Library › Latin: Early Christian Writings › Expositio Epistolarum Sancti Pauli
This is a full commentary on the letters of Paul by Atto, bishop of Vercelli, and by far his longest work. It opens with an argument explaining why the Epistle to the Romans stands first although Paul did not write it first: some say it was placed first out of reverence for Rome, head of nearly the whole empire, while others, following Origen, arranged the letters according to the faith and merit of the peoples addressed, putting Romans first because some Romans believed they were saved by their own merits rather than by grace. The commentary then works through each letter phrase by phrase, as in the sampled passage on Paul’s refusal to accept support from the Corinthians.
Atto’s exposition draws heavily on earlier commentators and is an example of the compilatory biblical scholarship of the early Middle Ages, in which a bishop gathered and arranged the interpretations of the Fathers for teaching. It is one of the few large exegetical works written in tenth-century Italy, and it is valuable for the history of Pauline interpretation and of the transmission of patristic commentary between the Carolingian period and the schools of the eleventh and twelfth centuries.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 134, Parisiis 1853), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
Expositio Epistolarum Sancti Pauli
Atto of Vercelli · Epistola ad Romanos, part 1 · every word parsed
1
ARGUMENTUM.
Primo discutiendum est quare Epistola ad Romanos in principio ponatur, cum Apostolus non eam primam, sed post quasdam alias scripserit. Aiunt enim quod primam scripserit ad Hebraeos. Hanc quaestionem nonnulli hoc modo soluunt: Roma pene totius caput erat imperii; quoniam Romani tunc pene omnibus gentibus imperabant; ideoque dignum fuit, ut, ob eorum reuerentiam Epistola ad eos scripta prima poneretur. Alii uero, ut Origenes asserit, pertractantes fidem, et merita singularum gentium, quae crediderunt, et ad quas Apostolus direxit epistolas, secundum earumdem fidem, et merita eas ordinare decreuerunt.
Romani autem minoris erant fidei et meriti: nonnulli enim eorum adeo rudes erant, ut se crederent non Dei gratia, sed suis meritis esse saluatos; ideoque Epistolam, quae ad eos scripta est, primam posuerunt. Deinde gradatim ascendentes secundum fidem, et merita gentilium, ut dictum est, ordinauerunt Epistolas.
Hinc est, quod Epistolam ad Hebraeos scriptam ultimam posuerunt, quoniam illi maioris erant fidei, meriti et scientiae, unde et ab Apostolo omni laude praeferuntur. Sed, quia cum Epistola legitur, ita pronuntiari solet: Epistola beati Pauli apostoli: ipsa quoque pronuntiatio sollicite, et solerter discutienda est. Epistola Graece, Latine dicitur supermissa. Nam Epi Graece Latine dicitur super, stola autem missa: sic enim epistola dicitur, sicut epitaphium, et epithalamium: epitaphium namque carmen, quod super tumulos mortuorum scribitur; epithalamium uero, quod super nuptias ad thalamum canitur; quod primus cecinit Salomon rex Israel in laudem sponsi et sponsae, id est, Christi et Ecclesiae.
5
Sed quaerendum est quare tam huius, quam caeterorum apostolorum scripta speciali quodam nomine epistolae uocantur. Et apte quidem: quoniam super legem, et prophetas, nec non super gratiam eius addita, et missa sunt ad resecanda uitia, quae ex transgressione Euangelii nouiter oriebantur. Nam qua intentione post acceptam legem prophetae directi sunt; scilicet ut eorum uaticiniis resecarentur uitia ex legis transgressione orta: eadem, post acceptam Euangelii gratiam directae sunt epistolae, ut earum sententiis, atque praeceptis expiarentur uitia, quae ex legis transgressione nascebantur. Notandum autem, quia pulchre Apostolus decem tantum Ecclesiis direxit epistolas. Nam quatuor discipulis misit: ut sicut filii Israel liberati ab Aegyptiaca seruitute transeuntes mare Rubrum, et suscepti ab eremo decem uerba legis acceperunt, quibus ad salutem instruerentur; ita ueri Israelitae, id est, fideles liberati ab Aegyptiaca, id est daemonum seruitute, et transeuntes mare baptismi, quod ideo Rubrum dicitur, quia sanguine Domini est rubricatum, susceptique ab eremo praesentis Ecclesiae, decem Epistolarum sententiis informarentur ad uitam aeternam, et salutem perpetuam. Apte etiam quatuordecim scripsit: nam sicut denario Decalogus, ita quaternario doctrina Euangelii designatur. Quatuordecim ergo Epistolas scripsit Apostolus, ut ipso numero concordiam legis, et gratiae demonstraret, seque nihilominus eiusdem legis, et gratiae impletorem, doctorem, et expositorem. Beatus dicitur, quasi bene aptus, uel bene auctus; et reuera ille beatus est, qui caret omnibus malis, et abundat omnibus bonis. Apostolus itaque uere beatus erat, quoniam et si temporalibus afficiebatur aduersis, tamen spiritualibus replebatur bonis. Paulus Hebraeo sermone, Latine dicitur admirabilis, siue electus. Et apte quodam praesagio admirabilis dictus est, quoniam incipiens ab Ierosolymis per singulas circumquaque regiones usque ad Illyricum mirabiliter praedicauit Euangelium: siue quia multa miranda, id est signa, et prodigia fecit. Electus autem ideo dictus est, quoniam electus est a Domino ad praedicationis officium. Unde ipse alibi dicit: Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem . Hinc et in Actibus apostolorum Spiritus sanctus loquitur, dicens: Segregate mihi Barnabam et Paulum, in opus ad quod elegi eos . Paulus uero in Latino sermone a modico dictus est: est enim sermo humilitatis; unde beatus Augustinus dicit: Usum Latinae locutionis aduertite; nam Paulus modicus dicitur: sic enim solemus dicere: Paulo post uidebo te, et paulum hic exspecta, id est, post modicum uidebo te, et modicum hic exspecta. Pulchre itaque a modico dictus est, quoniam magnae fuit humilitatis. Unde et ipse alibi dicit: Ego enim sum minimus apostolorum, qui non sum dignus uocari apostolus . Apostolus Graece, Latine dicitur missus. Et pulchre missus dictus est, quia non suae carnis instinctu uenit, ut pseudoapostoli, nec a diabolo, uel ab homine, sed a Deo missus est, ut eum gentibus praedicaret. Unde Dominus in Actibus apostolorum dicit: Ecce ego ad gentes longe positas mittam te. Quod nomen per se positum semper in bono accipitur. Romanos Italos esse constat, quoniam Roma in quadam Italiae parte sita est, quorum imperium, ut dicit beatus Augustinus, quanto in primordio breuius fuit, et angustius, tanto postmodum maius et latius. Adeo enim excreuerunt, ut pene totum sibi subderent orbem, partim gladiis interimendo, partim sub tributum redigendo. Unde et apte Romani dicti sunt, quod interpretantur sublimes, siue tonantes, quoniam sicut tonitru homines terret, ita eorum timor totum inuaserat orbem. Praeterea sciendum, quia Romanis non primum Apostolus Euangelium annuntiauit, aut fidei fundamentum posuit, sed, ut quidam dicunt, Petrus, alii uero Barnabas, aut aliquis septuaginta discipulorum. Et fieri quidem potuit, ut, praedicante Barnaba, aut aliquo discipulorum Domini, fidem Christi susceperint, et a Petro in eadem fide sint confirmati, sed magis a Paulo corroborati. Attamen quoquo modo uerbum Euangelii ad eos peruenit, et ipsi quidem susceperunt; sed postea corrupti sunt a pseudoapostolis, et inducti, ut legem et prophetas carnaliter intelligerent. Plurimi namque Iudaeorum, qui crediderunt, gentibus aeque credulis asserebant nihil prodesse fidem Christi suscipere, atque ad Euangelii gratiam transire absque carnali circumcisione. Unde et instanter Apostolo detrahebant, quod gentes ad fidem Christi susceperit, absque carnalis legis obseruatione.
Et quia praefatam Urbem uterque populus habitabat, Iudaei atque gentiles plurimum inter se dissidentes, et quasi pugnanter dimicantes, haec sibi insultando, et altercando obiicere solebant. Dicebant enim Iudaei: Nos genus electum, populus acquisitionis, plebs sancta ex stirpe patriarcharum orta, quos Dominus multis signis et prodigiis ab Aegyptiaca seruitute liberauit; nos siccis pedibus mare transiuimus, cum inimicos nostros grauissimi fluctus inuoluerent; nobis in deserto legem dedit, et manna de coelo pluit; aquam de petra emanare fecit; nobis terram lacte, et melle manantem promisit, et in eamdem, sicut promiserat, introduxit. Ex nobis prophetae, ex nobis se ipsum in carne uenturum promisit, et ueniens ex nobis carnem sumpsit, atque inter nos commoratus multa signa et mirabilia fecit, nosque in Euangelio filios, uos potius canes appellauit, et ideo consortio nostro digni non estis, quia semper idola uana et muta coluistis. Ad haec gentiles respondebant: Uera esse credimus quae dicitis; attamen quanto maiora erga uos Dei beneficia narraueritis, tanto uos deteriores ostendetis: ipsis enim pedibus, quibus mare per siccum transistis, ante idola saltando lusistis; ipso ore, quo manna comedistis, laudentes deos aureos dicebatis: Hi sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti; et, ut caetera praetermittamus, ipso per mysterium incarnationis apparente, non solum suscipere eum noluistis, sed, quod est deterius, morte turpissima condemnastis. Nos uero nulla eius signa cernentes, sola fama nominis eius audita, statim credidimus: unde nostro consortio digni non estis, nec nobis aequiparari potestis. Audiens igitur Apostolus inter eos hanc dissensionem, quasi pro lapide angulari Domino uidelicet Iesu Christo legatione fungens, sicut ipse dicit: Pro Christo enim legatione fungimur : se medium posuit, atque, ut eos ad pacis concordiam et fidei unitatem reuocaret, hanc eis direxit epistolam, in qua ostendit eos omnes esse peccatores, et egere gratia Dei. Unde paulo inferius dicit: Non est distinctio Iudaei et Graeci . Omnes enim peccauerunt, et egent gratia Dei. Ostendit nihilominus eos non suis meritis, sed Dei gratia saluatos; ideoque nullam debere esse dissensionem. Unde circa finem huius Epistolae in ciuitatibus exhortando dicit: Propter quod suscipite inuicem, sicut et Christus suscepit uos in honorem Dei .
INCIPIT TEXTUS.
Paulus seruus Christi Iesu uocatus apostolus, segregatus in Euangelium Dei. In fronte huius Epistolae oritur quaestio, quare qui prius Saulus, post conuersionem dictus sit Paulus. Legitur quidem in Ueteri Testamento quorumdam nominum facta mutatio, ut Abram postea dictus est Abraham, et Sarai Sara, Iacob quoque Israel. In Nouo etiam Testamento hoc inuenitur, nam qui prius Simon, postea dictus est Petrus; filii Zebedaei, Ioannes et Iacobus Boanerges, id est filii tonitrui . Sed haec diuino facta sunt praecepto, uerumtamen nihil tale de Paulo legitur. Unde quidam aiunt, quod hoc nomen sortitus sit a uictoria. quia uicit Paulum proconsulem Cypri; quia eum praedicatione superauit, et fidei iugo subiecit , more regum, qui uictis Parthis Parthici, et uictis Gothis appellantur Gothici, et hic sensus non per omnia euacuandus est. Attamen quia non in diuinis, sed in humanis litteris inueniuntur, profundius et conuenientius discutienda est huius quaestionis solutio. Quapropter sciendum, quia mos fuit in Ueteri Testamento, ut unus idemque homo duobus aut tribus nominibus uocaretur. Nam Salomon uocatus est Iedidiab, et Ecclesiastes. Ozias ipse est, et Azarias; Ioachim ipse est Iechonias.
Hunc morem, Nouum etiam Testamentum seruat. Matthaeus quippe ipse est et Leui, Iudas idem est et Taddaeus, siue ut quaedam exemplaria habent, Lebeus. Sic ergo fieri potuit, ut Apostolus duobus nominibus nuncupatus sit, Saulus et Paulus. Sed quandiu suae gentis administrator exstitit, dictus est Saulus; postquam uero gentibus gratiam Euangelii ministrare coepit, Paulus. Quod autem ita sit, manifestat liber Actuum apostolorum, ubi legitur: Paulus, qui et Saulus . Saulus autem, ut quidam uolunt, dictus est a Saule rege, a cuius stirpe descendit. Rursus quaerendum, quare se uocauerit seruum, cum Dominus in Euangelio dilectoribus suis dicat: Iam non dicam uos seruos, sed amicos . Ne ergo contrarium uideatur, sciendum quia est seruitus seruilis timoris est et casti. Aliter namque seruit filius, aliter seruus: iste per timorem, ille per amorem. Ipse nimirum Dominus, qui dilectores suos amicos uocat, alibi eis dicit: Cum perfeceritis omnia, quae praecepta sunt uobis, dicite, serui inutiles sumus . Seruos ergo Dominus discipulos suos uocauit, non seruilis, sed casti timoris, de quo Propheta dicit: Timor Domini sanctus . Ita et Apostolus seruum se dixit, non seruilis, sed casti timoris, ut nobis humilitatis exemplum relinqueret. Sic enim sancti, serui uocantur, sicut angeli, qui semper Domino seruiunt non per timorem, sed per amorem. Cuius autem seruus fuerit, euidenter ostendit, subiungens: Christi Iesu; ac si diceret: Licet seruus, non tamen peccati, non iniquitatis, sed Christi Iesu. Christus Graece, Hebraice Messias, Latine dicitur unctus. Est autem generale nomen, quod conuenit omnibus unctis: nam quicunque in Ueteri Testamento oleo ungebantur. Christi uocabantur. Sed iste specialiter unctus est a Deo Patre prae consortibus suis , plenitudine Spiritus sancti. Iesus Hebraice, Graece Sotir, Latine Saluator dicitur. Et licet tunc multi in eadem regione hoc nomine uocarentur, huic tamen esse constat principale et essentiale. Christus ergo nomen est regiae dignitatis, Iesus autem Saluatoris. Cuius nominis etymologiam in Euangelio angelus exponens, ait: Ipse enim saluum faciet populum suum a peccatis eorum .
