Library › Latin: Oratory & Rhetoric › De Vulgari Eloquentia
Dante Alighieri’s De Vulgari Eloquentia is an unfinished Latin treatise on the vernacular language and its use in poetry, written in the early years of his exile. The first book discusses the origin of language, the confusion of tongues at Babel, the division of the languages of Europe, and the dialects of Italy, none of which Dante finds worthy, before defining the ‘illustrious vernacular’ that belongs to no single city. The second book, which breaks off in the fourteenth chapter, turns to the art of the canzone.
The treatise is the first theoretical work on the vernacular languages of Europe and a founding text of Italian linguistics and poetics. It defends the dignity of the vernacular as a literary language while writing in Latin for a learned audience, and it judges the poets of Provence, Sicily and Tuscany with a practitioner’s eye. Little known in the Middle Ages, it became central to the Renaissance ‘question of the language’ after its rediscovery in the sixteenth century.
About this edition. The Latin text comes from The Latin Library, which publishes public-domain texts. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Oratory & Rhetoric
De Vulgari Eloquentia
Dante Alighieri · Book 2 · every word parsed
1
1. Sollicitantes iterum
celeritatem ingenii nostri et ad calamum frugi operis redeuntes,
ante omnia confitemur latium uulgare illustre tam prosayce quam
metrice decere proferri. Sed quia ipsum prosaycantes ab
5
auientibus magis accipiunt et quia quod auietum est
prosaycantibus permanere uidetur exemplar, et non e conuerso (que
quendam uidentur prebere primatum), primo secundum quod metricum
est ipsum carminemus, ordine pertractantes illo quem in fine
primi libri polluximus.
10
2. Queramus igitur prius, utrum
omnes uersificantes uulgariter debeant illud uti. Et
superficietenus uidetur quod sic, quia omnis qui uersificatur
suos uersus exornare debet in quantum potest; quare, cum nullum
sit tam grandis exornationis quam uulgare illustre, uidetur quod
15
quisquis uersificator debeat ipsum uti.
3. Preterea: quod optimum est
in genere suo, si suis inferioribus misceatur, non solum nil
derogare uidetur eis, sed ea meliorare uidetur; quare si quis
uersificator, quanquam rude uersificetur, ipsum sue ruditati
20
admisceat, non solum bene facit, sed ipsum sic facere oportere
uidetur: multo magis opus est adiutorio illis qui pauca, quam qui
multa possunt. Et sic apparet quod omnibus uersificantibus liceat
ipsum uti.
4. Sed hoc falsissimum est;
25
quia nec semper excellentissime poetantes debent illud induere,
sicut per inferius pertractata perpendi poterit.
5. Exigit ergo istud sibi
consimiles uiros, quemadmodum alii nostri mores et habitus;
exigit enim magnificentia magna potentes, purpura uiros nobiles:
30
sic et hoc excellentes ingenio et scientia querit, et alios
aspernatur, ut per inferiora patebit.
6. Nam quicquid nobis conuenit,
uel gratia generis, uel speciei, uel indiuidui conuenit, ut
sentire, ridere, militare. Sed hoc non conuenit nobis gratia
35
generis, quia etiam brutis conueniret; nec gratia speciei, quia
cunctis hominibus esset conueniens, de quo nulla questio est –
nemo enim montaninis rusticana tractantibus hoc dicet esse
conueniens -; conuenit ergo indiuidui gratia.
7. Sed nichil indiuiduo
40
conuenit nisi per proprias dignitates, puta mercari, militare ac
regere; quare si conuenientia respiciunt dignitates, hoc est
dignos, et quidam digni, quidam digniores, quidam dignissimi esse
possunt, manifestum est quod bona dignis, meliora dignioribus,
optima dignissimis conuenient.
45
8. Et cum loquela non aliter
sit necessarium instrumentum nostre conceptionis quam equus
militis, et optimis militibus optimi conueniant equi, ut dictum
est, optimis conceptionibus optima loquela conueniet. Sed optime
conceptiones non possunt esse nisi ubi scientia et ingenium est;
50
ergo optima loquela non conuenit nisi illis in quibus ingenium et
scientia est. Et sic non omnibus uersificantibus optima loquela
conueniet, cum plerique sine scientia et ingenio uersificentur,
et per consequens nec optimum uulgare. Quapropter, si non omnibus
competit, non omnes ipsum debent uti, quia inconuenienter agere
55
nullus debet.
9. Et ubi dicitur, quod
quilibet suos uersus exornare debet in quantum potest, uerum esse
testamur; sed nec bouem epiphiatum nec balteatum suem dicemus
ornatum, immo potius deturpatum ridemus illum: est enim exornatio
60
alicuius conuenientis additio.
10. Ad illud ubi dicitur, quod
superiora inferioribus admixta profectum adducunt, dicimus uerum
esse quando cesset discretio: puta si aurum cum argento
conflemus; sed si discretio remanet, inferiora uilescunt: puta
65
cum formose mulieres deformibus admiscentur. Unde cum sententia
uersificantium semper uerbis discretiue mixta remaneat, si non
fuerit optima, optimo sociata uulgari non melior sed deterior
apparebit, quemadmodum turpis mulier si auro uel serico
uestiatur.
70
1. Postquam non omnes
uersificantes, sed tantum excellentissimos illustre uti uulgare
debere astruximus, consequens est astruere, utrum omnia ipso
tractanda sint aut non; et si non omnia, que ipso digna sunt
segregatim ostendere.
75
2. Circa quod primo reperiendum
est id quod intelligimus per illud quod dicimus dignum. Et
dicimus dignum esse quod dignitatem habet, sicut nobile quod
nobilitatem; et si cognito habituante habituatum cognoscitur in
quantum huiusmodi, cognita dignitate cognoscemus et dignum.
