Aristeo, qui fuit arbiter Iunonis, a quo mittebatur Hercules ad monstra domanda. Ericteidas ergo uocat eas, quia numquam eas habuisset, nisi ab Ericteo missus fuisset.
DOMUS TEGEA id est domus Euandri, ab oppido quodam Archadico, quod dicitur Teges.
AUENTINE ab ‘aduenio, -nis’ dicte eo, quod ibi Nume sacrificanti ancile uenit de celo.
UIRES PRO CORPORE id est secundum magnitudinem corporis erat magnitudo uirium.
300
REUOCAMEN id est reuocationem per mugitum uel: REUOCAMUR nec sentencia mutatur.
REM id est pugnam.
QUIS id est quibus stipitibus et saxis.
MALE FORTIS id est non potens resistere.
PATRIAS ARTES id est Uulcanias. Uulcanus est pater omnium monstrorum secundum illos, qui omnia ex calore dicunt esse procreata.
305
PLANGIT plangendo pulsat.
DE BOUE Bouilla dicitur a boue Herculis ibi sacrificato.
MATER EUANDRI NEC TACET id est dicit prope esse Herculis deificationem. Propter quam deificationem est festum ipsius tercio Idus.
UT DIIS quasi dicat: sicut hoc est uerum, quod uixit gratissima diis, sic est uerum, quod in hoc mense colitur.
MAGNI ad differentiam parui, de quo in tercio libro (III, 447) dicet.
310
SEMIMARIS OUIS castrati arietis.
OMNIS PROUINCIA quia in illa die finita fuerunt ultima prelia, que fecit Iulius apud Mundam contra filios Pompeii uel: OMNIS PROUINCIA reddita est Romanis deuicto Antonio et Cleopatra, qui soli resistebant ad uincendum. Quibus uictis ab Augusto totus orbis factus est prouincialis.
AUUS Augustus auus dicitur quasi antecessor, cui datum est hoc nomen ab ‘augeo, -ges’ in hac die.
CERAS id est cereas imagines.
GENEROSA nobilium enim erat sibi facere imagines uel: CINEROSA quia in atriis, ubi sacrificabatur, unde ‘atrium’ dicitur ab ‘atro fumo’ uel: CINEROSA id est redacta in cinerem per tempus longum, id est putrefacta.
315
UICTOREM Scipionem Affricanum.
ALTER YSAURAS Metellus Isauricus dictus est ab Isaura fluuio Gallie propter adiacentes Ysare, quos deuicit.
AUT CERTUM Curio Creticus.
HUNC NUMIDE Marium per Iugurtam.
ILLUM Crassum.
320
ILLE NUMANTIUA Scipio filius Pauli iunior uicit Numantiam.
DRUSO Drusus Germaniam uicit, a qua nomen accepit, sed post ab eis fuit occisus.
ME MISERUM adulacio est.
SI PETAT isti propter singulas uictorias singula sortiuntur nomina, sed Iulius uel Augustus infinita.
TORQUIS ADEMPTI Mallius, quidam ciuis Romanus, dum, cum quodam dimicaret Gallo, ab eo deuicto torquem aureum habuit, unde ipse Mallius Torquatus dictus est.
325
CORUI AUXILIATUS cum Romani aduersus Gallos profecti essent, quidam de Gallis unum, qui de Romanis esset obtimus, prouocauit. Tunc ei se Messala obtulit et cum processisset armatus, coruus ei supra brachium consedit. Mox idem Galli oculos unguibus suis dilacerauit, ne recte posset conspicere. Gallo itaque interfecto Messala hoc nomen habuit, quod est Coruinus et propter hoc meritum annorum XX et tres consul factus est.
MAGNE Pompeius. Quia egit magnifice, Magnus dictus est, sed qui eum deuicit, scilicet Iulius, maior fuit, sed Augustus etiam maior fuit Iulio.
MAXIMA in superlatiuo gradu per Maximum, qui fuit unus de Fabiis. Nota historia.
HUMANIS ut homines, non ut dii.
SOCIUM quod Iupiter est in celis, Cesar est in terris.
330
SANCTA UO(CANT) AU(GUSTA) Augustus Cesar factus est deus, quod probat, quia sacra eius uocantur Augusta et templa similiter Augusta dicuntur.
HUIUS ET AUGURIUM id est causa huius nominis, quod est Augustus.
DEPENDET id est utile est, dicitur enim ab ‘augendo’, quod augmentum profuit urbi.
ET QUODCUMQUE IU(PITER) AU(GET) per illum auget. Nichil enim augere potest sine illo uel:
AB HOC NOMINE quod est Augusta sacra, diriuatur ‘augurium’ et ‘Augustus’, id est augmentacio. Cesar enim fuit augurium augendi res Romanas, quia ab illo urbs habet omne bonum uel alia littera est ibi:
335
HORIGINE UERBI id est in positione huius uocabuli fuit augurium, quia omnia sunt meliorata per eum. Sic contigit tempore Christi regnante Augusto, quod ipsi imputatum est.
NOSTRI DU(CIS) Germanici.
QUERNA CO(RONA) quod fiebat in pace.
HERES Germanicus.
QUO PATER Augustus.
340
RESPICIET TITAN UX Kalendas Februarii erit iterum festum Carmentis et Postuerse et Porrime et hac de causa fiunt illa festa relata.
NAM PRIUS et cetera.
CARPENTA currus sunt, dicta a ‘carmenti’ quasi carmenta, quos abstulerant mulieribus suis uiri. Unde ille irate pueros in uentre onerabant, ne uiri renouarentur illa prole. Illi uero id eis restituerunt. Quare Carmenti et die illo dantur sacrificia pro pueris et pro uirginibus.
SAC(ELLO) SCORTEA dicuntur filii meretricum, qui, si quandoque intrarent templum Carmentis, moriebantur ibidem et ita quodammodo uiolabatur templum funere illo uel: SCORTEA animalia sunt libidinosa.
INFERRE ad sacrificandum.
345
EXANI(MATA) ardore cohitus.
POSTUERSA cantabat quelibet uentura uel propinqua uel remota, Porrima uero tantum porro, id est procul uentura.
PRECANTI id est sacerdoti.
MENALI uocatur Carmentis a Menalo promontorio Archadie.
PROXIMA sequenti die, id est XU Kalendas Februarii erit festum Concordie iuxta templum Iunonis Monete, que ita dicitur, quia monuit Romanos per anserem, cum Senones nocte inuaderent urbem. Propter quod ei templum sacratum est, ad quod per gradus ascenderunt.
350
CANDIDA ordo talis:
O CANDIDA Concordia in tercio uersu.
POSUIT TE TEM(PLO) id est in hac die factum est templum.
NUNC hodie.
SACRATE MA(NUS) pontificis.
355
FURIUS tres causas festi Concordie assignat, quarum hec est prima: Furius, qui Etruscos uicerat, factus erat discors a patribus. Uouit templum Concordie, si eos posset pacificare.
ANTIQUAM FIDEM quod antiquitus uouerat et fideliter uotum expleuerat.
CAUSAM RE(CENS) ME(LIOR) fundationis templi, quia Germanicus ea die Germaniam deuicit, tunc Concordie templum reparauit uetus.
PASSOS CRI(NES) ad superbiam eorum ostendendam hoc dicit, que notatur in crinibus. Illi autem sunt criniti.
INDE de Germania triumphata.
360
MU(NERA) T(RIUMPHAT)E id est habita de gente triumphata.
HEC TUA CONST(ITUIT) ecce tercia causa de Liuia, que dicitur illud templum fecisse.
REBUS id est dotibus.
ET ARA id est parietibus. XU Kalendas Februarii relicto Capricorno sol intrat Aquarium. De Aquario legitur hunc fuisse Ganimedem, alii autem dicunt hunc esse Deucalionem, cuius tempore contigit cataclismus, id est diluuium. Alii dicunt esse Cetronem, qui sacerdos antiquissimus ante usum uini repertum aquam superis sacrificabat. Capricornus bestia quedam est ab anteriori parte capra, a posteriori piscis, quem Iupiter in celum figurauit sicut et capram Amaltheam, quia cum eo nutrita fuit uel quia, cum superi gigantibus in giganthomachia resistere non possent, Capricornus se interponens timorem eis incussit adeo, quod deos liberauit uel, ut alii dicunt, dii a gigantibus usque ad Egiptum fugati, sed ibi in diuersis figuris latuerunt, unde Ouidius: fele soror Phebi Cilenius ibidis alis. Pan itaque ibi in huius effigiem latuit, cuius mirum commentum Iupiter admirans huius effigiem bestie in celo figurauit.
REGENTIS AQUAM id est Aquarii.
365
SEPTIMUS X Kalendas occidit Lira secundum quosdam libros, qui habent:
TOTO CELO sed ita legentibus ita obponitur: in sequentibus habebimus: UBI EST HODIE QUE LIRA FULSIT ERI (II, 76). Ubi hoc dicitur, ibi Lira occidere uidetur. Ad quod ipsi dicunt: ‘uerum est, quia et hic occidit et ibi. Due siquidem sunt Lire, Arionis scilicet et Chironis’. Sed hoc contra totam est astrologiam, que unam tantum asserit esse. Sic igitur est legendum, quod Lira, que in Nonis incipit oriri, X Kalendas tota oritur et hoc uult ipsa libri litera:
FULGEBIT NULLO IAM LIRA NULLA POLO nulla Lira nullo polo, id est aliqua Lira aliquo polo. Quasi dicat: non erit aliqua pars Lire, que non appareat aliqua parte poli, sicut est nullus homo est nullum animal, id est, non est aliquis homo, qui non sit aliquod animal. Ibi uero dicitur Lira occidere: UBI EST HODIE QUE LIRA FULSIT ERI (II, 76). De Lira dicitur, quod inuenta a Mercurio, tradita est Orpheo, filio Calliopes et Oeagri, qui pro Heuridice descendens ad inferos eam iterum habere meruit. Ibi laudes deorum cantans laudes Liberi pretermisit, unde Liber iratus furore inmisso Bachidibus suis eum fecit dilacerari. Alii dicunt, quia Liberi intima sit speculatus, id ei accidisse. Liram uero Iupiter in celo figurauit. Alii dicunt Liram inuentam a Mercurio et positis in ea UII cordis ad numerum Pleiadum, quarum una est Maia, mater eius. Cum boues Admeti Apollini abegisset, quo sibi facilius Apollo ignosceret, Apolloni petenti, ut diceret se inuenisse liram, concessit et ab eo uirgulam caduceam munere accepit. Lira accepta Apollo dicitur Orphea docuisse et postquam citharam inuenit, illi liram concessisse. De morte Orphei aliter legitur: cum Uenus et Proserpina ad iudicium Iouis uenissent, cui earum Adonin concederet, Iupiter eis iudicem dedit Calliopem, Orphei matrem, que iudicauit, uti dimidiam partem anni unaqueque earum haberet. Unde Uenus indignata penam uindicte in Orphea, filium eius, transtulit, que furorem Edoniis matribus immisit, ut amore Orphei nimio inducte eum membratim dilacerarent. Est et alia opinio de morte Orphei: dicitur enim a matribus interfectus, quia uitium in mares transtulerat. Cuius lira in celum figurata est uel: NULLO PO(LO) quia, ut dicunt philosophi, in diuersis temporibus eadem sidera in diuersa parte celi oriuntur, sicut Leo aliquando usque ad pectus uobis se uidendum prestat, ut hic dicit:
IN ME(DIO) PE(CTORE) MER(SUS) ERIT aliquando totum, aliquando secundum aliquas sui partes.
AB HOC id est post hoc.
370
IGNIS stella.
