Boethius: In Librum Aristotelis de Interpretatione Commentarii (Editio Secunda)

Alexander in commentariis suis hac se impulsum causa pronuntiat sumpsisse longissimum expositionis laborem, quod in multis ille a priorum sententiis scriptorum dissideret. Mihi uero maior persequendi operis causa est, quod non facile quisquam uel transferendi, uel etiam commentandi continuam sumpserit seriem, nisi quod Uegetius praetextatus priores postremosque analyticos non uertendo Aristotelem Latino sermoni tradidit, sed transferendo Themistium, quod qui utrosque legit facile intelligit. Albinus quoque de eisdem rebus scripsisse perhibetur, cuius ego geometricos quidem libros editos scio, de dialectica uero diu multumque quaesitos reperire non ualui. Siue igitur ille omnino tacuit, nos praetermissa dicemus, siue aliquid scripsit, nos quoque docti uiri imitati studium in eadem laude uersabimur. Sed quanquam multa sint Aristotelis quae subtilissima philosophiae arte celata sunt, hic tamen ante omnia liber nimis et acumine sententiarum, et uerborum breuitate constrictus est. Quocirca plus hic quam in decem praedicamentis expositione sudabitur. Prius ergo quid uox sit diffiniendum est. Hoc enim perspicuo et manifesto omnis libri huius patefiet intentio. Uox est aeris per linguam percussio, quae per quasdam gutturis partes, quae arteriae uocantur, ab animali profertur. Sunt enim quidam alii soni qui eodem perficiuntur flatu, quos lingua non percutit, ut est tussis. Haec enim flatu fit quodam per arterias egrediente, sed nulla linguae impressione formatur, atque ideo nec illis subiacet elementis, scribi enim nullo modo potest. Quocirca uox haec non dicitur, sed tantum sonus. Illa quoque potest esse diffinitio uocis, ut eam dicamus sonum esse cum quadam imaginatione significandi. Uox namque cum emittitur, significationis alicuius causa profertur. Tussis uero cum sonus sit, nullius significationis causa, surrepit potius quam profertur. Quare quoniam flatus noster ita sese habet, ut si ita percutiatur atque formetur, ut eum lingua percutiat, uox sit. Si eum lingua ita percutiat, ut terminato quodam et circumscripto sono uox exeat, locutio fit quae Graece dicitur λεξις. Locutio enim est articulata uox, neque enim hunc sermonem, id est λεξιν, dictionem dicemus, idcirco quod φασιν dictionem interpretamur, λεξιν, locutionem. Cuius locutionis partes sunt litterae, quae cum coniunctae fuerint, unam efficiunt uocem coniunctam compositamque, quae locutio praedicatur. Siue autem aliquid quaecunque uox significet, ut est hic sermo, homo, siue omnino nihil, siue positum alicui nomen significare possit, ut est blictiri; haec enim uox cum per se nihil significet, posita tamen ut alicui nomen sit, significabit, siue per se quidem nihil significet, cum aliis uero iuncta designet, ut sunt coniunctiones, haec omnia locutiones uocantur, ut sit propria locutionis forma uox composita quae litteris describatur. Ut igitur sit locutio, uoce opus est, id est eo sono quem percutit lingua, et ut uox ipsa sit per linguam determinata in eum sonum qui inscribi litteris possit, similiter opus est eo sono quem percutit lingua. Sed ut haec locutio significatiua sit, illud quoque addi oportet ut sit aliqua significandi imaginatio, per quam id quod in uoce uel in locutione est proferatur. Aut certe ita dicendum est si in hoc flatu quem per arterias emittimus, sit linguae sola percussio, uox est. Si uero talis percussio sit, ut in litteras redigat sonum, locutio est. Quod si uis quoque quaedam imaginationis addatur, illa significatiua uox redditur. Concurrentibus igitur his tribus, linguae percussione, articulato uocis sonitu, imaginatione aliqua proferendi, fit interpretatio. Interpretatio namque est uox articulata per seipsam significans. Quocirca non omnis uox interpretatio est, sunt enim caeterorum animalium uoces, quae interpretationis uocabulo non tenentur. Nec omnis locutio interpretatio est, idcirco quia (ut dictum est) sunt locutiones quaedam, quae significatione carent et cum per se quaedam non significent, iuncta tamen cum aliis significant, ut coniunctiones. Interpretatio autem in solis per se significatiuis et articulatis uocibus permanet. Quare conuertitur, ut quidquid sit interpretatio, illud significet. Et quidquid significat, interpretationis uocabulo nuncupetur. Unde etiam ipse quoque Aristoteles in libris quos de Arte poetica scripsit, locutionis partes esse syllabas et coniunctiones etiam tradidit, quarum syllabae, in eo quod sunt syllabae, nihil omnino significant. Coniunctiones uero consignificare quidem possunt, per se uero nihil designant. Interpretationis uero partes hoc libro constituit nomen et uerbum, quae scilicet per seipsa significant. Nihilominus quoque orationem interpretationem esse constat, quae et ipsa cum uox sit et significatiuis partibus iuncta, significatione non caret. Quare quoniam non de oratione sola, sed etiam de nomine et uerbo, nec uero de sola locutione, sed etiam de significatiua locutione, quae est interpretatio, in hoc libro ab Aristotele tractatur, idcirco quoniam uerbis atque nominibus, et significatiuis locutionibus nomen interpretationis aptatur, a communi nomine eorum de quibus in hoc libro tractatur, id est interpretatione, ipse quoque de Interpretatione liber inscriptus est, cuius expositionem nos scilicet quam maxime a Porphyrio, quanquam etiam a caeteris transferentes, Latina oratione digessimus. Hic enim nobis expositor et intellectus acumine et sententiarum dispositione uidetur excellere. Erunt ergo interpretationis duae primae partes nomen et uerbum, his enim quidquid est in animi intellectibus designatur, his namque totus ordo orationis efficitur, et in quantum uox ipsa quidem intellectus significat, in has duas (ut dictum est) secatur partes, nomen et uerbum. In quantum uero uox per intellectuum medietatem subiectas intellectui res demonstrat, significantium uocum Aristoteles numerum in decem praedicamenta partitus est, atque hoc distat libri huius intentio a praed camentorum in denariam multitudinem numerositate collecta, ut hic quidem tantum de numero significantium uocum quaeratur, quantum ad ipsas attinet uoces, quibus significatiuis uocibus intellectus animi designentur, quae sunt scilicet simplicia quidem nomina et uerba, ex his uero compositae orationes. Praedicamentorum uero haec intentio est, de significatiuis rerum uocibus tractare in tantum quantum eas animi medius significet intellectus. Uocis enim quaedam qualitas est nomen et uerbum, quae nimirum illa ipsa decem praedicamenta significant. Decem namque praedicamenta nunquam sine aliqua uerbi qualitate uel nominis proferuntur. Quare erit libri huius intentio de significatiuis rerum uocibus in tantum quantum conceptiones animi intellectusque significent. De decem autem praedicamentis libri intentio in eius commentario dicta est, quoniam sit de significatiuis rerum uocibus, quot partibus distribui possit earum significatio, in tantum quantum per sensuum atque intellectuum medietatem res subiectas intellectibus uoces ipsae ualeant designare. In opere uero de Arte poetica non eodem modo diuidit locutionem, sed omnes omnino locutionis partes apposuit, confirmans esse locutionis partes elementa, syllabas, coniunctiones, articulos, nomina, casus, uerba, orationes. Locutio namque non in solis significatiuis uocibus constat, sed supergrediens significationes uocum, ad articulatos sonos usque consistit. Quaelibet enim syllaba, uel quaelibet alia uox quae scribi litteris potest, locutionis nomine continetur, quae Graece dicitur λεξις. Sed non eodem modo interpretatio, huic namque non est satis ut sit huiusmodi uox quae litteris ualeat adnotari, sed ad hoc ut aliquid quoque significet. Praedicamentorum uero in hoc ratio constituta est, in quo hae duae partes interpretationis res intellectibus subiectas designent. Nam quoniam decem res omnino in omni natura reperiuntur, decem quoque intellectus erunt, quos intellectus, quoniam nomina et uerba significant, decem omnino erunt praedicamenta, quae uerbis tque nominibus designentur; duo uero quaedam sunt, id est nomen et uerbum