10
Item quaerendum est quare se Apostolus nominauerit uocatum; cum Dominus in Euangelio dicat: Multi sunt uocati, pauci uero electi . Et sciendum, quia Dominus illam uoluit intelligi uocationem generalem, qua omnes uocantur; Apostolus uero uocationem diuinam, appellat praedestinationem, secundum quam soli uocantur electi: unde ipse alibi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis, qui secundum propositum uocati sunt sancti ; et item: Quos praesciuit, hos et praedestinauit; quos autem praedestinauit, hos et uocauit . Discutiendum quoque quare segregatum se appellauerit, cum nouerit unum se esse de illis seruatis, pro quibus Filius Patri supplicat, dicens: Pater sancte, serua eos in nomine tuo quos dedisti mihi ; et super quorum unitate rogat, uolo, inquiens, Pater, ut sint unum, sicut et nos unum sumus: praesertim maxime cum segregatus dicatur a grege separatus: an iste a grege sanctae Ecclesiae fuerat separatus? Absit. Sed segregatum se dicit, quoniam ex multis electus est a Domino, ut dirigeretur ad praedicationis officium. Hinc in Actibus apostolorum legitur: Segregate mihi Barnabam et Paulum . Et Dominus Ananiae: Uade, inquit, quia uas electionis est iste mihi, ut portet nomen meum coram gentibus . Quo autem sit segregatus aperitur, cum subditur: In Euangelium Dei. In Euangelium Dei dicit, id est ad praedicandum Euangelium: Dei autem ad distinctionem sui: unde ipsis Corinthiis ait: Per Euangelium meum ego uos genui . Et ut ostenderet quod esset illud Euangelium, adiecit: Quod ante promiserat per prophetas suos. His uerbis ostendit Apostolus concordiam Noui et Ueteris Testamenti. Ostendit plane; quia quod prophetae praeuiderunt, et praedixerunt, hoc apostoli praedicauerunt et uiderunt. Non enim per apostolos exhiberetur Euangelium, nisi per prophetas promitteretur. Ac per hoc prophetae in nullo contrarii sunt, sed consentiunt Euangelio. Hoc etiam dicto destruitur error Manichaeorum, qui non recipiunt prophetas, nihilominus et eorum, qui asserunt alterum esse Deum Noui, et alterum Ueteris Testamenti. Suos autem dicit ad distinctionem pseudoprophetarum. Plurimi namque fuerunt non solum in Iudaico, sed etiam in gentili populo, qui falsa de eo prophetauerunt, ut Sibylla et Uirgilius, qui ait: Iam noua progenies coelo dimittitur alto. Quomodo autem falsa de illo prophetauerint, beatus Augustinus in libro de Ciuitate Dei manifeste demonstrat. Et ne poetae gentilium, prophetae putarentur, quia quaedam de Deo prophetauerunt, mox confestim subdidit: In Scripturis sanctis. Scripturas sanctas illas dicit, quae a sanctis uiris Spiritu sancto influente redundante et dictante sunt editae. Rursus ne figmenta gentilium Scripturae sanctae putarentur, adiecit, dicens: De Filio suo. Et quoniam omnes fideles filii Dei sunt, ut insinuaret de quo filio diceret, subiunxit: Qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. Secundum carnem ex semine Dauid eum factum dicit, quia beata uirgo Maria ex Dauid stirpe descendit, in cuius uirgineo utero Dei Filius ueritatem humanae substantiae suscepit. Et sciendum quia Dauid, rex fuit illius populi, de quo Dominus carnem sumpsit; ideoque dignum fuit, ut de eius stirpe prophetae nascerentur, qui eum uenturum praedicarent. Et idcirco Apostolus, Dauid fecit mentionem. Et notandum quia Apostolus tam diuinitate, quam humanitate Saluatoris instructi peritus, idcirco eum secundum carnem ex semine Dauid factum dicit, ut locum daret diuinitati. Non enim diuinitas facta est, sed humanitas. Uerbum namque Dei, id est unigenitus Filius non est factus, sed omnium factor. In eo enim, quod Dominus Iesus Christus Deus est, omnia per ipsum facta sunt; unde Ioannes: Omnia per ipsum facta sunt , etc. Nisi enim esset Deus, nequaquam omnia per ipsum fierent, quin potius ipse inter ea, quae facta sunt, computaretur. Ille ergo, qui erat, et factus est, quid erat, aut quid factus est? Uerbum erat: caro factus est. Dei erat Filius: factus est Filius hominis. Sequitur: Qui praedestinatus est Filius Dei in uirtute secundum spiritum sanctificationis. Notandum, quia quem superius dixerat factum ex semine Dauid secundum carnem, eumdem dicit praedestinatum Filium Dei in uirtute, ut ostenderet, quoniam qui futurus erat filius Dauid secundum carnem, idem et non alter Dei erat Filius in uirtute. Secundum spiritum sanctificationis praedestinatus. Secundum spiritum sanctificationis dicit, quia de Spiritu sancto, et uirgine conceptus est, et natus. Haec est illa singularis inenarrabilis, et ineffabiliter facta assumptio, qua Dei Filius uerum hominem sibi in unitatem personae copulauit, ut idem esset Deus, et homo, Deus propter assumentem Deum, et homo propter assumptum hominem; ut non quaternitas, sed Trinitas esset Deus. Sed cur eum Apostolus praedestinatum uocat, cum omnes fideles praedestinati sint? Si enim nos praedestinati, et ille praedestinatus; ergo non proprius, sed adoptiuus est filius. Absit. Attamen sciendum, quia qua gratia fit unusquisque ab initio suae fidei Christianus, ea et ipse ab initio suae incarnationis factus est Christus, et quo Spiritu hic quisque renascitur, eo ipse natus est de uirgine. Nam quo Spiritu hic fit remissio peccatorum, eodem factum est ut ipse nullum haberet omnino peccatum.
Haec omnia Dominus se facturum et praesciuit, et praedestinauit. Sed quod ei qualecunque meritum praecessit, ut ad tantam excellentiam perueniret? Nullis utique praecedentibus meritis, sed sola gratia Dei homo assumptus est in unitatem personae Uerbi Dei: unde recte dicitur praedestinatus. Praedestinauit ergo illum, praedestinauit et nos; quia nec in illo, ut caput esset nostrum, nec in nobis, ut membra ei essemus, ulla praecesserunt merita, sed sola opera Dei. Et nota, quia apte Spiritus sanctus, spiritus sanctificationis dicitur; quia omnis sanctificatio in ipso consistit, et ab ipso procedit, et ipse omnibus sanctificationem largitur. Sequitur: Ex resurrectione mortuorum Iesu Christi Domini nostri. Quia dixerat Apostolus superius Dominum Iesum praedestinatum in uirtute secundum spiritum sanctificationis, ut ostenderet, quia ex resurrectione etiam mortuorum praedestinatus esset, adiecit: Ex resurrectione mortuorum, etc. Quod dicit mortuorum, non illorum debemus intelligere, quos in iudicio Dominus condemnabit; sed quibus post iudicium transiens ministrabit. Uoluit igitur hoc dicto ostendere Dominum Iesum omnium mortuorum praecessisse resurrectionem. Unde et Primogenitus mortuorum dicitur , post, tantum electorum , quia solus sua uirtute a mortuis resurrexit. Pulchre ergo Apostolus non ait Iesus Christus, sed Iesu Christi, tanquam diceret, suorum. Nam si interrogaretur ex quorum resurrectione eum diceret praedestinatum, responderet utique, suorum. Et hoc est, quod dicit Iesu Christi. Potest et alter esse ordo uerborum, ut quod dicit, ex resurrectione mortuorum, non ad hoc referatur quod ait, Filius Dei in uirtute, sed ad hoc quod praemisit, qui praedestinatus est, et haec uerba sint in medio, Filius Dei in uirtute secundum spiritum sanctificationis; quibus abstractis, iste erit ordo uerborum: Qui praedestinatus est ex resurrectione mortuorum Iesu Christi Domini nostri Filius Dei in uirtute; et iste sit sensus: Praedestinatus est filius Dauid in carnis infirmitate; praedestinatus filius Dei in uirtute: ut, qui carnem suscepit, referatur ad Dauid, propter quod et mortuus est, quod uero resurrexit, ad Filium Dei; quia diuinitatis uirtute resurrexit.
Deinde ut ostenderet Apostolus quia non a se ipso uenit, sed a Christo missus est, adiecit: Per quem accepimus gratiam et apostolatum. Ubi notandum, quia non ait tantum gratiam, ne acceptae gratiae uideretur ingratus, dum eamdem acceptam non praedicaret: ideoque subdit: Et apostolatum. Nam gratiam generaliter cum omnibus accepit; apostolatum uero quodam speciali modo quasi solus promeruit. Gratia autem est, qua peccata laxantur. Et ut aperitet cur haec acceperit, illico adiunxit: Ad obediendum fidei, id est, ut ab omnibus obediatur fidei. Sed pro quo? Pro nomine, inquit, eius, tanquam diceret: Idcirco gratiam et apostolatum accepi, ut omnes obediant fidei, et credant in eum: et quicunque praedestinati et saluandi sunt, signo nominis eius signentur. Et ne forte haec gratia solis Iudaeis concessa uideretur, in omnibus gentibus: rursus ne Romani uiderentur excepti, subiunxit: In quibus estis et uos uocati Iesu Christi, quod est aperte dicere: Qui omnium gentium Saluator, eius et uos estis uocati, quamuis non in Iudaeorum, sed in gentium numero inuenti. Igitur, quia dixerat quis scriberet: Paulus, inquiens, seruus Christi Iesu, etc., ut ostenderet quibus scriberet, addidit: Omnibus, qui sunt Romae dilectis Dei uocatis sanctis; et reliqua. His uerbis diuinam commendat misericordiam, et meritum humanum euacuat. Nam notandum, quia non ait, diligentibus Deum, sed dilectis Dei: non enim ideo dilecti sunt, quia dilexerunt, sed quia dilecti sunt, idcirco dilexerunt; unde Ioannes: Diligamus Deum, quoniam ipse prior dilexit nos . Sed quid est, quod ait uocatis sanctis? Nunquid sancti uocati sunt? Non utique; sed uocati sunt sancti. Similis enim est haec locutio illi Zachariae, qui ait: Uisitauit et fecit redemptionem plebis suae , non quae sua fuerat, sed quam uisitando fecerat suam. Ioannes etiam dicit: Ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum : neque enim dispersi adhuc filii Dei erant, sed congregando in unum fecerat eos filios Dei. Et Salomon: Mulierem fortem quis inueniet? Non enim mulier haec, id est sancta Ecclesia, fortis a Domino inuenta est, sed ipse inueniendo fecit eam fortem.
Ostensis denique quibus scriberet, nihil supererat, nisi ut salutem poneret, cuius loco posuit pacem et gratiam, subdens, gratia uobis, et pax a Deo Patre nostro, et Domino Iesu Christo. Quod dicit a Deo ad gratiam et pacem respondet. Et apte quidem gratiam a Deo dicit, quoniam nouerat esse ab hominibus; quemadmodum Iudices personas considerantes, uel cupiditate astricti, illecti, uel timore perterriti gratias hominibus praestare solent. Similiter et pacem a Deo optat, quoniam nouerat esse pacem ab hominibus, de qua Dominus in Euangelio: Non qualem pacem mundus dat, ego do uobis . Et notandum, quia principali egregio ordine gratiam paci praeposuit: gratia enim est, qua peccata laxantur; pax autem, qua reconciliamur Deo. Peccata enim nostra diuiserunt nos a Deo, et auersi eramus ab eo. Quia ergo dum per gratiam fit remissio peccatorum, reconciliamur Deo, ipsa reconciliatio pax dicitur: ideoque pulchre gratia paci praefertur. Sed dicit fortasse aliquis: Cur Apostolus Patris tantum, et Filii mentionem fecit, et non Spiritus sancti? Cui respondendum: Quia gratia et pax dona Dei sunt; donum autem Dei est Spiritus sanctus, quod Dominus manifestat, cum dicit ad mulierem Samaritanam: Si scires donum Dei , etc. Si, ergo gratia et pax dona sunt Dei, constat procul dubio quia Apostolus totius Trinitatis fecit mentionem.
Igitur finita salutatione pulchre Apostolus narrationis suae exordium a gratiarum coepit actione, dicens: Primum quidem gratias ago Deo meo, etc. Gratiae sunt laudes, quas Deo offerimus. In eo itaque, quod Apostolus gratias agit Deo pro fide Romanorum, nos monemur ut de omnibus nostris tam prosperis quam aduersis, et de aliorum, sed tantum prosperis, Deo gratias referre studeamus. Sed quare Apostolus non absolute, sed cum adiectione ait Deo meo? Scilicet, ut ostenderet, quia Deus natura omnium est, uoluntate uero et merito, paucorum, id est solummodo electorum. Haec ergo uox illorum tantum est, de quibus Dominus dicit: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Iacob: nam in his tribus omnes comprehenduntur electi. Per quem gratias agat, ostendit: Per Iesum Christum: laudis namque suae sacrificium Deo offerebat; ideoque, ut gratum fieret, per manum summi pontificis offerre cupiens, aiebat: Per Iesum Christum. Unde nos monemur ut quoties orationis nostrae, uel actionis alicuius sacrificium Deo offerre uolumus, per eius manum offeramus.
15
Hinc Ecclesiae consuetudo descendit, ut sacerdotes singulis precibus adiungant: Per Dominum nostrum Iesum Christum. Pro quibus autem gratias agat, manifestat: Pro omnibus uobis. Ubi notandum, quia non ait, pro sapientibus, pro diuitibus; ne uideretur personarum acceptor sed generaliter, pro uobis; ac si diceret, in unitate fidei constitutis. Cur autem gratias agat, aperitur cum subditur; Quia fides uestra annuntiatur in uniuerso mundo. Fides est Trinitatis confessio, et totius pietatis ac bonitatis fundamentum, atque religio. Fides illarum rerum est, quae non uidentur. Unde Apostolus: Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium . Fides dicitur, eo quod fit id quod dicitur aut promittitur. Quod autem dicit: In uniuerso mundo, si simpliciter quidem intelligamus, uniuersas mundi uoluit intelligi partes. Et certe potuit fieri, quoniam Romani tunc pene omnibus gentibus imperabant, ut fama fidei eorum ad uniuersas mundi peruolauerit partes. Possumus et per synecdochen dictum intelligere, ut a toto partem accipiamus.
Sequitur: Testis mihi est Deus, cui seruio in spiritu meo in Euangelio Filii eius, etc. Hic quaerendum est, quare iurauit Apostolus, cum Dominus in Euangelio praecipiat: Nolite iurare omnino . Nunquid contra Domini praeceptum egit Apostolus? Minime, Sed in eo quod Dominus praecepit non esse iurandum, et Apostolus iurauit, datur intelligi quia Dominus non praecepit ne quis iuramento utatur in necessariis, sed ut nemo iuramentum appetat, quasi summum bonum. Sunt enim quaedam res, quae et in se et per se bonae sunt, et ideo appetendae, ut uirtutes; sunt aliae, nec in se, nec per se bonae, sed pro aliis necessariae, sicut cibus, potus, et uestimentum. Haec enim necessaria sunt ad sustentationem uitae praesentis, sed non, ut summum bonum, appetenda. Similiter et iuramentum, nec in se, nec per se bonum est; sed quis potest eo uti in necessariis? uerbi gratia, uis aliquem trahere ad fidem, et ille tibi credere non uult, nisi iures; tu ergo, si ea intentione, qua Apostolus, iuraueris, non erras. Hinc Dominus in Euangelio dicit: Quod his amplius est, a malo est . Ubi notandum, quia non ait, malum est, sed, a malo est; ac si diceret: Quod tu iuras, ab illius malo descendit, qui te iurare coegit. Dominus igitur idcirco praecepit non esse iurandum, ne quis per assiduitatem iurandi in periurium incidat. Nam, sicut qui non loquitur, non mentitur, ita qui non iurat, non periurat. Sed quid est, quod se Apostolus in spiritu seruire Deo asserit, cum seruitus, corporis sit officium, oratio uero, mentis? Attamen sciendum quia maius aliquid uoluit demonstrare, scilicet uim suae deuotionis et affectionis. Potest enim aliquis sine deuotione uel affectione orare: uerumtamen sine his in spiritu Deo seruire nemo potest. Ut ergo Apostolus suae mentis deuotionem, affectionemque ostenderet, adiecit: In Euangelio filii eius. Sine Euangelio namque Deo seruire nullus potest. Cur autem Deum testem uocauerit, ostendit, subiungens: Quod sine intermissione memoriam uestri facio semper in orationibus meis, et reliqua. Quid est, quod se dicit semper, et sine intermissione, memoriam facere Romanorum in orationibus suis? Nunquid non manducabat, aut bibebat? Ne ergo contrarium uideatur, intelligendum est, quia sine intermissione dicit, id est, sine ullius diei interuallo: nullus quippe dies praeteribat, quo Apostolus pro Romanis Deo speciales preces non funderet. Hoc itaque dicto se ostendit impletorem illius praecepti, quod alibi docuit, dicens: Sine intermissione orate . Sed quare Romanis indicare uoluit, quod semper pro eis oraret? Quid enim necesse est amicis nostris indicare, si pro eis oramus? Hoc ideo Apostolus egit, ut Romani magis eum diligerent, et eius praeceptis obedirent. Magis quippe nos audiunt, qui diligunt, quam qui odio habent. Attamen Apostolus intentionem et finem sui placiti, non in se, sed in Domino constituit, ut per dilectionem suam perduceret eos ad dilectionem Dei.
Sequitur: Obsecrans, ut si quomodo tandem aliquando prosperum iter habeam in uoluntate Dei ueniendi ad uos. Proficiscens Apostolus ad praedicationis officium, optabat precibus et obsecrationibus obtinere, ut prosperum iter haberet ueniendi ad Romanos. Sed quare addidit, in uoluntate Dei? Uidelicet, quia nouerat esse prosperitatem sine uoluntate Dei: ecce enim mali temporalibus bonis prosperantur; sed haec prosperitas non est ex uoluntate Dei. Sequitur: Desidero enim uidere uos, ut aliquid impertiar, etc. Cur desiderabat eos uidere? Numquid leuitatis studio, sicut homines parentes suos, studio epulandi? Non. Sed ipse reddit causam, dicens, ut aliquid impertiar uobis gratiae spiritalis: id est, ut doctrinam et miraculum uobis tribuam patrationum. Ad quid autem haec impertiri uelit, aperitur, cum subditur: Ad confirmandos uos, quibus uerbis ostendit eos adhuc egere fidei confirmatione, quamuis eos superius laudibus praetulerit, ea scilicet intentione, ut ea, quae in illis corrigenda erant, facilius corrigi possent. In quo facto nos monemur, ut quoties in personis nobilium aliqua reprehensibilia corrigere uolumus, prius, si qua sunt in illis bona, laudibus praeferamus. Sequitur: Id est, simul consolari in uobis. Desiderabat utique Apostolus se consolari in Romanis, et Romanos in se, et non ex una tantum parte, sed per communem fidem, et sancti Spiritus illuminationem: unde mox subditur: Per eam, quae inuicem est, fides uestra, atque mea. Tunc enim Apostolus in Romanis consolaretur, si praedicationis suae officium in eis cerneret solidatum, et ipsi in Apostolo, si se eiusdem apostolatus, et dignitatis intelligerent fore participes. Sequitur: Nolo autem uos ignorare, fratres, quia saepe proposui uenire ad uos, et prohibitus sum usque adhuc. Ac si diceret: Nolo uos esse ignaros, quoniam intentionem, et uotum habui ueniendi ad uos, sed prohibitus sum usque adhuc praedicatione caeterarum gentium, quae cum crediderint, et mea praedicatio in eis confirmata fuerit, ueniam ad uos. Ut autem ostenderet, quia non studio leuitatis ueniret, adiecit: Ut aliquem fructum habeam et in uobis, sicut et in caeteris gentibus; tanquam diceret: Eum fructum, quem me de caeteris gentibus accepturum credo, quas ab Hierosolymis usque ad Illyricum, quod est caput Europae, mea praedicatione ad fidem Christi uocaui, eum et in uobis habebo, largiente diuina misericordia.
Sequitur: Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum. Graecos appellat sapientes, eos scilicet, qui philosophicae studebant doctrinae, siue qui legibus utebantur, barbaros uero, idiotas. Et ut aperiret, quos dixerit Graecos, ac barbaros, ideo addidit: Sapientibus, et insipientibus debitor sum. His quippe debitor erat per patientiae uirtutem: et reuera nulla maior est patientia, quam stultorum impetus sustinere. Ita, quod in me, promptum est et uobis, qui Romae estis, euangelizare. Ac si diceret: Sicut debitor sum sapientibus et insipientibus; ita debitor sum euangelizare et uobis, qui Romae estis, quod in me promptum est. Et quia poterat aliquis dicere: Quem uis euangelizare? Nunquid Christum crucifixum? Quare non erubescis eum crucifixum euangelizare? Ad haec ipse respondet: Non enim erubesco Euangelium, quod utique ad confusionem gentium dictum est, quae Iouem, Saturnum et caeteros deos colebant, sed eorum flagitia confiteri uerebantur: quasi diceret Apostolus: Non erubesco praedicare Christum crucifixum, et a mortuis resurrexisse; quoniam, etsi in altero dedecus est, in altero tamen insigne uirtutis. Fuerunt enim nonnulli, qui eius natiuitatem, passionem et mortem uerebantur, contra quos Apostolus dicit: Non erubesco Euangelium. Cur non erubescebat, ostendit: Uirtus enim Dei est, etc. Uirtutem Dei appellat diuinitatis potentiam, qua Christus surrexit a mortuis. Et reuera nulla maior uirtus esse potest, quam mortuo reddere uitam, et Deo quidem nihil dignius, quam mori pro suae imaginis reparatione. Ad quid sit haec uirtus, demonstrat: In salutem omni credenti. Omni dicit, ut nullus exceptus uideretur. Et ne putaretur differentia esse inter Iudaeos et Graecos, ait: Iudaeo primum, et Graeco. Graeci duas faciebant diuisiones, in se et barbaris; Apostolus uero tres fecit, in Iudaeo, Graeco, et barbaro. Nam si Graeci propterea barbaris praeferebantur quia philosophicae studebant doctrinae, et legibus utebantur, iure et Iudaei Graecis praeferuntur, qui legibus utebantur, et a Deo promulgatis. Ideoque ait Apostolus: Iudaeo primum.
Sequitur: Iustitia enim Dei in eo reuelatur ex fide in fidem. Iustitia dicitur, quasi iuris status. Iustitia ergo est, cum unicuique proprium ius tribuitur: unde et iustus dicitur, eo quod ius custodiat. Iustitia autem Dei Christus est, quae reuelatur in eo, id est per illud, scilicet per Euangelium. Quod uero dicit, ex fide in fidem, tale est, quale et illud, quod alibi ait: Nos autem reuelata facie speculantes gloriam Dei, transformamur in eamdem imaginem a gloria in gloriam, tanquam a Domini Spiritu . A gloria dicit Euangelii ad gloriam aeternae remunerationis. Similiter et hic, ex fide legis in fidem Euangelii, uel ex fide uerborum et operum, in fidem aeternae retributionis, siue ex fide hominis in fidem Dei. Et ut suam narrationem prophetico testimonio comprobaret, adiecit: Sicut scriptum est: Iustus autem ex fide uiuit. Quod dicit, ex fide, non illa est intelligenda, quae uerbo tenus tenetur, sed quae operibus adimpletur, quia fides sine operibus mortua est in semetipsa . Sequitur: Reuelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum. Dixerat superius reuelari iusto per Euangelium iustitiam Dei: consequens erat, ut ostenderet impio reuelari iram Dei, sed de coelo, ideoque addidit: Reuelatur, etc. Ubi solerter est animaduertendum, quare dixerit; reuelatur aut ira Dei, aut de coelo. Reuelatur ideo dicit, quia quod prius fuerat occultum, per Euangelium factum est apertum, siue, quod fuerat minus notum, per Euangelium est manifestatum. Ira autem in Deo, non proprie, sed translatiue dicitur: in diuinitatis quippe naturam nulla passio cadit. Quoties ergo ira in Deo dicitur, pro uindicta accipienda est. Et pulchre dicit de coelo accipi: quoniam tam beneficia, quam plagas, et quaeque aduersa de coelo accipimus. Mystice, per coelum designatur doctrina euangelica, siue Ecclesiae fides. Apte itaque iram Dei super impium de coelo dicit reuelari; quia per tubam euangelicae praedicationis, et fidem Ecclesiae manifestatur, quantum condemnandi sint idolorum cultores. Aliter: De coelo ira Dei super impium reuelatur, quia ab ipso mundi exordio, per uisibiles creaturas, inuisibilis potuit agnosci Creator. Nam, cum tam clara Deus condidit sidera, facile ex ipsis cognosci potuit, quod ipse solus Deus, et solus esset adorandus. Super quae autem reueletur ira Dei aperitur, cum subditur, super omnem impietatem et iniustitiam. Ubi notandum, quia duo dixit, impietatem et iniustitiam. Nam, licet omnis impietas iniustitia, non tamen omnis iniustitia est impietas. Impietatem ergo uocat incredulitatem; iniustitiam uero, iniquitatem et nequitiam. Super quorum hominum impietatem et iniustitiam ira Dei reueletur, ostendit, eorum, inquiens, qui ueritatem Dei in iniustitia detinent. Iniustum quippe est, ut honor, qui Creatori debetur, creaturae tribuatur. Illi ergo ueritatem, id est diuinitatem Dei in iniustitia detinent, qui, Creatore relicto seruiunt creaturae. Quia, quod notum est Dei, manifestum est in illis. Hic subaudiendum est, esse, ut sit sensus: Essentia et notitia Dei manifesta est illis. Cur autem sit manifesta ostendit: Deus enim illis manifestauit. Sed, quomodo manifestauerit, non euidenter ostendit. Subaudiendum ergo est: faciendo opus, per quod ipse possit agnosci Creator. Omnis quippe creatura praedicat se non esse Creatorem; praesertim cum nihil creaturarum omnia in omnibus superet. Uerbi gratia, coelum praecellit magnitudine, sol, luna, et stellae claritate, terra fertilitate: ac per hoc euidenter ostenditur, quod omnia habent Creatorem, qui ea condidit, regit et gubernat, et omnia praecedit. Sequitur: Inuisibilia enim ipsius per ea, quae facta sunt, a creatura mundi intellecta conspiciuntur. Sempiterna quoque uirtus eius, et diuinitas intellecta conspiciuntur a creatura mundi, per ea quae facta sunt: a creatura quippe mundi, id est, ab ipso mundi exordio, per uisibiles creaturas, inuisibilis agnosci potuit Creator. Nam, cum Dominus tam pulchra condiderit elementa, ut ea homines, quasi deos adorarent, facile cognosci poterat, quia incomparabiliter pulchrior erat ille, qui ea condidit. Uirtutem itaque uocat diuinitatis potentiam, quae omnia regit; diuinitatem uero, ipsam Dei maiestatem, quae replet uniuersa. Haec enim, id est uirtus, et diuinitas, per uisibiles creaturas potuerunt agnosci: sed quia non sunt agnita, idcirco sunt inexcusabiles: unde et subditur: Ita ut sint inexcusabiles. Cur autem sint inexcusabiles, manifestat: Quia dum cognouissent Deum, non sicut Deum glorificauerunt, aut gratias egerunt, etc. Uirtutem quippe inuisibilis essentiae per uisibiles, ut dictum est, potuerunt agnoscere creaturas. Nam, quamuis nomen Dei adhuc esset ignotum, uirtus tamen erat manifesta: unde non ignorantia, sed de glorificatione reprehenduntur, cum dicitur: Non sicut Deum glorificauerunt, id est, debitum illi honorem non impenderunt. Cum enim Deus illis non solum utilissimarum disciplinarum peritiam tribuerit, sed etiam, ut de summo bono tractarent; ipsi, bonum, quod habebant, non Deo, sed sibi tribuentes, nequaquam Dei gratuita bonitate, sed suis se meritis accepisse credebant, ideoque euanuerunt; unde mox sequitur: Sed euanuerunt in cogitationibus suis, etc. Nullum quippe maius euanescere est, quam a Deo acceptum bonum sibi tribuere. Et obscuratum est insipiens cor eorum. Ecce, dicit Apostolus, cor eorum obscuratum. Sed unde obscuratum sit non ostendit. Intelligendum ergo est, quia obscuratum nube humanae laudis: pro acceptis quippe bonis humanam laudem quaerebant, et ideo factum est insipiens cor eorum. Insipiens enim cor illud recte dicitur, quod acceptum bonum sibi tribuit, et pro eo, non Dei, sed suam gloriam quaerit.
20
Sequitur: Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, etc. Pro peritia namque diuersarum artium se sapientes esse iactabant, ideoque stulti facti sunt. Quomodo autem stulti facti sint, aperitur, cum subditur: Et mutauerunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et uolucrum, et quadrupedum, et serpentium. His uerbis denotat Apostolus philosophos, et redarguit poetas gentium, Socratem, Platonem, Aristotelem, Zenonem, Uirgilium, Catonem, Ouidium Nasonem, et caeteros, qui diuinitatis honorem mortuis hominibus impendebant, putantes eos magis sibi prodesse posse post mortem, quam dum adhuc uiuerent: nam cum uiuerent, nullum eis diuinitatis impendebant honorem. Et nota, quia non ait, in similitudinem hominis, sed, in similitudinem imaginis hominum: speciem quippe humani corporis formare non poterant, sed similitudinem imaginis, cui diuinitatis honorem impendebant. Quod autem gentes similitudinem humanae imaginis pro Deo colerent, ostendit Daniel, qui dicit Babylonios adorasse similitudinem Belis : Bel namque pater fuit Nini regis Assyriorum. Rursus, quod serpentes colerent idem Daniel demonstrat, qui praefatos Babylonios dicit adorasse draconem, quem ipse interfecit. Colebant nihilominus similitudines quadrupedum, sicut Aegyptii Apem. Apis etenim rex fuit Argiuorum, qui nauibus de Graecia uectus in Aegyptum, ibi mortuus est et sepultus: et quia prius ei sacrificare coeperunt quam templum ipsius aedificaretur, dictus est Serapis: Seros enim Graece sepulcrum dicitur. Huic taurum sacrificare solebant: unde et ipse taurus, Apis dictus est, quem Aegyptii pro Deo colebant. Hinc est, quod filii Israel in deserto similitudinem uituli fecerunt. Adorabant et uolucres, sicut Aegyptii coracem, qui Latine dicitur nycticorax, quasi noctis coruus, et Romani anserem. Non solum haec, sed et alia multa colebant; unde dicit Salomon: Mortuus mortuum fingit manibus iniquis : et Psalmista: Simulacra gentium argentum et aurum . Praeterea sciendum, quia nunc etiam homines idola colunt, diligendo magis creaturam quam Creatorem: uerbi gratia, glutones magis diligunt uentrem quam Deum: glutonis ergo Deus uenter est; unde Apostolus: Quorum Deus uenter est et gloria in confusione ipsorum. Si ergo glutonis Deus uenter, et auari aurum, ac per hoc impuri, et adulteri Deus est scortum.
Sequitur: Propter quod tradidit eos Deus in desideria cordis eorum, etc. Quod dicit, tradidit, intelligendum est, tradi permisit: sicut dicitur Deus indurasse cor Pharaonis, eo quod durum non mollificauit. Sed in hoc dicto animaduertendum est quanta sit diuinae pietatis miseratio: non enim tradidit eos Deus in contraria, sed in suauia et delectabilia: et hoc est quod dicit, in desideria cordis eorum. Cur autem eos tradi permiserit, ostendit: Ut contumeliis corpora sua afficiant in semetipsis. Contumeliae sunt opprobria. Contumeliis ergo corpora sua afficiunt, qui peccata peccatis, et uitia uitiis accumulant. Omne enim peccatum, quod homo primo committit, nisi cito per poenitentiam corrigatur, fit causa peccati; quoniam ex eo nascitur alterum; quod nisi rursus corrigatur, fit poena peccati et causa peccati, poena praecedentis et causa sequentis.
Sequitur: Qui commutauerunt ueritatem Dei in mendacium. Ueritatem uocat diuinitatis potentiam. Ueritatem ergo Dei in mendacium commutat, qui debitum Creatori honorem tribuit creaturae. Et hoc est, quod sequitur: Et coluerunt, et seruierunt creaturae, potius quam Creatori. His uerbis Apostolus non condemnat creaturam; qui enim creaturam condemnat, Creatori iniuriam facit, quia bonis illius male utitur: attamen ipse nouit iuste disponere, et ordinare militiam eorum, quos uidet bonis suis iniuste uti.
Sequitur: Qui est Deus benedictus in saecula. Amen. Iisdem uerbis, quibus nunc de Patre, alibi etiam de Filio utitur, dicens: Quorum patres, et ex quibus Christus, qui est benedictus in saecula saeculorum. . Ac per hoc Pater et Filius unus est Deus.
Sequitur: Propterea tradidit eos Deus in passiones ignominiae. Dixerat superius: commutauerunt ueritatem Dei in mendacium: quibus uerbis ostendit eos ideo derelictos, quia Dominum dereliquerunt; ideoque dicit: Propterea, etc. Tradidit uero ita accipi debet, ut dictum est. Passiones ignominiae uocat peccata, quae inferius descripta sunt. Ignominia dicta est, eo quod sit sine nomine, sicut infamis sine fama, et ignobilis sine nobilitate: quicunque enim in stupro, fornicatione, et adulterio deprehenditur, recte dicitur ignobilis et ignominiosus; quia caret nobilitate. Praeterea omne peccatum ignominia dicitur, quia caret nomine naturae: quoniam non est a Deo creatum, sed a diabolo inuentum. Quomodo autem traditi sunt in passiones ignominiae, aperitur, cum subditur: Nam feminae eorum immutauerunt naturalem usum in eum usum qui est contra naturam. Hic Apostolus per periphrasim uitauit rem turpem. Sed sciendum, quia hic locus uarie a doctoribus expositus est. Attamen, quomodo intelligendus sit Apostolus manifestat, cum subiungit: Similiter autem et masculi relicto naturali usu, etc. Dum enim dicit, similiter, euidenter ostendit, quia sicut masculi in masculos turpitudinem operabantur, ita et feminae turpi desiderio feminas appetebant. Notandum igitur, quia non ait, mutauerunt coniugalem usum, sed naturalem; quicunque enim membra sua illis membris miscet, quae Deus creauit ad procreandas soboles, etsi sint membra meretricis, naturalis est usus, quamuis illicitus concubitus; qui uero illis coniungit, quae Deus non creauit ad procreandas soboles, etsi membra sint uxoris, non tamen est naturalis usus. Et ideo dicit Apostolus: Similiter autem et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis, inuicem masculi in masculos turpitudinem operantes. Exarserunt, inquit, id est incredibili ardore libidinis accensi sunt, iuxta illud prophetae: Ambulate in lumine ignis uestri, et in flammis, quas succendistis. Et item: Omnes adulterantes , quasi clibanus corda eorum.
25
Sequitur: Et mercedem, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes. Mercedem, quam oportuit, in semetipsis receperunt; quia derelinquentes Deum, derelicti sunt ab eo; ad hoc enim dereliquerunt, ut derelinquerentur, et his, quae sequuntur, criminibus irretiti, agnoscerent quem dereliquerunt. Nam quia peccatum, quod primo commiserunt, noluerunt digna satisfactione corrigere, ideo iusto Dei iudicio traditi sunt his uitiis, pro quibus atrocius punirentur.
Sequitur: Et sicut non probauerunt Deum habere in notitiam, tradidit eos Deus in reprobum sensum. Notandum hoc loco quia non ait, non cognouerunt Deum, sed, non probauerunt Deum habere in notitiam. Deum namque cognoscere, est per creaturas intelligere Creatorem; Deum uero probare habere in notitia, oculis eum mentis semper praesentem habere, et timendo, uitia declinare. Reprobum autem sensum, dicit peruersum, de quo mox subditur: Ut faciant ea, quae non conueniunt: id est, quae leges diuinae exsecrantur. Nam quamuis omnia peccata Deo exsecrabilia sunt, illa tamen prae omnibus exsecrabiliora sunt, quae fiunt contra naturam. Propter haec enim factus est cataclysmus, id est, diluuium. Propter haec, quatuor ciuitates, Sodoma scilicet, et Gomorrha, Adama et Seboim, subuersae, igne et sulphure crematae sunt. Propter haec quotidie hominibus multae pestilentiae et clades eueniunt.
Sequitur: Repletos omni iniquitate, etc. Iniquitas est malitiosae mentis uotum, atque uoluptas. Dicta autem est iniquitas, quasi non aequitas: et quia caput et radix est omnium malorum, iure prima ponitur. Inter iniquitatem autem et peccatum differentia est. Est enim iniquitas quod dictum est, peccatum uero corporis prolapsio.
Sequitur: Malitia. Malitia est peruersae mentis cogitatio: unde distat a malignitate, quae est eiusdem peruersae cogitationis opus, Fornicatione. Fornicarius, siue fornicaria dicitur, cuius corpus publicum est. Dicti autem sunt a fornicibus arcuatis, id est, curuatis, in quibus apud antiquos lupanaria construebantur ad prostituendas meretrices. Est autem specialis fornicatio, est et generalis. Specialis, corruptio est animi et corporis; generalis uero, est omnis corruptio mentis, et omne peccatum, quod separat hominem a Deo. Unde Psalmista: Perdes omnes fornicantes abs te. Auaritia. Auaritia proprie est aliena rapere, et sua non largiri. Dicitur autem auaritia quasi auri cupiditas, et apte post fornicationem ponitur; quia haec duo ad idolorum pertinent culturam: unde idem Apostolus: Neque fornicator, neque immundus, neque auarus, quod est idolorum seruitus, habent haereditatem in regno Christi, et Dei . Nequitia est mentis calliditas, uel astutia. Astutia autem in nequitia non illa intelligenda est, de qua Salomon dicit: Astutus omnia agit cum consilio , sed astutia deceptionis. Et dicitur nequitia, quasi non aequitas.
Sequitur: Plenos inuidia. Inuidia dicta est a contuendo alterius felicitatem. Habet autem sub se duas species, doloris et timoris. Omnis enim inuidus uidens alterius felicitatem, aut dolet, aut timet: dolet aliquem maiorem se; timet uero minorem sibi fieri aequalem. Omnis autem inuidus paruulus est, et sui inuidia moritur. Omnis etiam inuidus rosor est sui: unde quidam poeta ait: Iustius inuidia nihil est, quae protinus ipsum auctorem rodit. atque animam cruciat. Homicidio. Homicidium a caede hominis dicitur. Est autem tam spirituale, quam corporale: sed incomparabiliter maius est spirituale: nam corporali occiditur corpus quandoque moriturum; spirituali uero anima in aeternum uictura. Hinc est quod Dominus in Euangelio de diabolo dicit: Ille homicida erat ab initio . Diabolus quippe tantummodo uerba protulit, et protoplastos interfecit. Ac per hoc datur intelligi, quia quicunque malo suo uerbo uel exemplo aliquem perdit, recte dicitur homicida. Et apte post inuidiam ponitur; quia per inuidiam peruenitur ad homicidium. Diabolus quippe per inuidiam protoplastos interfecit: nihilominus et Cain fratrem suum. Contentione. Contentio est, cum non ueritas quaeritur, sed animositas fatigatur. Dolo. Dolus est simulatio, siue fraus animi. Hoc autem distat a dolore, quod dolor est incommoditas corporis. Distat etiam inter insidias, fraudem et dolum. Insidiae namque loci sunt, fraus uero, uiolatio fidei, dolus est simulatio animi. Malignitate. Quid sit malignitas, iam superius dictum est. Sequitur: Susurrones. Susurro est, qui non in facie, sed in aure detrahit: unde et a sono aurium nomen accepit. eo quod sub aure sonet. Hinc est, quod Dominus praecepit: Ne sis criminator, aut susurro in populis . Detractores. Detractor est, qui bonum alterius malum dicit, aut qui magnum alterius bonum dicit esse paruum. Quicunque autem de malo alterius falso malum loquitur, similis est detractori; si uero de alterius malo ueritatem dicat, non est detractor, sed ueritatis assertor. Quicunque enim simplici intentione bonum laudat, et malum uituperat, uoluntatem suam diuinae ueritati coniungit. Deo odibiles. Hic notandum, quia non ait absolute, odibiles, sed praemisit, Deo, ad distinctionem hominum. Plurimi namque sunt odibiles Deo, qui dilecti sunt mundo, et econtrario multi Deo dilecti sunt, et mundo odibiles. Qui autem haec omnia uitia habent, recte Deo odibiles dicuntur. Contumeliosos. Contumeliosi sunt uerborum iniuriis procliui: nam contumeliae sunt opprobria et conuicia. Superbos. Superbia est omnis illicitus et inordinatus appetitus. Hoc autem uitium tam graue est, ut, cum omnia uitia a contrariis uirtutibus superentur, id solum contra omnia dimicet. Unde recte genitrix, et nutrix dicitur omnium uitiorum, et consumptrix bonorum. Itaque hoc uitium tunc nascitur, cum homines se plus quam Deum diligunt: quia ipsi sui uolunt uideri principium. Sequitur: Elatos. Elatus dicitur quasi extra se delatus. Elatio enim est mentis erectio. Quod uitium tunc nascitur, cum mens per superbiam tumida credit se esse quod non est. Unde apte post superbiam ponitur, de qua nascitur. Inuentores malorum. Hoc dicto ostendit Apostolus, quia non omnia peccata diaboli instinctu peraguntur. Quaedam enim homines sibi inueniunt: unde monstrantur peiores esse diabolo, qui se confitetur a Deo accepisse potestatem, dicens secundum Euangelium Lucae: Haec omnia mihi tradita sunt, et do ei, cui uolo. Haec ego tibi dabo, si procidens adoraueris me . Hinc est quod, ut Iob tentaret, a Deo petiit potestatem; et a Domino expulsus ab hominibus, non nisi eius iussu, ausus est se mittere in porcos. Parentibus non obedientes. Nam qui superioribus uitiis irretiti sunt, iusto Dei iudicio, ad hoc usque perueniunt, ut etiam parentibus sint inobedientes. Unde deteriores sunt bestiis, quae suos diligunt progenitores. Insipientes. Insipiens dicitur, eo quod sit sine sapore. Quicunque ergo a sapore spiritalis doctrinae recedit, iure uocatur insipiens . Incompositos, id est, inordinatos. Quicunque enim his uitiis dediti sunt, recte uocantur inordinati et incompositi, quia carent compositione. Sine affectione, id est, sine affabilitate. Inter . . . . . quod pietas proprie erga propinquos dicitur, affabilitas uero etiam circa extraneos. Absque foedere, id est, absque pacto. Inter foedus autem et pactum, hoc distat, quod foedus dicitur praecedens pactum, id est, reconciliatio de inimicitiis: pactum uero, societas, quae sequitur post reconciliationem. Sine misericordia. Misericordia a cordis miseria dicta est. Ille autem uere misericors est, qui alterius miseriam uelut suam deflet. Misericordia itaque in Deo, non proprie, sed translatiue dicitur; quia in diuinitatis naturam nulla passio eadit. Et pulchre hac clausula cuncta uitia concludit; quoniam qui illis corrumpuntur, ad hoc usque perueniunt ut et sibi, et aliis sint immisericordes: nam quicunque ordinate miserentur. Unde Salomon: Fili, miserere tibi placens Deo.
30
Sequitur: Qui, cum iustitiam Dei cognouissent, non intellexerunt, etc. Cognouerunt quippe iustitiam Dei per legem naturae. Iustitiam autem Dei illam dicit, qua iuste punit malos, et remunerat bonos. Non intellexerunt; scilicet suis peccatis caecati. Quid autem non intellexerunt ostendit, subiungens: Quoniam qui talia agunt, digni sunt morte. Non solum qui faciunt ea, sed etiam qui consentiunt facientibus. His uerbis ostendit Apostolus, quoniam et ille qui sponte, et illi qui coacte peccant, nihilominus patientur, et hi, qui agentibus fauent, aeterna sunt morte plectendi. Sunt autem nonnulli, qui nec agentibus fauent, et in aperto malum persequuntur, cum hoc peragunt in occulto. Ne ergo isti non condemnandi uiderentur, idcirco subditur: Propter quod inexcusabilis es, o homo, omnis qui iudicas. Ac si diceret: Tu, quicunque es, qui malum in aperto persequeris, sed in occulto agis, ne te credas non esse condemnandum; quia tanto atrocius punieris, quanto, cum sis malus, per hypocrisin bonus uideri cupis. Hinc in libro Iob legitur: Callidi et simulatores prouocant iram Dei . Cur autem sit inexcusabilis, ostendit: In quo enim iudicas alium, te ipsum condemnas; eadem enim agis quae iudicas. Et ne forte aliquis sibi blandiretur de impunitate, dicens: Misericors est Deus, et non patietur creaturam suam perire in aeternum; ideo adiecit: Scimus autem, quia iudicium Dei est secundum ueritatem, in eos, qui talia agunt; tanquam diceret: Si tu iniustus iniuste iudicas iustum, multo magis Deus iustus te iuste iudicabit iniustum. Iudicium, condemnationem dicit; secundum ueritatem autem addidit, ad distinctionem humanorum iudiciorum, quae saepe falluntur, aut miseratione, aut cupiditate, aut timore. Dei uero iudicia omnino uera et iusta sunt; quia sine personarum acceptione exhibentur. Sequitur: Existimas autem, o homo, qui iudicas eos, qui talia agunt, et facis ea, quoniam tu effugies iudicium Dei? Ac si diceret: Non te ideo putes non esse puniendum, quia Deus differt iudicium; quoniam ipse quandoque quod promisit implebit. Exspectat per patientiam ut tu conuertaris ad eum per poenitentiam: ideo namque differt, quia non uult inuenire quos damnet, sed quos coronet.
Sequitur: An diuitias bonitatis eius, et patientiae, et longanimitatis contemnis? Diuitias bonitatis Dei, et patientiae, et longanimitatis, uocat bona temporalia, quae Deus tam bonis, quam malis largitur. Haec malus contemnit, quia non uult ad Deum conuerti per poenitentiam. Bonus autem dicitur Deus, quia bona tribuit; patiens et longanimis, quia mala suffert. Et sciendum, quia quaedam exemplaria habent, bonitatis et sustentationis. Distat tamen inter patientiam et sustentationem: nam sustentatio Dei in illis est, qui infirmitate potius peccant, quam uoluntate, patientia autem in illis qui potius uoluntate .
Sequitur: Ignoras, quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Et est sensus: Deus tibi tempus poenitentiae concedit, sed tu eo male uteris. Hinc in libro Iob legitur de impio: Dedit ei Deus locum poenitentiae, et ille abutitur eo in superbia . Hinc et Salomon dicit: Fili, ne tardes conuerti ad Deum, neque differas de die in diem: subito enim ueniet ira Dei, et tollet te.
Secundum duritiam autem tuam, et cor impoenitens, thesaurizas tibi iram Dei in die irae et reuelationis iusti iudicii Dei. Dura mens dicitur, quae, frigore suae militiae durata, imaginem sui conditoris in se recipere non potest: sicuti et cera dura, quae alicuius sigilli non suscipit formam. Cor autem impoenitens uocatur, quod emolliri ad poenitentiam non potest, de quo per prophetam dicitur: Auferam a uobis cor lapideum, et dabo uobis cor carneum . Thesaurizare, in bona et in mala significatione ponitur, hic uero in mala. Iram ergo thesaurizat, qui peccata peccatis accumulat. Ira autem, ut iam dictum est, pro uindicta accipitur. Dies irae appellatur dies iudicii, iuxta illud prophetae: Dies illa, dies irae, dies tribulationis et angustiae . Ipse etiam dicitur dies reuelationis; quia quae nunc latent, tunc manifesta erunt. Unde Dominus in Euangelio dicit: Nihil opertum, quod non reueletur . Et ut aperiret cur dixerit, iusti iudicii Dei, continuo subdidit: Qui reddet unicuique secundum opera sua . Ut autem eiusdem iudicii ostenderet aequitatem, continuo subiunxit: His quidem, qui secundum patientiam boni operis, gloriam, et honorem, et incorruptionem, hic subaudiendum est, uiuunt. Et apte quidem dicit: His, qui secundum patientiam boni operis uiuunt; quoniam boni operis merces secundum patientiam exspectatur, quae in futuro tribuetur. Unde idem Apostolus alibi dicit: Per fidem ambulamus, et non per speciem . Gloriam uocat decorem aeternae beatitudinis, de quo Dominus in Euangelio dicit: Fulgebunt iusti sicut sol in regno Patris sui . Honorem, uero dignitatem, qua filii efficientur similes Patri: unde Ioannes: Cum apparuerit, similes ei erimus . Incorruptionem, dicit immortalitatem: unde idem Apostolus: Oportet mortale hoc induere immortalitatem, et corruptibile, incorruptionem . Quibus autem haec reddet demonstrat, subiungens: Quaerentibus uitam aeternam, id est, quaerentibus eum, qui est uita aeterna. Quia dixerat quae bona retribuenda sint his, qui secundum patientiam boni operis uiuunt, ut ostenderet quae mala malis retribuantur, continuo subdit: Suis autem, qui ex contentione, subauditur, sunt, et qui non acquiescunt ueritati (subauditur, quam per Euangelii gratiam perceperunt) Domino scilicet Iesu Christo, uel eius doctrinae, credunt autem iniquitati (subauditur, quam semper dilexerunt) ira et indignatio. Ira, ut dictum est, pro uindicta accipi debet, de qua dicit Psalmista: Quis nouit potestatem irae tuae (Psal. LXXXIX, 11), etc. Et quia saepe ira sine indignatione exhiberi solet: ut ostenderet atrociorem iram, adiecit: Et indignatio. Indignatio est uigor futurae animaduersionis et iustae poenae.
Tribulatio et angustia. Retribuetur tribulatio de conscientiae reatu: angustia uero de sera poenitentia; iuxta illud prophetae: Uermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur . Uermem namque appellat corrosionem propriae conscientiae. Super quem autem haec tribuantur, aperitur, cum subditur: In omnem animam hominis operantis malum. Sed quid est, quod dicit, in omnem animam hominis? Nunquid sola anima patietur poenam? Non: sed anima simul et corpus. Fuerunt enim nonnulli, qui ob hoc, quod Apostolus dicit, in omnem animam, intelligere uoluerunt, quod, sicut anima spiritalis est, ita et poena futura, non corporea sit, sed spiritalis, quod omnino falsum est. Apostolus autem ideo dicit, omnem animam; quia anima rationalis est creatura; et ipsa primo peccat: ideoque prima punietur. Siue, tropice loquens, a parte, id est anima, totum intelligi uoluit hominem; ut est illud: Descendit Iacob in Aegyptum in animabus septuaginta . Quod uero dicit, operantes malum opus, hic non ad aliquam actionem referendum est, sed ad peruersam cogitationem, quia de infidelitate loquitur. Et ut ostenderet quia nulla est distinctio Iudaei, et Graeci, subiunxit: Iudaei primum, et Graeci. Primum uero dicit, ut ostenderet, quia Iudaei Graecis praeferuntur: ipsi enim primi legem acceperunt, et eamdem primi transgressi sunt; ideoque Graecis praeferuntur, tam in bono, quam in malo, tam in poena, quam in praemio. Igitur, quia tria ludibria malis retribuenda dixerat, uolens ostendere quia tria clara et honesta munera iustis retribuenda sunt, confestim subdidit, dicens: Gloria autem, honor, et pax omni operanti bonum, quae tria tam ad praesentem, quam ad futuram uitam possunt referri. Si autem ad praesentem referantur, ita debent intelligi: retribuitur gloria resurrectionis et renouationis animae, quae fit per fidem: tribuitur et gloria, et honor, id est, dignitas, qua quisque, concessa uenia peccatorum, transit in adoptionem filiorum Dei: tribuitur etiam pax, id est reconciliatio, qua de inimicis efficiuntur amici Dei. Si uero ad futuram, ita accipienda sunt: tribuetur iustis gloria, id est, splendor aeternae beatitudinis: tribuetur honor, id est, dignitas, qua filii efficientur similes Patri: nihilominus et pax, id est, perfecta securitas: ibi enim nullum cum uitiis certamen erit, sed erunt homines Deo et angelis sociati. Iudaeo primum, et Graeco. Si diligentius attendamus, Iudaei Graecis, non solum dignitate, sed etiam tempore praeferuntur; ipsi enim prius exstiterunt. Et quia poterant Iudaei dicere, o Apostole, cur nobis aequiparas gentes, qui legem accepimus, et Christi notitiam habemus? Ad haec ipse respondet: Non est enim personarum acceptio apud Deum. Cuius loci sensum coapostolus eius Petrus in Epistola sua euidenter exponit, dicens: Non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente qui timet Deum, et operatur iustitiam, acceptus est illi. Ut autem Apostolus hoc apertius demonstraret, subiunxit: Quicunque enim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt, et quicunque in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. His uerbis ostendit Apostolus, quia, nec Iudaei excusabiles pro ignorantia, quia legem acceperunt, nec gentiles, quia per creaturam potuerunt agnoscere Creatorem. Huius autem loci sensum Dominus in Euangelio manifestat, dicens: Seruus, qui cognoscit uoluntatem Domini, et facit digna, plagis uapulabit multis; qui autem non cognoscit uoluntatem Domini sui, et facit digna, plagis uapulabit paucis . Sed ecce, sic uidentur haec Apostoli uerba sonare, ac si atrocius puniendi sint gentiles, quam Iudaei: de illis enim dicit, peribunt, de Iudaeis uero, iudicabuntur; unde Origenes dicit: Non mihi uidetur Apostolus ita sensisse; sed in eo quod dicit, iudicabuntur, subaudiendum est, ut pereant; quoniam ipsa lex docet quomodo iudicandi sunt. De gentibus uero ideo dicit, peribunt, quia non resurgent impii in iudicio, neque peccatores in concilio iustorum.
35
Sequitur: Non enim auditores legis iusti sunt apud Deum, sed factores legis iustificabuntur. Quid est, quod factores legis iustificandos dicit, cum procul dubio iusti sint? Itaque hoc loco iustificabuntur ita intelligendum est, sicut in Euangelio, ubi de quodam Pharisaeo legitur: Ille autem uolens iustificare seipsum, id est, uolens iustus uideri, uel putari . Similiter hoc loco Apostolus dicit, iustificabuntur, id est creabuntur, factores legis, ut iusti sint, uel iusti habebuntur et putabuntur.
Sequitur: Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter, quae legis sunt faciunt, etc. His uerbis ostendit, quia gentes, naturaliter praecepta legis faciendo, non priuabuntur illa promissione, qua per prophetam Dominus loquitur, dicens: Hoc est testamentum, quod statuam domui Iacob: post dies illos, dabo leges meas in corda eorum, et in uisceribus eorum superscribam illas . Hinc et idem Apostolus alibi dicit: Tu autem, cum esses oleaster, insertus es in bonam oliuam . Multum quippe conueniunt uerba prophetae dictis apostolicis. Illic enim dicitur: In uisceribus eorum superscribam eas: et hic Apostolus: Qui ostendunt, inquit, opus legis scriptum in cordibus suis. Hic namque Apostolus de lege naturali loquitur, quam Deus unicuique digito suo scribit in corde. Haec est lex, quae scriptae legis praecepta in se continet, scilicet, non occides, etc. Haec est lex, quae unius Dei habet notitiam, et quae propinqua est gratiae Euangelii. Scilicet, quod tibi non uis, alii non facias. Et Dominus in Euangelio dicit: Quaecunque uultis ut faciant uobis homines, eadem et uos facite illis . Ait ergo: Cum gentes, quae legem non habent, uidelicet scriptam, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, id est praecepta naturalis legis custodiunt: eiusmodi legem non habentes, id est, qualem Deus dedit per Moysen, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum. Hic quaerendum est, de quibus cogitationibus dicat Apostolus: utrum de illis, quae nunc sunt, aut de his, quae futurae sunt. Et reuera de his, quae nunc sunt, loquitur: quoniam non solum quae agimus, sed etiam quae cogitamus, sicut notae et characteres in ceris, ita in tabulis cordis nostri scribuntur, et manent occulta usque ad diem iudicii: tunc enim omnia manifesta erunt, et iudicabuntur, unde mox subditur: In die, cum iudicabit Deus occulta hominum. Quomodo autem iudicaturus sit, manifestat, secundum Euangelium meum, id est, secundum doctrinam et praedicationem meam. Per quem uero iudicaturus sit, demonstrat: Per Iesum Christum Dominum nostrum. Sed cur per eum dicit celebrari iudicium? Scilicet quia Dominus in Euangelio dicit: Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio . Solerter igitur discutiendum est quomodo cogitationes accusabunt, aut defendent in die iudicii. Et sciendum, quia quicunque diuina inspiratione, aut sua cogitatione, siue alicuius praedicatione sollicitatus non crediderit, cogitationes suae accusabunt eum, et condemnabunt, non uelut ignarum, sed ut rebellem: si quis autem his sollicitatus non fuerit, et non crediderit, cogitationes suae non eum defendent, sed condemnabunt, quia per creaturam debuit agnoscere Creatorem. Alioquin qui crediderit et fidem suam operibus impleuerit, saluus erit, quia cogitationes eius defendent eum.
Igitur, quia multa dixerat de flagitiis gentium, nunc Iudaeos increpat de infidelitate, subiungens: Si autem tu Iudaeus cognominaris, etc. In eo quod dicit, cognominaris, ostendit quia Iudaeus non est nomen, sed cognomen, id est, commune nomen. Et nota, quia, sicut partes allocutus est gentium, ita nunc partes alloquitur Iudaeorum. Ostendit autem Apostolus his uerbis, non esse magnum bonum, si Iudaeus credat, qui per legem instructus est, et uoluntatis Dei habet notitiam. Et uult subintelligi magnum esse malum, si non credat. Sequitur: Et requiescis in lege. In lege Dei requiescebant, qui, legem meditando, a curis terrenis uacabant. Et gloriaris in Deo. Iudaei in Deo gloriabantur, quia suis se meritis saluatos, et legem accepisse putabant, et eamdem se suis uiribus implere posse credebant, iuxta illud: Non fecit taliter omni genti, et iudicia sua non demonstrauit eis. Et nosti uoluntatem Dei. Uoluntatem Dei agnoscebant per legis praecepta, in quibus ostenditur quid uelit Deus. Sequitur: Et probas utiliora, instructus per legem. Hic notandum, quia non ait, utilia, sed, utiliora; ut ostenderet, quia et in lege naturae multa utilia continentur, quamuis infirma, quia sine gratia Euangelii impleri non possunt; in lege uero scripta utiliora sunt, sed perfectiora in gratia Euangelii.
Confidis te ipsum ducem esse caecorum, etc. Haec officia etiam ueri legis cultoris sunt: sed quia falso haec se habere iactabant, ideo Apostolus increpabat eos, dicens: Confidis te ipsum ducem caecorum esse, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, etc. Ac si diceret: Si dux es caecorum, ut falso iactas, cur non tu ipse rectum iter ambulas? Si lumen es eorum qui in tenebris sunt, cur tenebras infidelitatis sequeris? Si eruditor es insipientium, cur a timore Domini recedis, qui, iuxta prophetam, initium est sapientiae? Si magister es infantium, cur tu paruulus es intellectu? Et quia haec sibi falso adesse iactabant, uidebantur habere formam scientiae et ueritatis in lege; unde mox subditur: Habentem formam scientiae et ueritatis in lege.
Sequitur: Qui ergo alium doces, teipsum non doces? Ac si diceret: Cur doctrinam et praedicationem tuam operibus destruis? Et, ut hoc euidentius aperiret, subiunxit: Qui praedicas non furandum, furaris. Furabantur Iudaei; quia in lege et prophetis, Christi notitiam occultabant. Et hoc furto nullum maius esse potest. Qui dicis non moechandum, moecharis. Moechabantur Iudaei, qui, male interpretando legem, uerbum Dei corrumpebant; quia non sincere, sicut ex Deo, coram Deo in Christo loquebantur. Praeterea quicunque hoc, quod specialiter Deo debetur, hominibus impendit, utique moechatur. Qui abominaris idola, subaudis gentium, sacrilegium facis. Sacrilegium dicitur sacrae legis transgressio, siue, sacrae legis, uel rei furtum. Nam, ut beatus Augustinus dicit: Legere, siue sublegere furari est. Unde et sacrilegus dicitur sacrae legis fur, siue transgressor. Iudaei igitur sacrilegi erant, quia, et legem corrumpebant, et furtum in ea, ut dictum est, faciebant.
40
Sequitur: Qui in lege gloriaris, per praeuaricationem legis Deum inhonoras. Gloriabantur Iudaei in lege, quia se eam suis meritis accepisse credebant, et suis uiribus implere posse putabant: sed per eiusdem legis praeuaricationem Deum inhonorabant, quia illum Deum esse credere nolebant, cui Pater perhibet testimonium, dicens: Hic est Filius meus dilectus , et cui propheta dicit: Tu eras Deus, et nesciebamus. Quod utique non de Patre, sed de Filio intelligendum est; nomen enim Patris semper illis fuit cognitum; Filii uero, ignotum. Unde et illi, qui ante passionem credere noluerunt, agnita gloria resurrectionis eius, credentes et gratias agentes, dicebant: Tu eras Deus, et nesciebamus.
Sequitur: Nomen enim Dei per uos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est. Ecce dicit Apostolus scriptum esse; sed ubi non ostendit. Sed intelligendum tamen reliquit, in Isaia propheta (Isai LII, 5). Cum enim Dominus per prophetam Iudaeos increparet, ait inter caetera: Et nomen sanctum meum polluistis inter gentes . Sed quaerendum est, quomodo tunc per Iudaeos pollutum, et blasphematum est nomen Dei inter gentes, aut quomodo tempore Apostoli. Sciendum est autem, quia Iudaei multis uitiis irretiti, et uariis plagis attriti, traditi sunt in captiuitatem, in qua detenti dabant gentibus occasionem dicendi: Ecce gens sancta. Populus olim Deo peculiaris; multis signis ab Aegyptiaca seruitute liberatus, in captiuitate tenetur, et in seruitutem redactus est. Uere dii nostri superauerunt Deum eorum; et ideo traditi sunt in manus nostras. Ignorabant enim, quia, si Deo semper seruissent, et eius praecepta seruassent, eum ubique haberent protectorem. Blasphemabatur nomen Dei per eos, etiam Apostoli tempore, quia pleni zelo et inuidia, semper apostolicae doctrinae resistebant. Quod manifestatur in libro Actuum apostolorum, ubi legitur: Et repleti Iudaei zelo in Synagoga, contradicebant his quae a Paulo dicebantur . Siue, quia minus credentibus dabant occasionem dicendi: Euacuata et annullata est promissio, quae facta est Abrahae; fallax Deus: quod promisit, implere non potuit.
Circumcisio quidem prodest, si legem custodias. Ac si diceret: Si legis praecepta custodias, circumcisio prodest; quia facit te manere sub lege. Tu autem, dum sub lege manes, consideras, quia cessare debet circumcisio carnalis, et succedere spiritalis, quae fit per fidem Christi. Alioquin nihil tibi prodest. Sed quaerendum est quomodo dicat Apostolus: Circumcisio prodest, cum alibi dicat: Circumcisio nihil prodest; uidetur quippe sibi contrarius. Sed ne contrarius uideretur, fuerunt nonnulli, qui, allegorizando, dixerunt per circumcisionem debere intelligi semen Abrahae, id est aliquem Iudaeum, et per praeputium, gentilem; ut sit sensus: Si praecepta legis spiritaliter intelligas, et Christi notitiam in eis agnoscas, teque per eius fidem saluari posse confidas: prodest tibi, quod semen es Abrahae, id est, quod Iudaeus es. Alioquin nihil tibi prodest; quia degenerasti a nobilitate seminis Abrahae, et transisti ad infidelitatem gentilis. Et hoc est, quod sequitur: Si autem praeuaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. Sequitur: Si igitur praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium illius in circumcisione reputabitur? Praeputium, sicut et superius, aliquis gentilis uocatur. Iustum autem est, ut illa carnalia praecepta, spiritaliter intelligerentur implenda. Et est sensus: Si praeputium, id est, aliquis gentilis, spiritaliter legis praecepta intelligat, et in eis Christi notitiam agnoscat, seque per eius fidem saluari posse confidat, praeputium illius in circumcisione reputabitur; quia transiet ad nobilitatem generis Abrahae; et eius filius efficietur, iuxta quod ipse Apostolus alibi dicit: Si autem uos Christi, ergo Abrahae semen estis, secundum promissionem, haeredes . Sequitur: Et iudicabit, quod ex natura est praeputium, legem consummans, te, qui per circumcisionem et litteram praeuaricator legis es. Sensus est hic: Praeputium, quod ex natura est, id est, aliquis gentilis, qui per naturam habet praeputium, te, qui per litteram, et circumcisionem praeuaricator legis es, iudicabit, id est, condemnabit, non potestate, sed comparatione melioris facti; iuxta quod Dominus in Euangelio dicit: Ideo ipsi iudices uestri erunt . Et item: Regina Austri surget in iudicium cum generatione ista , etc. Non enim, qui in manifesto Iudaeus est, neque quae in manifesto, in carne, circumcisio, etc. In manifesto Iudaeus est, qui de carnali circumcisione gloriatur, de qualibus dicit Apostolus: Quorum Deus uenter, et gloria in confusionem ipsorum . Gloria namque eorum in confusione est, quia in pudendis membris gloriantur. Et ut ostenderet uerum Iudaeum, et spiritalem circumcisionem, continuo subdidit: Sed qui in abscondito, Iudaeus est, et circumcisio cordis in spiritu. Hic quaerendum est quid sit circumcisio. Circumcisio est carnis exspoliatio, quae figuram gerebat uerae circumcisionis. Uera autem circumcisio est, omnium carnalium delectationum et uoluptatum abolitio et expiatio. Et quicunque mentem suam ab his reddit alienam, ille se ueraciter circumcidit. De hac circumcisione etiam Moyses locutus est, dicens: Circumcidite duritiam cordis uestri. Et item: Circumcidimini Domino Deo uestro . Et Ieremias: Circumcidite praeputia cordium uestrorum . Circumcisionis autem signum ideo datum est Iudaeis, ut illo secernerentur ab omnibus gentibus: quod pene in ipso mundi exordio praefiguratum est in Cain, cui Dominus dedit signum timoris. Et sicut ille in eo signo perseuerauit usque ad mortem, ita isti in signo circumcisionis perseuerabunt usque ad diem iudicii, ut impleatur quod idem Apostolus dicit: Donec plenitudo gentium introeat, et sic omnis Israel saluus fiat . Quod ex eo maxime comprobatur, quia nullus principum, siue regum, sub quo deguerunt, conati sunt auferre ab eis signum circumcisionis. Cuius laus non ex hominibus, sed ex Deo: eius scilicet, qui de carnali circumcisione non gloriatur, et non suis meritis, sed Dei gratia se saluatum agnoscit. Superius allocutus est Iudaeos incredulos. Deinde dixerat illum esse uerum Iudaeum, cuius bona opera non in manifesto sunt, sed in abscondito; et ueram circumcisionem cordis, quae est spiritu, non littera. Et quia dixerat non esse personarum acceptionem apud Deum, ne forte credentes Iudaei, contemnendi putarentur, ideo subdidit, quaestionem sibi proponens: Quid ergo amplius est Iudaeo? Aut quae utilitas est circumcisionis? Et uel ex sua, uel ex aliorum persona, sibi respondit: Multum per omnem modum. Et ut ostenderet quomodo, subdidit: Primum, quia credita sunt illis eloquia Dei. Ubi notandum, quia primum dicit, sed secundum non ostendit, quod subintelligendum reliquit. His autem uerbis ostendit Apostolus, quia, prae omnibus, quae coelitus Iudaeis collata sunt, illud fuit praecipuum et dignitate praecellens, quod non solum patriarchae, sed et omnis Israeliticus populus Dei allocutione perfrui, et legem a Deo promulgatam suscipere meruerunt. Secundum uero est quod multis signis et prodigiis ab Aegyptiaca seruitute liberati, mare Rubrum siccis pedibus transierunt. Deinde attendenda sunt caetera, quae eis diuinitus collata sunt, donec terram repromissionis intrarent.
Sed, quia poterant aliqui dicere: Quid illis profuerunt credita eloquia Dei, qui murmurando in deserto perierunt? ad haec Apostolus respondet: Quid enim, si quidam eorum non crediderunt, subauditur, obest? Nunquid incredulitas illorum fidem Dei euacuauit? Fidem appellat promissionem, qua credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Et est sensus: Non ita est, ut uos asseritis: quoniam promissio, quae facta est Abrahae, etsi euacuata est in incredulis, impleta tamen est in credentibus. Et hoc est, quod dicit: Absit. Unde mox subditur: Est enim Deus uerax, omnis autem homo mendax. Deus uerax est, quia nec nascendo, nec uiuendo, ullum contraxit peccatum: omnis autem homo mendax, quia homo. Deus uerax est, quia promissa illius, etsi impleta non sunt in his qui murmurando in deserto perierunt, impleta sunt in his, qui Deo et fide cooperante, terram repromissionis intrarunt. Deus uerax est, quia promissio eius, licet euacuata sit in incredulis, impleta tamen manet in credentibus; quia quicunque credunt in Christum, et per eius fidem se saluari posse confidunt, in hac promissione computantur, et filii Abrahae efficiuntur. Sic nimirum haec promissio euacuata in infidelibus, impleta est in fidelibus: quemadmodum dignitas apostolatus, licet annullata sit in Iuda proditore, impleta est in Petro credente et in fide permanente. Et ut suam narrationem prophetico testimonio comprobaret, adiecit: Sicut scriptum est: Ut iustificeris in sermonibus tuis, et uincas cum iudicaris. Sed quid hoc testimonium attinet superioribus? Si diligentius perpendamus, utique congruere probatur. Cui enim propheta dicebat? Deo utique, non tamen Patri, sed Filio; quia ille ab iniquis, uelut iniquus iudicatus est. Illi enim orans dicebat: Tibi soli peccaui, et malum coram te feci : ac si diceret: Quia tu solus iustus, solus sine peccato; ut iustificeris in sermonibus tuis, et uincas cum iudicaris. Cum iudicaretur a peccatoribus, uicit, quia iustus est comprobatus. Quaerendum est igitur, qua intentione propheta hoc articulo suo tempore usus est, uel qua Apostolus hunc sumpsit ad comprobationem suae narrationis. Sciendum itaque, quia promiserat Deus se sine personarum acceptione uindicaturum in peccatores; Dauid autem, quia peccauit, cum esset rex, aiebat: Tibi soli peccaui, etc. Ac si diceret: Tu, Domine, promisisti te sine personarum acceptione uindicaturum in peccatores. Dum ergo mihi peccatum dimittis, homines tuam patientiam iudicant esse mendacium. Me tamen confitente et satisfaciente, ideo peccatum dimittis, ut iustificeris et uincas eos qui te iudicant esse mentitum, qui non iudicas bis in idipsum. Tuae quippe pietatis miseratio te ostendit non esse ementitum. Aliter: Erant nonnulli, sicut Epicurei, qui dicebant, Deum non habere curam hominum, quemadmodum et bestiarum; ideoque propheta dicebat: Tibi soli peccaui, etc. Ac si diceret: O Domine, ideo peccatum meum per prophetam tuum redarguis, ut iustificeris, et uincas eos, qui te iudicant non habere curam hominum. Honestius uero ita potest intelligi: promiserat Deus, quod de semine Dauid nasciturus esset Saluator mundi, et quia ipse adulterium pariter, et homicidium commiserat, idcirco poenitens dicebat: Tibi soli peccaui, etc. Tanquam diceret: Tu, Domine, promisisti, quod de semine meo nasciturus esset Saluator mundi; sed quia populus tuus duplici me uidet crimine foedatum, blasphemare facis filios Israel. Dum enim in me adulterium simul et homicidium considerant, te iudicant esse mentitum. Tu ergo preces satisfactionis suscipe, et quod ego condemno, tua pietate dimitte, ut, dum, percepta remissione peccatorum, me tua promissione dignum facis, et iustificeris, et uincas eos qui te iudicant esse mentitum. Hanc lineam, et hunc ordinem, et hanc intentionem secutus est Apostolus. Erant enim plurimi ipsius tempore, qui dicebant: Ecce gens sancta, populus acquisitionis, multis signis, et prodigiis ab Aegyptiaca seruitute liberatus! Quomodo in infidelitate permanet, et diuersis sceleribus implicatur! Euacuata promissio, quae facta est Abrahae. Hos refutat Apostolus, dicens: Est Deus uerax, etc. Ac si diceret. Non est ita, ut dicitis; quia, si euacuata est incredulis, impleta est in credentibus. Et quia dixit: Est Deus uerax, et omnis homo mendax: sicut scriptum est: Ut iustificeris in sermonibus tuis, poterant peruersi dicere: Si Deus iustus, quia homo iniquus; et, si Deus uerax, quia homo mendax; ergo nostra iniustitia Dei iustitium, et nostrum mendacium eius approbat ueritatem. Quod si est, iniquus Deus, qui infert iram, id est, uindictam; id est, si in eos uindicat, qui propterea peccant, ut ipse iustus et uerax probetur. Unde coangustatur Apostolus, et cogitur duas in se suscipere personas: unam sub imperitia male interpretantis; et alteram sub apostolica doctrina refellentis. Sub uoce enim aduersae partis dicit. Si autem iniquitas nostra iustitiam Dei condemnat, quid dicemus? Nunquid iniquus Deus, qui infert iram? Ac si pars aduersa dicat: O Apostole, magnam tuis uerbis nostris peccatis dedisti consolationem; quia, si nostra iniquitate et mendacio Dei ueritas, et iustitia comprobatur non sicut peccatores condemnandi sumus; sed quanto amplius peccamus, tanto maiora beneficia suscipere debemus. Et tanquam dicat aliquis: Si ergo mentior, non tanquam peccator iudicandus sum; quia ueritas Dei in meo mendacio abundat in gloria ipsius: unde paulo inferius dicit: Si autem ueritas Dei in meo mendacio abundat in gloria ipsius: quid adhuc et ego, tanquam peccator iudicor? Contra ergo hos dicit Apostolus: secundum hominem dico: Absit. Secundum hominem, id est, secundum rationem, intellectum. Quod ideo ait, ut ostenderet eos qui talia loquuntur, non esse homines. Ac si diceret: Non est ita, ut uos dicitis; non enim uestro mendacio et iniquitate Dei ueritas, et iustitia approbatur; quia Deum nostrum non mala opera, sed bona delectent; nec in malis, sed in bonis operibus gloriatur. Ipse quippe malos puniendo se iustum probat. Unde mox subditur: Alioquin quomodo iudicabit Deus hunc mundum? Ac si dicat: Nisi malos puniat, ut se iustum probet, quomodo celebrabitur iudicium, quod ipse uenturum promisit? Erant praeterea qui falso dicebant Apostolum praedicare: Faciamus mala, ut ueniant bona: quod nihil aliud est quam dicere: Si iniquitas nostra iustitiam Dei commendat, iniquus Deus, qui infert iram. Contra quos mox subdidit: Et non sicut blasphemamur, subauditur, ita est, et sicut aiunt nos quidam dicere: faciamus mala, ut ueniant bona, quorum damnatio iusta est. Et est sensus: Non praedicamus, ut dicitis; sed, quia uobis de impunitate blandimini, et Dei patientia abutimini, ille, qui uenturus est iudicare mundum, ut reddat unicuique secundum opera sua, iuste uos condemnabit. Non ergo dicamus: Faciamus mala, ut ueniant bona; sed: Quia fecimus mala, Dei gratuita bonitate nobis uenerunt bona. Igitur, quia dixerat: Quid amplius est Iudaeo; et mox subdidit: Multum per omnem modum, ne forte Iudaei inani superbia inflati se gentibus credentibus praeferrent, adiecit: Quid igitur? Praecellimus eos? Et sibi ipse respondet: Nequaquam. Tanquam diceret: Non inuenio causam, qua nos qui natura Iudaei sumus, credentibus gentibus praeferamus: omnes enim peccatores sumus, et sola gratia Dei redempti. Unde mox subditur: Causati enim sumus Iudaeos, atque Graecos omnes esse sub peccato. Causati sumus, dicit, id est, manifestis causis ostendimus, et Iudaeos, et gentes, et sapientes, et insipientes, omnes sub peccato esse. Et ut id prophetae testimonio probaret, adiunxit: Sicut scriptum est: Quia non est iustus quisquam; non est intelligens; non est requirens Deum, etc. Ut quidam sapiens dicit: Corpus, quod rumpitur, aggrauat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Quicunque ergo se negotiis saecularibus et terrenis implicat curis, Deum sincere intelligere, sincere non potest inquirere. Hinc et Dominus in Euangelio dicit: Nemo potest duobus dominis seruire: Omnes declinauerunt , id est, a Deo recesserunt. Quo dicto uult ostendere, quia ueniens Dominus per Incarnationis mysterium, Iudaeos similes gentibus inuenit: unde alibi dicit: Conclusit Scriptura omnia sub peccato . Simul inutiles facti sunt, id est, Iudaei gentibus similes facti sunt. Inutilis, ut quidam uolunt, ab idolo dicitur. Idolum uanitas est: ergo et inutilis uanus. Non est, qui faciat bonum; non est usque ad unum. Quod dicitur, usque ad unum, potest intelligi simul, et cum ipso uno, id est nullus: potest et, praeter unum, ut referatur ad Christum. Eo genere locutionis, quo nos dicere solemus: Iste ager usque ad mare protenditur; ubi et mare non comprehendimus. Et reuera praeter Christum, et sine Christo nullus potest aliquod bonum operari. Sepulcrum patens guttur eorum. Notandum, quia non ait tantum, sepulcrum, sed addidit, patens: uolens ostendere aliud esse sepulcrum clausum, et aliud patens: guttur namque malorum, id est, uoracitas inhiantis gulae, et desiderium mentis, tunc quasi clausum sepulcrum est, cum malum irreuerenter operantur; patens uero, cum malum agere non timent. Et notandum, quia sepulcrum patens mortuorum ossa ad suscipiendum exspectat; similiter et mali non suam tantum, sed et aliorum exspectant ruinam; quia alios sibi fieri similes desiderant. Linguis suis dolose agebant. Suis, id est, malis. Mali enim suis, id est, malis linguis dolose agunt; quia aliud corde machinantur, et aliud ore proferunt. Uenenum aspidum sub labiis eorum. Uenenum appellat dolum, fraudem, uersutiam. Aspis autem a spargendo uenenum dicitur. Et apte malorum fraus ueneno aspidum comparatur, quia, sicut aspis, uenenum aspergendo, corpus interficit, ita et illi, mala uerba proferendo, et exempla praebendo, animas interimunt. Et sicut aspis, ne uoces incantantium audiat, unam aurem ad terram, uel ad lapidem premit, et ad alteram caudam mittit, ita et mali obturant aures cordium suorum, ne legis praecepta audiant. Quorum os maledictione, et amaritudine plenum est, hoc est, uenenum aspidum sub labiis eorum. Illorum quippe os maledictione et amaritudine plenum est, qui faciles et procliui sunt uerborum iniuriis et blasphemiis. Ueloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Hoc loco notandum quia, non ait, ad currendum; non enim pedes corporis, sed cordis uult intelligi, id est, iniqua malorum desideria. Hi pedes ueloces sunt ad effundendum sanguinem, qui tam monendo, quam suggerendo, alios ad peccatum trahunt. Sanguinem enim pro peccato uult accipi. Contritio et infelicitas in uiis eorum. Uias appellat doctrinam, et exempla uiuendi, in quibus uiis quicunque ambulant, contriti et infelices redduntur. Et uiam pacis non cognouerunt. Uiam similiter uocat doctrinam; pacem uero, Christum, de quo Apostolus: Christus est pax nostra . Et est sensus: Praedicationem Christi suscipere despexerunt. Non est timor Dei ante oculos eorum. Apte tali clausula sumptum conclusit testimonium: idcirco enim omnibus praedictis uitiis irretiti sunt, quia timorem Dei non habuerunt. Nam, quando seruus peccat praesente domino? Quicunque igitur Dei timorem prae oculis habet, non peccat: imo peccare non potest, eius gratia praeueniente et subsequente, cuius habet timorem, sicut ille qui dicebat: Quasi tumentes fluctus, sic semper Deum timui .
Poterant igitur Iudaei dicere: Apostole, nihil ad nos attinet prolatum testimonium: non enim hoc propheta de Iudaeis, sed de gentibus dixit, quoniam nusquam legitur Iudaeus dixisse: Non est Deus. Idcirco mox subdidit: Scimus autem, quia quae lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur. Ac si diceret: Si propheta hoc de gentibus dixit, multo magis de uobis, qui in lege gloriamini. Uos etenim, etsi non dixistis hoc uerbis, dixistis factis. Unde alibi dicit: Confitentur se nosse Deum; factis autem negant . Cur autem hoc dixerit, ostendit, subiungens: Ut omne os obstruatur, etc. Omne dicit, id est, tam Iudaeorum, quam gentilium, etiam iustorum, obstruatur, in laude sui, et non aperiatur, nisi in laude Dei; quod tunc fit, cum nullus suis meritis, aut uiribus, sed omnes Dei gratia se saluatos agnoscunt. Et subditus fiat omnis mundus Deo. Omnis mundus, id est, omnis homo habitans in mundo. Omnis autem mundus Deo subditus fit, cum omnes se peccatores confitentur, et sola gratia Dei saluatos. Quia non iustificabitur ex operibus legis omnis caro coram illo. Omnis caro, id est, omnis homo. A parte totum, siue, omnis homo carnaliter uiuens et sentiens. Bene autem dicitur: non iustificabitur ex operibus legis omnis caro coram illo; quia lex neminem ad perfectum adduxit. Dum enim, quid uitandum sit, aliquis per legem agnoscit, nisi diuina gratia adiuuetur, ut caueat, lex iram, id est, uindictam operatur: unde paulo inferius dicitur: Lex iram operatur. Ille itaque ex operibus legis non iustificabitur, qui, opus legis implendo, non gratiae miserantis Dei, sed sibi ascribit. Et quia potest aliquis uideri iustus apud homines, cum sit reprobus apud Deum, ideo ait: Coram illo. Hinc de Zacharia et Elisabeth dicitur: Erant iusti ambo ante Dominum . Sed quia poterat ad haec aliquis dicere: Quomodo dicis, Apostole, non iustificari hominem ex operibus legis, cum praecepta legis eadem sint, et Euangelii? Idcirco subiunxit: Per legem enim cognitio peccati, subauditur, fit. Ubi notandum, quia non ait, consumptio, sed, cognitio. Non enim lex peccata consumit, id est, dimittit; sed tantum ostendit. Iubere quidem potest, iuuare non ualet. Unde alibi dicit: Peccatum non cognoui, nisi per legem: nesciebam enim concupiscentiae subesse peccatum, nisi lex diceret: Non concupisces. Poterat autem aliquis Iudaeorum respondere: Bene dicit Apostolus, quoniam per legem cognitio tantum peccati, et quia non iustificatur homo ex operibus legis. Quoniam lex peccata ostendit, sed non dimittit. Uerumtamen, dum propria uoluntas opus legis implet, homo iustificatur coram Deo. Ideo subiunxit: Nunc autem iustitia Dei sine lege manifestata est. Iustitiam Dei uocat gratiam, non qua ipse iustificatur, sed qua hominem induit, ut iustificaretur. Lex enim iubet, cui succumbit infirmitas; gratia adiuuat, per quam diffunditur charitas. Fides impetrat quod lex imperat. Testificata a lege et prophetis. Lex siquidem, et prophetae gratiae perhibent testimonium. Lex enim, percipiendo, minando, et non iustificando, ostendit non posse hominem iustificari, nisi dono Dei per adiutorium Spiritus sancti. Perhibent et prophetae, quoniam, quae illi praedixerunt, eius aduentus impleuit. Et quia lex et prophetae gratiae Euangelii perhibent testimonium: ideo Dominus in monte clarificatus dicitur sedisse inter Moysen et Eliam. Sed quid est, quod dicit, testificata a lege, cum praemiserit: Nunc autem sine lege iustitia Dei manifestata est? Non ergo ita intelligendum est, sicut uerba sonare uidentur: neque enim sine lege iustitia Dei manifestata est, cum a lege testificata sit; sed manifestata est iustitia, quae erat sine lege, id est, quam Deus per suae gratiae auxilium hominibus contulit, sine ullo legis adiutorio. Notandum est igitur, quia Apostolus multarum legum facit mentionem, scilicet legis naturae, scriptae, gratiae, mentis, membrorum, atque peccati. Ideoque solerter in unoquoque loco inspiciendum sollicite est, de qua lege loquatur. De lege quippe dicit naturae: Ex operibus legis non iustificabitur omnis caro coram illo; et item: Per legem cognitio peccati; et rursum: Nunc autem sine lege iustitia Dei manifestata est. Praeterea notandum, quia multa uidetur Apostolus hoc loco dicere ad iniuriam legis. Uidetur etiam euacuare liberum arbitrium; et idcirco hic locus caute legendus est. Nam sciendum, quia quatuor sunt gradus. Primus ante datam legem, in lege scilicet naturae. Secundus post legem datam, in lege Moysi. Tertius sub gratia, uidelicet in Euangelio. Quartus sub pace, quod erit in futuro. In primo trahimur carnali concupiscentia, et sequimur; quia non modo peccamus, sed etiam peccatum approbamus: quoniam ignorantiae tenebris caecati, tantum carnaliter uiuimus. In secundo autem trahimur quidem, et sequimur; sed cognoscimus, quod tamen uitare non possumus: quoniam, cum secundum legem uiuere uolumus, infirmitate succumbimus. Et tanto magis dolemus, quanto, quod uitandum est, agnoscimus, quod uitare non possumus. In tertio uero, id est, in gratia Euangelii, nec trahimur, nec sequimur; sed pugnantes concupiscentiis carnis resistimus: et, nisi sponte succumbamus, diuina gratia adiuti superamus. In quarto uero nullum cum uitiis erit certamen, sed erunt homines Deo et angelis similes. Sub his gradibus populus Dei per interualla temporum fuit. Notandum quoque, quia Apostolus non destruit liberum arbitrium, quod primo homini concessum est, ut. si uellet, non peccaret. Sed, quia semel infirmatum est, ad hoc usque peruenit, ut etiam nolens peccaret. Nunc autem Dei gratia ita redditum et solidatum est, ut non modo non peccemus, sed etiam eius gratia praeueniente et subsequente, bonum, quod uolumus, implere possimus.
45
Sequitur: Iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi super omnes qui credunt. Iustitia, ut dictum est, gratiam uocat; quia, non ipse, sed nos iustificamur. Similiter et fidem Christi, non qua Christus credit, sed qua homines credunt in Christum. Utrumque igitur nostrum est, id est, et iustitia, et fides; sed Dei esse dicuntur; quia eius largitate nobis donantur. Super omnes uero dicit, tam Iudaeos, quam Graecos, tam sapientes, quam insipientes. Unde mox subditur: Non enim est distinctio, subintelligitur, Iudaei et Graeci. Cur non sit distinctio, demonstrat. Omnes enim peccauerunt. Gratia quippe Saluatoris adueniens omnes praeuaricantes inuenit. Unde idem Apostolus alibi: Conclusit Deus omnia sub peccato . Et egent gloria Dei. Gloria, id est gratia, per quam glorificatur Deus. Iustificati gratis per gratiam ipsius. Gratis, id est, nullis praecedentibus meritis. Per redemptionem, quae est in Christo Iesu Domino nostro. In eo quod dicit, redemptionem, ostendit nos captiuos fuisse: et reuera sub captiuitate diaboli tenebamur. Unde ipse dicit per prophetam: In sceleribus uestris uenundati estis: et in peccatis dimisi matrem uestram ; et item: Gratis uenundati estis, et sine argento redimemini. In quibusdam exemplaribus inuenitur sine pretio, ubi subaudiendum est non uestro, quia meo. De hoc pretio idem Apostolus alibi dicit: Empti estis pretio magno . Quod sit hoc pretium, coapostolus eius Petrus ostendit, dicens: Empti estis de uana uestra conuersatione paternae traditionis, non corruptibili auro, uel argento, sed pretioso sanguine Agni incontaminati et immaculati Iesu Christi Domini nostri.
Sequitur: Quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius. Deus pater Filium propitiationem proposuit, cum eum ante saecula pro redemptione humani generis in mundum mittere praedestinauit: quem propitiationem fecit, cum sibi pro redemptione hominum in ara crucis obtulit. Et apte dicit: In sanguine ipsius. Pro sanguinis quippe eius effusione facta est remissio peccatorum: unde idem Apostolus, sine sanguine, inquit, non sit remissio . Hinc est, quod omnium animalium sanguis, quae immolabantur in templo, pro expiatione animae offerri praecipitur. Ad ostensionem iustitiae suae. Iustitiae, id est, gratiae. Propter remissionem praecedentium delictorum, id est, originalium peccatorum, quae nobis per iustitiam Dei simul cum amissis laxantur. In sustentatione Dei ostensa est iustitia eius; quia, quanto amplius sustentat infirmos, ut conuertantur, tanto magis iustus esse ostenditur. Inter sustentationem enim, et patientiam hoc distat, quod sustentatio in his proprie est, qui infirmitate peccant, patientia autem in his qui potius uoluntate. Et apte subdit: In hoc tempore: quoniam hoc praesens tempus Deus poenitudini concessit, futurum uero iudicio deputauit. Alioquin iniuste impios punire uideretur, si eis nullum poenitentiae tempus concederet. Ut sit ipse iustus, et iustificans. Iustus in se; iustificans alios per se: nisi enim esset iustus, alios iustificare non posset. Et, ut ostenderet, quia non omnes iustificaret, adiunxit: Eum, qui ex fide est Iesu Christi. In quo dicto euidenter ostendit, quia nullus potest, nisi per Christi fidem, iustificari.
Igitur, quia Iudaei de legis operibus gloriabantur, quaestionem proposuit eis, dicens: Ubi est gloriatio tua? Ac si diceret: Si gratia Dei omnes peccatores inuenit, et gratis iustificauit, non est unde gloriemini. Gloriationem autem, non ueram, et laudabilem dicit, sed detestabilem, et falsam, quae descendit ex superbia. Et quia quaestionem Iudaeis proposuit, ex sua persona respondit, dicens: exclusa est, id est, abiecta et eiecta. Et ne putarent exclusam per legem Moysi, ideo subdidit: Per quam legem? factorum? Non. Sed per legem fidei. Legem factorum dicit legem operum, id est, Moysi, in qua multa carnalia opera continentur, scilicet, circumcisionis, neomeniarum et sabbatorum caeterorumque carnalium rituum, quae omnia sub figura agebantur. Lex operum illa est de qua superius ait: Per legem peccati, et alibi: Lex enim subintrauit, ut abundaret delictum . Lex operum illa est quae praecipit: Non concupisces. Sed nunquid non in lege fidei multa opera continentur? Continentur plane, sed non carnalia, sicut in lege Moysi. An non lex fidei dicit: Non concupisces? Dicit utique, sicut multa Euangelii praecepta contestari et clamare non cessant. Quae ergo est distantia? Magna utique, quoniam, quae lex operum minando praecipit, lex fidei credendo impetrat. In lege enim operum Deus dicit: Fac quod iubeo. In lege fidei Deo dicitur: Dona quod iubes; nam lex fidei est, et oramus nobis a Deo donari ut faciamus quae per nos implere non possumus. In lege namque operum, iustitia est praecipientis Dei; in lege fidei, subuenientis misericordia. Et quia poterant Iudaei dicere, quoniam iustificatur homo sine operibus legis, ad haec ipse respondet: Arbitramur iustificari hominem per fidem sine operibus legis. Arbitramur hoc loco non dubitatiue dictum intelligendum est, sed affirmatiue. Ac si diceret: Firmissime credimus quia ex fide iustificatur homo sine operibus legis. Magnum igitur est meritum fidei, nam praeterita peccata relaxat, et praesentia absoluit, et futura praecauere facit possessoremque suum ad futura bona peragenda fortiorem reddit. Sed quid est quod ait, iustificari hominem sola fide, cum alibi dicat: Fides est quae per dilectionem operatur? Et coapostolus eius Iacobus: Fides sine operibus mortua est . Non igitur sibi hae apostolicae sententiae contrariae sunt. Quia Apostolus, non ideo ait hominem sola fide iustificari, ut, si post acceptam fidem male uixerit, iustus sit, sed, quia, si contigerit ut accepta fide statim moriatur, sola fide iustificabitur, etiamsi non sit ei operandi tempus concessum. Non enim apostolus Paulus de illis loquitur operibus quae fidem sequuntur, sed, ut Iacobus, quae fidem praecedunt, per quae nemo iustificari potest, quia sine fide impossibile est Deo placere . An Iudaeorum Deus tantum? Ac si diceret: Si Deus Iudaeorum tantum esset creator, recte diceretis eum pro uestra tantum salute Filium suum misisse, sed qui omnium creator est. pro omnium salute misit. Et hoc est quod sequitur: Nonne et gentium? Imo et gentium. Imo, cum soleat pro etiam accipi hoc loco magis significat. Sed quare magis gentium quam Iudaeorum Deum esse dicit? Scilicet, quia plures ex gentibus credituros praeuidit, siue quia Deus pater fuit gentibus per fidem, Iudaeis autem per circumcisionem: liquet autem fidem maiorem esse circumcisione. Et, ne alter putaretur Deus Ueteris Testamenti et alter Noui, adiecit: Quoniam quidem unus Deus qui iustificat circumcisionem ex fide, et per fidem praeputium. Ac si diceret: Unus est Deus, qui iustificat circumcisos Iudaeos et praeputatos gentiles. Quod autem dicit: circumcisionem ex fide et praeputium per fidem, non propter aliquam differentiam dicit, quia alibi de gentibus dicit: Prouidens Scriptura quia ex fide iustificat gentes Deus : et loquens de Iudaeis, unde ipse erat, ait: Nos natura Iudaei, et non ex gentibus peccatores, scimus autem quoniam non iustificatur homo ex operibus legis, sed per fidem Iesu Christi, et nos in Christum Iesum credimus ut iustificemur . Sed ex fide et per fidem ait, propter uarietatem locutionis.
Hactenus multa uidetur Apostolus ad iniuriam legis locutus: Et quia poterat aliquis Iudaeorum dicere: O Paule, destruis legem, et euacuas circumcisionem: ideo subiunxit: Legem enim destruimus per fidem? Ac si diceret: Quia hominem dicimus iustificari posse ex fide sine operibus legis, dicitis, quod legem destruamus. Non ita est. Iuste quidem calumniaremur legis esse destructo res, si alia praedicaremus quam quae lex docet. Ipsa quippe lex eamdem spiritalem docet circumcisionem, quam nos praedicamus fieri per fidem et gratiam Christi. Sic enim dicit: Circumcidite duritiam cordis uestri: Et propheta: Circumcidite praeputia cordium uestrorum. Quia ergo non alia praedicamus quam ea quae lex docet, non legis sumus destructores, sed potius affirmatores. Et hoc est quod sequitur: Absit! Sed legem statuimus. Non enim per fidem lex destruitur, sed statuitur, quia fides impetrat gratiam, per quam lex possit impleri: gratia uero sanat uoluntatem, ut libera iustitia dirigatur. Lex enim dicit: Non concupisces: fides autem clamat: Sana animam meam, Domine, quoniam peccaui tibi . Gratia uero dicit: Ecce sanus factus es: iam noti peccare, ne aliquid tibi deterius contingat .
. Et tanquam diceret Iudaeus: Ergo nihil Abraham per carnalem circumcisionem consecutus est, continuo addidit: Quid enim dicemus inuenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem? Nihil quippe inuenire potuit quod Abraham, secundum carnem, id est, secundum carnalem circumcisionem diceret consecutum, quia nec tunc terrae Chanaan promissionem, nec seminis sui augmentationem, aut benedictionem accepit, quando circumcisus est. Sequitur: Si enim Abraham ex operibus iustificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Tanquam diceret: Si Abraham ex operibus iustificatus est, habet quidem gloriam apud homines, sed non apud Deum, quia non habet eam gloriam qua glorificatur Deus, quia non Dei gratia, sed suis meritis est iustificatus. Potest enim aliquis per bona opera sine fide, uel per fidem sine bonis operibus apud homines uideri bonus, sed non apud Deum. Quia, sicut bona opera sine fide, ita fides in processu temporis nihil ualet, nisi bona opera sequantur. Et, ut suam narrationem Genesis testimonio comprobaret, adiecit: Quid enim Scriptura dicit? Hoc est: unde Scriptura dicit iustificatum Abraham? Operibus, an fide? Fide utique: nam, credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad iustitiam . Ubi notandum, quia non ait, circumcisus est; sed, credidit, quia fide iustificatus est. Ei autem, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Et est sensus: Ei qui operatur, id est, qui de operibus praesumit, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum, quia suis meritis iustificatur. Nam more humano Apostolus loquitur; dum enim aliquis alteri tribuit, unde uicissitudinem accipiat, merces ei non imputatur secundum gratiam, quia nihil gratis tribuit. In Deo uero non ita est, quia nihil ab homine accepit, pro quo ei uicissitudinem reddat. Unde ad Iob loquitur, dicens: Quis ante dedit mihi, ut ego reddam ei? Hinc alibi idem Apostolus: Gratia salui facti estis per fidem, et non ex uobis; Dei donum est, ne quis glorietur . Unde et continuo subditur: Ei uero qui non operatur, credenti autem in eum qui iustificat impium, reputatur fides eius ad iustitiam. Ei qui non operatur, id est, qui de operibus non praesumit, nec suis meritis se gratiam consecutum credit, reputatur fides eius ad iustitiam, sicut et Abrahae. Sed, ne hoc uideretur Apostolus sensisse, quod omnibus fides ad iustitiam reputaretur, praemisit: credenti in eum, qui iustificat impium. Ubi notandum, quia non ait: credenti ei: Deo namque credere est promissis illius fidem accommodare: in Deum uero credere est omnem spem in ipso collocare. Et, ut suam narrationem Psalmistae testimonio confirmaret, adiunxit: Sicut et Dauid dicit beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert iustitiam sine operibus, id est, cui Deus gratis et sponte tribuit iustificationem: Beati, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus uir, cui non imputauit Dominus peccatum . Ubi notandum, quia tria uidetur Psalmista dicere: remissas iniquitates, peccata tecta, et non imputatum peccatum. Unde quidam dicunt iniquitates remitti per poenitentiam, non imputari in martyrio. Sed notandum, quia non ait: in quibus non inueniuntur peccata, sed, quorum tecta sunt. Unde beatus Gregorius: Nos rei, quam tegere uolumus, aliquid superimponimus, ne uideatur; sic et peccatis nostris, non solum confessionem, sed etiam bona opera superponentes, tegimus, ut Deus non animaduertat, id est, puniat. Unde idem Psalmista: Auerte faciem tuam a peccatis meis . Nos igitur incunctanter credere debemus haec omnia fieri in baptismate. Nec ulla beatitudo maior esse potest, quam sine ullo poenitudinis labore, remissionem omnium consequi peccatorum. Sed ecce Iudaeo quaestionem proponit, subiungens: beatitudo ergo haec in circumcisione manet, an etiam in praeputio? Quo manente suspenso, intulit: Dicimus enim, quia reputata est Abrahae fides ad iustitiam. Quasi diceret: certi sumus de iustificatione: sed de tempore quaerimus. Et hoc est, quod sequitur: Quomodo ergo reputata est? in circumcisione, cum esset, an in praeputio? Et Iudaeo manente suspenso nec audente respondere, ne suis uerbis caperetur, ipse sibi respondit, dicens: Non in circumcisione, sed in praeputio. In quibus uerbis, si diligenter animaduertamus, uidetur Apostolus dicere eo tempore nominatum Abraham, quo, non Abraham, sed Abram uocabatur: quod ideo egit, quia nouerat omnia a Deo praedestinata, fixa et immobilia permanere. Et, tanquam diceret aliquis Iudaeus: cur Abraham circumcisionem accepit, si nullam beatitudinem consecutus est? Illico subdidit: Et signum accepit circumcisionis, signaculum iustitiae fidei, quae est in praeputio. Ac si diceret: Non pro beatitudine, aut iustificatione circumcisionem accepit, sed pro signo. Ubi notandum, quia duo dicit: signum et signaculum, et fortassis unum sunt; sed, si diligenter attendamus, magna est distantia. Signum enim est quod aliud, quam est, significat: quemadmodum Dominus Iudaeis signa petentibus dicit: Generatio haec adultera est; signum quaerit, et signum non dabitur ei, nisi signum Ionae prophetae . Ubi ostendit pene omnia, quae circa Ionam gesta sunt, ad se pertinere. Hinc et Simeon de Domino dicit: Ecce positus est hic in ruinam et in signum . Filius namque Dei recte signum dictus est; quia aliud uidebatur, id est, homo, et aliud credebatur, id est Deus. Carnalis itaque circumcisio recte signum dicta est, quia spiritalem significabat circumcisionem quae fit per gratiam et fidem Christi. Ipsum quippe regenerationis auctorem, Dominum uidelicet Iesum Christum significabat, per cuius gratiam corda mundantur, expiantur conscientiae. Signaculum uero est, quod alicui seruandae rei pro tempore ponitur, ut non ab alio soluatur quam ab eo qui posuit. Illa ergo circumcisio recte signaculum dicta est, quia pro signaculo data est Iudaeis, ut non ab altero solueretur uel auferretur quam ab eo qui posuit. Unde idem Apostolus dicit: At ubi uenit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret : quia non prius fiet quam illud impleatur quod alibi ait: Donec plenitudo gentium introiret, et sic omnis Israel saluus fieret . Recte signaculum dicitur. Cur autem signaculum circumcisionis acceperit aperitur, cum subditur: Ut sit pater omnium credentium propter praeputium, ut reputetur et illis ad iustitiam; et sit pater circumcisionis. Apte quidem dicit omnium credentium, quia praeputiatus Abraham, credendo factus est pater praeputiatorum, circumcisus autem factus est pater Iudaeorum. Omnes enim qui in praeputio credunt transeunt ad dignitatem seminis Abrahae, et reputatur eis fides ad iustitiam, sicut et Abrahae. Et hoc est quod dicitur, ut reputetur et eis fides ad iustitiam. Sed, si diligentius attendamus, uidetur Apostolus his uerbis ostendere unum esse praeputium et circumcisionem, quoniam quicunque uestigia fidei Abrahae imitantur eius filii efficiuntur, et corde, non corpore, circumciduntur, et reputatur praeputium eorum in circumcisionem. Ac per hoc Abraham pater est circumcisionis, id est, omnium credentium. Unde continuo subditur: Non his, qui ex circumcisione sunt tantum, sed his qui sectantur uestigia fidei, quod est in praeputio patris nostri Abrahae. Quaerendum tamen est, quare Apostolus praeputium praetulit circumcisioni. Scilicet, quia praeuidebat prius et plures credituros ex gentibus quam ex Iudaeis. Unde Psalmigraphus: Notum fecit Dominus Salutare suum ante conspectum gentium . Et paulo post: Memor fuit misericordiae suae Iacob . Hinc et Simeon dicit: Lumen ad reuelationem gentium, et gloriam plebis tuae Israel .
50
Nam dudum Apostolus loqui coepit de lege aduersus eos qui promissionem Abrahae factam per legem putabant impletam. Et, coepta intentione perseuerans, ait: Non enim per legem promissio Abrahae aut semini eius, ut haeres esset mundi, sed per iustitiam fidei, ac si diceret: non est ita, ut uos dicitis, quia lex, quae post multa annorum curricula data est, non potuit implere promissionem sub iureiurando Abrahae factam, quia promissio illa, nec per legem facta est nec per legem impleta. Unde ipse, loquens ad Galatas, ait inter caetera: Quadringentos et triginta annos facta est lex, non facit irritum ad euacuandam promissionem .
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.