80
3. Est etenim dignitas
meritorum effectus siue terminus: ut, cum quis bene meruit, ad
boni dignitatem profectum esse dicimus, cum male uero, ad mali;
puta bene militantem ad uictorie dignitatem, bene autem regentem
ad regni, nec non mendacem ad ruboris dignitatem, et latronem ad
85
eam que est mortis.
4. Sed cum in bene merentibus
fiant comparationes, et in aliis etiam, ut quidam bene quidam
melius quidam optime, quidam male quidam peius quidam pessime
mereantur, et huiusmodi comparationes non fiant nisi per
90
respectum ad terminum meritorum, quem dignitatem dicimus (ut
dictum est), manifestum est ut dignitates inter se comparentur
secundum magis et minus, ut quedam magne, quedam maiores, quedam
maxime sint; et per consequens aliquid dignum, aliquid dignius,
aliquid dignissimum esse constat.
95
5. Et cum comparatio dignitatum
non fiat circa idem obiectum, sed circa diuersa, ut dignius
dicamus quod maioribus, dignissimum quod maximis dignum est (quia
nichil eodem dignius esse potest), manifestum est quod optima
optimis secundum rerum exigentiam digna sunt. Unde cum hoc quod
100
dicimus illustre sit optimum aliorum uulgarium, consequens est ut
sola optima digna sint ipso tractari, que quidem tractandorum
dignissima nuncupamus.
6. Nunc autem que sint ipsa
uenemur. Ad quorum euidentiam sciendum est, quod sicut homo
105
tripliciter spirituatus est, uidelicet uegetabili, animali et
rationali, triplex iter perambulat. Nam secundum quod uegetabile
quid est, utile querit, in quo cum plantis comunicat; secundum
quod animale, delectabile, in quo cum brutis; secundum quod
rationale, honestum querit, in quo solus est, uel angelice
110
sociatur [nature]. Propter hec tria quicquid agimus, agere
uidemur.
7. Et quia in quolibet istorum
quedam sunt maiora, quedam maxima, secundum quod talia, que
maxima sunt maxime pertractanda uidentur, et per consequens
115
maximo uulgari.
8. Sed disserendum est que
maxima sint. Et primo in eo quod est utile: in quo, si callide
consideremus intentum omnium querentium utilitatem, nil aliud
quam salutem inueniemus. Secundo in eo quod est delectabile: in
120
quo dicimus illud esse maxime delectabile quod per pretiosissimum
obiectum appetitus delectat: hoc autem uenus est. Tertio in eo
quod est honestum: in quo nemo dubitat esse uirtutem. Quare hec
tria, salus uidelicet, uenus et uirtus, apparent esse illa
magnalia que sint maxime pertractanda, hoc est ea que maxime sunt
125
ad ista, ut armorum probitas, amoris accensio et directio
uoluntatis.
9. Circa que sola, si bene
recolimus, illustres uiros inuenimus uulgariter poetasse,
scilicet Bertramum de Bornio arma, Arnaldum Danielem amorem,
130
Gerardum de Bornello rectitudinem; Cynum Pistoriensem amorem,
amicum eius rectitudinem. Bertramus etenim ait
Non posc mudar c'un cantar non exparia.
Arnaldus:
L'aura amara fal
135
bruol brancuz
clarzir.
Gerardus:
Per solaz
reueillar
140
che s'es trop endormitz.
Cynus:
Digno sono eo de morte.
Amicus eius:
Doglia mi reca ne lo core ardire.
145
10. Arma uero nullum latium
adhuc inuenio poetasse. Hiis proinde uisis, que canenda sint
uulgari altissimo innotescunt.
1. Nunc autem quo modo ea
coartare debemus que tanto sunt digna uulgari, sollicite
150
uestigare conemur.
2. Uolentes igitur modum
tradere quo ligari hec digna existant, primo dicimus esse ad
memoriam reducendum, quod uulgariter poetantes sua poemata
multimode protulerunt, quidam per cantiones, quidam per ballatas,
155
quidam per sonitus, quidam per alios inlegitimos et inregulares
modos, ut inferius ostendetur.
3. Horum autem modorum
cantionum modum excellentissimum esse pensamus; quare si
excellentissima excellentissimis digna sunt, ut superius est
160
probatum, illa que excellentissimo sunt digna uulgari, modo
excellentissimo digna sunt, et per consequens in cantionibus
pertractanda.
4. Quod autem modus cantionum
sit talis ut dictum est, pluribus potest rationibus indagari.
165
Prima quidem quia, cum quicquid uersificamur sit cantio, sole
cantiones hoc uocabulum sibi sortite sunt; quod nunquam sine
uetusta prouisione processit.
5. Adhuc: quicquid per se ipsum
efficit illud ad quod factum est, nobilius esse uidetur quam quod
170
extrinseco indiget: sed cantiones per se totum quod debent
efficiunt, quod ballate non faciunt: indigent enim plausoribus,
ad quos edite sunt; ergo cantiones nobiliores ballatis esse
sequitur extimandas, et per consequens nobilissimum aliorum esse
modum illarum, cum nemo dubitet quin ballate sonitus nobilitate
175
excellant.
6. Preterea: illa uidentur
nobiliora esse que conditori suo magis honoris afferunt: sed
cantiones magis deferunt suis conditoribus quam ballate; igitur
nobiliores sunt, et per consequens modus earum nobilissimus
180
aliorum.
7. Preterea: que nobilissima
sunt carissime conseruantur: sed inter ea que cantata sunt,
cantiones carissime conseruantur, ut constat uisitantibus libros;
ergo cantiones nobilissime sunt, et per consequens modus earum
185
nobilissimus est.