quae ipsos significent intellectus. Sunt igitur elementa interpretationis uerba et nomina, proprie uero partes quibus ipsa constat interpretatio sunt orationes. Orationum uero aliae sunt perfectae, aliae imperfectae. Perfectae sunt ex quibus plene id quod dicitur ualet intelligi; imperfectae uero in quibus aliquid adhuc plenius animus exspectat audire, ut est Socrates cum Platone. Nullo enim addito, orationis intellectus adhuc pendet ac titubat, et auditor aliquid ultra exspectat audire. Perfectarum uero orationum partes quinque sunt. Deprecatiua, ut: Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis, Da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma. Imperatiua, ut: Uade age, nate, uoca zephyros et labere pennis. Interrogatiua, ut: Dic mihi, Damoeta, cuium pecus, an Meliboei? Uocatiua, ut: O pater, o hominum rerumque aeterna potestas. Enuntiatiua, in qua ueritas uel falsitas inuenitur, ut: Principio arboribus uaria est natura creandis. Huius autem duae partes sunt, est namque et simplex oratio enuntiatiua, et composita. Simplex, ut: dies est, lux est. Composita, ut: si dies est, lux est. In hoc igitur libro Aristotelis de enuntiatiua simplici oratione disputat, et de eius elementis, nomine scilicet atque uerbo. Quae quoniam significatiua sunt, et significatiua uox, et articulata interpretationis nomine continetur, de communi (ut dictum est) uocabulo librum de Interpretatione appellauit. Et Theophrastus quidem in eo libro quem de Affirmatione et Negatione composuit, de enuntiatiua oratione tractauit. Et Stoici quoque in his libris quos Περι αξιωματων appellant, de eisdem nihilominus disputant, sed illi quidem et de simplici et de non simplici oratione enuntiatiua speculantur. Aristoteles uero in hoc libro nihil nisi de sola simplici enuntiatiua oratione considerat. Aspasius quoque et Alexander sicut in aliis Aristotelis libris, in hoc quoque commentarios ediderunt, sed uterque Aristotelem de oratione tractasse pronuntiat. Nam si proferre aliquid oratione (ut aiunt ipsi) interpretari est, de interpretatione nimirum liber ueluti de oratione perscriptus est, quasi uero sola oratio, ac non uerba quoque et nomina interpretationis uocabulo concludantur. Aeque namque ac oratio, tam uerba et nomina, quae sunt interpretationis elementa, nomine interpretationis uocantur. Sed Alexander addidit imperfecte sese habere titulum, neque enim designare de qua oratione perscripserit. Multae namque (ut dictum est) sunt orationes, sed adiiciendum uel subintelligendum putat de oratione illum scribere philosophica uel dialectica, id est qua uerum falsumque ualeat expediri. Sed qui semel solam orationem interpretationis nomine uocari recipit, in intellectu quoque ipsius inscriptionis errauit. Cui enim putaret imperfectum esse titulum, quoniam nihil de qua oratione disputaret adiecerit: ut si quis interrogans, Quid est homo? alio respondente, Animal, culpet ac dicat, imperfecte illum dixisse, quid sit, quoniam non sit omnes differentias persecutus. Quod si huic, id est homini, sunt quaedam alia communia ad nomen animalis, nihil tamen impedit perfecte demonstrasse quid homo esset, eum qui animal dixerit; siue enim differentias addat quis, siue non, hominem animal necesse est esse. Eodem quoque modo et de oratione, si quis hoc concedat primum, nihil aliud interpretatione dici nisi orationem, cur qui de interpretatione inscripserit, et de qua interpretatione dicat non addiderit, culpetur? Satis est enim eum libri titulum etiam de aliqua continenti communione fecisse, ut nos eum et de nominibus et uerbis et de orationibus, cum haec omnia uno interpretationis nomine continerentur, supra fecisse docuimus, cum hic liber ab eo de interpretatione nominatus est. Sed quod addidit, illam interpretationem solam dici qua in oratione possit ueritas et falsitas inueniri, ut est enuntiatiua oratio, fingentis est (ut ait Porphyrius) significationem nominis potius quam docentis, atque ille quidem et in intentione libri et in titulo falsus est, sed non eodem modo de iudicio quoque libri huius errat. Andronicus enim librum hunc Aristotelis esse non putat quem Alexander uere fortiterque redarguit. Quem cum exactum diligentemque Aristotelis librorum et iudicem et repertorem iudicarit antiquitas, cur in huius libri iudicio sit falsus, prorsus est magna admiratione dignissimum. Non esse namque proprium Aristotelis hinc conatur ostendere, quoniam quaedam Aristoteles in principio libri huius de intellectibus animi tractat, quos intellectus animae passiones uocauit, et de his se plenius in libris de anima disputasse commemorat. Et quoniam passiones animae uocabat, uel tristitiam, uel gaudium, uel cupiditatem, uel alias huiusmodi affectiones dicit Andronicus, ex hoc probari hunc librum Aristotelis non esse, quod de huiusmodi affectionibus nihil in libris de anima tractauisset, non intelligens in hoc libro Aristotelem passiones animae non pro affectionibus, sed pro intellectibus posuisse His Alexander multa alia addit argumenta cur hoc opus maxime Aristotelis esse uideatur. Ea namque dicuntur hic quae sententiis Aristotelis quae sunt de enuntiatiua oratione consentiant; illud quoque, quod stylus ipse propter breuitatem pressior ab Aristotelis obscuritate non discrepat; et quod Theophrastus, ut in aliis solet, cum de similibus rebus tractat, quae scilicet ab Aristotele ante tractata sunt, in libro quoque de affirmatione et negatione, iisdem aliquibus uerbis utitur, quibus in hoc libro Aristoteles usus est. Idem quoque Theophrastus dat signum hunc Aristotelis librum esse: in omnibus enim de quibus ipse disputat post magistrum, leuiter ea tangit quae ab Aristotele dicta ante cognouit, alias uero diligentius res non ab Aristotele tractatas exsequitur. Hic quoque idem fecit, nam quae Aristoteles hoc libro de enuntiatione tractauit, leuiter ab illo transcursa sunt, quae uero magister eius tacuit, ipse subtiliori modo considerationis adiecit. Addit quoque hanc causam, quoniam Aristoteles quidem de syllogismis scribere animatus, nunquam id recte facere potuisset, nisi quaedam de propositionibus adnotaret. Mihi quoque uidetur hoc subtiliter perpendentibus liquere, hunc librum ad analyticos esse praeparatum. Nam sicut hic de simplici propositione disputat, ita quoque in analyticis de simplicibus tantum considerat syllogismis, ut ipsa syllogismorum propositionumque simplicitas, non ad aliud nisi ad continens opus Aristotelis pertinere uideatur. Quare non est audiendus Andronicus, qui propter passionum nomen, hunc librum ab Aristotelis operibus separat. Aristoteles enim idcirco passiones animae intellectus uocauit, quod intellectus quos sermone dicere et oratione proferre consueuimus, ex aliqua causa atque utilitate profecti sunt: ut enim dispersi homines colligerentur, et legibus uellent esse subiecti, ciuitatesque condere, utilitas quaedam fuit et causa; quocirca quae ex aliqua utilitate eueniunt, ex passione quoque uenire necesse est. Nam ut diuina sine ulla sunt passione, ita nulla illis extrinsecus utilitas ualet adiungi. Quae uero sunt passibilia semper aliquam causam atque utilitatem quibus sustententur inueniunt. Quocirca huiusmodi intellectus qui ad alterum oratione proferendi sunt, quoniam ex aliqua causa atque utilitate uidentur esse collecti, recte passiones animi nominati sunt. Et de intentione quidem, et de libri inscriptione, et de eo quod hic maxime Aristotelis liber esse putandus est, haec dicta sufficiant. Quid uero utilitatis habeat, non ignorabit qui sciet qua in oratione ueritas constet et falsitas. In sola enim haec enuntiatiua oratione consistunt. Iam uero quae diuidant uerum falsumque; quaeue diffinita, uel quae uariae et mutabiliter ueritatem falsitatemque partiantur; quae iuncta dici possint, cum separata ualeant praedicari; quae separata dicantur, cum iuncta non sint praedicata; quae sint negationes cum modo propositionum; quae earum consequentiae, aliaque plura, in ipso opere considerator poterit diligenter agnoscere, quarum magnam experietur utilitatem qui animum cura alicuius inuestigationis aduerterit. Sed nunc ad ipsius Aristotelis uerba ueniamus.

