Library › Latin: Early Christian Writings › De Genesi contra Manichaeos
This is Augustine’s first commentary on Genesis, written soon after his return to Africa and before his ordination. In the opening chapter he explains that friends had told him his earlier books against the Manichaeans were too difficult for simpler readers, and so he will refute them in plain, ordinary language. Book one defends the account of creation in Genesis 1 against Manichaean mockery, answering such questions as what God was doing before he made heaven and earth. Book two continues from Genesis 2:4 through the story of paradise and the fall, the curse on the serpent and the sentence on the woman and Adam, largely by allegorical interpretation.
The work shows the young Augustine using allegory to answer the Manichaean criticism of the Old Testament that had once kept him from the church. He later returned to Genesis several times, in an unfinished literal commentary, in the last books of the Confessions, and in the twelve books De Genesi ad Litteram, and comparing these shows how his exegesis developed. Its scheme of the six days as ages of the world was influential in medieval historical thought.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 34, Parisiis 1841), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
De Genesi contra Manichaeos
Augustine, Saint · Liber Primus. In quo a Manichaeorum calumnis vindicatur initium Geneseos… · every word parsed
1
CAPUT PRIMUM.– In ueteris Legis defensionem contra Manichaeos scripturus est stilo ad imperitiorum captum demisso.
1·2
Si eligerent Manichaei quos deciperent, eligeremus et nos uerba quibus eis responderemus: cum uero illi et doctos litteris, et indoctos errore suo persequantur, et cum promittunt ueritatem, a ueritate conentur auertere; non ornato politoque sermone, sed rebus manifestis conuincenda est uanitas eorum. Placuit enim mihi quorumdam uere christianorum sententia, qui cum sint eruditi liberalibus litteris, tamen alios libros nostros, quos aduersus Manichaeos edidimus, cum legissent, uiderunt eos ab imperitioribus, aut non aut difficile intelligi, et me beneuolentissime monuerunt ut communem loquendi consuetudinem non desererem, si errores illos tam perniciosos ab animis etiam imperitorum expellere cogitarem. Hunc enim sermonem usitatum et simplicem etiam docti intelligunt, illum autem indocti non intelligunt.
Solent ergo Manichaei Scripturas Ueteris Testamenti, quas non nouerunt, uituperare, et ea uituperatione infirmos et paruulos nostros, non inuenientes quomodo sibi respondeant, irridere atque decipere: quia nulla Scriptura est, quae non apud eos qui illam non intelligunt, facile possit reprehendi. Sed ideo diuina prouidentia multos diuersi erroris haereticos esse permittit, ut cum insultant nobis, et interrogant nos ea quae nescimus, uel sic excutiamus pigritiam, et diuinas Scripturas nosse cupiamus. Propterea et Apostolus dicit: Oportet haereses esse, ut probati manifesti fiant inter uos . Illi enim Deo probati sunt, qui bene possunt docere: sed manifesti hominibus esse non possunt, nisi cum docent; docere autem nolunt, nisi eos qui doceri quaerunt. Sed multi ad quaerendum pigri sunt, nisi per molestias et insultationes haereticorum quasi de somno excitentur, et de imperitia sua erubescant sibi, et de illa imperitia sua periclitari se sentiant. Qui homines si bonae sunt fidei, non cedunt haereticis, sed quid eis respondeant diligenter inquirunt. Nec eos deserit Deus, ut petentes accipiant, et quaerentes inueniant, et pulsantibus aperiatur . Qui autem desperant se posse in catholica disciplina inuenire quod quaerunt, atteruntur erroribus; et si perseueranter inquirunt, ad ipsos fontes a quibus aberrauerunt, post magnos labores fatigati atque sitientes, et pene mortui reuertuntur.
CAPUT II.– Uersiculus 1, cap. 1 Geneseos, uindicatur contra obtrectantes, quid faceret Deus ante mundi creationem et unde subito placuerit ei mundum creare.
Primum ergo librum Ueteris Testamenti, qui inscribitur Genesis, sic solent Manichaei reprehendere. Quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quaerunt, in quo principio; et dicunt: Si in principio aliquo temporis fecit Deus coelum et terram, quid agebat antequam faceret coelum et terram? et quid ei subito placuit facere, quod nunquam antea fecerat per tempora aeterna? His respondemus, Deum in principio fecisse coelum et terram, non in principio temporis, sed in Christo, cum Uerbum esset apud Patrem, per quod facta et in quo facta sunt omnia . Dominus enim noster Iesus Christus, cum eum Iudaei interrogassent quis esset, respondit, Principium, quia et loquor uobis . Sed etsi in principio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora: et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere fuisse aliquod tempus quando Deus nondum aliquid fecerat. Quomodo enim erat tempus quod Deus non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inueniri tempus quo Deus nondum fecerat coelum et terram. Cum autem dicitur, Quid ei placuit subito, sic dicitur, quasi aliqua tempora transierint, quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus; quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant; et eius Epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus, Agnitionem ueritatis quae est secundum pietatem Dei in spem uitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna : aeterna enim tempora quid ante se habere potuerunt? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere uolunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt.