8. Ad hec: in artificiatis
illud est nobilissimum quod totam comprehendit artem: cum igitur
ea que cantantur artificiata existant, et in solis cantionibus
ars tota comprehendatur, cantiones nobilissime sunt, et sic modus
190
earum nobilissimus aliorum. Quod autem tota comprehendatur in
cantionibus ars cantandi poetice, in hoc palatur, quod quicquid
artis reperitur in omnibus aliis et in cantionibus reperitur; sed
non conuertitur hoc.
9. Signum autem horum que
195
dicimus promptum in conspectu habetur; nam quicquid de
cacuminibus illustrium capitum poetantium profluxit ad labia, in
solis cantionibus inuenitur.
10. Quare ad propositum patet
quod ea que digna sunt uulgari altissimo in cantionibus tractanda
200
sunt.
1. Quando quidem aporiauimus
extricantes qui sint aulico digni uulgari et que, nec non modum
quem tanto dignamur honore ut solus altissimo uulgari conueniat,
antequam migremus ad alia, modum cantionum, quem casu magis quam
205
arte multi usurpare uidentur, enucleemus; et qui hucusque
casualiter est assumptus, illius artis ergasterium reseremus,
modum ballatarurn et sonituum ommictentes, quia illum elucidare
intendimus in quarto huius operis, cum de mediocri uulgari
tractabimus.
210
2. Reuisentes igitur ea que
dicta sunt, recolimus nos eos qui uulgariter uersificantur
plerunque uocasse poetas: quod procul dubio rationabiliter
eructare presumpsimus, quia prorsus poete sunt, si poesim recte
consideremus; que nichil aliud est quam fictio rethorica
215
musicaque poita.
3. Differunt tamen a magnis
poetis, hoc est regularibus, quia magni sermone et arte regulari
poetati sunt, hii uero casu, ut dictum est. Idcirco accidit ut,
quantum illos proximius imitemur, tantum rectius poetemur. Unde
220
nos doctrine operi intendentes, doctrinatas eorum poetrias
emulari oportet.
4. Ante omnia ergo dicimus
unumquenque debere materie pondus propriis humeris coequare, ne
forte humerorum nimio grauata uirtute in cenum cespitare necesse
225
sit: hoc est quod magister noster Oratius precipit, cum in
principio Poetrie ‘Sumite materiam …’ dicit.
5. Deinde in hiis que dicenda
occurrunt debemus discretione potiri, utrum tragice, siue comice,
siue elegiace sint canenda. Per tragediam superiorem stilum
230
inducimus, per comediam inferiorem, per elegiam stilum
intelligimus miserorum.
6. Si tragice canenda uidentur,
tunc assumendum est uulgare illustre, et per consequens cantionem
[oportet] ligare. Si uero comice, tunc quandoque mediocre
235
quandoque humile uulgare sumatur; et huius discretionem in quarto
huius reseruamus ostendere. Si autem elegiace, solum humile
oportet nos sumere.
7. Sed ommittamus alios, et
nunc, ut conueniens est, de stilo tragico pertractemus. Stilo
240
equidem tragico tunc uti uidemur, quando cum grauitate sententie
tam superbia carminum quam constructionis elatio et excellentia
uocabulorum concordat.
8. Qua[re], si bene recolimus
summa summis esse digna iam fuisse probatum, et iste quem
245
tragicum appellamus summus uidetur esse stilorum, et illa que
summe canenda distinximus isto solo sunt stilo canenda: uidelicet
salus, amor et uirtus et que propter ea concipimus, dum nullo
accidente uilescant.
9. Caueat ergo quilibet et
250
discernat ea que dicimus; et quando hec tria pure cantare
intendit, uel que ad ea directe ac pure secuntur, prius Elicone
potatus, tensis fidibus ad supremum, secure plectrum tum mouere
incipiat.
10. Sed cautionem atque
255
discretionem hanc accipere, sicut decet, hic opus et labor est,
quoniam nunquam sine strenuitate ingenii et artis assiduitate
scientiarumque habitu fieri potest. Et hii sunt quos poeta
Eneidorum sexto Dei dilectos et ab ardente uirtute sublimatos ad
ethera deorumque filios uocat, quanquam figurate loquatur.
260
11. Et ideo confutetur illorum
stultitia qui, arte scientiaque immunes, de solo ingenio
confidentes, ad summa summe canenda prorumpunt; et a tanta
presumptuositate desistant, et si anseres natura uel desidia
sunt, nolint astripetam aquilam imitari.
265
1. De grauitate sententiarum
uel satis dixisse uidemur uel saltim totum quod operis est
nostri: quapropter ad superbiam carminum festinemus.
2. Circa quod sciendum quod
predecessores nostri diuersis carminibus usi sunt in cantionibus
270
suis, quod et moderni faciunt: sed nullum adhuc inuenimus in
carmen sillabicando endecadem transcendisse, nec a trisillabo
descendisse. Et licet trisillabo carmine atque endecasillabo et
omnibus intermediis cantores latii usi sint, pentasillabum et
eptasillabum et endecasillabum in usu frequentiori habentur, et
275
post hec trisillabum ante alia.
3. Quorum omnium endecasillabum
uidetur esse superbius, tam temporis occupatione quam capacitate
sententie, constructionis et uocabulorum; quorum omnium specimen
magis multiplicatur in illo, ut manifeste apparet: nam ubicunque
280
ponderosa multiplicantur, [multiplicatur] et pondus.
4. Et hoc omnes doctores
perpendisse uidentur, cantiones illustres principiantes ab illo;
ut Gerardus de Bornello:
Ara ausirez encabalitz cantarz
285
(quod carmen, licet
decasillabum uideatur, secundum rei ueritatem endecasillabum est:
nam due consonantes extreme non sunt de sillaba precedente, et
licet propriam uocalem non habeant, uirtutem sillabe non tamen
ammictunt; signum autem est quod rithimus ibi una uocali
290
perficitur, quod esse non posset nisi uirtute alterius ibi
subintellecte).