DE SIGNIS.

Primum oportet constituere quid sit nomen, et quid sit uerbum, postea quid negatio, et affirmatio, et enuntiatio, et oratio.

Librum inchoans de quibus in omni serie tractaturus sit ante proposuit. Ait enim oportere prius de quibus disputaturus est diffinire. Hic enim constituere diffinire intelligendum est. Determinandum namque est quid haec omnia sint, id est quid nomen sit, quid uerbum, et caetera, quae elementa interpretationis esse praediximus. Sed affirmatio atque negatio sub interpretatione sunt. Quare nomen et uerbum affirmationis et negationis elementa esse manifestum est. His enim compositis affirmatio et negatio coniunguntur. Existit hic quaedam quaestio cur duo tantum nomen et uerbum se determinare promittat, cum plures partes orationis esse uideantur. Quibus hoc dicendum est, tantum Aristotelem hoc libro diffinisse, quantum illi ad id quod instituerat tractare suffecit. Tractat namque de simplici enuntiatiua oratione, quae scilicet huiusmodi est, ut iunctis tantum uerbis et nominibus componatur. Si quis nomen iungat et uerbum, ut dicat: Socrates ambulat, simplicem fecit enuntiatiuam orationem. Enuntiatiua namque oratio est (ut supra memoraui) quae habet in se ueri falsiue designationem. Sed in hoc quod dicimus, Socrates ambulat, aut ueritas necesse est contineatur, aut falsitas. Hoc enim si ambulante Socrate dicitur, uerum est, si non ambulante, falsum est. Perficitur ergo enuntiatiua oratio simplex ex solis nominibus atque uerbis. Quare superfluum est quaerere cur alias quoque quae uidentur orationis partes non proposuerit, qui non totius simpliciter orationis, sed tantum simplicis enuntiationis instituit elementa partiri, quanquam hae duae proprie partes orationis dicendae sint, nomen scilicet atque uerbum, haec enim per sese utraque significant. Coniunctiones autem uel praepositiones nihil omnino nisi cum aliis iunctae designant. Participia uerbo cognata sunt, uel quod a gerundiuo modo ueniant, uel quod tempus propria significatione contineant. Interiectiones uero atque pronomina, nec non aduerbia in nominis loco ponenda sunt, idcirco quod aliquid diffinitum significant, ubi nulla est uel passionis significatio uel actionis. Quod si casibus horum quaedam flecti non possunt, nihil impedit. Sunt enim quaedam nomina quae monoptota uocantur. Quod si quis longius ista et non proxime petita esse arbitretur, illud tamen concedat quod supra iam diximus, non esse aequum calumniari ei qui non de omni oratione, sed tantum de simplici enuntiatione proponat, quod tantum sibi ad diffinitionem sumpserit, quantum arbitratus sit operi instituto sufficere. Quare dicendum est Aristotelem non omnis orationis partes hoc opere uelle diffinire, sed tantum solius simplicis orationis enuntiatiuae, quae sunt scilicet nomen et uerbum. Argumentum autem huius rei hoc est. Postquam enim proposuit dicens: Primum oportet constituere quid sit nomen et quid uerbum, non statim inquit quid sit oratio, sed mox addidit quid negatio, et quid affirmatio, et quid enuntiatio, postremo uero quid oratio. Quod si de omni oratione loqueretur, post nomen et uerbum non de affirmatione et negatione, et post hanc de enuntiatione, sed mox de oratione dixisset. Nunc uero quoniam post nominis et uerbi propositionem, affirmationem, negationem, et enuntiationem et post orationem proposuit, confitendum est id quod ante diximus, non orationis uniuersalis, sed simplicis enuntiatiuae orationis, quae diuiditur in affirmationem atque negationem, diuisionem partium facere uoluisse, quae sunt nomina et uerba. Haec enim per seipsa intellectum simplicem seruant, quae eaedem dictiones uocantur, sed non solae dicuntur. Sunt namque dictiones et aliae quoque ut orationes uel imperfectae, uel perfectae, cuius plures esse partes supra iam docui, inter quas perfectae orationis species est enuntiatio. Et huius quoque alia simplex, alia composita est. De simplicis uero enuntiationis speciebus inter philosophos commentatoresque certatur. Aiunt enim quidam affirmationem atque negationem enuntiationi ut species supponi oportere, in quibus et Porphyrius est. Quidam uero nulla ratione consentiunt, sed contendunt affirmationem et negationem aequiuocam esse, et uno quidem enuntiationis uocabulo nuncupari, praedicari autem enuntiationem ad utrasque ut nomen aequiuocum, non ut genus uniuocum, quorum princeps Alexander est, quorum contentiones apponere non uidetur inutile. Ac prius quibus modis affirmationem atque negationem non esse species enuntiationis Alexander putet dicendum est. Post uero addam qua Porphyrius haec argumentatione dissoluerit. Alexander namque idcirco dicit non esse species enuntiationis affirmationem et negationem, quoniam affirmatio prior sit: priorem uero affirmationem idcirco conatur ostendere, quod omnis negatio affirmationem tollat ac destruat; quod si ita est, prior est affirmatio quae subruatur, quam negatio quae subruat. In quibus autem prius aliquid et posterius est, illa sub eodem genere poni non possunt, ut in eo titulo praedicamentorum dictum est qui de his quae sunt simul inscribitur. Amplius: Negatio omnis, inquit, diuisio est, affirmatio compositio atque coniunctio est. Cum enim dico Socrates uiuit, uitam cum Socrate coniunxi. Cum dico, Socrates non uiuit, uitam a Socrate disiunxi. Diuisio igitur quaedam negatio est, coniunctio affirmatio, compositi autem est coniunctique diuisio. Prior est igitur coniunctio, quod est affirmatio; posterior uero diuisio, quod est negatio. Illud quoque adiecit, quod omnis per affirmationem facta enuntiatio simplicior sit, per negationem facta enuntiatione. Ex negatione enim particula negatiua si sublata sit, affirmatio sola relinquitur. De eo enim quod est, Socrates non uiuit, si non particula quae est ad uerbum auferatur, remanet Socrates uiuit. Simplicior igitur est affirmatio quam negatio. Prius uero sit necesse est quod simplicius est. In quantitate etiam quod ad quantitatem minus est, prius est eo quod ad quantitatem plus est. Omnis uero oratio quantitas; est sed cum dico, Socrates ambulat, minor oratio est quam cum dico, Socrates non ambulat. Quare si secundum quantitatem, affirmatio minor est, eam priorem quoque esse necesse est. Illud quoque adiunxit, affirmationem quemdam esse habitum, negationem uero priuationem; sed prior est habitus priuatione, affirmatio igitur negatione prior est. Et ne singula persequi laborem, cum his aliisque modis demonstret affirmationem negatione priorem esse, a communi eas genere separauit. Nullas enim arbitratur species sub eodem genere esse posse, in quibus prius uel posterius aliquid consideretur. Sed Porphyrius ait sese docuisse species enuntiationis esse affirmationem et negationem, in his commentariis quos in Theophrastum edidit, hic uero Alexandri argumentationem tali ratione dissoluit. Ait enim non oportere arbitrari quaecunque quolibet modo priora essent aliis, ea sub eodem genere poni non posse. Sed quaecunque secundum esse suum atque substantiam priora uel posteriora sunt, ea sola sub eodem genere non ponuntur. Et recte dicitur. Si enim quidquid quolibet modo prius est cum eo quod posterius est sub uno genere esse non potest, nec primis substantiis et secundis commune genus poterit esse substantia; quod qui dicit, a recto ordine rationis exorbitat. Sed quemadmodum quanquam sint primae et secundae substantiae, tamen utraeque aequaliter in subiecto non sunt, et idcirco esse ipsorum ex eo pendet, quod in subiecto non sunt, atque ideo sub uno substantiae genere collocantur. Ita quoque quanquam affirmationes negationibus in orationis prolatione priores sint, tamen ad esse atque ad naturam propriam aequaliter enuntiatione participant. Enuntiatio uero est in qua ueritas et falsitas inueniri potest. Qua in re et affirmatio et negatio aequales sunt. Aequaliter enim affirmatio et negatio ueritate et falsitate participant. Quocirca quoniam id quod sunt affirmatio et negatio, aequaliter ab enuntiatione participant, a communi eas enuntiationis genere diuidi non oportet. Mihi quoque uidetur quod Porphyrii sit sequenda