4·2
Si autem non dicunt, Quid placuit Deo subito facere coelum et terram, sed tollunt inde, subito; et hoc tantum dicunt, Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaeuum Deo mundum istum dicimus, quia non eius aeternitatis est hic mundus, cuius aeternitatis est Deus: mundum quippe fecit Deus, et sic cum ipsa creatura quam Deus fecit, tempora esse coeperunt; et ideo dicuntur tempora aeterna. Non tamen sic sunt aeterna tempora quomodo aeternus est Deus, quia Deus est ante tempora, qui fabricator est temporum: sicut omnia quae fecit Deus bona sunt ualde, sed non sic bona sunt, quomodo bonus est Deus, quia ille fecit, haec autem facta sunt: nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facta sunt; nec Filio eius per quem facta sunt; iustum est enim. Si ergo isti dixerint, Quid placuit Deo facere coelum et terram? respondendum est eis, ut prius discant uim uoluntatis humanae, qui uoluntatem Dei nosse desiderant. Causas enim uoluntatis Dei scire quaerunt, cum uoluntas Dei omnium quae sunt, ipsa sit causa. Si enim habet causam uoluntas Dei, est aliquid quod antecedat uoluntatem Dei, quod nefas est credere. Qui ergo dicit, Quare fecit Deus coelum et terram? respondendum est ei, Quia uoluit. Uoluntas enim Dei causa est coeli et terrae, et ideo maior est uoluntas Dei quam coelum et terra. Qui autem dicit, Quare uoluit facere coelum et terram? maius aliquid quaerit quam est uoluntas Dei: nihil autem maius inueniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inueniat. Et si uoluntatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo: quia si uoluntatem hominis nosse quisquam uellet, cuius amicus non esset, omnes eius impudentiam ac stultitiam deriderent. Non autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo Apostolus dicit, Finis autem praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta : quod isti si haberent, non essent haeretici.
CAPUT III.– Defenditur uers. 2.
5
Quod autem sequitur in libro Geneseos, Terra autem erat inuisibilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodo fecit Deus in principio coelum et terram, si iam et terra erat inuisibilis et incomposita? Ita, cum uolunt Scripturas diuinas prius uituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat inuisibilis et incomposita; id est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, inuisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione disponeret: antequam diceret, Fiat lux, et, Fiat firmamentum, et Congregentur aquae, et, Appareat arida, et caetera quae in eodem libro sic exponuntur per ordinem, quemadmodum possint ea paruuli capere? Quae omnia continent tam magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum uanitatem uel doleat quia homines sunt, uel derideat quia superbi sunt.
Sequitur in eodem libro, Et tenebrae erant super abyssum. Quod Manichaei reprehendunt dicentes: In tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Uere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem, in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim norunt isti lucem, nisi quam carneis oculis uident. Et ideo istum solem, quem pariter non solum cum bestiis maioribus, sed etiam cum muscis et uermiculis cernimus, illi sic colunt ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. Sed nos intelligamus aliam lucem esse in qua Deus habitat, unde est illud lumen de quo in Euangelio legitur, Erat lumen uerum, quod illuminat omnem hominem uenientem in hunc mundum . Nam solis istius lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos uincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Illud autem lumen non irrationabilium auium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore uisibilium rerum et temporalium se ad eius praecepta implenda conuertunt. Quod omnes homines possunt si uelint, quia illud lumen omnem hominem illuminat uenientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum antequam lux ista fieret: de qua consequenter hoc loco dicitur.
10
CAPUT IU.– In defensionem uers. 3 ostenditur tenebras nihil esse.
7·2
Et dixit Deus, Fiat lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt, non quia aliquid sunt tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur. Et nuditas aliqua res non est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur. Et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. Sic tenebrae non aliquid sunt, sed ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Hoc ideo dicimus, quia solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam faceret Deus lucem? quis illas fecerat uel genuerat? aut si nemo fecerat uel genuerat eas, aeternae erant tenebrae. Quasi aliquid sint tenebrae: sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint: et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non uidemus, sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est, sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra lucem Dei pugnasse; sic potest et alius similiter uanus dicere, gentem silentiorum contra uocem Dei pugnasse. Sed illas uanitates modo non suscepimus refellere atque conuincere. Nunc enim ea quae reprehendunt in Ueteri Testamento, statuimus defendere quantum uires Dominus praestare dignatur, et in eis ostendere contra ueritatem Dei nihil ualere hominum caecitatem.
CAPUT U.– Ut intelligendum quod Spiritus Dei superferebatur super aquas iuxta uers. 2.
Quod autem scriptum est, Et Spiritus Dei superferebatur super aquam, sic solent Manichaei reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum Spiritus Dei, et ipsa continebat Spiritum Dei? Totum conantur peruersa mente peruertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, Sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi uolumus, quod in terra habitet sol, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei superferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram; sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquae ille Spiritus, sicut sol terrae superfertur; sed per potentiam inuisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo iis rebus quae fabricandae sunt, superferatur uoluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum uolunt uerbis sacrilegis concidere ueritatem quam uidere non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest quae incommutabilis manet; sed quaecumque plagae in illam emissae fuerint repercutiuntur, et maiore ictu redeunt in eos qui caedere audent, quod credere deberent, ut intelligere mererentur.
Deinde quaerunt, et insultando interrogant: Unde erat ipsa aqua super quam ferebatur Spiritus Dei? numquid enim superius scriptum est quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, inuenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur quam uidere iam possumus et tangere: quomodo nec terra quae incomposita et inuisibilis dicta est, talis erat qualis ista quae iam uideri et tractari potest. Sed illud quod dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, coeli et terrae nomine uniuersa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus uisibilium rerum haec appellata sunt, propter paruulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt inuisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi : quod aliqui codices habent, de materia inuisa.