Rex Nauarre:
De fin’amor si uient sen et bont»,
(ubi, si consideretur accentus et eius causa, endecasillabum esse constabit).
295
Guido Guinizelli:
Al cor gentil repara sempre amore.
Iudex de Columpnis de Messana:
Amor, che lungiamente m'˝i menato.
Renaldus de Aquino:
300
Per fino amore uo soe letamente.
Cynus Pistoriensis:
Non spero che gi˝ mai per mia salute.
amicus eius:
Amor, che moui tua uerto da cielo.
305
5. Et licet hoc quod dictum est
celeberrimum carmen, ut dignum est, uideatur omnium aliorum, si
eptasillabi aliqualem societatem assumat, dummodo principatum
obtineat, clarius magisque sursum superbire uidetur. Sed hoc
ulterius elucidandum remaneat.
310
6. Et dicimus eptasillabum
sequi illud quod maximum est in celebritate. Post hoc
pentasillabum et deinde trisillabum ordinamus. Neasillabum uero,
quia triplicatum trisillabum uidebatur, uel nunquam in honore
fuit uel propter fastidium absoleuit.
315
7. Parisillabis uero propter
sui ruditatem non utimur nisi raro: retinent enim naturam suorum
numerorum, qui numeris imparibus quemadmodum materia forme,
subsistunt.
8. Et sic, recolligentes
320
predicta, endecasillabum uidetur esse superbissimum carmen: et
hoc est quod querebamus. Nunc autem restat inuestigandum de
constructionibus elatis et fastigiosis uocabulis; et demum,
fustibus torquibusque paratis, promissum fascem, hoc est
cantionem, quo modo uiere quis debeat, instruemus.
325
1. Quia circa uulgare illustre
nostra uersatur intentio, quod nobilissimum est aliorum, et ea
que digna sunt illo cantari discreuimus, que tria nobilissima
sunt, ut superius est astructum, et modum cantionarium selegimus
illis, tanquam aliorum modorum summum, et, ut ipsum perfectius
330
edocere possimus, quedam iam preparauimus, stilum uidelicet atque
carmen, nunc de constructione agamus.
2. Est enim sciendum quod
constructionem uocamus regulatam compaginem dictionum, ut Aristotiles
phylosophatus est tempore Alexandri . Sunt enim quinque hic
335
dictiones compacte regulariter, et unam faciunt constructionem.
3. Circa hanc quidem prius
considerandum est quod constructionum alia congrua est, alia uero
incongrua. Et quia, si primordium bene discretionis nostre
recolimus, sola suprema uenamur, nullum in nostra uenatione locum
340
habet incongrua, quia nec inferiorem gradum bonitatis promeruit.
Pudeat ergo, pudeat ydiotas tantum audere deinceps ut ad
cantiones prorumpant: quos non aliter deridemus quam cecum de
coloribus distinguentem. Est ut uidetur congrua quam sectamur.
4. Sed non minoris
345
difficultatis accedit discretio priusquam quam querimus
actingamus, uidelicet urbanitate plenissimam. Sunt etenim gradus
constructionum quamplures: uidelicet insipidus, qui est rudium,
ut Petrus amat multum dominam Bertam .
5. Est et pure sapidus, qui est
350
rigidorum scolarium uel magistrorum, ut Piget me cunctis
pietate maiorem, quicunque in exilio tabescentes patriam tantum
sompniando reuisunt ; est et sapidus et uenustus, qui est
quorundam superficietenus rethoricam aurientium, ut Laudabilis
discretio marchionis Estensis, et sua magnificentia preparata,
355
cunctis illum facit esse dilectum ; est et sapidus et uenustus
etiam et excelsus, qui est dictatorum illustrium, ut Eiecta
maxima parte florum de sinu tuo, Florentia, nequicquam Trinacriam
Totila secundus adiuit .
6. Hunc gradum constructionis
360
excellentissimum nominamus, et hic est quem querimus cum suprema
uenemur, ut dictum est.
Hoc solum illustres cantiones inueniuntur contexte, ut Gerardus:
Si per mon Sobretots non fos.
Folquetus de Marsilia:
365
Tan m'abellis l'amoros pensamen.
Arnaldus Danielis:
Sols sui che sai lo sobraffan chem sorz.
Namericus de Belnui:
Nuls hom non pot complir addrechamen.
370
Namericus de Peculiano:
Si com l'arbres che per sobrecarcar.
Rex Nauarre:
Ire d'amor que en mon cor repaire.
Iudex de Messana:
375
Anchor che l'aigua per lo foco lassi.
Guido GuinizeIli:
Tegno de folle ’mpresa a lo uer dire.
Guido Caualcanti:
Poi che de doglia cor conuen ch'io porti.
380
Cynus de Pistorio:
Auegna che io aggia pio per tempo.
Amicus eius:
Amor che ne la mente mi ragiona.
7. Nec mireris, lector, de tot
385
reductis autoribus ad memoriam: non enim hanc quam supremam
uocamus constructionem nisi per huiusmodi exempla possumus
indicare. Et fortassis utilissimum foret ad illam habituandam
regulatos uidisse poetas, Uirgilium uidelicet, Ouidium
Metamorfoseos, Statium atque Lucanum, nec non alios qui usi sunt
390
altissimas prosas, ut Titum Liuium, Plinium, Frontinum, Paulum
Orosium, et multos alios quos amica sollicitudo nos uisitare
inuitat.
8. Subsistant igitur ignorantie
sectatores Guictonem Aretinum et quosdam alios extollentes,
395
nunquam in uocabulis atque constructione plebescere desuetos.
1. Grandiosa modo uocabula sub
prelato stilo digna consistere, successiua nostre progressionis
presentia lucidari expostulat.