sententia, ut affirmatio et negatio communi enuntiationis genere supponantur. Longa namque illa et multiplicia Alexandri argumenta soluta sunt, cum demonstrauit Porphyrius non modis omnibus ea quae priora sunt, sub communi genere poni non posse; sed quaecunque ad esse proprium atque substantiam priora sunt illa sola sub communi genere constitui atque poni non posse. Syrianus uero cui Philoxenus cognomen est, hoc loco quaerit cur proponens prius de negatione, post de affirmatione pronuntiauerit dicens: Primum oportet constituere quid sit nomen, et quid uerbum, postea quid negatio et affirmatio. Et primo quidem nihil proprium dixit, quoniam in quibus affirmatio potest et negatio prouenire, prius esse negatio, postea affirmatio potest, ut de Socrate, si sanus est. Potest ei talis affirmatio aptari, ut de eo dicatur: Socrates sanus est; et huiusmodi potest aptari negatio, ut de eo dicatur: Socrates sanus non est. Quoniam ergo in eum affirmatio et negatio potest prouenire, prius euenit, ut sit negatio quam affirmatio. Ante enim quam natus esset, potuit de eo dici, Socrates sanus non est, qui enim natus non erat, nec esse poterat sanus. Huic illud adiecit, seruare Aristotelis conuersam propositionis et exsecutionis distributionem. Hic enim prius post nomen et uerbum de negatione proposuit, post de affirmatione, et hinc de enuntiatione, postremo de oratione, sed proposita diffinitione nominis et uerbi prius orationem, postea enuntiationem, tertio affirmationem, ultimo loco negationem determinauit, quam hic post propositionem uerbi et nominis primam locauerat. Ut igitur ordo seruaretur conuersus, idcirco negationem prius ait esse propositam, qua in expositione ab Alexandri quoque sententia non discedit. Illud quoque est additum, quod non esset inutile, enuntiationem genus affirmationis et negationis accipi oportere, quod quanquam (ut dictum est) ad prolationem prior est affirmatio, tamen ad ipsam enuntiationem, id est ueri falsique aequaliter sub enuntiatione, Aristoteles constituit. Id etiam Aristotelem probare dicit. Praemisit enim primam negationem, secundam posuit affirmationem, quae res nihil habet uitii, si ad ipsam enuntiationem affirmatio et negatio ponantur aequales, quae enim aequales sunt, nihil retinent contrarii indifferenter acceptae. Est igitur ordo quo proposuit primum totius orationis elementum, scilicet nomen et uerbum, post haec negationem et affirmationem, quae species enuntiationis sunt. Quorum genus, id est enuntiationem, tertium nominauit, quartum uero orationem posuit, quae enuntiationis genus est, et horum se diffinitiones omnium daturum esse promisit, quas interim relinquens atque praeteriens, et in posteriorem tractatum differens, illud nunc addit quae sint uerba et nomina, aut quid ipsa significent. Quare antequam ad uerba Aristotelis ipsa ueniamus, pauca communiter de nominibus atque uerbis, et de his quae significantur a uerbis ac nominibus disputemus. Siue enim quaelibet interrogatio sit atque responsio, siue perpetua cuiuslibet orationis continuatio, atque alterius auditus et intelligentia, siue hic quidem doceat, ille uero discat, tribus his totus orandi ordo perficitur, rebus, intellectibus atque uocibus. Res enim ab intellectu concipitur. Uox uero conceptiones animi intellectusque significat, ipsi uero intellectus et concipiunt subiectas res et significantur a uocibus. Cum igitur tria sint haec per quae omnis oratio collocutioque perficitur, res quae subiectae sunt, intellectus qui res concipiunt, et rursus a uocibus significantur, uoces uero quae intellectus designant, quartum quoque quiddam est, quo uoces ipsae ualeant designari, id autem sunt litterae. Scriptae namque litterae ipsas significant uoces. Quare quatuor ista sunt, ut litterae quidem significent uoces, uoces uero intellectus, intellectus autem res concipiant, quae scilicet habent quamdam non confusam neque fortuitam consequentiam, sed terminato naturae suae ordine constant. Res enim semper comitantur eum qui ab ipsis concipitur intellectus, ipsum uero intellectum uox sequitur, sed uoces elementa, id est litterae. Rebus enim ante propositis et in propria substantia constitutis intellectus oriuntur. Rerum enim semper intellectus sunt, quibus iterum constitutis mox significatio uocis exoritur. Praeter intellectum namque uox penitus nihil designat. Sed quoniam uoces sunt, idcirco litterae, quas uocamus elementa, repertae sunt, quibus uocum qualitas designetur, ad cognitionem uero conuersim sese res habet. Namque apud quod eaedem sunt litterae, et qui eisdem elementis utuntur, eisdem quoque nominibus eos ac uerbis, id est uocibus, uti necesse est, et qui uocibus eisdem utuntur, iidem quoque apud eos intellectus in animi conceptione uersantur. Sed apud quos iidem intellectus sunt, easdem res eorum intellectibus subiectas esse manifestum est, sed hoc nulla ratione conuertitur. Namque apud quos eaedem res sunt, idemque intellectus, non statim eaedem uoces, eaedemque sunt litterae. Nam cum Romanus, Graecus ac barbarus simul uideant equum, habent quoque de eo eumdem intellectum quod equus sit, et apud eos eadem res subiecta est, idemque a re ipsa concipitur intellectus, sed Graecus aliter equum uocat, alia quoque uox in equi significatione Romana est, et barbarus ab utroque in equi designatione dissentit, quocirca diuersis quoque uoces proprias elementis inscribunt. Recte igitur dictum est apud quos eaedem res iidemque intellectus sunt, non statim apud eos uel easdem uoces, uel eadem elementa consistere. Praecedit autem res intellectum, intellectus uocem, uox litteras, sed hoc conuerti non potest; neque enim si litterae sunt, mox aliquas ex his significatio uocis existit. Hominibus namque qui litteras ignorant nullum nomen quaelibet elementa significant, quippe qui nesciunt; neque si uoces sunt, mox intellectus necesse est. Plures enim uoces inuenies quae nihil omnino significent, nec intellectui quoque subiecta res semper est. Sunt enim intellectus sine re ulla sibi subiecta, ut quos centauros uel chimaeras poetae finxerunt. Horum enim intellectus sunt quibus subiecta est nulla substantia. Sed si quis ad naturam redeat eamque consideret diligenter, agnoscet cum res est, eius quoque intellectum esse. Quod si non apud homines, certe apud Deum, qui propriae diuinitate substantiae in propria natura ipsius rei nihil ignorat. Et si intellectus et uox est, quod si uox fuerit eius quoque sunt litterae, quae si ignorantur, nihil ad ipsam uocis naturam pertinet. Neque enim quasi causa quaedam uocum est intellectus, aut uox causa litterarum, ut cum eaedem sint apud aliquos litterae, necesse sit eadem quoque esse nomina. Ita quoque cum eaedem sint uel res uel intellectus apud aliquos, mox non necesse est intellectuum ipsorum uel rerum eadem esse uocabula. Namque cum eadem sit et res et intellectus hominis, apud diuersos tamen homines huiusmodi substantia aliter et diuerso nomine nuncupatur. Quare uoces quoque cum eaedem sint, possunt litterae esse diuersae, ut in hoc nomine quod est homo, cum unum sit nomen, diuersis litteris scribi potest, namque Latinis litteris scribi potest, potest etiam Graecis, potest aliis nunc primum inuentis figurarum figuris. Quare quoniam apud quos eaedem res sunt, eosdem intellectus esse necesse est, apud quos iidem intellectus sunt, uoces eaedem non sunt, et apud quos eaedem uoces sunt, non necesse est eadem elementa constitui, dicendum est res et intellectus, quoniam apud omnes iidem sunt, esse naturaliter constitutos; uoces uero neque ad litteras, quoniam diuersis hominum positionibus permutantur, non esse naturaliter, sed positione. Concludendum est igitur quoniam apud quos eadem sunt elementa, apud eos quoque eaedem uoces sunt; et apud quos eaedem uoces sunt, iidem sunt intellectus; apud quos autem iidem sunt intellectus, apud eos quoque res eaedem subiectae sunt. Rursus apud quos eaedem res sunt, iidem quoque sunt intellectus; apud quos iidem intellectus, non eaedem uoces sunt; nec apud quos eaedem uoces sunt, eisdem semper litteris uerba ipsa uel nomina