TER QUATER EUOL(UI) festum Cereris et Telluris fit post sationem a rusticis. Cuius festi dies non notatur in fastis, quia incerta est sicut sationis tempus et hoc est:
SEMENTIA DI(ES) id est dee Sementis.
INDICTUR a sacerdote.
NON STATA id est non notata.
375
STATE CORONANCIA sic fiebant in illo die.
SEMENTE PER(ACTA) dicitur ‘hoc seminium’ et ‘hoc semen’ et ‘hec sementis’ et ‘hoc sementum’ et ‘hoc seminarium’. ‘Semen’ et ‘seminium’ est animalium, ‘sementis’ et ‘sementum’ est frugum, ‘seminarium’ est cuiuslibet rei initium.
UIRIS bubulcis.
PAGUS uilla, inde ‘paganus’ ‘uillanus’. ‘Paganos’ quoque dicimus illos, qui longe sunt a ciuitate Dei.
FAR(RE) S(UO) sacrificium a simili.
380
UISCERIBUS a contrario.
AUCTUS incrementa, ab ‘augeo’.
SCA(BRE) RU(BIGINIS) hoc uitium dicunt prouenire, quando post pluuiam nimio calore solis subito inestuat aer, quod exponit dicens:
NEC UICIO S(EGES) id est aeris.
LO(LIIS) UI(TIANTIBUS) O(CULOS) quia nocent oculis.
385
FARRA PAS(SURA) B(IS) far genus est annone, quod oportet siccari, antequam molatur uel in estate seritur et in sequenti colligitur et ita bis patitur calorem.
BELLA et bene uacat modo uos precari, quia bella modo non opprimunt ut olim.
PILA genus gladii rotundi ex omni parte et acuti, quo utuntur soli Romani.
DO(MUI) TUE o Cesar.
AT QUE continuatio. Festum Sementis indeterminatum, at istud est determinatum.
390
PRE(CEDIT) SEX(TA) sexto Kalendas.
LEDEIS de filiis Lede, Castori et Polluci diis, dicit. Cum Castor mortalis fuerit, cui Pollux deitatem suam partitus est, duo sidera sunt, quorum cum unum oritur, alterum occidit. Sic ortu et occasu alterno uidentur partiri deitatem.
FRATRIBUS id est dies est sacrata.
FRATRES DE G(ENTE) D(EORUM) Castor et Pollux.
COMPOSUERE se simul in uno templo uel:
395
FRATRES Drusus et Germanicus.
DE G(ENTE) DEORUM de genere. Augustus et Iulius composuere templa fratribus.
DE(DUXIT) id est ducendo carmen uenimus ad festum Pacis, quod est tercio Kalendas.
ACHAICIS Atheniensibus, id est
FRONDIBUS oliue, que Palladi est sacrata et Pallas Athenis colitur.
400
DUM DESUNT HOS(TES) D(ESIT) QUOQUE ultima uictoria ad totum mundum habendum fuit habita uicto Antonio et Cleopatra.
COHERCEAT ad cohercendum potius hostium arma quam ad pugnandum, sicut nos gerimus arma, cum ad uineas tendimus nostras, unde dicitur: Gladius portat pacem.
TUBA bello et funeribus apta, in pace tantum mortuis deseruiat.
ENEADAS RO(MAM) ab Enea descendentes.
QUOD ut fiat.
405
THURA PACA(LIBUS) pacis.
PROPE(NSOS) largos.
‹GLOSULE LIBRI II›
(I)ANUS pro Ianuarius.
ELEGI uersus facti de miseria, id est carmen exametris et pentametris factum uersibus uel:
410
MAIO(RIBUS) maiori materia quam soletis, cum modo loquitur de festis, at olim de amore.
ILLINC a materia tam humili de amore ad materiam de sacris.
SI MIHI NON UA(LIDO) quasi dicat: si non possum laudes militia consequi, scribendo saltem consequar.
HIS HABILIS quasi dicat: illud difficile non est. Quislibet autem potest ferre, studere autem difficile est.
FEBRUA incipit dicere causas, quare dicatur Februarius.
415
A REGE ET FLAMINE idem est flamen et rex.
PONTIFICES minores. ‘Flamen’ dicitur quasi ‘filamen’ ab albo filo, quod gerebat in capite.
LANAS flosculos lane, quos ferebant sicut et fila.
LICTOR dicitur sacerdos uel minister, qui sacrificat. A ‘litando’, ut quidam uolunt, uel a ‘linquendo’. Interfecta enim uictima paruo tempore non attingebant eam uel qui portat gladium ante imperatorem uel: LICTOR id est lator cadauerum. De latis enim cadaueribus dabatur eis cibus purgatorius.
TURBIDA FAR(RA) pultes.
420
CUM MICA salis.
IDEM NO(MEN) id est eodem nomine, id est februa.
DOMIBUS CER(TIS) determinatis.
AR(BORE) CASTA id est lauro, quia Dane mansit innubilis.
FLA(MINICAM) uxorem flaminis.
425
HOC NOMEN id est februa.
INTONSOS religiosos.
AB HIS a februis.
LUPER(CI) sacerdotes Panis ceso corio hirci circuibant terram in hoc mense et februa faciebant, id est purgationes, unde dicebatur Februarius uel etiam pelle propria secta proprium sanguinem effundebant, quod erat quoddam genus purgacionis.
AUT QUIA alia causa est, quare sic sacrificabatur manibus in illo mense. Qui manes februi dicuntur et hoc est:
430
QUIA TEMPORA PU(RA) ante placationem manuum manes credebantur suos parentes circumuolitare et ita aer pollutus erat. Post placationem credebantur manes condi in sepulchro et sic aer purus.
FERALES a ‘feron’, quod est ‘mors’.
INPIA FA(CTA) PO(NERE) id est purgari ab inpiis factis.
ACTORIDEN id est Patroclum, qui fratrem suum interfecerat uel:
ACTOR id est idem fuit actor, quem a cede fratris sui Phoci, filii Sarmacis, marine uirginis,
435
ACASTUS fluuius Emonie purgauit uel: ACASTUS proprium nomen uatis, qui filius fuit Pelie, patrui Iasonis.
UECTAM FRENATIS Medea filiis suis interfectis uenit ad Egeum, qui eam purgans duxit in uxorem.
NON MERITAM quia, cum Theseus, Egei filius, a monstris deuictis redisset, Medea potiones mortiferas parauit et Egeum ignorantem eum esse filium suum ortata est, ut ei daret, ne scilicet ille fortissimus Egeum de regno expelleret. Egeus credulus, cum ei porrexisset, in capulo illius filium suum esse cognouit et pocula retraxit, Medea uero aufugit.
AMPHIRAIDES Almeum occisa matre Euriphile in ultionem patris ab Acheloo purgatus est.
NAPAUTOS est dictus a loco.
440
SED TAMEN ANTIQUI et cetera. Licet hunc ordinem tenuerim, scilicet primum de Ianuario, postea de Februario. Tamen sciendum est, quod Februarius antiquitus non statim fuit post Ianuarium, sed potius in fine anni.
BIS QUINI UI(RI) X iudices leges dicuntur transtulisse de Greco in Latinum.
PRINCI(PIO) MEN(SIS) Kalendis Februarii festum Sospite. Uicinum templo Cibeles erat enim templum nouum Sospite, ubi uetus extiterat. Modo erat festum reparacionis, non prime fundationis.
AUCTA reparata.
ILLIS SA(CRATA) KAL(ENDIS) hec etenim eodem die fuerat huius templi fundatio.
445
UBI SUNT si hoc queris: l(onga) pro(cubuere) m(ora).
NEC SATIS EST H(OMINES) OB(LIGAT) I(LLE) D(EOS) id est non sufficit ei obligare homines suo seruitio, id est obnoxios reddere, sed etiam deos sibi obligat.
QUOS DAS CELESTIBUS AN(NOS) uidetur dare annos diis, cum templa eorum reficit, ubi dii durent.
TUNC QUOQUE LU(CUS) A(LERNI) lucus est uicinus Rome, in quo erat templum, quod in illa die colebatur.
ADUENA quia de Tuscia uenit.
450
AD PENETRALE NU(ME) id est Ueste, quod Numa constituit.
CAPITOLINUM a Capitolino fure, qui in templo illo coronam furatus est uel: CAPITOLINUM a Capitolio, ubi colitur et
IN ARCE SUMMI IOUIS id est Tarpeia uel idem sit Capitolium et arce. IIII Nonas Lira secundum omnes partes noctis occidit eodem die.
TERGA LEO(NIS) MEDII id est Capricorno obpositi non apparebant. Leo dicitur in celo fuisse figuratus, quia principatum obtinet inter animalia uel etiam hic est ille leo deuictus ab Hercule et propter laudem Herculis in celo figuratus. III Nonas Delphin occidit. De figuratione huius diuerse sunt opiniones.
SEU FUIT H(OCCULTIS) quidam legunt hoc de amoribus Leandri et Hero, in quibus ipsum dicunt fuisse indicem, cum mortem Leandri presignaret Hero. Illa enim in sompnis uiderat delphinem undis occupatum, per quem Leandri mortem suspicans coniecturabat.
455
FELIX quia ob hoc meruit stellificari uel:
INDEX FUIT IN AMORIBUS secundum Eginum inter Occeanum et Amphitritem. Quam cum Occeanus amaret et illa uirginitatem uouisset, ut eam conseruaret, ad Atlantem confugit. Ad quam sollicitandam cum Occeanus plures mississet frustra, inter ceteros missus est Delphin, qui, ut ea nuberet Occeano, tandem ei persuasit.
FELIX uel quia feliciter amorem dei indicauit ei.
LESBIDA uel quia Ariona cum lira trans mare transtulit.
PALLA(DIS) Nictimene auis esse Palladis dicitur, quia sapientia in tenebris proprium obtinet fulgorem. Nictimene cornix est inimica.
460
UOCALIS a ‘uoce’, id est ‘sonorus’.
CINTIA Diana a monte, ubi colitur.
FRATERNIS MODIS id est Apollinis cantibus.
TRAIECTUS PEN(NA) id est uulneratus sagitta uel etiam aliter dicitur: morte cigno imminente nascitur ei penna in fronte, que cerebrum ei occupat et tunc dulcissime canit uel etiam aliter dicitur: quia cignus moriturus unam pennam de suis pennis sibi figit in naribus, que uiam uocis aperit, ut dulcius caneret.
NUNC MIHI MILLE SO(NOS) quia dicturus erat, quomodo in Nonis Februarii Augustus sit uocatus ‘pater patrie’, uidetur sibi non posse sufficere, ideo dicit se uelle habere mille sonos, id est ora et
465
PECTUS id est scientiam.
MEONIDE id est Homeri a Meonia regione.
ALTERNO PECTINE id est metro alternato propter exametrum et pentametrum uel alternata de amore ad festa dicenda.
MAX(IMUS) HIS HA(CCUMULATUR) id est honor meis libris atribuitur, quia festum Augusti eis aponitur.
RES ISTA materia.
470
PLE(BS) CURIA id est senatores.
EQUES tres ordines Rome posuit: ignobiles, mediocriter nobiles, summe nobiles.
RES rei effectus. Quasi dicat: ante meruisti hoc nomen bene faciendo urbi quam haberes.
ROMULE quasi dicat aliquis: tu uideris iniurari Romulo, cum dicis Augustum patrem patrie. Quia ille urbem fecit, ideo dicit modo ‘Romule’.
TRANSILIENDA quasi parua, que quia transsiliit, Remus interfectus est a fratre, ne alii ab eo sumerent exemplum.
475
TACIUS rex Sabinorum.
CURES populi sunt Sabinie.
CREINNA ciuitas est Sabinie.