2. Testamur proinde incipientes
400
non minimum opus esse rationis discretionem uocabulorum habere,
quoniam perplures eorum maneries inueniri posse uidemus. Nam
uocabulorum quedam puerilia, quedam muliebria, quedam uirilia; et
horum quedam siluestria, quedam urbana; et eorum que urbana
uocamus, quedam pexa et lubrica, quedam yrsuta et reburra
405
sentimus. Inter que quidem, pexa atque yrsuta sunt illa que
uocamus grandiosa, lubrica uero et reburra uocamus illa que in
superfluum sonant; quemadmodum in magnis operibus quedam
magnanimitatis sunt opera, quedam fumi: ubi, licet in superficie
quidam consideretur ascensus, ex quo limitata uirtutis linea
410
preuaricatur, bone rationi non ascensus sed per altera decliuia
ruina constabit.
3. Intuearis ergo, lector,
actente quantum ad exaceranda egregia uerba te cribrare oportet:
nam si uulgare illustre consideres, quo tragici debent uti poete
415
uulgares, ut superius dictum est, quos informare intendimus, sola
uocabula nobilissima in cribro tuo residere curabis.
4. In quorum numero nec
puerilia propter sui simplicitatem, ut mamma et babbo ,
mate et pate , nec muliebria propter sui mollitiem,
420
ut dolciada et placeuole , nec siluestria propter
austeritatem, ut greggia et cetra , nec urbana
lubrica et reburra, ut femina et corpo , ullo modo
poteris conlocare. Sola etenim pexa yrsutaque urbana tibi restare
uidebis, que nobilissima sunt et membra uulgaris illustris.
425
5. Et pexa uocamus illa que,
trisillaba uel uicinissima trisillabitati, sine aspiratione, sine
accentu acuto uel circumflexo, sine z uel x
duplicibus, sine duarum liquidarum geminatione uel positione
immediate post mutam, dolata quasi, loquentem cum quadam
430
suauitate relinquunt: ut amore, donna, disio, uirtute, donare,
letitia, salute, securtate, defesa .
6. Yrsuta quoque dicimus omnia,
preter hec, que uel necessaria uel ornatiua uidentur uulgaris
illustris. Et necessaria quidem appellamus que campsare non
435
possumus, ut quedam monosillaba, ut si, no, me, te, s», ˝,
A, i’, ⁄, u’ , interiectiones et alia multa.
Ornatiua uero dicimus omnia polisillaba que, mixta cum pexis,
pulcram faciunt armoniam compaginis, quamuis asperitatem habeant
aspirationis et accentus et duplicium et liquidarum et
440
prolixitatis: ut terra , honore , speranza , grauitate ,
alleuiato , impossibilit˝ , impossibilitate , benauenturatissimo ,
inanimatissimamente , disauenturatissimamente , souramagnificentissimamente ,
quod endecasillabum est. Posset adhuc inueniri plurium sillabarum
uocabulum siue uerbum, sed quia capacitatem omnium nostrorum
445
carminum superexcedit, rationi presenti non uidetur obnoxium,
sicut est illud honorificabilitudinitate , quod duodena
perficitur sillaba in uulgari et in gramatica tredena perficitur
in duobus obliquis.
7. Quomodo autem pexis yrsuta
450
huiusmodi sint armonizanda per metra, inferius instruendum
relinquimus. Et que iam dicta sunt de fastigiositate uocabulorum
ingenue discretioni sufficiant.
1. Preparatis fustibus
torquibusque ad fascem, nunc fasciandi tempus incumbit. Sed quia
455
cuiuslibet operis cognitio precedere debet operationem, uelut
signum ante ammissionem sagipte uel iaculi, primo et
principaliter qui sit iste fascis quem fasciare intendimus
uideamus.
2. Fascis iste igitur, si bene
460
comminiscimur omnia prelibata, cantio est. Quapropter quid sit
cantio uideamus, et quid intelligimus cum dicimus cantionem.
3. Est enim cantio, secundum
uerum nominis significatum, ipse canendi actus uel passio, sicut
lectio passio uel actus legendi. Sed diuaricemus quod dictum est,
465
utrum uidelicet hec sit cantio prout est actus, uel prout est
passio.
4. Et circa hoc considerandum
est quod cantio dupliciter accipi potest: uno modo secundum quod
fabricatur ab autore suo, et sic est actio – et secundum istum
470
modum Uirgilius primo Eneidorum dicit Arma uirumque cano
-; alio modo secundum quod fabricata profertur uel ab autore uel
ab alio quicunque sit, siue cum soni modulatione proferatur, siue
non: et sic est passio. Nam tunc agitur; modo uero agere uidetur
in alium, et sic tunc alicuius actio, modo quoque passio alicuius
475
uidetur. Et quia prius agitur ipsa quam agat, magis, immo prorsus
denominari uidetur ab eo quod agitur, et est actio alicuius, quam
ab eo quod agit in alios. Signum autem huius est quod nunquam
dicimus ‘Hec est cantio Petri’ eo quod ipsam proferat,
sed eo quod fabricauerit illam.
480
5. Preterea disserendum est
utrum cantio dicatur fabricatio uerborum armonizatorum, uel ipsa
modulatio. Ad quod dicimus, quod nunquam modulatio dicitur
cantio, sed sonus, uel tonus, uel nota, uel melos. Nullus enim
tibicen, uel organista, uel cytharedus melodiam suam cantionem
485
uocat, nisi in quantum nupta est alicui cantioni; sed
armonizantes uerba opera sua cantiones uocant, et etiam talia
uerba in cartulis absque prolatore iacentia cantiones uocamus.
6. Et ideo cantio nichil aliud
esse uidetur quam actio completa dicentis uerba modulationi
490
armonizata: quapropter tam cantiones quas nunc tractamus, quam
ballatas et sonitus et omnia cuiuscunque modi uerba sunt
armonizata uuigariter et regulariter, cantiones esse dicemus.