designantur. Sed nos in supradictis sententiis elemento atque littera promiscue usi sumus; quae autem sit horum distantia paucis absoluam. Littera est inscriptio atque figura partis minimae uocis articulatae, elementum uero sonus ipsius inscriptionis; ut cum scribo litteram quae est a formula ipsa quae atramento uel graphio scribitur littera nominatur, ipse uero sonus quo ipsam litteram uoce proferimus dicitur elementum. Quocirca hoc cognito illud dicendum est, quod is qui docet, uel qui continua oratione loquitur, uel qui interrogat, contrarie se habet his qui uel discunt, uel audiunt, uel respondent in his tribus, uoce scilicet, intellectu et re, praetermittantur enim litterae propter eos qui earum sunt expertes. Nam qui docet, et qui dicit, et qui interrogat, a rebus ad intellectum profectus per nomina et uerba uim propriae actionis exercet atque officium. Rebus enim subiectis ab his capiunt intellectus, et per nomina et uerba pronuntiant. Qui uero discit, uel qui audit, uel etiam qui respondet, a nominibus ad intellectus progressus ad res usque peruenit. Accipiens enim is qui discit, uel qui audit, uel qui respondet, docentis, uel dicentis, uel interrogantis sermonem, quid unusquisque illorum dicat intelligit, et intelligens rerum quoque scientiam capit, et in ea consistit. Recte igitur dictum est in uoce, intellectu, atque re contrarie sese habere eos qui docent, dicunt et interrogant, atque eos qui discunt, audiunt et respondent. Cum igitur haec sint quatuor, litterae, uoces, intellectus et res, proxime quidem et principaliter litterae uerba et nomina significant. Haec uero principaliter quidem intellectus, secundo uero loco res quoque designant. Intellectus uero ipsi nihil aliud nisi rerum significatiui sunt. Antiquiores uero quorum est Plato, Aristoteles, Speusippus et Xenocrates, hi inter res et significationes intellectuum medios sensus ponunt, in sensibilibus rebus uel imaginationes quasdam, in quibus intellectus ipsius origo consistat. Et nunc quidem quid de hac re Stoici dicunt praetermittendum est. Hoc autem ex his omnibus solum cognosci oportet, quod ea quae sunt in litteris, eam significent orationem quae in uoce consistit, et quod ea quae est uocis oratio, animi atque intellectus orationem designet, quae tacita cogitatione conficitur, et quod haec intellectus oratio subiectas principaliter sibi res concipiat ac designet. Ex quibus quatuor duas quidem Aristoteles esse naturaliter dicit res et animi conceptiones, id est eam quae fit in intellectibus orationem, idcirco quod apud omnes eaedem atque mutabiles sint; duas uero non naturaliter, sed positione constitui, quae sunt nomina et litterae, quas idcirco naturaliter fixas esse non dicit, quod (ut supra demonstratum est) non eisdem uocibus omnes, aut eisdem utantur elementis. Atque hoc est quod ait:

Sunt ergo ea quae sunt in uoce earum quae sunt in …

Sunt ergo ea quae sunt in uoce earum quae sunt in anima passionum notae, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in uoce. Ac quemadmodum nec litterae eaedem omnibus, sic nec eaedem uoces. Quorum autem hae primo notae sunt, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines sunt, res eaedem. De his itaque dictum est in his quae dicta sunt de anima, alterius enim est negotii.

Cum igitur prius praeposuisset nomen et uerbum, et quaecunque secutus est postea se diffinire promisisset, haec interim praetermittens, de passionibus animae deque earum notis, quae sunt scilicet uoces, pauca praemittit. Sed cur hoc ita interposuerit, plurimi commentatores causas reddere neglexerunt, sed a tribus tantum quantum adhuc sciam ratio huius interpositionis explicata est, quorum Hermini quidem a rerum ueritate longe disiuncta est. Ait enim idcirco Aristotelem de notis animae passionum interposuisse sermonem, ut utilitatem propositi operis inculcaret. Disputaturus enim de uocibus quae sunt notae animae passionum, recte de his quaedam promisit. Nam cum suae nullus animae passiones ignoret, notas quoque cum animae passionibus non nescire utilissimum est, neque enim illae cognosci possunt nisi per uoces quae sunt earum scilicet notae. Alexander uero aliam huiusmodi interpositionis reddit causam, quoniam, inquit, nomina et uerba interpretatione simplici continentur. Oratio uero ex uerbis nominibusque coniuncta est, et in ea iam ueritas aut falsitas inuenitur; siue autem quilibet sermo sit simplex, siue iam oratio coniuncta atque composita, ex his quae significantur momentum sumunt. In illis enim prius est eorum ordo et continentia, post redundat in uoces; quocirca quoniam significantium momentum ex his quae significantur oritur, idcirco prius nos de his quae uoces ipsae significant docere proponit. Sed Herminus hoc loco repudiandus est. Nihil enim tale quod ad causas propositae sententiae pertineret explicuit. Alexander uero strictim proxima intelligentia praeteruectus tetigit quidem causam, non tamen principalem rationem Aristotelicae propositionis exsoluit. Sed Porphyrius hanc ipsam plenius causam originemque sermonis huius ante oculos collocauit, qui omnem apud priscos philosophos de significationis ui contentionem litemque retexuit. Ait namque dubie apud antiquorum philosophorum sententias constitisse quid esset proprie quod uocibus significaretur: putabant namque alii res uocibus designari, earumque uocabula esse ea quae sonuerint in uocibus arbitrantur. Alii uero incorporeas quasdam naturas meditabantur, quarum essent significationes quaecunque uocibus designarentur, Platonis aliquo modo species incorporeas aemulati dicentis, hoc ipsum homo et hoc ipsum equus, non hanc cuiuslibet subiectam substantiam, sed ipsum illum hominem specialem et illum ipsum equum uniuersaliter et incorporaliter cogitantes, incorporeas quasdam naturas constituebant, quas ad significandum primas uenire putabant, et cum aliis item rebus in significationibus posse coniungi, ut ex his aliqua enuntiatio uel oratio conficeretur. Alii uero sensus, alii imaginationes significari uocibus arbitrabantur. Cum igitur ista esset contentio apud superiores, et haec usque ad Aristotelis peruenisset aetatem, necesse fuit ut qui nomen et uerbum significatiua esset diffiniturus, praediceret quorum ista designatiua sint. Aristoteles enim nominibus et uerbis res subiectas significari non putat, nec uero sensus uel etiam imaginationes. Sensuum quidem non esse significatiuas uoces nomina et uerba in opere de iustitia declarat dicens: Φυσει γαρ διηνεχθησαντατε νοηματα και τα αισθηματα, quae interpretari Latine potest hoc modo: Natura enim sunt diuersa intellectus et sensus. Differre igitur aliquid arbitratur sensus atque intellectus; sed qui passiones animae a uocibus significari dicit, is non de sensibus loquitur. Sensus enim passiones corporis sunt. Si igitur ita dixisset passiones corporis a uocibus significari, tunc merito sensus intelligeremus. Sed quoniam passiones animae nomina et uerba significare proposuit, non sensus sed intellectus eum dicere putandum est. Sed quoniam imaginatio quoque res animae est, dubitauerit aliquis ne forte passiones animae imaginationes, quas Graeci φαντασιας nominant, dicat. Sed haec in libris de Anima uerissime diligentissimeque separauit dicens: Εστι δε φαντασια ετερον καταφασεως και αποφασεως, συμπλοκη γαρ νοηματων εστι το αληθες η ψευδος, τα δε πρωτα νοηματα τι διοισει του μη αυτα φαντασματα ειναι; Η ουδ' αυτα φαντασματα αλλ' ουκ ανευ φαντασματων. Quod sic interpretatur. Est autem imaginatio diuersa ab affirmatione et negatione, complexio namque intellectuum est ueritas uel falsitas, primi uero intellectus quid discrepabunt, ut non sint imaginationes? Certe neque haec sunt imaginationes, sed sine imaginationibus non sunt. Quae sententia demonstrat aliud quidem esse imaginationes, aliud intellectus, ex intellectuum quidem complexione affirmationes fieri et negationes: quocirca illud quoque dubitauit, utrum primi intellectus imaginationes quaedam essent. Primos autem intellectus dicimus, qui simplicem rem concipiunt, ut si quis dicat Socrates solum, dubitatque utrum