15
CAPUT UI.– Materies informis ex nihilo, et ex illa omnia.
10·2
Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa materia tamen de omnino nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adiuuant fabrum, et argentum adiuuat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adiuuat ut possit perficere opera sua. Si enim non adiuuentur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam ipsam ipsi non faciant. Non enim faber lignum facit, sed de ligno facit aliquid: sic et caeteri omnes huiusmodi opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adiuuandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod uolebat efficeret. Si enim ad eas res quas facere uolebat, adiuuabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens: quod sacrilegum est credere.
CAPUT UII.– Informis materia uariis nominibus designata.
Informis ergo illa materia quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; non quia iam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia iam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, iam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit, Iam non dicam uos seruos, quia seruus nescit quid faciat dominus eius. Uos autem dixi amicos, quia omnia quae audiui a Patre meo, nota feci uobis : non quia iam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo uobis dicere, sed non potestis portare modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae audiui a Patre meo, nota feci uobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis diuinis inueniuntur. Sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime speramus futurum dicimus, Iam factum puta.
12·2
Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram inuisibilem atque incompositam uoluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra uidetur minus speciosa quam caetera. Inuisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellauit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis uoluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen uerbis, nescio utrum uel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea uero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, siue animalia, siue arbores uel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, siue coelum et terra, siue terra inuisibilis et incomposita et abyssus cum tenebris, siue aqua super quam Spiritus ferebatur, nomina sunt informis materiae: ut res ignota notis uocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno uocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse quod consueuerant homines in illo uocabulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra inuisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui uideret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subiacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat inuisa et informis, de qua Deus condidit mundum.
20
CAPUT UIII.– Reprimitur Manichaeorum calumnia de uers. 4.
Et dixit Deus, Fiat lux. Et facta est lux. Hoc non solent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et uidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non nouerat Deus lucem, aut non nouerat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum uideant etiam hominem artificem, uerbi gratia, lignarium fabrum, quamuis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, uel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non nouerat bonum? Prorsus nouerat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod uidet artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Uidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus uerbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum.
Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim reuera de rebus insperatis nasci solet, et tamen legunt isti, et laudant Dominum nostrum Iesum Christum in Euangelio admiratum esse fidem credentium . Quis autem in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si soluunt Manichaei quaestionem istam, uideant quia et illa solui potest. Si autem non soluunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non nouerint? Quod enim miratur Dominus noster, nobis mirandum esse significat, quibus adhuc est opus sic moueri. Omnes ergo tales motus eius non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et uerba Ueteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perueniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus.
CAPUT IX.– Agitur pro altera parte eiusdem uers. et pro prima parte uers. sequentis.
15·2
Et diuisit Deus inter lucem et tenebras, et uocauit Deus diem lucem, et tenebras uocauit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando uocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio uocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter uocem et silentium, et illud uocamus uocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere silentium, sic recte multis diuinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus uult temporibus et locis uel non dat, uel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua uocauit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae uocauit, quaeri potest qua lingua uocauerit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diuersitate linguarum. Uocauit autem dictum est, uocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinauit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum uere sic est accipiendum, quia uocauit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic enim dicimus, Ille paterfamilias aedificauit domum istam, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros diuinarum Scripturarum inueniuntur.
25
CAPUT X.– Ut recte intelligitur coepisse et transisse dies unus iuxta uers. 5.
Et facta est uespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a uespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et diui sum est inter lucem et tenebras, et uocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est uespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod iam factum est, et post ipsam operationem fit uespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt.
CAPUT XI.– Aquae ut firmamento diuisae: uers. 6-8.
17·2
Et dixit Deus, Fiat firmamentum in medio aquae, et sit diuisio inter aquam et aquam; et sic factum est. Et fecit Deus firmamentum, et diuisit Deus inter aquam quae est super firmamentum, et inter aquam quae est sub firmamento, et uocauit Deus firmamentum coelum: et uidit Deus quia bonum est. Haec non memini Manichaeos reprehendere solere: tamen quod diuisae sunt aquae ut aliae essent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum uisibilium ab illa incorporali rerum inuisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis inuisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae inuisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coelum: quanquam de hac re nihil temere affirmandum est; obscura est enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo modo se habeat, antequam intelligatur, credenda est. Et facta est uespera, et factum est mane dies secundus. Iam omnia haec quae repetuntur, sicut superius intelligenda atque tractanda sunt.
CAPUT XII.– Aquarum congregatio de qua uers. 9 et 10, est ipsa earum formatio.
Et dixit Deus, Congregetur aqua, quae est sub coelo, in congregationem unam, et appareat arida; et sic factum est. Et congregata est aqua, quae erat sub coelo, in congregationem unam, et apparuit arida. Et uocauit Deus aridam, terram; et congregationem aquae uocauit mare. Et uidit Deus quia bonum est. In isto loco Manichaei dicunt: Si totum aquis plenum erat, quomodo poterant aquae congregari in unum? Sed iam superius dictum est, nomine aquarum materiam illam appellatam super quam ferebatur Spiritus Dei, unde erat Deus omnia formaturus. Nunc uero cum dicitur, Congregetur aqua, quae est sub coelo, in congregationem unam; hoc dicitur ut illa materia corporalis formetur in eam speciem quam habent aquae istae uisibiles. Ipsa enim congregatio in unum, ipsa est aquarum istarum formatio, quas uidemus et tangimus. Omnis enim forma ad unitatis regulam cogitur. Et quod dicitur, Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat uisibilem formam, quam runc habet terra ista quam uidemus et tangimus? Superius ergo quod nominabatur terra inuisibilis et incomposita, materiae confusio et obscuritas nominabatur; et quod nominabatur aqua super quam ferebatur Spiritus Dei, eadem rursus materia nominabatur. Nunc uero aqua ista et terra formantur ex illa materia, quae ipsis nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc uidemus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, siue salsarum siue dulcium, mare appellari.
CAPUT XIII.– Exploditur conquestio circa uers. 11-13, scilicet, infrugifera et noxia quare gignit tellus.
Et dixit Deus, Germinet terra herbam pabuli ferentem semen secundum suum genus et similitudinem, et lignum fructiferum faciens fructum, cuius semen sit in se secundum suam similitudinem. Et sic est factum. Et eiecit terra herbam pabuli, ferentem semen secundum suum genus, et lignum fructiferum faciens fructum, cuius semen est in se secundum suam similitudinem, secundum suum genus super terram. Et uidit Deus quia bonum est. Et facta est uespera, et factum est mane dies tertius . Hic solent dicere: Si Deus iussit nasci de terra herbam pabuli, et lignum fructiferum, quis iussit nasci tantas herbas uel spinosas uel uenenosas, quae ad pabulum non proficiunt, et tam multa ligna quae nullum fructum ferunt? Quibus sic respondendum est, ut nulla indignis aperiantur mysteria, neque ostendatur in qua figura futurorum ista sic dicta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando auerti a peccatis, et ad Dei praecepta conuerti. Herbae autem uenenosae ad poenam, uel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas uero arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo hominis non est scriptum, quod terra aliud protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa: post peccatum autem uidemus multa horrida et infructuosa de terra nasci, credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem posteaquam peccauit: Maledicta erit terra tibi in omnibus operibus tuis; in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus uitae tuae: Spinas et tribulos eiiciet tibi, et edes pabulum agri tui: in sudore uultus tui edes panem tuum, donec reuertaris in terram, de qua sumptus es; quia terra es, et in terram ibis.
CAPUT XIU.– Resoluuntur difficultates circa uers. 14-19.
20·2
Et dixit Deus, Fiant sidera in firmamento coeli, sic ut luceant super terram, et diuidant inter diem et noctem, et sint in signa, et in tempora, et in dies, et in annos; et sint in splendorem in firmamento coeli, sic ut luceant super terram. Et sic est factum. Et fecit Deus duo luminaria, maius et minus: luminare maius in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, et stellas. Et posuit illas Deus in firmamento coeli, sic ut luceant super terram, et praesint diei et nocti, et diuidant inter diem et noctem. Et uidit Deus quia bonum est. Et facta est uespera, et factum est mane dies quartus. Hic primo quaerunt quomodo quarto die facta sint sidera, id est sol, et luna, et stellae. Tres enim dies superiores quomodo esse sine sole potuerunt, cum uideamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem uero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem reuertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem uidere non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemus, nisi nos reuocaret quod ibi dicitur, Et facta est uespera, et factum est mane, quod nunc sine solis cursu uidemus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum sic appellatas, uesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem futuri operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad uesperam desinunt. Habent enim consuetudinem diuinae Scripturae de rebus humanis ad diuinas res uerba transferre.
Deinde quaerunt utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in tempora. Numquid enim, aiunt, tres illi dies sine temporibus esse potuerunt, aut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab hominibus dignoscantur: quia si currant tempora; et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non possunt.
Quod autem dictum est. Et fecit Deus duo luminaria; luminare maius in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, pro eo dictum est ac si diceretur, in principatum diei et in principatum noctis. Non enim sol tantummodo inchoat diem, et non etiam peragit et finit: luna uero aliquando media nocte uel in fine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna uero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fulgore superat omnia, et ideo princeps eorum rectissime dicitur.
23·2
Quod autem dictum est, Et diuidant inter diem et noctem; potest hic fieri calumnia, ut dicatur: Quomodo iam Deus diuiserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Diuidant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem diuidant et noctem, ut soli dies detur, nox autem lunae et sideribus caeteris. Quae duo iam diuisa erant, sed nondum inter sidera, ut iam certum esset de siderum numero, quid per diem, et quid per noctem appareret hominibus.
CAPUT XU.– Aerem nebulosum aquae nomine designari uers. 20, etc.
Et dixit Deus, Eiiciant aquae reptilia animarum uiuarum, et uolatilia uolantia super terram sub firmamento coeli. Et sic factum est. Et fecit Deus cetos magnos, et omnem animam animalium et repentium quae eiecerunt aquae secundum uniuscuiusque genus, et omne genus uolatile pennatum secundum genus. Et uidit Deus quia bona sunt; et benedixit illa Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et uolatilia multiplicentur super terram. Et facta est uespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes uel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis uiuunt, sed etiam ea quae in aere uolitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec mouent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aues uolant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi uaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut uolatus auium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cuius roris guttae mane in herbis inueniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus uocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in eius cacumine nec uentus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aues uolant, et ideo nec aues ibi uolare asseuerantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in puluere scribere, quas alio anno integras inueniebant: quod fieri non posset, si uentum aut pluuiam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicauerunt se etiam nullam auem in eo loco aliquando uidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aues de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem uolare possunt, qui de maris et terrae humoribus surgit.
40
CAPUT XUI.– Perniciosa animantia cur creata.
25·2
Et dixit Deus, Eiiciat terra animam uiuam secundum unumquodque genus quadrupedum et serpentium et bestiarum terrae. Et sic est factum. Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et uidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei mouere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, siue in aquis, siue in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem uniuersitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicuius opificis officinam imperitus intrauerit, uidet ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Iamuero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum uulnerauerit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam nouit artifex, insipientiam eius irridet, et uerba inepta non curans, officinam suam instanter exercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut apud artificem hominem non audeant uituperare quae ignorant, sed cum ea uiderint credant esse necessaria, et propter usus aliquos instituta: in hoc autem mundo cuius conditor et administrator praedicatur Deus, audent multa reprehendere quorum causas non uident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis uolunt se uideri scire quod nesciunt.
Ego uero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut uermiculi: uideo tamen omnia in suo genere pulchra esse, quamuis propter peccata nostra multa nobis uideantur aduersa. Non enim animalis alicuius corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inueniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde ueniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum uitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Aduersus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem uel punimur, uel exercemur, uel terremur, ut non uitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed aliam meliorem, ubi securitas summa est, diligamus et desideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis uero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur huius uniuersitatis integritas, quae multo maior est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, caue perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem uides, artificem quaere. Nec alium inuenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo uerissime dictum est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit . Sic fortasse uberiorem capies fructum, cum Deum laudas in humilitate formicae, quam cum transis fluuium in alicuius iumenti altitudine.
CAPUT XUII.– Ut intelligitur ad imaginem Dei factus homo, iuxta uers. 26.
27·2
Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et habeat potestatem piscium maris et uolatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium reptilium, quae super terram repunt, et caetera usque ad uesperam et mane quo completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare nobis quod hominem credamus factum ad imaginem et similitudinem Dei. Attendunt enim figuram corporis nostri, et infeliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus paruulis; et hoc non solum in Ueteris Testamenti libris, sed etiam in Noui. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, et ad dexteram Dei Patris sedere euangelizatur Filius. Et ipse Dominus dicit: Nolite per coelum iurare, quia sedes Dei est; neque per terram, quia scabellum pedum eius est . Item ipse dicit quod in digito Dei eiiciebat daemonia . Sed omnes qui spiritualiter intelligunt Scripturas, non membra corporea per ista nomina, sed spirituales potentias accipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus uerbis Ueteri Testamento calumnientur, cum etiam in Nouo haec posita uideant, aut fortasse non uideant, sed cum litigant excaecentur.
Sed tamen nouerint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus: unde etiam habet potestatem piscium maris, et uolatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et uolatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potestatem qua omnia pecora superat. Omnia enim animalia caetera subiecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamuis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. Omnium enim animalium corpora, siue quae in aquis, siue quae in terra uiuunt, siue quae in aere uolitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginem et similitudinem Dei.
CAPUT XUIII.– Potestas hominis in bestias.
29·2
Aliquando etiam solent dicere: Quomodo accepit homo potestatem piscium maris et uolatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum uideamus a multis feris homines occidi, et a multis uolatilibus nobis noceri, quae uolumus uel uitare uel capere et plerumque non possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in huius uitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio eius tantum ualet, ut tam multis pecoribus imperet: quamuis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum ualet, quid de regno eius cogitandum est, quod ei renouato et liberato diuina uoce promittitur?
CAPUT XIX.– Ut spiritualiter accipiendus uers. 28.
30
Quod autem scriptum est, Masculum et feminam fecit illos; et benedixit eos Deus dicens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit coniunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post peccatum conuersa esse credatur. Erat enim prius casta coniunctio masculi et feminae; huius ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, uiuificans corpus, et dominans eius; id est, ita subiectum habens, ut nullam ex eo aduersitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi huius antequam peccarent. Filii enim saeculi huius generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae uitae quae nobis promittitur, carnalem istam generationem contemnendam esse demonstrat .
50
CAPUT XX.– Bestiis dominari, per allegoriam.
31·2
Et quod eis dictum est, Habete potestatem piscium maris, et uolatilium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: saluo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diuersas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subiiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer uiuunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et uitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis uiridibus. Et haec est hominis uita beata atque tranquilla, cum omnes motus eius rationi ueritatique consentiunt; et uocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. Si autem non consentiunt, nihilominus dum negligenter geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt uitam miserrimam; et uocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus iam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in nobis, donec absorbeatur mors in uictoriam . Dicit enim Apostolus: Qui autem Iesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et concupiscentiis . Uel hinc enim quiuis admoneri debet non carnaliter haec esse intelligenda, quia herbae uirides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus uolatilibus et omnibus serpentibus in Genesi dantur ad cibum, cum uideamus leones, et accipitres, et miluos, et aquilas non pasci nisi carnibus, et interfectione aliorum animalium. Quod etiam de nonnullis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi nec lignum nec herba nascitur.
CAPUT XXI.– In uers. 31, cur dicitur, Bona ualde.
Sane non est negligenter praetereundum quod dictum est, Et uidit Deus omnia quaecumque fecit, esse bona ualde. Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, Uidit Deus quia bonum est: cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere bona, nisi adderetur et ualde. Si enim singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inueniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta; quanto magis omnia simul, id est ipsa uniuersitas, quae istis singulis in unum collectis impletur? Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus oculos solos, si nasum solum, si solas genas, aut solum caput, aut solas manus, aut solos pedes, et caetera si pulchra singula et sola laudamus; quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra, quae etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et caetera sine illa inhonesta sint? Tanta est uis et potentia integritatis et unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in uniuersum aliquid conueniunt atque concurrunt. Uniuersum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent uniuersitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad uniuersi pulchritudinem, et uiderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona ualde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, uel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis inuenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus pulcher est.
CAPUT XXII.– Requies diei septimi per allegoriam: cap. 2, uers. 1-3.
33·2
Iam nunc uideamus etiam illud, quod solent maiore impudentia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requieuisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requieuit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Nouum Testamentum Ueteri Testamento aduersari. Sed sicut illi quibus Dominus dicit, Pater meus usque nunc operatur, carnaliter opinabantur requiem Dei, et carnaliter sabbatum obseruantes non uidebant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diuersa quidem uoluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter obseruando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non nouerunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum ut auferatur uelamen, sicut Apostolus dicit . Uelamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, ueritas nudatur, ut possit uideri.
Primo ergo huius locutionis regula in multis diuinarum Scripturarum locis animaduertenda atque discenda est. Quid enim aliud significat, quod dicitur Deus requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit bona ualde, nisi requiem nostram, quam nobis daturus est ab omnibus operibus nostris, si et nos bona opera fecerimus? Secundum ipsam figuram locutionis dicit et Apostolus: Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus . Non enim Spiritus sanctus gemit, quasi indigeat aut angustias patiatur, qui secundum Deum interpellat pro sanctis: sed quia ipse nos mouet ad orandum cum gemimus, quod ipso mouente nos facimus, ipse facere dictus est. Sic dicitur etiam illud: Tentat uos Dominus Deus uester, ut sciat si diligitis eum . Non enim ut sciat ipse quem nihil latet, sed ut scire nos faciat, quantum in eius dilectione profecerimus, tentari nos permittit. Secundum ipsam locutionem dicit et Dominus noster, nescire se diem et horam de fine saeculi . Quid enim potest esse quod ille nesciat? Sed quia hoc utiliter occultabat discipulis, nescientem se esse dixit, quia illos nescientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solum dixit scire diem ipsum, quia eumdem Filium scire faceret. Ex hac figura multae quaestiones in diuinis Scripturis, eis qui iam genus locutionis huius nouerunt, sine ulla difficultate soluuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non uidemus; et linguam politam, quia uerba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus dicimus, in quo nos ab omnibus molestiis quieti sumus. Sed et Deus requieuisse dictus est ab omnibus operibus suis, quae fecit bona ualde, quia in illo requiescemus ab omnibus operibus nostris, si opera bona fecerimus: quia et ipsa bona opera nostra illi tribuenda sunt qui uocat, qui praecipit, qui uiam ueritatis ostendit, qui ut et uelimus inuitat, et uires implendi ea quae imperat, subministrat.
CAPUT XXIII.– Septem dies, et septem aetates mundi.
33·3
1ª AETAS. Sed quare septimo die requies ista tribuatur, diligentius considerandum arbitror. Uideo enim per totum textum diuinarum Scripturarum sex quasdam aetates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus ista luce frui coepit, bene comparantur primo diei quo fecit Deus lucem. Haec aetas tanquam infantia deputanda est ipsius uniuersi saeculi, quod tanquam unum hominem proportione magnitudinis suae cogitare debemus; quia unusquisque homo cum primo nascitur, et exit ad lucem, primam aetatem agit infantiam. Haec tenditur ab Adam usque ad Noe generationibus decem. Quasi uespera huius diei fit diluuium; quia et infantia nostra tanquam obliuionis diluuio deletur.
2ª AETAS. Et incipit mane a temporibus Noe secunda aetas tanquam pueritia, et tenditur haec aetas usque ad Abraham aliis generationibus decem. Et bene comparatur secundo diei quo factum est firmamentum inter aquam et aquam; quia et arca in qua erat Noe cum suis, firmamentum erat inter aquas inferiores in quibus natabat, et superiores quibus compluebatur. Haec aetas non diluuio deletur, quia et pueritia nostra non obliuione tergitur de memoria. Meminimus enim nos fuisse pueros, infantes autem non meminimus. Huius uespera est confusio linguarum in eis qui turrem faciebant, et fit mane ab Abraham. Sed nec ista aetas secunda generauit populum Dei, quia nec pueritia apta est ad generandum.
3ª AETAS. Mane ergo fit ab Abrah., et succedit aetas tertia similis adolescentiae. Et bene comparatur diei tertio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, quarum error instabilis et uanis simulacrorum doctrinis tanquam uentis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur; ab hac ergo gentium uanitate et huius saeculi fluctibus separatus est populus Dei per Abraham, tanquam terra cum apparuit arida, id est, sitiens imbrem coelestem diuinorum mandatorum: qui populus unum Deum colendo, tanquam irrigata terra, ut fructus utiles posset afferre, sanctas Scripturas et Prophetias accepit. Haec enim aetas potuit iam generare populum Deo, quia et tertia aetas, id est adolescentia filios habere iam potest. Et ideo ad Abraham dictum est: Patrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis ualde, et ponam te in gentes, et reges de te exient. Et ponam testamentum meum inter me et te, et inter semen tuum post te, in generationes eorum in testamentum aeternum; ut sim tibi Deus, et semini tuo post te: et dabo tibi et semini tuo post te terram in qua habitas, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus . Haec aetas porrigitur ab Abraham usque ad Dauid quatuordecim generationibus. Huius uespera est in populi peccatis, quibus diuina mandata praeteribant, usque ad malitiam pessimi regis Saul.
38·2
4ª AETAS. Et inde fit mane regnum Dauid. Haec aetas similis iuuentutis est. Et reuera inter omnes aetates regnat iuuentus, et ipsa est firmum ornamentum omnium aetatum: et ideo bene comparatur quarto diei, quo facta sunt sidera in firmamento coeli. Quid enim euidentius significat splendorem regni, quam solis excellentia? Et plebem obtemperantem regno splendor lunae ostendit, tanquam synagogam ipsam, et stellae principes eius, et omnia tanquam in firmamento in regni stabilitate fundata. Huius quasi uespera est in peccatis regum, quibus illa gens meruit captiuari atque seruire.
5ª AETAS. Et fit mane transmigratio in Babyloniam, cum in ea captiuitate populus leniter in peregrino otio collocatus est. Et porrigitur haec aetas usque ad aduentum Domini nostri Iesu Christi, id est quinta aetas, scilicet declinatio a iuuentute ad senectutem, nondum senectus, sed iam non iuuentus: quae senioris aetas est, quem Graeci πρεσβυτην uocant. Nam senex apud eos non πρεσβυτης, sed γερων dicitur. Et reuera sic ista aetas a regni robore inclinata et fracta est in populo Iudaeorum, quemadmodum homo a iuuentute fit senior. Et bene comparatur illi diei quinto, quo facta sunt in aquis animalia, et uolatilia coeli, posteaquam illi homines inter gentes, tanquam in mari, uiuere coeperunt, et habere incertam sedem et instabilem, sicut uolantes aues. Sed plane erant ibi etiam ceti magni, id est illi magni homines qui magis dominari fluctibus saeculi, quam seruire in illa captiuitate potuerunt. Non enim ad cultum idolorum aliquo terrore deprauati sunt. Ubi sane animaduertendum est quod benedixit Deus illa animalia, dicens, Crescite et multiplicamini, et implete aquas maris, et uolatilia multiplicentur super terram: quia reuera gens Iudaeorum, ex quo dispersa est per gentes, ualde multiplicata est. Huius diei, hoc est huius aetatis, quasi uespera est multiplicatio peccatorum in populo Iudaeorum, quia sic excaecati sunt, ut etiam Dominum Iesum Christum non possent agnoscere.
40·2
6ª AETAS. Mane autem fit ex praedicatione Euang. per Dominum nostrum Iesum Christum, et finitur dies quintus: incipit sextus, in quo senectus ueteris hominis apparet. Hac enim aetate illud carnale regnum uehementer attritum est, quando et templum deiectum est, et sacrificia ipsa cessauerunt; et nunc ea gens quantum ad regni sui uires attinet, quasi extremam uitam trahit. In ista tamen aetate tanquam in senectute ueteris hominis, homo nouus nascitur, qui iam spiritualiter uiuit. Sexta enim die dictum erat: Producat terra animam uiuam. Nam quinto die dictum erat: Producant aquae, non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum; quoniam corpora sunt reptilia, et adhuc corporali circumcisione et sacrificiis tanquam in mari Gentium populus ille seruiebat Legi. Istam uero animam uiuam dicit, qua uita iam incipiunt aeterna desiderari. Serpentes ergo et pecora quae terra producit, gentes significant iam stabiliter Euangelio credituras. De quibus dicitur in illo uase quod Petro demonstratum est in Actibus Apostolorum: Macta, et manduca. Et cum ille immunda diceret, responsum est ei: Quae Deus mundauit, tu ne immunda dixeris . Tunc fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, sicut in ista sexta aetate nascitur in carne Dominus noster, de quo dictum est per prophetam, Et homo est, et quis agnoscet eum? Et quemadmodum in illo die masculus et femina, sic et in ista aetate Christus et Ecclesia. Et praeponitur homo in illo die pecoribus et serpentibus et uolatilibus coeli, sicut in ista aetate Christus regit animas obtemperantes sibi, quae ad Ecclesiam eius, partim de Gentibus, partim de populo Iudaeorum uenerunt; ut ab eo domarentur atque mansuescerent homines, uel carnali concupiscentiae dediti sicut pecora, uel tenebrosa curiositate obscurati quasi serpentes, uel elati superbia quasi aues. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum ipso sunt, herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis uiridibus; sic ista aetate spiritualis homo quicumque bonus minister est Christi, et eum bene quantum potest imitatur, cum ipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis et lege diuina: partim ad concipiendam fecunditatem rationum atque sermonum, tanquam herbis seminalibus; partim ad utilitatem morum conuersationis humanae, tanquam lignis fructiferis; partim ad uigorem fidei, spei et charitatis in uitam aeternam, tanquam herbis uiridibus, id est uigentibus, quae nullo aestu tribulationum possint arescere. Sed spiritualis sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat; carnalis autem, id est paruulus in Christo, tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere nondum potest: tamen eosdem cibos omnes habent.
7ª AETAS. Huius autem aetatis quasi uespera, quae utinam nos non inueniat, si tamen nondum coepit, illa est de qua Dominus dicit: Putas cum ueniet Filius hom., inueniet fidem super terram ? Post istam uesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate uenturus est: tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis ii quibus dictum est, Estote perfecti, sicut Pater uester qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona ualde. Post enim talia opera speranda est requies in die septimo, qui uesperam non habet. Nullo ergo modo uerbis dici potest quemadmodum Deus fecerit, et condiderit coelum et terram et omnem creaturam quam condidit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indicat tanquam historiam rerum factarum, ut praedicationem futurorum maxime obseruet.
65
CAPUT XXIU.– Aetates mundi quare inaequales.
Si autem aliquem mouet quod in istis aetatibus saeculi duas aetates primas denis generationibus aduertimus explicari, tres autem consequentes singulae quatuordecim generationibus contexuntur, sexta uero ista nullo generationum numero definita est ; facile est uidere, etiam in unoquoque homine duas primas aetates, infantiam et pueritiam, corporis sensibus inhaerere. Qui sensus corporis quinque sunt, uisus, auditus, olfactus, gustus et tactus: quinarius autem numerus duplicatus, quoniam duplex est sexus humanus, unde generationes tales existunt, masculinus et femininus; quinarius ergo, ut dixi, duplicatus denarium numerum facit. Iamuero ab adolescentia et deinceps, ubi ratio iam incipit in homine praeualere, accedit quinque sensibus cognitio et actio, quibus uita regitur et administratur, ut iam septenarius numerus incipiat esse: qui similiter duplicatus, propter duplicem sexum, in quatuordecim generationibus eminet et apparet, quas habent tres aetates consequentes, tanquam adolescentis, et iuuenis, et senioris. Senectutis uero aetas sicut in nobis nullo statuto annorum tempore definitur, sed post quinque illas aetates quantum quisque uixerit, senectuti deputatur: sic et in ista aetate saeculi non apparent generationes, ut etiam occultus sit ultimus dies, quem utiliter Dominus latere oportere demonstrauit .
CAPUT XXU.– Septem dierum attior allegoria.
43·2
Habet etiam unusquisque nostrum in bonis operibus et recta uita tanquam distinctos istos sex dies, post quos debet quietem sperare. Primo die lucem fidei, quando prius uisibilibus credit, propter quam fidem Dominus uisibiliter apparere dignatus est. Secundo die tanquam firmamentum disciplinae, quo discernit inter carnalia et spiritualia, sicut inter aquas inferiores et superiores. Tertio die, quo mentem suam ad ferendos bonorum operum fructus, a labe et fluctibus tentationum carnalium, tanquam aridam terram a perturbationibus maris secernit, ut iam possit dicere, Mente seruio legi Dei, carne autem legi peccati . Quarto die, quo iam in illo firmamento disciplinae spirituales intelligentias operatur atque distinguit, uidet quae sit incommutabilis ueritas, quae tanquam sol fulget in anima; et quemadmodum anima ipsius ueritatis particeps fiat, et corpori ordinem et pulchritudinem praestet, tanquam luna illuminans noctem; et quemadmodum stellae omnes, scilicet intelligentiae spirituales, in huius uitae obscuritate tanquam in nocte micent et fulgeant. Quarum rerum notitia fortior effectus incipiat quinto die in actionibus turbulentissimi saeculi, tanquam in aquis maris operari, propter utilitatem fraternae societatis; et de corporalibus actionibus, quae ad ipsum mare pertinent, id est ad hanc uitam, producere animarum uiuarum reptilia, id est opera quae prosint animis uiuis; et cetos magnos, id est fortissimas actiones, quibus fluctus saeculi dirumpuntur et contemnuntur, et uolatilia coeli, id est uoces coelestia praedicantes. Sexto autem die producat de terra animam uiuam, id est de ipsa stabilitate mentis suae ubi spirituales habet fructus, id est bonas cogitationes, motus omnes animi sui regat, ut sit in illo anima uiua, id est rationi et iustitiae seruiens, non temeritati atque peccato. Ita fiat etiam homo ad imaginem et similitudinem Dei, masculus et femina, id est intellectus et actio, quorum copulatione spiritualis fetus terram impleat, id est carnem subiiciat, et caetera quae iam in hominis perfectione superius dicta sunt. In istis autem tanquam diebus uespera est in ipsa perfectione singulorum operum, et mane in inchoatione consequentium. Post istorum quasi sex dierum opera bona ualde, speret homo quietem perpetuam, et intelligat quid sit, Requieuit Deus septimo die ab omnibus operibus suis: quia et ipse in nobis haec bona operatur, qui ut operemur iubet; et ipse recte requiescere dicitur, quia post haec omnia opera requiem nobis ipse praestabit. Quomodo enim recte dicitur paterfamilias aedificare domum, cum hoc non opere suo faciat, sed eorum quibus seruientibus imperat; sic recte dicitur et ab operibus requiescere, cum post perfectionem fabricae, illis quibus imperabat permittit ut uacent, et iucundo otio perfruantur.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.