7. Sed quia sola uulgaria
uentilamus, regulata linquentes, dicimus uulgarium poematum unum
495
esse suppremum, quod per superexcellentiam cantionem uocamus:
quod autem suppremum quid sit cantio, in tertio huius libri
capitulo est probatum. Et quoniam quod diffinitum est pluribus
generale uidetur, resumentes diffinitum iam generale uocabulum
per quasdam differentias solum quod petimus distinguamus.
500
8. Dicimus ergo quod cantio, in
quantum per superexcellentiam dicitur, ut et nos querimus, est
equalium stantiarum sine responsorio ad unam sententiam tragica
coniugatio, ut nos ostendimus cum dicimus
Donne che auete intelletto d'amore.
505
Quod autem dicimus
‘tragica coniugatio’ est quia, cum comice fiat hec
coniugatio, cantilenam uocamus per diminutionem: de qua in quarto
huius tractare intendimus.
9. Et sic patet quid cantio
510
sit, et prout accipitur generaliter et prout per
superexcellentiam uocamus eam. Satis etiam patere uidetur quid
intelligimus cum cantionem uocamus, et per consequens quid sit
ille fascis quem ligare molimur.
1. Quia, ut dictum est, cantio
515
est coniugatio stantiarum, ignorato quid sit stantia necesse est
cantionem ignorare: nam ex diffinientium cognitione diffiniti
resultat cognitio; et ideo consequenter de stantia est agendum,
ut scilicet inuestigemus quid ipsa sit et quid per eam
intelligere uolumus.
520
2. Et circa hoc sciendum est
quod hoc uocabulum per solius artis respectum inuentum est,
uidelicet ut in quo tota cantionis ars esset contenta, illud
diceretur stantia, hoc est mansio capax siue receptaculum totius
artis. Nam quemadmodum cantio est gremium totius sententie, sic
525
stantia totam artem ingremiat; nec licet aliquid artis
sequentibus arrogare, sed solam artem antecedentis induere.
3. Per quod patet quod ipsa de
qua loquimur erit congregatio siue compages omnium eorum que
cantio sumit ab arte: quibus diuaricatis, quam querimus
530
descriptio innotescet.
4. Tota igitur, scilicet ars
cantionis, circa tria uidetur consistere: primo circa cantus
diuisionem, secundo circa partium habitudinem, tertio circa
numerum carminum et sillabarum.
535
5. De rithimo uero mentionem
non facimus, quia de propria cantionis arte non est. Licet enim
in qualibet stantia rithimos innouare et eosdem reiterare ad
libitum: quod, si de propria cantionis arte rithimus esset,
minime liceret: quod dictum est. Si quid autem rithimi seruare
540
interest huius quod est ars, illud comprehenditur ibi cum dicimus
‘partium habitudinem’.
6. Quare sic colligere possumus
ex predictis diffinientes, et dicere stantiam esse sub certo
cantu et habitudine limitatam carminum et sillabarum
545
compagem.QuareQuare
1. Scientes quia rationale
animal homo est et quia sensibilis anima et corpus est animal, et
ignorantes de hac anima quid ea sit, uel de ipso corpore,
perfectam hominis cognitionem habere non possumus: quia
550
cognitionis perfectio uniuscuiusque terminatur ad ultima
elementa, sicut magister sapientum in principio Physicorum
testatur. Igitur ad habendam cantionis cognitionem quam inhiamus,
nunc diffinientia suum diffiniens sub compendio uentilemus, et
primo de cantu, deinde de habitudine, et postmodum de carminibus
555
et sillabis percontemur.
2. Dicimus ergo quod omnis
stantia ad quandam odam recipiendam armonizata est. Sed in modis
diuersificari uidentur. Quia quedam sunt sub una oda continua
usque ad ultimum progressiue, hoc est sine iteratione
560
modulationis cuiusquam et sine diesi – diesim dicimus deductionem
uergentem de una oda in aliam (hanc uoltam uocamus, cum uulgus
alloquimur) -; et huiusmodi stantia usus est fere in omnibus
cantionibus suis Arnaldus Danielis, et nos eum secuti sumus cum
diximus
565
Al poco giorno e al gran cerchio d'ombra.
3. Quedam uero sunt diesim
patientes: et diesis esse non potest, secundum quod eam
appellamus, nisi reiteratio unius ode fiat, uel ante diesim, uel
post, uel undique.
570
4. Si ante diesim repetitio
fiat, stantiam dicimus habere pedes; et duos habere decet, licet
quandoque tres fiant, rarissime tamen. Si repetitio fiat post
diesim, tunc dicimus stantiam habere uersus. Si ante non fiat
repetitio, stantiam dicimus habere frontem. Si post non fiat,
575
dicimus habere sirma, siue caudam.
5. Uide igitur, lector, quanta
licentia data sit cantiones poetantibus, et considera cuius rei
causa tam largum arbitrium usus sibi asciuerit; et si recto calle
ratio te duxerit, uidebis auctoritatis dignitate sola quod
580
dicimus esse concessum.
6. Satis hinc innotescere
potest quomodo cantionis ars circa cantus diuisionem consistat;
et ideo ad habitudinem procedamus.
1. Uidetur nobis hec quam
585
habitudinem dicimus maxima pars eius quod artis est; hec etenim
circa cantus diuisionem atque contextum carminum et rithimorum
relationem consistit; quapropter diligentissime uidetur esse
tractanda.
2. Incipientes igitur dicimus
590
quod frons cum uersibus, pedes cum cauda uel sirmate, nec non
pedes cum uersibus, in stantia se diuersimode habere possunt.
3. Nam quandoque frons uersus
excedit in sillabis et carminibus, uel excedere potest; et
dicimus ‘potest’ quoniam habitudinem hanc adhuc non
595
uidimus.