huiusmodi intellectus, qui in se nihil neque ueri continet neque falsi, intellectus sit, an ipsius Socratis imaginatio. Sed de hoc quoque aperte quidem uidetur ostendere, ait enim an certe neque haec sunt imaginationes, sed non sine imaginationibus sunt. Id enim quod hic sermo significat, qui est Socrates, uel alius, simplex non est quidem imaginatio, sed intellectus, qui intellectus praeter imaginationem fieri non potest. Sensus enim atque imaginatio quaedam primae figurae sunt, supra quas uelut fundamento quodam superueniens intelligentia nititur. Nam sicut pictores solent designare lineatim corpus atque substernere in corpore ubi coloribus cuiuslibet exprimant uultum, sic sensus atque imaginatio naturaliter in animae perceptione substernitur. Nam cum res aliqua sub sensum uel cogitationem cadit, prius eius necesse est ut quaedam imaginatio nascatur. Post uero plenior superueniat intellectus, cunctas eius explicans partes quae confuse fuerant imaginatione praesumptae. Quocirca imperfectum quiddam est imaginatio. Nomina uero et uerba non curta quaedam, sed perfecta significant: quare recta Aristotelis sententia est, quaecunque in uerbis nominibusque uersantur, ea neque sensus, neque imaginationis, sed solam significare intellectuum qualitatem. Unde illud quoque ab Aristotele fluentes Peripatetici rectissime posuere, tres esse orationes, unam quae scribi possit litteris, alteram quae uoce proferri, tertiam quae cogitatione connectitur, unamque intellectibus, alteram uoce, tertiam litteris contineri. Quocirca quoniam id quod significaretur a uocibus intellectus esse Aristoteles putabat, nomina uero et uerba significatiua esse in eorum erat diffinitionibus positurus, recte quorum essent significatiua praedixit, erroremque lectoris ex multiplici ueterum lite uenientem sententiae suae manifestatione compescuit, atque hoc modo nihil in eo deprehenditur esse superfluum, nihilque ab ordinis continuatione seiunctum. Quaerit uero Porphyrius cur ita dixerit: Sunt ergo ea quae sunt in uoce, et non sic, sunt ergo uoces; et rursus cur ita et ea quae scribuntur, et non dixerit, et litterae, quod resoluit hoc modo. Dictum est tres esse apud Peripateticos orationes, unam quae litteris scribitur, aliam quae profertur in uoce, tertiam quae coniungeretur in animo. Quod si tres orationes sunt, partes quoque orationis triplices esse nulla dubitatio est. Quare quoniam uerbum et nomen principaliter orationis partes sunt, erunt alia uerba et nomina quae scribantur, alia quae dicantur, alia quae tacita mente tractentur. Ergo quoniam proposuit dicens: Primum oportet constituere quid sit nomen et quid sit uerbum, triplex autem nominum natura est atque uerborum, de quibus potissimum proposuerit, et quae diffinire uelit ostendit, et quoniam de his nominibus loquitur ac uerbis, quae uoce proferuntur, idipsum planius explicans ait: Sunt ergo ea quae sunt in uoce earum quae sunt in anima passionum notae, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in uoce, uelut si diceret: Ea uerba et ea nomina quae in uocali oratione proferuntur, animae passiones denuntiant. Illa autem rursus uerba et nomina quae scribuntur, eorum uerborum nominumque significationi praesunt quae uoce proferuntur. Nam sicut uocalis orationis uerba et nomina conceptiones animi intellectusque significant, ita quoque uerba et nomina illa quae in solis litterarum formulis iacent illorum uerborum et nominum significatiua sunt quae loquimur, id est quae per uocem sonamus; nam quod ait: Sunt ergo ea quae sunt in uoce, subaudiendum est nomina et uerba. Et rursus cum dicit: Et ea quae scribuntur, idem subnectendum rursus est, uerba scilicet et nomina. Et quod rursus adiecit: Eorum quae sunt in uoce, addendum est, eorum nominum atque uerborum quae profert atque explicat uocalis oratio. Quod si nihil deesset omnino, ita foret totius plenitudo sententiae. Sunt ergo ea nomina et uerba quae in uoce sunt earum quae sunt in anima passionum notae, et ea uerba et nomina quae scribuntur eorum uerborum et nominum quae sunt in uoce: quod communiter subintelligendum est. licet ea quae subiunximus deesse uideantur; quare non est disiuncta sententia, sed primae propositioni continua. Nam cum quid sit uerbum, et quid nomen diffinire constituit, cum nominis et uerbi natura sit multiplex, de quo nomine et uerbo tractare uellet clara significatione distinxit. Incipiens igitur ab his nominibus et uerbis quae in uoce sunt, quorum essent significatiua disseruit. Ait enim haec passiones animae designare. Illud quoque adiecit quibus ipsa nomina et uerba quae in uoce sunt designentur, his scilicet quae litterarum formulis exprimuntur. Sed quoniam non omnis uox significatiua est, uerba autem et nomina nunquam significationibus carent; quoniamque non omnis uox quae significat quadam positione designat, sed quaedam naturaliter, ut lacrymae, gemitus atque moeror, animalium quoque caeterorum quaedam uoces naturaliter aliquid ostendunt, ut ex canum latrantibus iracundia, eorumque alia quadam uoce blandimenta monstrantur; uerba autem et nomina positione significant, nec solum sunt uerba et nomina uoces, sed uoces significatiuae, nec solum uoces significatiuae, sed etiam quae positione designent aliquid, non natura, non dixit; sunt igitur uoces earum quae sunt in anima passionum notae; namque neque omnis uox significatiua est, et sunt quaedam significatiuae quae naturaliter non positione significent: quod si ita dixisset, nihil ad proprietatem uerborum et nominum pertineret. Quocirca non uoluit communiter dicere uoces, sed dixit tantum ea quae sunt in uoce. Uox enim uniuersale quiddam est, nomina uero et uerba partes, pars autem omnis in toto est, uerba ergo et nomina quoniam sunt intra uocem, recte dictum est, ea quae sunt in uoce, uelut si diceret, quoniam intra uocem continentur, intellectuum designatiua sunt; sed hoc simile est ac si ita dixisset, uox certo modo se habens significat intellectus. Non enim (ut dictum est) nomen et uerbum uoces tantum sunt. Sicut nummus quoque non solum aes impressum quadam figura est, ut nummus uocetur, sed etiam ut alterius sit rei pretium; eodem quoque modo uerba et nomina non solum uoces sunt, sed positae ad quamdam intellectuum significationem. Uox enim quae nihil designat, ut est gargulus, licet eam grammatici figuram uocis intuentes nomen esse contendant, tamen eam nomen philosophia non putauit, nisi sit posita ut designaret aliquam animi conceptionem, eoque modo significare aliquid rerum possit, etenim nomen alicuius nomen esse necesse erit; sed si uox aliqua nihil designat, nullius nomen est; quare si nullius nomen est, nec nomen quidem esse dicitur. Atque ideo huiusmodi uox, id est significatiua, non uox tantum, sed uerbum uocatur aut nomen, quemadmodum nummus non aes, sed proprio nomine nummus, quo ab alio aere discrepet, nuncupatur. Ergo Aristotelis haec sententia qua ait ea quae sunt in uoce, nihil aliud designat nisi eam uocem, quae non solum uox sit, sed quae cum uox sit, habeat tamen aliquam proprietatem et aliquam quodammodo figuram positae significationis impressam, horum uero, id est uerborum et nominum quae sunt in uoce, aliquo modo sese habente, ea sunt scilicet significatiua quae scribuntur, ut hoc quod dictum est, quae scribuntur, de uerbis ac nominibus dictum, quae sunt in litteris, intelligatur. Potest uero haec quoque esse ratio cur dixerit, et ea quae scribuntur, quoniam litteras et scriptas figuras et uoces, quae eisdem significantur formulis, nuncupamus, ut a et ipse sonus litterae nomen capit, et illa quae in subiecto caerae uocem significans forma describitur. Designare ergo uolens quibus uerbis atque nominibus ea quae in uoce sunt apparent, non dixit litteras, quod ad sonos etiam referri poterat litterarum, sed ait quae scribuntur, ut ostenderet de his litteris dicere quae in scriptione constiterunt, id est quarum figura et in caera, stylo, et in membrana, calamo posset effingi. Alioqui illa etiam quae in sonis sunt, ad ea nomina referuntur quae in uoce sunt, quoniam sonis illis nomina et uerba