TU RECIPIS asilo.
NEFAS nefarios homines.
480
DOMINI id est tiranni. Augustus numquam permisit se uocari ‘dominum’, ne Romanos ut seruos habere uideretur, cum respectu domini ‘seruus’ dicatur.
REMUS IN(CUSAT) quia a te interfectus. Hec dicta possunt dici antitetice, id est contra positiones.
TE PATER id est Mars. Interuentu enim Martis deificatus est Romulus.
ILLE PAT(REM) dicitur enim in fine Ouidii Metamorphoseos, quod hac sola de causa deificatus est Iulius, ut Augustus filius esset dei, non mortalis. In Nonis est festum Augusti et Aquarius apparet a media parte.
NECTARE fabulam respicit de Ganimede, qui factus est pincerna Iouis. U die post apparitionem Aquarii intrat uer. IIII Idus incipit, Boetes pridie Idus oritur. Cum deberet exequi de Boete, dicit de Ursa, quia pro eadem accipit. De causa translationis huius inferius (II, 190) dicetur.
485
AMADRIADES ‘driadon’ Grece, ‘arbor’ Latine, inde ‘Amadriadon’, ab ‘amo, -as’ et ‘driadon’ quasi ‘amantes arbores’, quia arboribus nascuntur et cum eisdem moriuntur.
IACULATRICEM uenatricem.
CALIXTO proprium nomen est. Parrasis uero patrium a Parrasia regione.
ESTE TESTIS quasi dicat: uirginitatem uouit, unde et arcus Diane iurauit.
O UIRGO TE(GEAEA) o Parrasis a monte Archadie.
490
HEC eadem.
HANC PU(DET) Parrasidem.
PRODITUR manifestatur.
LICAONI quia filia Licaonis.
MATER ERAT id est pepererat.
495
PUER Archas, filius Calistonis.
FURTO cum adulterio.
PRIOR id est maior.
ARTOPHILAX ‘philos’ ‘amor’, ‘artos’ ‘plaustrum’, inde ‘artophilax’, id est ‘amans plaustrum’, quia illud sequendo cum eo uolui uidetur. De translatione horum aliter sentit Eginus dicens duo sunt signa, quorum alterum, id est maius, dicitur ‘maior Ursa’, minus dicitur ‘minor Ursa’. Dicuntur etiam maius Plaustrum et minus; dicuntur iterum maior Septentrio et minor Septentrio, et maior Arctos et minor Arctos, dicitur etiam Arctos maior per excellentiam et minor Artophilax. Dicuntur etiam maior Helice et minor Cinosura, minor etiam a quibusdam dicitur Phenice, diciturque Boetes. Quare autem tot habeant nomina, exequamur. Cum maior et minor Ursa uocantur, ad fabulam de Parraside respicitur. Si uero maior Arctos et minor uocantur, idem est, quia ‘arctos’ Grece, ‘ursa’ Latine. Cum iterum plaustra uocamus, ad figuram signorum refertur, quia sicut ad ursam figurandam de tribus stellis anterioribus collum et caput figuramus et de reliquis IIII ceterum corpus et pedes. Sic et de prioribus Temonem et de ceteris rotas plaustri figurare possumus. Et tunc dicetur fuisse plaustrum Icari, in quo solebat deferre utres uini plenos. Septemtriones dicuntur a septem stellis,’trion’ enim Grece, ‘stella’ est Latine. Helice et iterum Cinosura nutrices fuerunt Iouis, que in celum figurate fuerunt. Maior est Helice, minor est Cinosura. Minor quoque dicitur Phenice propter Milesium Talem, qui de Phenitia regione fuit et hanc in celo prior figurauit, unde Tirii potius secundum illam nauigant propter suum inuentorem, unde Leander in Ouidio Epistularum: Non sequor aut Helicen, aut, qua Tirus utitur Arton. Si uero Boetes dicatur minor, tunc dicemus Icarum fuisse translatum, qui Boetes dicitur propter boues, qui trahebant currum, illius plaustrum, cui superpositi erant cadi uino pleni. In Idibus est festum Fauni in biuio insule.
DISCRETAS diuisas. In Idibus etiam est dies illa, in qua Fabii a Uegentanis fuerunt occisi.
500
TER DUO sex et trecentum.
DOMUS familia.
UIRES robur.
HONUS curam.
GENTILES de eadem gente, quasi de eodem genere.
505
ARMA PROFESSA id est sue professionis. Cum milites gratiarii arma capiunt, illa arma non sunt sue professionis, sed isti milites erant ex genere, unde subditur:
GENEROSUS AB HISDEM quia de eadem domo.
CREMERAM fluuius est.
DISTRIC(TIS) denudatis.
TIR(RHENUM) AG(MEN) id est Tuscum.
510
TUSCO Uegentano.
NON DATUR non conceditur Uegentanis.
TECTA latencia.
CAMPUS locum describit insidiis aptum.
FINIT immo excedit alueum.
515
METUS AL(TER) quam de illis, quos uident.
SIMPLEX NO(BILITAS) id est fraudis nescia.
HERCULE quia de genere Herculis erant uel: HERCULEE id est fortis ad modum Herculis.
QUIDUE ADEST eis.
QUID RESTAT INMISSO TEMPORE ADEST eis, id est desperacio, que homines reddit ualde fortes.
520
CONSULUISSE prouidisse.
PUER qui postea fuit pater Maximi.
NASCI de illo quasi de patre.
CUI RES COGITAN(DO) id est: CUI per quem; RES id est progenies foret restituenda; COGITANDO per moram uel aliter: CCCUI Fabiis interemptis remansit unus puer, qui postea fuit pater Maximi. Qui Maximus contra Hanibalem missus est, sed quia se uiribus imparem nouerat, Hanibali confligere non fuit ausus, sed mora diutina et tedio maximo solutum reddidit illius exercitum et nocte quadam eum agrediens ex improuiso maiorem exercitus sui partem occidit ipso uix euadente et rem sic Romanam cogitando restituit. UIXo Kalendas oriuntur Coruus et Anguis et Crater, qui
LATET id est medius est.
525
INTER UTRUMQUE Coruum scilicet et Anguem.
FORTE IO(UI) de figuratione horum in celo suam ponit Ouidius opinionem.
MEA A(UIS) de coruo dicit.
INAURATUM ualde auratum.
TEMPTAT EAM id est fructum eius.
530
DULCIA matura.
YDRUM serpentem aquaticum ab ‘idor’, quod est ‘aqua’.
TENUIT detinuit.
OFFICIUMQUE ME(UM) ne scilicet tibi possem seruire afferendo aquam.
ADDIS MEN(DACIA) CUL(PE) id est ut non tantum sis culpabilis, sed etiam mendax me uolendo fallere.
535
DUM LAC(TENS) ut dicit Plinius de naturali historia, ex quo ficus apparere incipit in arbore, donec matura fiat, coruus habet pertusum adeo guttur, quod, si aquam hauriat, hac et illac effluit.
AN(GUIS) A(UIS) CRA(TER) SI(DERA) IUNC(TA) MI(CANT) de figuratione horum aliter sentit Eginus. Ydram siquidem dicit fuisse illam, quam deuicit Hercules in Lerna palude. De coruo autem dicit, quia Phebus ei Coronidem commendauit, cuius adulterium cum Phebo coruus untiasset, Phebus eam interfecit. Postea penitencia ductus et se, arcum et manum habens odio coruum etiam de candido in nigrum mutauit, quem postea sagittis confixum in celo figurauit ad notandum hominibus, ne huiusmodi nuntium maritis afferant. De Cratere autem hoc dicitur: iuxta Troiam prope sepulchrum Protheselai fuit quedam ciuitas nomine Flagula, cuius fuit rex Demipho. Ibi incidit uastitas magna et ciuium interitio miranda. Cuius cum Demipho remedium quereret, responsum est, ut quotannis una de nobilium genere uirgo diis penatibus eorum sacrificaretur. Demipho omnium preter suas sorte ductas immolabat, donec cuidam ciuium nobilissimo Demiphonis factum perdoluit, qui negauit de filia sua se passurum sortiri, nisi eodem modo filie regis sortite fuissent. Quo facto rex permotus illius filiam sine sorte ductam inmolauit, quod Matusius, pater uirginis, instanti tempore simulauit se patrie causa non egre ferre factum, quod paulatim in obliuionem dies longinqua perduxit. Itaque cum se amicissimum pater uirginis regi ostendisset, sollempne sacrificium se habere dixit, eumque et filias regis ad id conficiendum inuitauit. Qui nichil aliter futurum suspicatus, filias ante misit, ut ipse in re ciuili occupatus postea ueniret. Filias regis Matusius interfecit et sanguinem earum cum uino in cratere mixtum regi aduenienti pro potione dari iussit, quod cum rex rescisset Matusium cum cratere in mare proici fecit, unde mare dictum est ‘Matusium’. Portus etiam adhuc Cratera appellatur, quem antiqui astrologi in celo figurauerunt, ut homines meminissent maleficum neminem posse lucrari neque obliuionem inimiciarum fieri solere. Alii dicunt hunc craterem esse, quo Ycarius sit usus, cum hominibus ostenderet uinum. Alii dicunt non craterem esse, sed dolium, quo Mars ab Octo et Phialte sit coniectus.
TERCIA POST tercio die post Idus, id est UX Kalendas, IIIIX Kalendas, si Idus non numeres, festa sunt Fauni. Idem numen est Pan et Faunus.
TERCIA AURO(RA) id est dies tercia.
LUPERCOS sacerdotes Panis.
540
NUDOS morem innuit, nudi enim et saltando incedebant.
SACRA festa.
EUNT celebrantur uel sacerdotes eunt per sacra.
BICORNIS cornua dicitur habere, quia deus est cornutorum animalium.
DICITE PI(ERIDES) quia difficile erat dicere, unde uenerit usus sacrorum, musaticum inuocat auxilium.
545
UNDE PETITA a quibus habita.
PLURIMUS quasi multis in locis est ibi ara Fauni.
TESTIS E(RIT) PHO(LOE) silua, in qua est ara Fauni.
STIMPHALIDES UN(DE) ibi etiam est ara Fauni.
LADON fluuius est, ubi ara iterum Fauni.
550
IUGA montes.
PINETIS habundantia pinuum.
NONACRINI Arcadici. Nonacria dicta est Archadia a nouem montibus, quibus est inclusa. ‘Acros’ enim est ‘mons’.
TROZENE ciuitas est, que habet aram Fauni.
PAN ERAT quasi pro omni numine ibi colebatur.
555
INDE id est ab Euandro.
FLAMEN sacerdos quasi filamen.
DIALIS id est unius diei, quia uno die tantum durabat uel: DIALIS id est ‘Iouialis’ a Greco ‘dios’, quod interpretatur ‘Iupiter’ uel: DIALIS ad differentiam nocte sacrificantium uel: DIALIS diebus singulis cantans missam.
CUR CURRANT in festo Fauni sacerdotes currebant nudi, quare autem nudi, causam ipse subponit.
IPSE DEUS CONCIPIT ante capit, anticipat.
560
DEUS NU(DUS) quia deus nudus est et ministri nudi sunt.
ANTE IOUEM aliam dat causam, quare sint nudi.
NECTAR quasi pro poculo nectareo.
COLENTIS agricole.
QUISQUE FERE(BAT) qui modo feruntur in equis, tunc pedites erant.
565
AMICTA non tonsa, ut modo tondentur.
SUB IOUE sub aere.
REFERUNT representant.
OPES diuitie erant maxime, quia uestibus non indigebant.
SED CUR PRECIPUE alia est causa, quare Faunus non curat uestes, que precipua est super alias duas.
570
TRADITUR a magistris.