4. Quandoque in carminibus
excedere et in sillabis superari potest, ut si frons esset
pentametra et quilibet uersus esset dimeter, et metra frontis
eptasillaba et uersus endecasillaba essent.
5·2
Quandoque uersus frontem superant sillabis et carminibus, ut in illa quam dicimus,
Tragemi de la mente Amor la stiua.
fuit hec tetrametra frons,
tribus endecasillabis et uno eptasillabo contexta; non etenim
potuit in pedes diuidi, cum equalitas carminum et sillabarum
605
requiratur in pedibus inter se, et etiam in uersibus inter se.
6. Et quemadmodum dicimus de
fronte, dicimus et de uersibus. Possent etenim uersus frontem
superare carminibus, et sillabis superari, puta si uersus duo
essent et uterque trimeter, et eptasillaba metra, et frons esset
610
pentametra, duobus endecasillabis et tribus eptasillabis
contexta.
7·2
Quandoque uero pedes caudam superant carminibus et sillabis, ut in illa quam diximus
Amor, che moui tua uirto da cielo.
8·2
Quandoque pedes a sirmate superantur in toto, ut in illa quam diximus
615
Donna pietosa e di nouella etate.
9. Et quemadmodum diximus
frontem posse superare carminibus, sillabis superatam (et e
conuerso), sic de sirmate dicimus.
10. Pedes quoque uersus in
620
numero superant et superantur ab hiis: possunt enim esse in
stantia tres pedes et duo uersus, et tres uersus et duo pedes;
nec hoc numero limitamur, quin liceat plures et pedes et uersus
simul contexere.
11. Et quemadmodum de uictoria
625
carminum et sillabarum diximus inter alia, nunc etiam inter pedes
et uersus dicimus; nam eodem modo uinci et uincere possunt.
12. Nec pretermictendum est
quod nos e contrario regulatis poetis pedes accipimus, quia illi
carmen ex pedibus, nos uero ex carminibus pedem constare dicimus,
630
ut satis euidenter apparet.
13. Nec etiam pretermictendum
est quin iterum asseramus pedes ab inuicem necessario carminum et
sillabarum equalitatem et habitudinem accipere, quia non aliter
cantus repetitio fieri posset. Hoc idem in uersibus esse
635
seruandum astruimus.
1. Est etiam, ut superius
dictum est, habitudo quedam quam carmina contexendo considerare
debemus: et ideo rationem faciamus de illa, repetentes proinde
que superius de carminibus diximus.
640
2. In usu nostro maxime tria
carmina frequentando prerogatiuam habere uidentur, endecasillabum
scilicet, eptasillabum et pentasillabum; que trisillabum ante
alia sequi astruximus.
3. Horum prorsus, cum tragice
645
poetari conamur, endecasillabum propter quandam excellentiam in
contextu uincendi priuilegium promeretur. Nam quedam stantia est
que solis endecasillabis gaudet esse contexta, ut illa Guidonis
de Florentia
Donna me prega, perch'io uolgl[i]o dire;
650
et etiam nos dicimus
Donne ch'auete intelletto d'amore.
Hoc etiam Yspani usi sunt – et
dico Yspanos qui poetati sunt in uulgari oc : Namericus de
Belnui,
655
Nuls hom non pot complir adrechamen.
4. Quedam est in qua tantum
eptasillabum intexitur unum: et hoc esse non potest nisi ubi
frons est uel cauda, quoniam, ut dictum est, in pedibus atque
uersibus actenditur equalitas carminum et sillabarum.
660
5. Propter quod etiam nec
numerus impar carminum potest esse ubi frons uel cauda non est;
sed ubi hec sunt, uel altera sola, pari et impari numero in
carminibus licet uti ad libitum.
6. Et sicut quedam stantia est
665
uno solo eptasillabo conformata, sic duobus, tribus, quatuor,
quinque uidetur posse contexi, dummodo in tragico uincat
endecasillabum et principiet. Uerumtamen quosdam ab eptasillabo
tragice principiasse inuenimus, uidelicet [Guidonem Guinizelli],
Guidonem de Ghisileriis et Fabrutium Bononienses:
670
Di fermo sofferire,
et
Donna, lo fermo core,
et
Lo meo lontano gire;
675
et quosdam alios. Sed si ad
eorum sensum subtiliter intrare uelimus, non sine quodam elegie
umbraculo hec tragedia processisse uidebitur.
7. De pentasillabo quoque non
sic concedimus: in dictamine magno sufficit enim unicum
680
pentasillabum in tota stantia conseri, uel duo ad plus [in
pedibus]; et dico ‘pedibus’ propter necessitatem qua
pedibus, uersibusque, cantatur.
8. Minime autem trisillabum in
tragico uidetur esse sumendum per se subsistens: et dico
685
‘per se subsistens’ quia per quandam rithimorum
repercussionem frequenter uidetur assumptum, sicut inueniri
potest in illa Guidonis Florentini,
Donna me prega,
et in illa quam diximus,
690
Poscia ch'Amor del tutto m’ha lasciato.
Nec per se ibi carmen est
omnino, sed pars endecasillabi tantum, ad rithimum precedentis
carminis uelut eco respondens.
9. Hoc etiam precipue
695
actendendum est circa carminum habitudinem, quod, si eptasillabum
interseratur in primo pede, quem situm accipit ibi, eundem
resumat in altero: puta, si pes trimeter primum et ultimum carmen
endecasillabum habet et medium, hoc est secundum, eptasillabum,
[et pes alter habeat secundum eptasillabum] et extrema
700
endecasillaba: non aliter ingeminatio cantus fieri posset, ad
quam pedes fiunt, ut dictum est; et per consequens pedes esse non
possent.