iunguntur. Sed Porphyrius de utraque expositione iudicauit dicens: Id quod ait, et quae scribuntur, non potius ad litteras, sed ad uerba et nomina quae posita sunt in litterarum inscriptione, referendum. Restat igitur ut illud quoque addamus cur non ita dixerit. Sunt ergo ea quae sunt in uoce intellectuum notae. Sed ita, earum quae sunt in anima passionum notae. Nam cum ea quae sunt in uoce res intellectusque significent, principaliter quidem intellectus, res uero quas ipsa intelligentia comprehendit, secundaria significatione per intellectuum medietatem, intellectus ipsi non sine quibusdam passionibus sunt, quae in animam ex subiectis ueniunt rebus. Passus enim quilibet eius rei proprietatem, quam intellectu complectitur, ad eius enuntiationem designationemque contendit: cum enim quis aliquam rem intelligit, prius imaginatione formam necesse est intellectae rei proprietatemque suscipiat, et fiat uel passio, uel cum passione quaedam intellectus perceptio; hac uero posita ac in mentis sedibus collocata, fit indicandae ad alterum passionis uoluntas, cui actus quidem continuandae intelligentiae protinus ex intimae rationis potestate superuenit, quem explicat scilicet et effudit oratio, nitens ea quae primitus in mente fundata est passione, siue, quod est uerius, progressa oratio, progrediente simul et significatione et significantis se orationis motibus adaequante. Fit uero haec passio uelut figurae alicuius impressio, sed ita ut in animo fieri consueuit. Aliter namque naturaliter est in re qualibet propria figura, aliter uero eius ad animum forma transfertur, uelut non eodem modo caerae, uel marmori, uel chartis, litterae, id est uocum signa, mandantur, et imaginationem Stoici a rebus in animam translatam loquuntur, sed cum adiectione semper, dicentes, ut in anima fieri consueuit. Quocirca cum omnis animae passio rei quaedam uideatur esse proprietas, porro autem cum designatiuae uoces intellectuum principaliter, rerum dehinc a quibus intellectus profecti sunt significatione nitantur, quidquid est in uocibus significatiuum, id animae passiones designat; sed hae passiones animorum ex rerum similitudine procreantur: uidens namque aliquis sphaeram, uel quadratum, uel quamlibet rerum aliam figuram, eam in animi intelligentia quadam ui ac similitudine capit. Nam qui sphaeram uiderit, eius similitudinem in animo perpendit et cogitat, atque eius in animo quamdam passus imaginem, id cuius imaginem patitur agnoscit. Omnis uero imago rei, cuius imago est similitudinem tenet; mens igitur cum intelligit, rerum similitudinem comprehendit. Unde fit ut cum duorum corporum maius unum, minus alterum contuemur, a sensu postea remotis corporibus illa ipsa corpora cogitantes, illud quoque memoria seruante, nouerimus sciemusque quod minus, quod uero maius corpus fuisse conspeximus, quod nullatenus eueniret nisi quas mens semel passa est rerum similitudines obtineret. Quare quoniam passiones animae quas intellectus uocant rerum quaedam similitudines sunt, idcirco Aristoteles cum paulo post de passionibus animae loqueretur continenti ordine ad similitudines transitum fecit, quoniam nihil differt utrum passiones diceret an similitudines. Eadem namque res animae quidem passio est, rei uero similitudo. Et Alexander hunc locum: Sunt ergo ea quae sunt in uoce earum quae sunt in anima passionum notae, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in uoce, et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem uoces, hoc modo conatur exponere. Proposuit, inquit, ea quae sunt in uoce intellectus animi designare, et hoc probat exemplo. Eodem enim modo ea quae sunt in uoce passiones animae significant quemadmodum ea quae scribuntur uoces designant, ut id quod ait et ea quae scribuntur ita intelligamus, tanquam si diceret, quemadmodum etiam ea quae scribuntur eorum quae sunt in uoce, ea uero quae scribuntur, inquit Alexander, notas esse uocum, id est nominum ac uerborum: ex hoc monstrauit quod dixit, et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem uoces. Signum namque est uocum ipsarum significationem litteris contineri, quod ubi uariae sunt litterae et non eaedem quae scribuntur, uarias quoque uoces esse necesse est, haec Alexander. Porphyrius uero quoniam tres proposuit orationes, unam quae litteris contineretur, secundam quae uerbis ac nominibus personaret, tertiam quam mentis euolueret intellectus, id Aristotelem significare pronuntiat, cum dicit: Sunt ergo ea quae sunt in uoce earum quae sunt in anima passionum notae, quod ostenderet ac si ita dixisset, Sunt ergo ea quae sunt in uoce, et uerba, et nomina animae passionum notae; et quoniam monstrauit quorum uoces essent significatiuae, illud quoque docuisse pronuntiat quibus signis uerba et nomina panderentur, ideo addidisse, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in uoce, tanquam si diceret, ea quae scribuntur nomina et uerba eorum quae sunt in uoce nominum et uerborum notae sunt, nec disiunctam esse sententiam, nec (ut Alexander putat) id quod ait: Et ea qua scribuntur, ita intelligendum, tanquam si diceret, sicut ea quae scribuntur, id est litterae, illa quae sunt in uoce significant, ita ea quae sunt in uoce notas esse animae passionum. Primo quidem quod ad simplicem sensum nihil addi oportet, deinde quod tam breuis ordo, tanquam necessaria orationis non est intercidenda partitio, tertio quoniam si similis est significatio litterarum uocumque, quae est uocum et animae passionum, oporteret sicut uoces diuersis litteris permutantur, ita quoque passiones animae diuersis uocibus permutari, quod non fit, idem namque intellectus uariatis potest uocibus significari. Sed Alexander id quod eum sensisse superius memoraui, hoc probare nititur argumento. Ait enim etiam in hoc quoque similem esse significationem litterarum ac uocum, quoniam sicut litterae non naturaliter uoces, sed positione significant, ita quoque uoces non naturaliter animi intellectus, sed aliqua positione designant. Sed qui prius recepit, ut id quod Aristoteles ait: Et ea quae scribuntur, ita dictum esse tanquam si diceret, sicut ea quae scribuntur, quidquid ad hanc sententiam uidetur adiungere, aequaliter non dubitatur errare. Quocirca nostro iudicio qui rectius tenere uolent, Porphyrii sententiis applicabunt. Aspasius quoque secundae sententiae Alexandri, quam supra posuimus, ualde consentit, qui a nobis in eodem quo Alexander errore culpabitur. Aristoteles uero duobus modis has notas esse putat, litterarum, uocum, passionumque animae constitutas, uno quidem positione, alio uero naturaliter. Atque hoc est quod ait, Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem uoces. Nam si litterae uoces, ipsae uero uoces intellectus animi naturaliter designarent, omnes homines eisdem litteris, eisdem etiam uocibus uterentur. Quod quoniam apud omnes nec eaedem litterae, neque eaedem uoces sunt, constat eas non esse naturales. Sed hic duplex lectio est. Alexander enim hoc modo legi putat oportere: Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum eaedem similitudines, res etiam eaedem. Uolens enim Aristoteles ea quae positione significant ab iis quae aliquid designant naturaliter segregare, hoc interposuit, ea quae positione significant uaria esse; ea uero quae naturaliter apud omnes eadem. Et inchoans quidem a uocibus ad litteras uenit, easque primo non esse naturaliter significatiuas demonstrat dicens: Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem uoces; nam si idcirco probantur litterae non esse naturaliter significantes, quod apud alios aliae sint ac diuersae, eodem quoque modo probabile erit uoces quoque non naturaliter significare, quoniam singulae hominum gentes non iisdem inter se uocibus colloquuntur. Uolens uero similitudinem intellectuum rerumque subiectarum docere naturaliter constitutam, ait: Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, quorum, inquit, uoces quae apud diuersas gentes ipsae quoque diuersae sunt significationem retinent, quae scilicet sunt animae passiones, illae apud omnes eaedem sunt. Neque enim fieri potest