DOMINE Iole.
TIRINTIUS Hercules a Tirintia ciuitate.
MON(TANA) NU(MINA) o nimphe.
NIL MIHI UO(BISCUM) nil curo de uobis.
575
HIC id est in Iole.
MEONIS Iole.
UMBRACULA tentoria.
QUE TAMEN quamuis feminea.
TIMO(LI) UI(NETA) Timolus mons est uineis habundans.
580
HESPERUS stella est.
ROS(CIDUS) a rore humidus. Nox humidior est quam dies.
FUSCO quia serotino. Descriptio est uespertini temporis.
TOPHUS genus est lapidis cauernosi sicut et pumex.
LAQUEATA ad modum laqueorum conpaginata.
585
PUMI(CE) UI(UO) naturali, non artificialiter ibi posito.
ARMILLAS ornamenta sunt brachiorum.
UINCULA sotulares.
TELA MI(NORA) quam claua. Claua siquidem telum est, quia telum potest uocari, quocumque pugnatur, ut lapides, faces et huiusmodi, unde Uirgilius: Telorum interea nullum cessat genus, quod enim quidam somniant dicentes Iolem semper gerere tela sicut et Herculem, sed minora erant tela illius. Nuge mihi uidentur.
SECUBUERE id est seorsum iacuere.
590
CAUSA secubacionis.
REPER(TORI) UI(TIS) Bacho.
PARA(BANT) in crastino die.
ROSCIDA humida.
IN DOMINIS Hercule et Iole.
595
CAUTAS precauentes. Gestum exprimit de nocte ambulantis.
PRIMA SOR(TE) primo lecto sorte inuento.
UELLERA quibus induta fuit Iole.
SUSTINUIT retraxit.
MOLLIA quia muliebria.
600
MENDACI NO(TA) id est uestis mutatione.
CETERA TEM(PTANTEM) stuprum, uerecundus innuit.
MEO(NIS) Iole.
LIDA PU(ELLA) Iole. Lidia, Meonia eadem regio est.
ADDE PEREGRINIS id est Archadicis. Quasi dicat: modo uolo dicere causas latinas, quare nudi incedebant.
605
TUO PUL(UERE) id est in latinitate.
EQUUS ingenium.
FAUNO ad honorem Fauni.
TURBA Romanorum.
TRANSSUTA ‘-as’, transfissa a ‘ suo, -is’.
610
SALI(CNIS) de salice factis.
SOLIBUS ET CAM(PO) id est laboribus et luctis et in Martio Campo.
CESTIBUS pugnando uel: UESTIBUS quod quidam libri habent et tunc est quidam ludus, qui dicitur ‘preda mantelli’, quia in eo ludo luditur de uestibus.
ET IACULIS iaculam iaculando.
SAXI de saxo, de disco dicit plumbeo, qui mittebatur in auras sicut Anglici modo mittunt saxum.
615
UTERQUE Romulus et Remus.
DICTA FA(CIT) ut dixit, ita fecit.
FABII sub Remo, Quintilii sub Romulo.
LUPERCAL dicitur locus, in quo sacrificabatur Fauno.
SILUIA UEST(ALIS) id est Ilia Ueste sacrata. Siluia a Siluio Enea, a quo duxit originem.
620
PATRUO id est Amulio, fratre Numitoris, patris Ilie. Qui mortuo Numitore eam monacam in templo Ueste sacrificauit, ne de ea superesset heres, qui regnum obtineret.
FLENT TAMEN quamuis peragant.
ALBULA solebat uocari fluuius, qui modo dicitur Tibiris a rege Tiberino ibi submerso.
LINTRES nauiculas.
MAXIME ad differentiam aliorum.
625
ISTE id est Romulus.
ARGUITUR approbatur.
CA(UUS) AL(UEUS) incunabulum.
PARTA asser incunabuli.
DEFICIENTE decrescente.
630
UESTIGIA signa.
ROMULA ita lege: et Romula ficus, que nunc dicitur ‘Romula’, tunc erat ficus simpliciter, non ‘Romula’.
MIRUM fuit, quod fera non nocuit.
PARUM est quod dico non nocuisse lupam, que etiam profuit.
COGNATE Amuliane.
635
SUSTINUERE potuere.
MAR(TE) SA(TOS) SCIRES quia timor abfuit.
NON SIBI PROMISSI lac humanum, non ferinum promissum est hominibus a natura.
ILLA lupa.
FECIT NOMEN LOCO quo Fauno sacrificatur.
640
DATI Romulo et Remo.
QUIS UETAT ostendit, quare locus ‘Lupercal’ et sacerdotes ‘Luperci’ dicantur. Modo aliam ostendit causam, quod a monte scilicet dicantur Archadie, qui ‘Lupercalis’ uel ‘Lupercus’ dicitur uel ‘Liceus’ a ‘licos’, quod est ‘lupus’, inde ‘liceus’ quasi ‘luporum deus’. Tutatur enim oues a lupis.
NUPTA QUID EX(SPECTAS) morem tangit sacrificii. Sabine caste erant et quia rapte erant a Romanis, pre nimio dolore ab eis inpregnari nolebant, si autem grauidabantur, pueros in uentre interficiebant. Romani uero, factis corrigiolis de corio hirci eas uerberando correxerunt. Et singulis annis in festo Fauni a sacerdotibus representabatur illa uerberatio.
QUID EXSPEC(TAS) in sacris.
FECUNDE fecunditatis.
645
HA(BEBIT) NO(MEN) AUI mater eris et ita pater tuus, socer tui mariti, erit auus tui filii.
RARA PIG(NORA) id est raros filios.
HOC FUIT id est contigit.
NON UIRES id est auxilium, ideo rapuerat Sabinas, ut Romane uires crescerent per filios.
POST BELLUM id est guerram.
650
INIURIA iniuriosa rapina.
MONTE SUB ES(QUILIO) Esquilie locus est in suburbio.
INCIDUUS quasi non cesus.
IUNONIS NOMINE sacratus.
TREMUERE pro aduentu dee.
655
I(TALIDAS) M(ATRES) S(ACER) HIR(CUS) INITO ineat.
EXUL extra solum quasi aduena.
PELLIBUS EXSEC(TIS) id est ualde sectis in minutissimas corrigiolas.
DECIMO MO(TU) quasi dicat: decimus mensis erat.
UIRQUE P(ATER) S(UBITO) N(UPTA)QUE MATER ERAT quia iam nati erant filii.
660
NOMINA plurale pro singulari.
LUCINA dicitur a ‘luco’, ubi colitur uel a ‘luce’, quam prebet nascentibus.
MOLLITER ne ledantur ipse matres uel fetus.
ORTA DIES FU(ERIT) IIIIX Kalendas incipit esse mutacio uentorum, que per dies U sequentes durat et eadem die sol ab Aquario transsit in Pisces.
PERDIDIT AU(RA) FIDEM quia sibi non est credendum.
665
NON CONSTANT quasi dicat: cito mutantur uenti.
IAM LEUIS a sole alleuiatus.
SUBSEDIT descendit, quia sol sursum ascendit Pisces.
OBLIQUA UR(NA) inclinata ad occasum.
PROXIMUS Aquario.
670
PISCIS duo sunt Pisces, qui pro uno signo reputantur. De figuratione horum in celo idem sentit Eginus cum Ouidio.
ETHEREOS solares.
TIPHEA gigantem illum.
DIONE Uenus. Cum tamen Dione mater fuit Ueneris, ut dicit Claudianus: Sic Uenerem querat deserta Dione, sicut ego Ceres quero Proserpinam mihi raptam.
EUFRA(TEM) fluuius est orientalis.
675
PALESTINE regio fuit Iudeorum.
HAS id est matrem et Cupidinem.
TEGI celari.
NEMUS salicum et cannarum.
PROSILIUNT in Palestinam aquam mater et Cupido.
680
SUBIERE ad eos deferendum.
PRO QUO NUNC UT CERNIS sidera facti.
HABENT NO(MEN) id est famam.
INDE causatum est.
NEFAS id est uetitum.
685
HOC GENUS piscium.
SIRI populi sunt. Quasi dicat: ideo adhuc Iudei, qui in Siria habitare solebant, abstinent a piscibus non scamigeris, ut sunt anguille et lamprede, quia pisces illi huiusmodi fuerunt.
TIMIDI superstitiosi.
PROXIMA id est IIIX Kalendas.
UACUA a festis.
690
AT TERCIA XII Kalendas est festum Quirini.
RO(MULUS) ANTE quam deificaretur. ‘Quiris’ Grece, ‘hasta’ Latine, inde ‘Quirinus’ ‘hastatus’.
A TELO id est per telum, quasi per militiam deificatus est.
SIUE SUO alia opinio: a Quiritibus, id est Romanis, dictus est Quirinus.
CURES populi sunt, quos cum Romanis confederauit Romulus, unde dictus est Quirinus et hec tercia est causa.
695
NAM PATER AR(MIPOTENS) de Romuli deificacione dicere incipit.
ARMIPOTENS Mars.
SANGUI(NIS) MEI filii, scilicet Romuli.
ALTER id est Remus.
UTERQUE PO(LUS) articus et antarticus.
700
EST LOCUS ostendit locum, unde raptus sit in celum.
FIT FUGA ab aliis.
REX Romulus.
EQUIS PATRIIS id est Martis equis.
FALSOQUE PATRES Romulo sic deificato patres, quos in summa habebat reuerentia, causati sunt iuuenes de morte eius, sed falso. Ueritas tamen habet eum a iuuenibus esse interemptum, quia contemptor eorum erat.
705
LONGUA propter situm.
IULIUS proprium nomen est cuiusdam Romani.
NEC FACIS U(SUS) E(RAT) id est face non indigebat.
SINISTRE a sinistra parte.
RETULIT ILLE id est Iulius.
710
HUMA(NO) MA(IOR) maior homine.
TRABEA uestis est imperialis.
ADESSE apparere.
NE UIOLENT si enim flerent, deificationem eius quodammodo negarent et ita eum quodammodo uiolarent.
NO(UUM) QUIRI(NUM) hominibus deificatis mutabantur eorum nomina, ut, qui prius Romulus, deinde dictus esset Quirinus, Eneas Indigetes, Ino Leucotoe et sic de ceteris. Adhuc nomen nouum sibi papa nouus assumit.
715
PATRIAS AR(TES) C(OLANT) id est militiam, que fuit ars Romana patris eorum uel Martis.
CONUO(CAT) HIC Iulius.
COLLIS Quirinus dictus est ab illo Quirino.
SA(CRA) PATERNA id est a patribus statuta uel: PATERNA quia Romulus pater fuit Romanorum.
LU(X) QUOQUE CUR EADEM id est XII Kalendas est festum stultorum. Quare dicatur dies stultorum, subdit.
720
NON HA(BUIT) DOC(TOS) quasi dicat: antiquitus homines stulti.
LASSABANT excusat eos de stulticia, quia bellis intendebant.
NECLECTUS quasi ex neglientia non aratus.
FARRA TAMEN quamuis pauca ferebat. Far genus est grosse annone.
DABANT sacrificabant quasi primitias.
725
USIBUS AMMONITI quia talem habebant usum uel: USIBUS id est utilitate.
TORREN(DA) DEDERUNT quasi dicat: farre panes subcinericios faciebant, non in furnis, sicut modo facimus.
PECCATO deest ‘pro’.
TULERE habuere.
NAM MODO et cetera.
730
PRO FAR(RE) FA(UILLAS) pro panibus inueniebant carbones.
NUNC IPSAS CASAS non tantum panes subcinericios, sed triticeos.
FACTA DEA EST FOR(NAX) propter hec dampna fecerunt fornaces, quibus temperarent suos panes feceruntque deam, que preest fornacibus, et eius festa dixerunt Fornacalia deamque Fornacem nominauerunt, cuius festum certum diem non habet sicut et festa Sementis.
CURIO summus pontifex fuit uel inuentor Fornacalium.
LEGITIMIS secundum legem datis.
735
INDICAT regum est uel pontificum indicere.
STATA dicuntur festa certum locum habentia.
INQUE FO(RO) nota morem celebrandi festum. Romani per tribus erant diuisi et moris erat antiqui, quod singule tribus Fornacalia facerent cum omnibus suis appendiciis et clientibus separatim queque sua die. Singule ergo tribus singulas habebant tabulas. Cum ergo quedam tribus de illis uolebat facere Fornacalia, suam in foro pendebat tabulam, ut cognita sua tabula sui clientes et appendicii de die Fornacalium non dubitarent, immo conuenientes cum domino illius tribus festa facerent. Sic et cetere tribus faciebant, sed quidam adeo bruti erant et simplices, quod suam ignorantes tabulam sacris interesse non poterant, unde, si festa non facerent, quodammodo rei uiderentur. Quicumque ergo de quacumque familia festa pretermiserant, in die Quirini conuenientes Fornacalia insimul faciebant et ideo dicebatur festum stultorum.
QUEQUE CURIA tribus, familia.
CERTA sapientibus, non stultis.
740
SUA CURIA sue curie tabula.
EXTREMA Fornacalium uel: EXTRE(MA) Feralium, que est XII Kalendas.
RELICTA per negligentiam.
EST HONOR ET TU(MULIS) id est eadem die sacrificabatur manibus.
PIETAS EST GRA(TA) id est sufficit manibus pium esse sacrificantem.
745
PRO MU(NERE) ac si munus daretur maximum.
TEGULA ecce sacrificium.
SATIS EST sufficit.
MOLLITA CE(RES) scilicet offe.
SOLUTE ad differentiam illarum, que ligate sunt in coronis.
750
RELICTA a sacrificantibus deposita uel: RE(LICTA) id est contempta.
SUA UER(BA) id est congrua.
PA(TRIS) GENIO id est manibus.
HINC ab Enea.
AT QUONDAM continuatio. Modo celebrantur hec festa.
755
AT QUONDAM PARENTALES in quibus fiebat sacrificium parentibus.
DESERUERE Romani.
NON IMPUNE FUIT non remansit inpunitum.
SUBURBANIS RO(GIS) in suburbio cimiterium.
INCALUISSE id est corrupta fuisse. De tumulis enim exiuit quidam calor. Per aquam aqua corrumpebatur et ipsi homines ex corruptione moriebantur uel: INCALUISSE dicit, quia ipsa Roma combusta est ex igne rogorum, quod pro peccato sacrificii intermissi dicitur accidisse.
760
AU(I) anime auorum.
PRETERITI pretermissi.
PRODIGIIS de animabus apparentibus.
FUNERIBUS Romanorum scilicet, qui ex fetore tumulorum moriebantur.
MODUS finis.
765
U(IDUE) DUM TAMEN quamuis ex sacrificii restauratione cessauerunt prodigia et funera, tamen non est bonum nubere, dum fiunt huiusmodi sacra.
PUROS non funereos.
PINEA de pinu.
TEDA in nuptiis solebant gerere faces, sicut nos modo cereos.
CUPIDE nuptias filiarum omnimodo desiderant matres.
770
MATURA nubilis.
HASTA RECUR(UA) de calamistro dicit. Quasi dicat: nec uidue a uiris iam mortuis nec uirgines, que nondum nupserunt, nubere tunc debent nec etiam ornari.
ALIAS FA(CES) funereas scilicet nec nupciales.
DI QUOQUE nec et debeant fieri sacrificia deorum nec apparere eorum imagines, dum durant parentales dies.
NUNC ANIME dum durant parentales dies.
775
ET COR(PORA) pro ‘id est’.
PASCITUR cibis appositis. Credebantur anime pasci.
NEC TAMEN HEC ULTRA quamuis ego dixerim in his diebus templa debere claudi, abstinere etiam a nuptiis, tamen hec obseruatio non durabit plus quam per undecim dies et hoc est, quod dicit:
HEC ULTRA obseruabuntur.
QUOD QUOD LUCI(FERI) id est dies.
780
SUPERSUNT id est remanent.
DE MENSE scilicet Februario. A XII Kalendas usque ad finem mensis sunt dies undecim tantum, quod determinatius dicit sequens littera, que est:
QUOD HABENT CARM(INA) PEDES in elegiaco metro, quod constat exametro et pentametro, sunt pedes IX uel alia est ibi littera, hec scilicet:
QUOD HABENT CAR(MINA) N(OSTRA) DIES et secundum hanc litteram non legitur ibi:
SUPERSUNT pro ‘remanent’, sed pro ‘superexistunt’. A XII Kalendas usque ad UII Idus dies siquidem duodecim intersunt, si utrumque conputemus et ultimus dies, XII Kalendas, uocatur Feralia.
785
QUOT HABENT CARMI(NA) N(OSTRA) DIES id est quot dies sufficerent ad carmina mea recitanda. Dies XII sufficerent libris Fastorum recitandis, qui duodecim reuera fuerunt, sed a beato Ieronimo incensi fuerunt propter nimium idolatrie cultum, de quo tractabant. ‘Dies preteritos’ accipe a septimo Idus usque ad duodecim Kalendas. Et in illis diebus fiat illa obseruatio tum templa claudendi, tum nuptiis abstinendi. De diebus enim sequentibus legi non potest, quia a duodecimo Kalendas usque ad finem mensis dies tantum sunt undecim. Nec te moueat, quod predictas festiuitates, id est Fauni et aliorum, suis in locis statuerit, cum hic claudi templa preceperit. Non est enim contrarium, quia omnes predicte festiuitates extra templa sunt accipiende sicut discursus lupercorum uel ita legatur:
NEC TAMEN HEC ULTRA erant anime, sed non ultra ‘quam quot’ et cetera (567) uel:
ECCE ANUS hic dicere incipit de festo Tacite, illius dee, que et Muta dicitur, cuius festum est ipso die Feralium.
TACITE proprium nomen est dee.
TRIA THU(RA) id est tria genera thuris.
790
BUMBO bumbus dicitur plumbum, quod in imo fusi ponitur ad ipsum degrauandum.
CAPUT piceum uel cereum uel luteum.
OBSUTUM circumdatum.
COGNATAS quia ipsa erat cuiusdam fontis nimpha.
INUIDET per inuidiam sibi nocet.
795
EXPEDIT utile est.
QUEQUE CO(LUNT) TA(LAMOS) I(LIA) D(IUA) T(UOS) id est nimphe illius aque, in qua Ilia mersa fuit. Quam aquam ‘Ilie talamos’ uocat.
DICTA BIS ‘lar lar’ uocabatur prius, sed propter turpem sonum abscisa est una sillaba.
EX UITIO garrulitatis, ‘lar lar’ quasi latrans.
ALMA deus cuiusdam fluuii, pater nimphe.
800
SORORIS quia nimpha erat sicut ipsa.
NIMPHA SED INFER(NE) ne uideretur esse absurdum nimpham, que immortalis est, ad inferos descendere, dicit Iupiter, non ideo remanere, quia, si hic nimpha est, et ibi nimpha.
UULTU id est nutibus.
COMPITA SERUANT Lares enim dii compitorum esse dicuntur.
PROXIMA Ferialibus sunt Caristia, dicta a ‘caris’, id est ‘amicis’. Facta enim festiuitate mortuorum in XII Kalendas statim in IX Kalendas conueniebatur ad illos de suo genere, qui preualebant et simul delectabantur gradus sanguinis denumerantes, quod in sequentibus exponit uersibus, scilicet:
805
A TUMULIS et id est post placatos tumulos.
INNOCUI UENIANT quia sic sollempnitas illa celebratur, quod nemo reus accedere debet, et enumerat reos per partes.
IMPIUS FRATER id est fratricide.
ACERBA IN SUOS PAR(TUS) id est filios interficiens.
DIGERIT enumerat, sicut ille, cui iam displicet uita patris.
810
TANTALIDES FRATRES id est qui similes sunt Atreo et Thiesti in discordia.
ET QUE RURICOLIS Athamas prima uxore sua, scilicet Neiphile, mortua uel deificata secundum alios, Inoem, filiam Cadmi, postea duxit. Que more nouercarum Frixo et Helle priuignis suis, qui priore uxore geniti erant, mortem machinans cocta semina dedit ruricolis, unde sterilis annus processit. Quesita deinde causa sterilitatis a Phebo sacerdotes ab Inoe pretio precorrupti dixerunt Phebum non nisi regio sanguine posse placari, ut rediret copia. Cum igitur Frixus et Helles sacrificio essent destinati, Bachus, ut quibusdam uidetur, qui secundum quosdam pater erat Neiphile, arietem aureum uellus habentem Frixo et Helle dedit Quidam Neiphilem eis dedisse arietem, que iam erat deificata. Quo dato manus nouerce effugerunt. Qui dum transfretarent, Helle in pontum cecidit, a cuius casu mari nomen inditum. Uero Frixus ad litus ueniens cum arietem sacrificare uellet Ioui, corpus in celum Iupiter transtulit et unum de principalibus XII signis esse constituit. Uellus uero in Colco remansit, quod Oeta primus habuit, Iason uero secundus.
ET SOROR Philomena.
NUTRIAT decoquat. Quodammodo nutritur caro elixa, diminuitur assata.
INTINCTOS intingere est ponere quodlibet edulium in quolibet salsamento in patella.
815
IBI MISSA id est posita. Faciebant offas ad maiorem coniurationem.
NOX UBI TRANSSIERIT id est X Kalendas erit festum Termini.
TU QUOQUE NOMEN id est famam, uel: NUMEN id est deitatem.
FERT RUSTICA non quelibet, sed que sit
COLONA id est uxor coloni.
820
HIC IGNEM ‘hic’ id est ‘ad aram’.
DE FOCIS focus locus est ignis, scilicet focarius.
CONSTRUIT ARTE quia quasi furce ibi in solida humo figebantur circumcirca altissime, sub quibus ligna diminuta accendebantur.
PUGNAT nititur et laborat.
CANDIDA candidis uestibus induta.
825
FAUET LINGUIS id est precatur.
NEC QUERITUR id est gaudet et est lytotes.
SI TU SIGNA(SSES) Triateris terra dicitur terra Atheniensium a quodam rege. Fuit autem diutina guerra inter Athenienses et Lacedemones de finibus agrorum uel regnorum, sed Othiadem, ducem Lacedemonum, Athenienses quadam uice intercipientes proiectis omnibus armis in eum penitus suffocauerunt uel aliter: Triaterica nomen terre, pro qua Fabii pugnauerunt. Othiades uero fuit quidam de Uegentibus, qui ponendo se metam pro patria ab hostibus est suffocatus uel Othiades mons est, ubi multi interfecti sunt.
TRECENTA pro trecentis Fabiis, si de Fabiis legatur, si uero de aliis legatur, pro infinito posuit finitum, cum ‘trecenta’ dixit.
QUID ad maiorem dei potentiam ostendendam hoc dicit, quod scilicet Ioui aliis cedentibus ipse non cessit, quasi facto Capitolio in honore deorum omnium, tandem etiam soli Ioui concessum est, ita quod ceterorum are dirute sunt. Locus uero Termini propter immensam eius potentiam in Capitolio remansit.
830
FORAMEN erat in Capitolio, ubi quemadmodum Iupiter Terminus colebatur, ne potentia Termini inclausa uideretur et hoc dicit ibi:
NUNC et cetera.
POST ILLUD ex quo noluisti Ioui cedere, non debes cedere homini.
EST UIA ubi deo sacrificetur, uult ostendere.
LAURE(NTE)S deriuatum a ‘Laurento’ oppido, quod et ‘Lauinium’ et ‘Larolauinium’ diuersis causis dicitur.
835
ILLA scilicet uia. Ablatiuum fac utrumque.
SEXTUS id est sexto miliario, id est in tercia leuca ab urbe Roma. Duo miliaria faciunt unam leugnam. Miliaria uero olim terminari solebant lapideis columpnis. In sexto lapide Termino sacrificabatur, quia forsan ibi fuerat terminus regni Romanorum et Laurenti, quod erat caput Tuscie. Modo autem terminum non habebat Romanum regnum, nisi quem et mundus.
NUNC MIHI DICENDA hic incipit de festo, quod dicitur ‘fuga Tarquinii’, que est UI Kalendas. Quam fugam cum ipse deberet narrare, digreditur ostendens, quomodo Gabios perdidit.
TAMEN FORTIS quamuis iniustus, cum pro sua iniusticia male sibi contingere debuisset.
GABIOS Gabii, Gabiorum. Proprium nomen est ciuitatis et pluralis numeri.
840
TURPI ARTE id est dolo.
TRIUM filiorum Tarquinii.
MINIMUS Arruns scilicet, qui et Tarquinius nominabatur.
PROLES MA(NIFESTA) qui bene patrissabat in scelere.
SUPERBI agnomen est patris.
845
DICERE UT HOC POS(SET) uerisimiliter.
DEDUCTA id est subleuata.
NOTATA scilicet uirgis uerberata.
FLENT QUOQUE ex pietate.
ET UT SECUM ex sua parte.
850
IAMQUE POTENS factus in illa ciuitate.
MISSO AMICO id est per amicum missum.
ILLIC TARQUI(NIUS) pater scilicet Minimi.
LILIA SUM(MA) ME(TIT) nichil aliud dicens.
SUIS DUCIBUS datiui sunt uel ablatiui esse possunt, ita:
855
NUDA a suis ducibus.
ECCE NE(FAS) non statim, sed longo tempore post Rome contigit illud.
EXTINCTIS IG(NIBUS) quod malum fuit omen.
UICTOR id est ceteris potentior.
DIRE SUPERBI quia omnes interficiebat sapientes.
860
OFFENSO ad lapidem.
ARDEA proprium nomen est ciuitatis.
DUM UACAT id est uacui sunt, qui urbem extra obsederant.
ET id est quia.
LUDITUR inpersonaliter.
865
DAPIBUS ET MERO id est ad dapes et ad merum.
REGE CRE(ATUS) Minimus scilicet Tarquinius.
ARMA REFERRE quod faciebant uictores post uictoriam.
ECQUID id est ‘ecce quid’, pars est composita ueluti ‘siquis’ uel:
THORUS SOCIALIS id est uxores nostre.
870
IN OFFICIO id est sunt, ne ita officiose pro nobis sicut et nos pro eis, quia pugnamus pro patria uel: IN OFFICIO id est in castitate et desiderio maritorum, ut femina debet esse uel: IN OFFICIO meretricali, quod dicitur officium. Antifrastice per excellentiam.
STUDIIS laudandi.
ET id est quia.
COLLA(TIA) scilicet porta, que ducebat ad Collatium oppidum, iuxta quam Tricipitinus habitabat et ab ea dicebatur Collatinus.
NOX SUPEREST id est sufficit ad eundum.
875
URBEM scilicet Romam, ut ibi ueritatem experiamur.
PERTULERANT equi scilicet.
REGALIA Arrontis scilicet Tarquinii.
NURUM REGIS que uxor erat Arrontis Tarquinii.
LUCRECIA uxor scilicet Tarquinii Collatini.
880
AD EXIGUUM LUMEN id est ad crucibolum.
LACENA uestis est quedam ampla.
NAM PLURA quam ego.
ESSE SUPER urbana est transposicio pro ‘superesse’ et est una dictio.
POSTMODO MOTA uerba sunt ipsius Lucrecie apostrophantis ad Ardeam.
885
DESINIT IN LACRIMAS quasi cum desineret loqui, lacrimauit.
DIGNA ANIMO id est quemadmodum bonus erat animus, bona erat et facies.
CONIUNX AIT Collatinus scilicet.
REUIXIT ab extasi.
INTEREA IU(UENIS) scilicet Tarquinius Arrons.
890
AMORE Lucrecie.
NULLA FACTUS AB AR(TE) immo naturalis.
NON EST id est non contigit, non licet.
MAGIS quia semper nitimur in uetitum.
SED SEDIT uerba sunt Tarquinii de Lucrecia recordantis.
895
A MAGNO FLATU id est post magnum uentum.
SED TAMEN A UEN(TO) et cetera. Quasi dicat: sicut uento cessante non statim cessat maris tempestas.
SIC QUAMUIS et cetera.
INIUSTI quia iste maritatus et ipsa uxorata erat.
EXITUS IN DU(BIO) EST quasi dicat: quicquid mihi contingat siue bene siue male.
900
AUDEBIMUS UL(TIMA) id est propositum meum ad finem, ad actum persequar.
AUDENDO id est audacter faciendo.
COMITER ACCIPITUR a Lucretia, cuius erat cognatus.
SUA TEMPORA id est nox, que sua est sompni.
TESTIS ERO id est testificabor te inuentam esse cum adultero, quamuis sim falsus testis.
905
SUCCUBUIT id est annuit.
QUID UICTOR GAU(DES) uerba sunt Ouidii ad Tarquinium.
HEU QUANTO REG(NIS) NOX T(ULIT) U(NA) TU(IS) quasi dicat: quantum passus es incommodi de regno tuo perdito pro una nocte.
MATER quelibet in funere nati.
CECO METU quia cum timerent, ignorabant, quid timerent.
910
HOC QUOQUE sicut et alias iniurias.
DEBEBIMUS debere dicitur quilibet iniuriam sibi iniurianti, donec de iniuria sibi uindictam accipiat.
QUEQUE POTEST NARRAT hec scilicet: uenit Tarquinius, recepi eum, nocte surrexit, mecum iacuit. Hoc ultimum restabat, cum ipsa flere incepit.
CELATO sub ueste.
PROCUMBAT HONESTE ne scilicet uento inpellente ueste subleuata discoperta sibi parerent pudenda.
915
BRUTUS ADEST auunculus Lucrecie.
FALLIT falsa esse ostendit.
ANIMO id est sapientia animi. Cum enim Brutus appellaretur quasi stolidus, modo probauit se nomen ex re non habuisse.
PATURUM PENAS pro morte tua.
CUM STIRPE id est cum filiis.
920
LACRIMAS omnium, quantum ad se.
INUIDIAMQUE id est odium, quantum ad Tarquinium.
QUIRITES senatum scilicet et populum.
ANNUA annui enim erant consules.
SUBPRE(MA) REGIS quia inde defecerunt reges factis Rome consulibus, qui usque hodie durant.
925
PRENUNCIA UE(RIS) non quia uer non esset. Uer enim UI Idus incipit, sed ‘prenuncia’ quantum ad maiorem ueris tepeditatem.
IAMQUE DUE id est tercio Kalendas sunt Equiria, Martis festa, ex uero nomen habencia, quia Mars ‘Quirinus’ dicitur, unde ‘Equiria’ uel ab equis et a curribus, quibus preest Mars, dicuntur festa illa uel ab equis currentibus, quia in illo die fiebant equestres cursus in Marcio Campo.
‹GLOSULE LIBRI III›
BELLICE DEPOSITIS tractaturus de Marcio Martem inuocat, qui preest mensi.
MARS ADES presens tempus indicatiuum ponit pro imperatiuo, quo caret ‘adsum, ades’.
930
CASSIDE SOL(UE) CO(MAS) quasi dicat: cessa ab armis et mihi uaca.
IPSE UIDES non est mirum, cum sis deus belli, si tamen uaces poetis, quia Minerua, que dea est belli, uacat
ARTIBUS id est studiis.
QUID INHERMIS A(GAS) scilicet auxiliari poetis et quod semper non sit armata, ostendit.
TUNC et cetera.
935
SACERDOS Ueste Yliace.
CEPIT TE id est placuit tibi.
SILUIA quomodo ceperit eam, ostendit.
SILUIA a Siluio Enea, de cuius progenie fuit.
UESTALIS quia monaca Ueste fuit.
940
INDE MO(UERI) id est ab ea incipere.
FURTA FEFELLIT id est adeo callide fecit, quod ea non sensit.
GRAUIS id est grauidata et pregnans.
IGNIBUS YLIACIS ecce somnium.
IGNIBUS id est in templo Ueste, ubi est ignis perpetuus de iunipero. Potest ignis durare per annum, si proprio cinere contegatur.
945
YLIACIS de Troia aduectis.
ANTE SACROS id est inexstinguibiles.
PALME arbores sunt.
ALTERA MAIOR id est Romulus.
RAMIS ramos appellat Iulium et Augustum suo inperio totum orbem occupantes, qui de genere Romuli processerunt.
950
COMA fama.
PATRUUS Amulius.
AMONITU commemoracione.
MARCIA PICUS AUIS sacrata Marti. Tribus diebus eis cibum ministrauit.
GEMINO PRO STIPITE pro Remo et Romulo.
955
ET LUPA lac prebendo.
INFIRMIS UI(RIBUS) quia in ipso conceptu uirium partem amisit.
IMPLERAT urnam.
DUM SUA UISA id est somnium.
CRESCENTE in utero.
960
QUO MINUS ‘minus’ pro ‘non’.
EMERITIS peractis.
RESTABANT ad circuiendum.
NITIDO DEO id est Soli, qui XII signa XII mensibus peragrat. Quasi dicat: in decimo mense peperit, cum duo menses adhuc restarent ad annum rotundandum.
SIMULACRA imago Ueste pro sua moniali uiolata.
965
HOC UBI id est hanc duos peperisse.
TERRITA FLAMMA cooperuit se in suo cinere, quia monialis hec comiserat.
CONTEMP(TOR) EQUI id est equitatis uere contemptor.
NAM RAP(TAS) FRATRI id est Numitori.
SCELUS REFUGIT id est pueros mergere et uere refugit, quia ‘in sicca pueri’ (52).
970
LAURENCIA N(UTRIX) id est Acca a Laurento oppido, uxor Faustuli, que, quia meretrix erat, lupa dicta est quasi ‘rapax’.
NUTRIX GENTIS quia Romuli, a quo gens Romana descendit.
UESTER HONOR id est Laurentalia festa, que fiunt in Decembri.
ACCEPTUS GENIIS dicitur December, quia in illo mense fiunt festa genii, qui deus est humane nature. Quem genium tunc bene colimus, cum bene nos procuramus.
MARTIAS PRO(LES) Romulus et Remus.
975
ILIADES FRATRES Romulus et Remus ab Ilia matre sua.
IURA pastoralia, quia ipsi pastores ceteris pastoribus preerant.
UT GENUS AUD(IERUNT) se esse Martis filios.
PATER EDITUS id est manifestatus.
AUGET ANI(MOS) id est magis fuerunt animosi.
980
LONGE(UO) A(UO) id est Numitori.
MENIA CON(DUNTUR) quia in paruis casis puduit eos habitare.
NON TAMEN quamuis parua.
EXPEDIIT uile fuit.
TRANSSILUISSE RE(MO) interfectus enim fuit a Celere, qui preerat muris, ob legis unius transgressionem, quia Romulus duas instituit leges, quarum hec una erat: quicumque noctu portas ciuitatis aperuerit, capitalem sententiam subito. Et hec est altera: quicumque muros transsilierit, reus capitis esto. In hac ultima peccauit Remus, quia in nocte hostibus imminentibus clausis portis, cum exire non posset, muros transsiliit. Dictum est tamen, quia Romulus hanc legem statuit cognoscens Remi inpetuosam uoluntatem, cum eum interficere uoluit, ne in regno participem haberet.
985
PATER UR(BIS) Romulus.
ARBITER AR(MORUM) id est Mars.
DABO PIGNORA tum bene pugnando, tum nomine tuo primum mensem anni appellando.
DE PATRIO NOMINE id est a ‘Marte’ ‘Martius’.
ET TAMEN ANTE OMNES quamuis dixisset mensem de nomine patris, tamen non primus, quia priores coluerunt Martem.
990
BELLICA TURBA id est gens Romana.
DEDERAT STUDIIS id est deum belli colebant, quia potius bello studebant.
CICROPIDE id est Athenienses a Cicrope rege colebant Pallada et alii alios deos, sic Romani Martem.
MINOIA CRE(TA) a Minoe rege.
YSIPHILEA TEL(LUS) id est Lempnos ab Isiphile, filia Thoantis, que ibi regnauit.
995
SPARTE ciuitas, unde nata fuit Helena.
MICENE ciuitas Grecie, ubi regnauit Pelops, filius Tantali.
MENALIS id est Archadia, a Menalo promontorio sic dicta.
PINIGERUM CA(PUT) quia Faunus in memoriam cuiusdam amasii sui in pinum mutati pinu coronabatur.
FERE GEN(TI) descriptio Romane gentis.
1000
REM id est utilitatem.
DECUS id est honorem. Nichil enim habebant nisi per arma.
QUOD SI FORTE quasi dicat: non solum Romani Marcium de nomine Martis habent, sed etiam alie gentes. Licet ordine alio, quod poteris aspicere, si uacat uidere.
PEREGRI(NOS) FAS(TOS) a Romanis.
TERCIUS FUIT Martius.
1005
ALBANIS id est populis illis ab ‘alba scrofa’ dictis.
FALISCIS populis. Alesus, secundum alios filius Agamennonis siue filiaster secundum alios, interfecto Agamennone patre ab Egisto adultero consensu Clitemestre dimissa patria ueniens in Italiam, urbem Faliscorum constituit, quam a nomine suo Faliscos appellauit quasi Aliscos a nomine Alesi.
HERINA regio est.
INTER ARICINOS ALBANAQUE de Albanis repetit, ut addat ‘apud Albanos et Aricinos’.
CONSTAT id est idem est, quia tercius. Aricium opidum est factum ab Oreste. Tercius etiam fuit apud menia Telegoni. Telegonus filius fuit Ulixis, qui Alpinum fecit opidum.
1010
LAURENTES populi sunt.
EQUICULUS populus est acer et bellicosus.
A TRIBUS PRIMUM id est quartum.
TURBA FOREN(SIS) a ‘foro’ uel Foratino oppido Iulii.
PELIGNIS filie Sabinorum desponsate fuerunt Pelignis, unde Sabini proaui eorum dicuntur.
1015
HUIC UTRIQUE GENTI id est Pelignis et Sabinis.
ROMULUS alii et alii sic habuerunt, sed Romulus omnibus hunc mensem preposuit.
ORDINE SALTEM et sine inuentione.
NEC TOTIDEM KAL(ENDAS) id est tot menses antiqui non habuerunt. Duorum enim spacium mensium uacabat.
NEC mirum. Quasi dicat: quia Romani nondum erant boni clerici, sed Grecis uictis hec et multa alia ab eisdem didicerunt.
1020
ARTES liberales.
MALE FORTE id est imbellicosum.
ROMANAM ARTEM que est pugnandi.
ERAT DISSERTUS id est pro diserto habebatur.
YADES in genu tauri sunt,
1025
PLEIADES in fronte. ‘Yades’ quia in modum ‘y’ Grece sunt disposite uel ‘Yades’ dicuntur ab ‘idor’, quod est ‘aqua’, quia pluuiosa sunt sidera uel ab Yante fratre suo, quem interfectum a fera, cum ipse deflerent, miseracione deorum in celum fuerunt translate. Pleiades filie fuerunt Adlantis, sic dicte a Pleone matre sua uel a ‘pleios’, quod est ‘pluralitas’; septem enim sunt.
GEMINOS POLOS articum et antarticum.
DUAS ARCTOS id est minorem ursam, que est Cinosura, secundum quam Sidonii currunt propter Milesium Talem, qui de Phenicia regione erat et eam in celo primus figurauit, unde ipsa a quibusdam dicitur Phenice et maiorem, que dicta est Helice, secundum quam Greci currunt, qui primi eam in celo figurauerunt.
SORORIS id est lune. Luna enim tot signa in mense circuit, quot Phebus in anno.
LIBERA ab humana consideracione. Nichil sciebant de cursu solis et lune et ceterorum siderum, sed constans tamen erat solem et lunam deos esse uel sic:
1030
SED TAMEN DEOS ESSE CONSTABAT et de nullo determinate dices.
NON ILLI id est Romani.
TENEBANT id est curabant aliqua signa nisi bellica et illa quidem erant de feno.
UNDE id est a quibusdam manipulis dicuntur manipuli, id est turme militum et manipulares milites.
ERGO ANIMI INDOCIBILES sic rudes erant.
1035
CARENTES RACIONE quantum ad actum.
EGERUNT id est constituerunt.
LUSTRA id est anni circuitum X mensibus sic minorem quam deberent, quia XII constare mensibus dicitur annus uel: LUSTRA MI(NORA) lustrum appellat quinquennium. Lustrum enim antiquorum minus erat nostro decem mensibus, cum singulis annis quinquennii duo menses deessent.
HIC NUMERUS id est denarius.
BIS QUINO id est denario.
1040
INDE id est a denario.
NOUIS SPACIIS id est numeris.
PRINCIPIUM id est origo. Uerbi gratia a decem sumitur undecim quasi ‘unus post decem’ et duodecim quasi ‘post decem II’ et sic de ceteris.
INDE causale est, id est pro dignitate denarii numeri.
SE(CREUIT) diuisit
1045
IN CEN(TUM) subaudis ‘milites’.
IN PARES ORBES id est decem, qui est numerus orbiculatus et rotundus. Uere ‘pares’, quia denos Romulus enim pro dignitate denarii numeri decadibus militum fecit quosdam preesse, quos appellauit decanos. Quilibet decanus X milites sub se habebat, sed et princeps, qui principatum obtinebat, – principatus enim quidam honor erat Rome –, X decanos cum suis decadibus sub se habebat.
PILANUS etiam uexillifer, qui maioris erat auctoritatis quam decanus siue princeps, preerat X principibus et X ipsorum principatibus, sicut decanus X unum, id est X milites, sub se habebat et ita princeps decies X, id est centum habebat. Pilanus quoque decies centum, id est mille, preerat militibus.
HASTATOS id est decanos, qui hastati incedebant. Totidem princeps decanos habebat, quot milites habebant decani.
TOTIDEM CORPORA principum habebat pilanus, quot decanos sub se habebat princeps.
1050
MEREBAT id est militabat.
LEGITIMO secundum legem dato. Cautum enim erat lege, quot et pilanus et princeps et decanus equos haberent de publico erario.
QUIN ETIAM PAR(TES) non solummodo Romanis hunc ordinem dedit, sed etiam Luceribus illis populis et Rampnetibus illis aliis et
TICIENSIBUS id est Sabinis a Tyto Tacio, qui rex eorum fuerat, ita dictis. Istis tribus populis sicut et Romanis prefuit Romulus.
ADSUETOS IGITUR quia in predictis seruauit Romulus dignitatem denarii, ergo et in anno adsuetos obseruari.
1055
NEU DUBITES PRI(ME) certis signis et argumentis uult ostendere, quod Martius primus mensis anni erat et ostendit illa signa: scilicet quod corona sacerdotis renouatur, aliud scilicet quod in ianuis regis, id est Romuli, ponitur noua laurus.
CURIA PRISCA id est Nume, scilicet Capitolium.
UESTA QUOQUE aliud signum, quod laurea cana, id est uetus corona, cedit ab Iliacis focis, aliud signum, quod tunc renouabitur ignis in templo Ueste.
FLAMMA REFECTA id est renouata. Asbestus lapis ponebatur in igne, qui nec cito cremari poterat nec cito exstingui.
NEC MIHI PARUA FIDES aliud signum, quod Anna, a qua dicitur annus, colitur in hoc mense.
1060
HINC ETIAM a Marcio sunt honores
INITI repetiti, durantes usque ad spacium belli Punici, id est tam diu, quam diu Hannibal obsedit urbem, id est X annis uel a Marcio
MEMORANTUR esse initi honores, id est intronizati.
QUILIBET honorati. A tempore enim Romuli usque ad tempus Hannibalis dati sunt honores in Marcio, postea in Ianuario.
DENIQUE QUINTUS alia probacio, quod Martius primus anni mensis esset.
1065
INDE id est post Quintilem sunt nomina mensium per numerum, ut Quintilis, Sextilis, September, October, Nouember, December.
PRIMUS OLIUIFERIS sic Romulus constituit, sed Numa Romam adductus ab Athenis, ubi studuerat, ut ibi regnaret, annum adauxit.
A SAMIO id est Pictagora, qui de Samo insula fuit, cuius sententia fuit homines posse renasci.
EGERIA quedam nimpha fuit, amica Nume.
SED TAMEN ER(RABANT) TUNC TEMPORA id est errabant homines, cum annum ita disponerent, quod Iulius emendauit, qui rebus istis sicut et aliis curam adhibuit.
1070
TANTE PROPAGINIS Augusti scilicet et Germanici.
ILLE MORAS et cetera. Hic uidendum est de bissexto. Prius ergo de luna uideamus, quia luna minorem habet circulum circulo solis. XX et UII diebus et octo horis signa XII transcurrit, in quibus sol, quia maioris est circuli, XII mensibus demoratur, sed uiginti et septem diebus et octo horis signis peractis, cum ad idem punctum luna redierit, a quo prius in nouilunio suum iter accepit sole ibi non inuento, quia iam spacium unius signi fere anteprocessit, ad nouilunium accedi non potest; numquam enim ad nouilunium accedit, nisi recto puncto soli supponatur. Oportet igitur eam progredi II diebus et IIIIor horis, antequam solemconsequitur, quo consecuto iterum ad nouilunium accenditur. Illud quoque spacium temporis a nouilunio ad nouilunium, non reuersionem de puncto ad punctum, lunationem unam compotiste appellauerunt, que constat ex XXti et IX diebus et XII horis, sed quia uidebatur absurdum dimidium diem esse in lunatione, dimidium in sequenti, diem computauerunt unam dicentes lunationem XX et nouem, aliam XXX esse dierum.
Decem lunationes Romulus in anno suo posuit, quas menses appellauit a ‘mene’, quod est ‘luna’, et ita in anno Romuli, qui constabat ex X mensibus secundum lunationes, CCC erant dies, U exceptis.
Numa uero duos menses addidit, Ianuarium et Februarium, secundum lunationes constantes ex sexaginta diebus uno excepto et ita in anno Nume fuerunt CCCLIIII dies.
Iulius uero Cesar annum emendans, non secundum lunationes annum suum disposuit, sed iuxta moras, quibus sol in unoquoque signo demoratur. Illudque spacium temporis, quo sol suum cursum in unoquolibet signo peragit, ‘mensem’ appellauit, XII ergo sunt menses iuxta XII signorum spacia. Sol utique in unoquoque signo moratur XXX gradus et XXX trientes hore et XXX bisse momenti. Gradum appellamus spacium illud temporis, quod peragit sol uno die. Quilibet gradus unam diem facit. Duodecies igitur triginta trecentos et sexaginta dies iuxta numerum graduum faciunt. Triens, ut in poetria dicitur, tercia pars cuiuslibet tocius potest appellari. Tres enim trientes quodlibet totum perficere possunt, ergo et horam. Trecenti trientes et sexaginta faciunt sexies XX horas, sexies XX hore faciunt Uque dies. Dies enim ex uiginti et IIIIor horis constat. De naturali die dico, non de artificiali. Sic habemus in anno CCCasLXU dies. Modo restat, ut queramus sex horas, que preter hunc numerum sunt in anno, trecentum ergo bisse momenti et sexaginta sunt in anno. Quelibet hora IIII habet puncta, quodlibet punctum X momenta, ita sunt in hora quadraginta momenta. Bisse due sunt partes momenti, tres bisse faciunt II momenta. De trecentis et sexaginta momentis, de tribus faciendo II momenta et de tribus ad duo descendendo et quasi dissoluendo, facimus duodecies XX momenta. Qui numerus momentorum sex facit horas, cum ex XL momentis constet hora et ita ex minutiis, quas bisse appellamus, sex horas in anno colligimus, quas usque in quartum annum reseruamus. Qui annus pre ceteris annis uno die superhabundat, qui dies bissextus dicitur, quia sexto Kalendas Martii bis nominatur uel dicitur bissextus, quia de bisse colligitur bissextus.
1075
ILLE MORAS et quia uoluit, ideo
DISPOSUIT id est ordinauit.
EXACTIS NOTIS id est perfectissimis noticiis.
MORAS in quibus sol de eodem ad idem signum et eadem parte signi et eadem hora redeat.
IS DECIES uere disposuit, quia et ipse coniunxit CCCLXUque dies et sextum diem, qui non perficitur donec per quartum annum ex quatuor quadrantibus collectis ex bisse et diem illum ‘tempora quinta’ uocat. Ponamus enim modo, quod sol in mane Arietis primam partem ingrediatur. In anni reuolutione nec ingredi poterit ad idem punctum donec sex horis de die transactis, in alio anno donec duodecim, in tercio donec XUIII horis diei peractis, in quarto donec XXIIII peractis et tunc perfectus est annus. Qui annus quintus a precedenti bissexto est. A bissexto enim ad bissextum U sunt anni, si IIo extremi bissextiles computantur.
1080
DECIES SENOS TER CENTUM cum quinque diebus iunxit. Non ideo dicit, quia trecentum et sexaginta dies U diebus, neque quinque dies trecentum et LX diebus iunxisset, sed ut ostendat ipsum in suo anno talem dierum collegisse numerum.
HIC ANNI MODUS id est mensura dierum anni talis est, nisi quod in quarto anno superadici debet dies bissextilis.
QUI CONSUMMATUR id est ad summam et perfectionem redigitur ex partibus, id est ex minutiis collectis ex bisse.
SCILICET querit, quare matrone festa Martis colant, unde Mars diuersas sibi reddit causas.
SI LICET ut uerum est.
1085
OFFICIIS ET UIRIBUS id est officiis uirilibus.
SED TAMEN quamuis posita esset cassis.
MISSILIS apta ad mittendum.
PACIS id est poetice, que est pacificorum hominum.
IN NOUA GRES(SUS) non milicie, sed poetice professionis.
1090
HAC QUOQUE scilicet in parte uersificandi.
PUTET se preesse bellis et uacare poetis.
QUOD PETIS id est cur matrone colant meum festum.
ELEMENTA id est exordia et principia ciuitatis.
SPES TAMEN HUIUS magne.
1095
ERAT nam qui rem Romanam uidebant, maiorem futuram esse sperabant.
ASPICE aliquam uilem domum, quia talis erat regia domus Romuli.
TAMEN EX ILLO quamuis uili.
UENIT IN ASTRA id est deificatus est.
MAIUS LOCO suo.
1100
ROMANUS scilicet populus, quod iam extra patriam creuerat fama Romanorum.
ET MALE id est minime credebar uel: MALE id est ad malum meorum credebat me esse auctorem sui generis, quia efferri uidebantur. Nemo eos sibi adfinare dignabatur.
NOCEBAT eis adducendas uxores.
EXTREMIS GENTIBUS id est barbaris.
PATRIAM MENTEM id est audacem uel: MARCIAM admodum patris.
1105
FESTA PA(RAT) CONSO id est deo consilii, quia in illa die, in qua cales festum suum, tibi dabit consilium.
INTUMUERE CURES quod dixit in libro de Arte amandi, hic tacet, scilicet quomodo Sabinorum filias in ludo communiter constituto rapuit et quomodo eas sibi et suis distribuit, sed hoc, quod inde consecutum est, dicit, quod Sabini intumuere.
ET QUOS DOLOR ATTIGIT IDEM id est illi etiam intumuere, qui cum Sabinis filias amiserunt.
TUNC PRIMUM quia numquam antea pugnauerat socer cum genero, sed postea multi, utpote Pompeius cum Iulio uel: PRIMUM id est maxime.
RAPTE id est Sabine.
1110
HABEBANT NO(MEN) MA(TRUM) quasi dicat: iam pepererant.
FERE dicit, quia forsitan non omnes pepererant.
TRACTA ERANT id est diu durauerant.
PROPINQUA quia inter Romanos et Sabinos.
DICTAM IUNONIS IN EDEM nullam de Iunonis fecerat mencionem ede. Quid ergo est, quod dicit ‘dictam edem’? Sic lege, ne incidas in dubitationem: IN EDEM DICTAM IUNONIS id est sacratam Iunoni.
1115
NURUS id est hec filia Romuli uxor.
HOC COMMUNE nomen.
ULTRA LENTE id est si ultra cessauimus.
NON POS(SUMUS) ES(SE) PI(E) quasi dicat: si ultra differamus querere consilium, quo eos fedare ualeamus, non erit pietas. Uere ‘non ultra’, quia iam
STANT ACIES SED ULTRA id est propinqua.
1120
UIDUE a maritis.
ORBE a parentibus.
ACIES tum Romanorum, tum Sabinorum.
ET QUASI SENTIRENT scilicet illos esse auos suos uel quod tantum sit facinus belli.
COACTUS a matre.
1125
TELA CADUNT uisis filiabus et nepotibus.
DANT ACCIPIUNT in signum federis.
INDE id est ab illo tempore uel ex illa pace.
EBALIE Sabine ab Ebalo rege Sabinie uel: ITALIDES ab Italia.
STRICTIS nudis.
1130
FELICEM id est ita, quod abortiuum non fecit, ideo matres meas Kalendas celebrant, ut in partu eis bene contingat, sicut et Ilie, que mater de me fuit.
QUARUM MILICIAM que in nullo alio militiam extendunt nisi in pariendo.
ET UOTAQUE que nichil aliud uouent, nisi quod a partu liberentur feliciter uel quia omnes pene earum filii erant milites.
ADDE QUOD ES(QUILIAS) aliam causam, quia festum Iunonis, matris mee, que amat nuptas, in hoc mense celebratur: quia Iunoni eadem die Rome nurus templum constituerunt in colle, qui nominatur Equilias. In omnibus etiam Kalendis est festum Iunonis.
EMINET ecce causa, que mihi magis placet.
1135
HEC NOS PRE(CIPUE) TAM PI(A) C(AUSA) D(ECET) quod causa matris sim celebris.
FERTE DEE uerba sunt Ouidii.
FLORES ritum sacrificandi ostendit, tum de floribus, tum de precibus.
ADES adsis.
SIQUA TAMEN quamuis dicam sic fieri eius sacrum, grauide crines habeant solutos in precando.
1140
UT SOLUAT hec est causa soluendi crines.
QUIS MIHI NUNC DI(CET) uerba Ouidii. Cum cetera mihi sint explanata, quis etiam hoc explanabit?
ARMA ancilia.
SALII dicti sunt a ‘saliendo’, quia saltando ancilia deferebant.
MARMURIUM CAN(ANT) in fine sue clausule.
1145
NIMPHA NU(ME) Egeriam inuocat, ut hoc ei aperiat.
ADOPERTA in Aricino nemore clausa iuxta stagnum Diane dedicatum uel: OPACA id est operi tuo ibi uacans, cum Egeria sit nimpha aque. Opus eius est de fonte suo effundere aquas.
AD TUA FESTA quia hoc totum Egeria docuit Numam, uirum suum, de fulmine expiando per Picum et Faunum.
UALLIS ARICINE locum Egerie describit. Aricia distat a Roma XX et U miliaribus.
LICIA DEPE(NDENT) id est fila, quibus illaqueate erant uotiue res ibi suspense uel: LICIA ibi apposuerant uenefice, ut effectum haberent sua ueneficia.
1150
MERITE quia uota duxerat ad effectum.
TABELLA uotiua, quia quisquis auxilio dee malum aliquod euaserat, hoc in tabula ad laudem dee depingebat et eam ibi suspendebat uel in parte templi depingebat. Quam picturam ‘tabulam’ appellauit.
UNDE quia direptus fuit.
ADITUR intratur.
FORTES MANIBUS se defendendo.
1155
FUGACES PE(DIBUS) adeo, quod ictus deuitando uictores existant. In Aricino nemore siue monte erat templum Dyane, in quo non erant sacerdotes nisi fugitiui. Cum ergo aliquis fugitiuus illius templi sacerdos esse uolebat, cum sacerdote eiusdem templi singulari duello dimicabat. Si uictor, sacerdotium per annum integrum aministrabat, sed uictus interficiebatur et qui sacerdos fuerat illius anni adhuc per annum sacerdocium suum protelabat. Ita alter eorum non dico uix, sed non euadebat.
SUO EXEM(PLO) id est sicut ipse alios occidit et ipse a fortiori, si superuenerit, occiditur.
INCERTO quia uix poterat audiri paruum murmur uel: INCERTO id est instabili, quia modo currebat, modo non.
LAPIDOSUS ecce causa: murmurabat, quia inter lapides curebat.
BIBIT Egeria uel sacerdos Egerie.
1160
GRATA quia sapiens.
CAMENIS id est Musis amene canentibus, unde hoc nomen sibi habent.
CONSILIUM id est consiliatrix.
PRINCIPIO regni Nume.
PLACUIT ipsi Nume uel Egerie.
1165
MOL(LIRI) quos tempore suo Romulus efferauerat.
IURE iusticia.
METU DEUM id est religione.
NE FORTIOR O(MNIA) P(OSSET) licite facere.
PURE quia in prima religionis inuentione religiosiores fuerunt, quod apparet in apostolis et martiribus, qui in nouella fidei plantatione fuerunt firmi.
1170
POTEN(TIUS) E(QUUM) id est equitas preualuit armis pristinis.
CONSERUISSE pugnando ciuiliter.
MODO paulo ante.
UERTITUR a truculentia.
ARA per aram redactus ad pietatem et ad sacrificandum dis.
1175
ECCE DEUM dum intenti essent sacrificiis Numa et sui, ceperunt fulmina mitti.
SICCAT siccum reddit humectando terram.
NON ALIAS alio tempore uel alio loco.
REX id est Numa.
PAUET pro crebra fulminatione.
1180
CUI DEA Egeria ait.
PIABILE EST id est piari potest.
FLECTITUR flecti potest.
SED PO(TERUNT) quasi per me putas forsan posse doceri, sed Picus et Faunus melius hoc facient. Picus et Faunus reges fuerunt Italici, qui iam deificati maioris erant scientie quam Egeria.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.
Scroll to Top