10. Et quemadmodum de pedibus,
dicimus et de uersibus: in nullo enim pedes et uersus differre
705
uidemus nisi in situ, quia hii ante, hii post diesim stantie
nominantur. Et etiam quemadmodum de trimetro pede, et de omnibus
aliis seruandum esse asserimus; et sicut de uno eptasillabo, sic
de pluribus et de pentasillabo et omni alio dicimus.
Satis hinc, lector, elicere
710
sufficienter potes [qua] qualit[ate] tibi carminum habituanda sit
stantia habitudinem[que] circa carmina consideranda[m] uidere.
1. Rithimorum quoque relationi
uacemus, nichil de rithimo secundum se modo tractantes; proprium
enim eorum tractatum in posterum prorogamus, cum de mediocri
715
poemate intendemus.
2 In principio igitur huius
capituli quedam resecanda uidentur. Unum est stantia sine
rithimo, in qua nulla rithimorum habitudo actenditur; et
huiusmodi stantiis usus est Arnaldus Danielis frequentissime,
720
uelut ibi:
Sem fos Amor de ioi donar;
et nos dicimus
Al poco giorno.
Aliud est stantia cuius omnia
725
carmina eundem rithimum reddunt, in qua superfluum esse constat
habitudinem querere. Sic proinde restat circa rithimos mixtos
debere insisti.
3. Et primo sciendum est quod
in hoc amplissimam sibi licentiam fere omnes assumunt, et ex hoc
730
maxime totius armonie dulcedo intenditur.
4. Sunt etenim quidam qui non
omnes quandoque desinentias carminum rithimantur in eadem
stantia, sed easdem repetunt siue rithimantur in aliis, sicut
fuit Gottus Mantuanus, qui suas multas et bonas cantiones nobis
735
oretenus intimauit. Hic semper in stantia unum carmen incomitatum
texebat, quod clauem uocabat; et sicut de uno licet, licet etiam
de duobus, et forte de pluribus.
5. Quidam alii sunt, et fere
omnes cantionum inuentores, qui nullum in stantia carmen
740
incomitatum relinquunt quin sibi rithimi concrepantiam reddant,
uel unius uel plurium.
6. Et quidam diuersos faciunt
esse rithimos eorum que post diesim carmina sunt a rithimis eorum
que sunt ante; quidam uero non sic, sed desinentias anterioris
745
stantie inter postera carmina referentes intexunt. Sepissime
tamen hoc fit in desinentia primi posteriorum, quam plerique
rithimantur ei que est priorum posterioris; quod non aliud esse
uidetur quam quedam ipsius stantie. concatenatio pulcra.
7. De rithimorum quoque
750
habitudine, prout sunt in fronte uel in cauda, uidetur omnis
optata licentia concedenda; pulcerrime tamen se habent ultimorum
carminum desinentie si cum rithimo in silentium cadant.
8. In pedibus uero cauendum
est; et habitudinem quandam seruatam esse inuenimus. Et,
755
discretionem facientes, dicimus quod pes uel pari uel impari
metro completur; et utrobique comitata et incomitata desinentia
esse potest; nam in pari metro nemo dubitat; in alio uero, si
quis dubius est, recordetur ea que diximus in preinmediato
capitulo de trisillabo, quando pars existens endecasillabi uelut
760
eco respondet.
9. Et si in altero pedum
exsortem rithimi desinentiam esse contingat, omnimode in altero
sibi instauratio fiat. Si uero quelibet desinentia in altero pede
rithimi consortium habeat, in altero prout libet referre uel
765
innouare desinentias licet, uel totaliter uel in parte, dumtaxat
precedentium ordo seruetur in totum; puta, si extreme desinentie
trimetri, hoc est prima et ultima, concrepabunt in primo pede,
sic secundi extremas desinentias conuenit concrepare; et qualem
se in primo media uidet, comitatam quidem uel incomitatam, talis
770
in secundo resurgat; et sic de aliis pedibus est seruandum.
10. In uersibus quoque fere
semper hac lege perfruimur; et ‘fere’ dicimus quia
propter concatenationem prenotatam et combinationem desinentiarum
ultimarum quandoque ordinem iam dictum peruerti contingit.
775
11. Preterea nobis bene
conuenire uidetur ut que cauenda sunt circa rithimos huic
appendamus capitulo, cum in isto libro nichil ulterius de
rithimorum doctrina tangere intendamus.
12. Tria ergo sunt que circa
780
rithimorum positionem potiri dedecet aulice poetantem: nimia
scilicet eiusdem rithimi repercussio, nisi forte nouum aliquid
atque intentatum artis hoc sibi preroget; ut nascentis militie
dies, qui cum nulla prerogatiua suam indignatur preferire dietam:
hoc etenim nos tacere nisi sumus ibi,
785
Amor, tu uedi ben che questa donna;
secundum uero est ipsa inutilis
equiuocatio, que semper sententie quicquam derogare uidetur; et
tertium est rithimorum asperitas, nisi forte sit lenitati
permixta: nam lenium asperorumque rithimorum mixtura ipsa
790
tragedia nitescit.
13·2
Et hec de arte, prout habitudinem respicit, tanta sufficiant.
1. Ex quo duo que sunt artis in
cantione satis [sufficienter] tractauimus, nunc de tertio uidetur
esse tractandum, uidelicet de numero carminum et sillabarum. Et
795
primo secundum totam stantiam uidere oportet aliquid; deinde
secundum partes eius uidebimus.
2. Nostra igitur primo refert
discretionem facere inter ea que canenda occurrunt, quia quedam
stantie prolixitatem uidentur appetere, quedam non. Nam cum ea
800
que dicimus cuncta uel circa dextrum aliquid uel sinistrum
canamus – ut quandoque persuasorie quandoque dissuasorie,
quandoque gratulanter quandoque yronice, quandoque laudabiliter
quandoque contemptiue canere contingit -, que circa sinistra sunt
uerba semper ad extremum festinent, et alia decenti prolixitate
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.