ut quod apud Romanos homo intelligitur, lapis apud barbaros intelligatur. Eodem quoque modo de caeteris rebus. Ergo huiusmodi sententia est, quae dicit ea quae uoces significent apud omnes hominum gentes non mutari, ut ipsae quidem uoces, sicut supra monstrauit cum dixit quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem uoces, cum apud plures diuersae sint, illud uero quod uoces ipsae significant apud omnes homines idem sit, nec ulla ratione ualeat permutari, qui sunt scilicet intellectus rerum, qui quoniam naturaliter sunt permutari non possunt. Atque hoc est quod ait, Quorum autem hae primo notae, id est uoces eaedem omnibus passiones animae sunt, ut demonstraret uoces quidem esse diuersas, quorum autem ipsae uoces significatiuae essent, quae sunt scilicet animae passiones, easdem apud omnes esse, nec ulla ratione, quoniam sunt constitutae naturaliter, permutari. Nec uero in hoc constituit ut de solis uocibus atque intellectibus loqueretur. Sed quoniam uoces atque litteras non esse naturaliter constitutas per id significauit, quod eas non apud omnes easdem esse proposuit, rursus intellectus quos animae passiones uocat, per hoc esse naturales ostendit, quod apud omnes iidem sint, a quibus, id est intellectibus, ad res transitum fecit. Ait enim quorum hae similitudines, res etiam eaedem. Hoc scilicet sentiens, quod res quoque naturaliter apud omnes essent eaedem: sicut enim ipsae animae passiones quae ex rebus sumuntur apud omnes homines eaedem sunt, ita quoque etiam ipsae res quarum similitudines sunt animae passiones eaedem apud omnes sunt. Quocirca res quoque naturales sunt, sicut sunt etiam similitudines rerum, quae sunt passiones animae. Herminus uero huic est expositioni contrarius. Dicit enim non esse uerum eosdem apud omnes homines esse intellectus, quorum uoces significatiuae sunt. Quid enim, inquit, in aequiuocatione dicetur? ubi unus idemque uocis modus plura significat; sed magis hanc lectionem ueram putat, ut ita sit. Quorum autem hae primo notae, hae omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam eaedem: ut demonstrasse uideatur quorum uoces significatiuae sint, uel quorum passiones animae similitudines. Et hoc simpliciter accipiendum est secundum Herminum, ut ita dicamus, Quorum uoces significatiuae sunt, illae sunt animae passiones, tanquam diceret: animae passiones sunt, quas significant uoces, et rursus quorum similitudines sunt ea quae intellectibus continentur, illae sunt res. Tanquam si dixisset, res sunt quas intellectus significant. Sed Porphyrius de utrisque acute subtiliterque iudicat, et Alexandri sententiam magis probat, quod dicat non debere dissimulari de multiplici aequiuocationis significatione. Nam et qui dicit ad unam quamlibet rem accommodat animum, scilicet quam intelligens uoce declarat, et unum rursus intellectum quemlibet is qui audit exspectat. Quod si cum uterque ex uno nomine res diuersas intelligit, ille qui nomen aequiuocum dixit, designet clarius quid illo nomine significare uoluerit, accipit mox qui audit, et ad unum intellectum utrique conueniunt, qui rursus fit unus apud eosdem illos apud quos primo diuersae fuerant animae passiones propter aequiuocationem nominis. Neque enim fieri potest ut qui uoces positione significantes a natura eo distinxit quod easdem omnes esse non diceret, eas res quas naturaliter esse proponebat, non eo tales esse monstraret, quod apud omnes easdem esse contenderet. Quocirca Alexander, uel propria sententia, uel Porphyrii auctoritate probandus est. Sed quoniam ita dixit Aristoteles, Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, quaerit Alexander si rerum nomina sunt, quid causae est ut primo intellectuum notas esse uoces dixerit Aristoteles. Rei enim ponitur nomen, ut cum dicimus homo, significamus quidem intellectum, rei tamen nomen est, id est animalis, rationalis, mortalis. Cur ergo non primarum rerum magis notae sunt uoces quibus ponuntur, potius quam intellectuum? Sed fortasse quidem ob hoc dictum est, inquit, quod licet uoces rerum nomina sint, tamen non idcirco utimur uocibus, ut res significemus, sed ut eas quae nobis ex rebus innatae sunt animae passiones. Quocirca propter quorum significantiam uoces ipsae proferuntur, recte eorum primo esse dixit notas. In hoc uero Aspasius permolestus est. At enim qui fieri potest, ut eaedem apud omnes animae passiones sint, cum tam diuersa sententia de iusto ac bono sit? Arbitratur enim Aspasius passiones animae non de rebus incorporalibus, sed de his tantum quae sensibus capi possunt, Aristotelem passiones animae dixisse, quod perfalsum est. Neque enim unquam intellexisse dicetur, qui fallitur, et fortasse quidem passionem animi habuisse dicetur, quicunque id quod bonum est, non eodem modo quo est, sed aliter, arbitratur, intellexisse uero non dicitur. Aristoteles autem cum de similitudine loquitur, de intellectu pronuntiat. Neque enim fieri potest ut qui quod bonum est malum esse arbitretur, similitudinem boni mente conceperit. Neque enim intellexit rem subiectam, sed quoniam quae sunt iusta ac bona ad positionem omnia naturamue referuntur, et si de iusto ac bono ita loquitur, ut de eo quod ciuile ius, aut ciuilis iniuria dicitur, recte non eaedem sunt passiones animae, quoniam ciuile ius, ciuile bonum positione est, non natura. Naturale uero bonum atque iustum apud omnes gentes idem est. Et de Deo quoque idem est, cuius quamuis cultura diuersa sit, idem tamen cuiusdam eminentissimae naturae est intellectus. Quare repetendum breuiter a principio est, partibus enim ad orationem usque peruenit: nam quod se prius quid esset nomen, quid uerbum constituere dixit, hae minime partes orationis sunt; quod uero affirmationem et negationem, iam de composita ex uerbis et nominibus oratione loquitur, quae eaedem rursus partes sunt enuntiationis. Et post enuntiationis propositionem, de oratione loqui proposuit, cuius ipsa quoque enuntiatio pars est. Et quoniam (ut dictum est) triplex est oratio, quae in litteris, quae in uoce, quae in intellectibus est, qui uerbum et nomen diffiniturus esset, eaque significatiua positurus, dicit prius quorum significatiua sint ipsa uerba et nomina, et inchoat quidem ab his nominibus et uerbis quae sunt in uoce dicens: Sunt ergo ea quae sunt in uoce, et demonstrat quorum sunt significatiua, adiiciens eorum quae sunt in anima passionum notae. Rursus nominum ipsorum uerborumque quae in uoce sunt ea uerba et nomina quae essent in litteris constituta significatiua esse declarat dicens, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in uoce. Et quoniam quatuor ista quaedam sunt, litterae, uoces, intellectus, res, quorum litterae et uoces positione sunt, natura uero res atque intellectus, demonstrauit uoces non esse naturaliter, sed positione, per hoc quod ait non easdem esse apud omnes, sed uarias, ut est, et quemadmodum nec littera omnibus eaedem, sic nec eaedem uoces. Ut uero demonstraret intellectus et res esse naturaliter, ait apud omnes eosdem esse intellectus, quorum essent uoces significatiuae, et rursus apud omnes easdem res, quarum similitudines essent animae passiones, ut est, quorum autem hae primo notae, scilicet quae sunt in uoce, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam eaedem. Passiones autem animae dixit, quoniam alias diligenter ostensum est omnem uocem animalis aut ex passione animae, aut propter passionem proferri. Similitudinem uero passionem animae uocauit, quod secundum Aristotelem nihil est aliud intelligere, nisi cuiuslibet subiectae rei proprietatem atque imaginationem in animae ipsius reputatione suscipere, de quibus animae passionibus in libris se de Anima commemorat diligentius disputasse. Sed quoniam demonstratum est quomodo uerba et nomina et oratio intellectuum principaliter significatiua sunt, quidquid est in uoce significationis ab intellectibus uenit. Quare prius paululum de intellectibus perspiciendum erat ei qui aliquid recte de uocibus disputaret. Ergo quod supra passiones animae et similitudines uocauit, idem nunc apertius intellectum uocat dicens: