Library › Latin: Epic › Fasti
Half the Roman year survives in the Fasti, Ovid’s Latin poem on the calendar, composed in elegiac couplets in the Augustan age and left unfinished at six books, January through June. Moving festival by festival, it recounts the myths, rites, and star risings attached to each day, from the Lupercalia to the story of Lucretia and the founding of Rome.
For historians of Roman religion the Fasti is a source without equal, preserving rituals and explanations found nowhere else, while for readers of Latin poetry it is Ovid’s most learned experiment — antiquarian epic material recast in elegy’s lighter meter, in constant dialogue with Augustus’s restoration of Roman tradition.
About this edition. The Latin text is that of the Perseus Digital Library. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Epic
Fasti
Ovid · Book 1 · every word parsed
1
Tempora cum causis Latium digesta per annum
lapsaque sub terras ortaque signa canam,
excipe pacato, Caesar Germanice, uoltu
hoc opus et timidae dirige nauis iter;
5
officioque, leuem non auersatus honorem,
en tibi deuoto numine dexter ades.
sacra recognosces annalibus eruta priscis,
et quo sit merito quaeque notata dies.
inuenies illic et festa domestica uobis:
10
saepe tibi pater est, saepe legendus auus;
quaeque ferunt illi pictos signantia fastos,
tu quoque cum Druso praemia fratre feres.
Caesaris arma canant alii: nos Caesaris aras,
et quoscumque sacris addidit ille dies.
15
adnue conanti per laudes ire tuorum,
deque meo pauidos excute corde metus,
da mihi te placidum, dederis in carmina uiris:
ingenium uoltu statque caditque tuo.
pagina iudicium docti subitura mouetur
20
principis, ut Clario missa legenda deo.
quae sit enim culti facundia sensimus oris,
ciuica pro trepidis cum tulit arma reis;
scimus et, ad nostras cum se tulit impetus artes,
ingenii currant flumina quanta tui.
25
si licet et fas est, uates rege uatis habenas,
auspice te felix totus ut annus eat.
tempora digereret cum conditor urbis, in anno
constituit menses quinque bis esse suo.
scilicet arma magis quam sidera, Romule, noras,
30
curaque finitimos uincere maior erat.
est tamen et ratio, Caesar, quae mouent illum,
erroremque suum quo tueatur, habet,
quod satis est, utero matris dum prodeat infans,
hoc anno statuit temporis esse satis,
35
per totidem menses a funere coniugis uxor
sustinet in uidua tristia signa domo,
haec igitur uidit trabeati cura Quirini,
cum rudibus populis annua iura daret.
Martis erat primus mensis, Uenerisque secundus:
40
haec generis princeps, ipsius ille pater,
tertius a senibus, iuuenum de nomine quartus,
quae sequitur, numero turba notata fuit.
at Numa nec Ianum nec auitas praeterit umbras,
mensibus antiquis praeposuitque duos.
45
ne tamen ignores uariorum iura dierum,
non habet officii Lucifer omnis idem.
ille nefastus erit, per quem tria uerba silentur:
fastus erit, per quem lege licebit agi.
nec toto perstare die sua iura putaris:
50
qui iam fastus erit, mane nefastus erat;
nam simul exta deo data sunt, licet omnia fari,
uerbaque honoratus libera praetor habet,
est quoque, quo populum ius est includere saeptis:
est quoque, qui nono semper ab orbe redit.
55
uindicat Ausonias Iunonis cura Kalendas,
Idibus alba Ioui grandior agna cadit;
Nonarum tutela deo caret, omnibus istis
(ne fallare caue!) proximus ater erit.
omen ab euentu est, illis nam Roma diebus
60
damna sub auerso tristia Marte tulit,
haec mihi dicta semel, totis haerentia fastis,
ne seriem rerum scindere cogar, erunt.
Ecce tibi faustum, Germanice, nuntiat annum
inque meo primus carmine Ianus adest.
65
Iane biceps, anni tacite labentis origo,
solus de superis qui tua terga uides,
dexter ades ducibus, quorum secura labore
otia terra ferax, otia pontus habet:
dexter ades patribusque tuis populoque Quirini,
70
et resera nutu candida templa tuo.
prospera lux oritur: linguis animisque fauete!
nunc dicenda bona sunt bona uerba die.
lite uacent aures, insanaque protinus absint
iurgia; differ opus, liuida lingua, tuum!
75
cernis, odoratis ut luceat ignibus aether,
et sonet accensis spica Cilissa focis?
flamma nitore suo templorum uerberat aurum
et tremulum summa spargit in aede iubar,
uestibus intactis Tarpeias itur in arces,
80
et populus festo concolor ipse suo est,
iamque noui praeeunt fasces, noua purpura fulget,
et noua conspicuum pondera sentit ebur.
colla rudes operum praebent ferienda iuuenci,
quos aluit campis herba Falisca suis.
85
Iuppiter arce sua totum cum spectat in orbem,
nil nisi Romanum, quod tueatur, habet,
salue, laeta dies, meliorque reuertere semper,
a populo rerum digna potente coli.
quem tamen esse deum te dicam, Iane biformis?
90
nam tibi par nullum Graecia numen habet,
ede simul causam, cur de caelestibus unus,
sitque quod a tergo, sitque quod ante, uides?
haec ego cum sumptis agitarem mente tabellis,
lucidior uisa est, quam fuit ante, domus.
95
tunc sacer ancipiti mirandus imagine Ianus
bina repens oculis obtulit ora meis.
extimui sensique metu riguisse capillos,
et gelidum subito frigore pectus erat.
ille tenens baculum dextra clauemque sinistra
100
edidit hos nobis ore priore sonos:
‘disce metu posito, uates operose dierum,
quod petis, et uoces percipe mente meas.
me Chaos antiqui (nam sum res prisca) uocabant:
aspice, quam longi temporis acta canam.
105
lucidus hic aer et quae tria corpora restant,
ignis, aqua et tellus, unus aceruus erat.
ut semel haec rerum secessit lite suarum
inque nouas abiit massa soluta domos,
flamma petit altum, propior locus aera cepit,
110
sederunt medio terra fretumque solo.
tunc ego, qui fueram globus et sine imagine moles,
in faciem redii dignaque membra deo.
nunc quoque, confusae quondam nota parua figurae,
ante quod est in me postque, uidetur idem.
115
accipe, quaesitae quae causa sit altera formae,
hanc simul ut noris officiumque meum.
quicquid ubique uides, caelum, mare, nubila, terras,
omnia sunt nostra clausa patentque manu.
me penes est unum uasti custodia mundi,
120
et ius uertendi cardinis omne meum est.
cum libuit Pacem placidis emittere tectis,
libera perpetuas ambulat illa uias:
sanguine letifero totus miscebitur orbis,
ni teneant rigidae condita bella serae.
125
praesideo foribus caeli cum mitibus Horis:
it, redit officio Iuppiter ipse meo.
inde uocor Ianus, cui cum Ceriale sacerdos
imponit libum mixtaque farra sale,
nomina ridebis; modo namque Patulcius idem
130
et modo sacrifico Clusius ore uocor.
scilicet alterno uoluit rudis illa uetustas
nomine diuersas significare uices,
uis mea narrata est. causam nunc disce figurae:
iam tamen hanc aliqua tu quoque parte uides.
135
omnis habet geminas, hinc atque hinc, ianua frontis,
e quibus haec populum spectat, at illa larem;
utque sedens primi uester prope limina tecti
ianitor egressus introitusque uidet,
sic ego perspicio caelestis ianitor aulae
140
Eoas partes Hesperiasque simul.
ora uides Hecates in tres uertentia partes,
seruet ut in ternas compita secta uias;
et mihi, ne flexu ceruicis tempora perdam,
cernere non moto corpore bina licet.’
145
dixerat et uoltu, si plura requirere uellem,
difficilem mihi se non fore fassus erat.
sumpsi animum gratesque deo non territus egi
uerbaque sum spectans pauca locutus humum!
‘dic, age, frigoribus quare nouus incipit annus,
150
qui melius per uer incipiendus erat?
omnia tunc florent, tunc est noua temporis aetas,
et noua de grauido palmite gemma tumet,
et modo formatis operitur frondibus arbor,
prodit et in summum seminis herba solum,
155
et tepidum uolucres concentibus aera mulcent,
ludit et in pratis luxuriatque pecus,
tum blandi soles, ignotaque prodit hirundo
et luteum celsa sub trabe figit opus:
tum patitur cultus ager et renouatur aratro.
160
haec anni nouitas iure uocanda fuit.’
quaesieram multis: non multis ille moratus
contulit in uersus sic sua uerba duos:
‘bruma noui prima est ueterisque nouissima solis:
principium capiunt Phoebus et annus idem.’
165
post ea mirabar, cur non sine litibus esset
prima dies. causam percipe Ianus ait.
‘tempora commisi nascentia rebus agendis,
totus ab auspicio ne foret annus iners,
quisque suas artes ob idem delibat agendo
170
nec plus quam solitum testificatur opus.’
mox ego, ‘cur, quamuis aliorum numina placem,
Iane, tibi primum tura merumque fero?’
‘ut possis aditum per me, qui limina seruo,
ad quoscumque uoles’ inquit habere deos.
175
‘at cur laeta tuis dicuntur uerba Kalendis,
et damus alternas accipimusque preces?’
tum deus incumbens baculo, quem dextra gerebat,
omina principiis inquit ‘inesse solent,
ad primam uocem timidas aduertitis aures,
180
et uisam primum consulit augur auem.
templa patent auresque deum, nec lingua caducas
concipit ulla preces, dictaque pondus habent.’
desierat Ianus, nec longa silentia feci,
sed tetigi uerbis ultima uerba meis:
185
quid uolt palma sibi rugosaque carica dixi
et data sub niueo candida mella cado?
omen ait ‘causa est, ut res sapor ille sequatur,
et peragat coeptum dulcis ut annus iter.’
‘dulcia cur dentur, uideo, stipis adice causam,
190
pars mihi de festo ne labet ulla tuo.’
risit et o quam te fallunt tua saecula, dixit
‘qui stipe mel sumpta dulcius esse putes!
uix ego Saturno quemquam regnante uidebam,
cuius non animo dulcia lucra forent.
195
tempore creuit amor, qui nunc est summus, habendi:
uix ultra, quo iam progrediatur, habet.
pluris opes nunc sunt, quam prisci temporis annis,
dum populus pauper, dum noua Roma fuit,
dum casa Martigenam capiebat parua Quirinum,
200
et dabat exiguum fluminis ulua torum.
Iuppiter angusta uix totus stabat in aede,
inque Iouis dextra fictile fulmen erat.
frondibus ornabant quae nunc Capitolia gemmis,
pascebatque suas ipse senator oues;
205
nec pudor in stipula placidam cepisse quietem
et faenum capiti supposuisse fuit.
iura dabat populis posito modo praetor aratro,
et leuis argenti lammina crimen erat.
at postquam fortuna loci caput extulit huius,
210
et tetigit summos uertice Roma deos,
creuerunt et opes et opum furiosa cupido,
et, cum possideant plurima, plura petunt,
quaerere, ut absumant, absumpta requirere certant,
atque ipsae uitiis sunt alimenta uices.
215
sic quibus intumuit suffusa uenter ab unda,
quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae,
in pretio pretium nunc est: dat census honores,
census amicitias: pauper ubique iacet,
tu tamen auspicium si sit stipis utile, quaeris,
220
curque iuuent uestras
aera uetusta manus? aera dabant olim, melius nunc omen in auro est,
uictaque concessit prisca moneta nouae,
nos quoque templa iuuant, quamuis antiqua probemus,
aurea: maiestas conuenit ista deo.
225
laudamus ueteres, sed nostris utimur annis:
mos tamen est aeque dignus uterque coli.’
finierat monitus, placidis ita rursus, ut ante,
clauigerum uerbis adloquor ipse deum:
‘multa quidem didici: sed cur naualis in aere
230
altera signata est, altera forma biceps?’
noscere me duplici posses sub imagine, dixit
‘ni uetus ipsa dies extenuasset opus.
causa ratis superest: Tuscum rate uenit in amnem
ante pererrato falcifer orbe deus.
235
hac ego Saturnum memini tellure receptum
caelitibus regnis a Ioue pulsus erat.
inde diu genti mansit Saturnia nomen;
dicta quoque est Latium terra, latente deo.
at bona posteritas puppem formauit in aere,
240
hospitis aduentum testificata dei.
ipse solum colui, cuius placidissima laeuum
radit harenosi Thybridis unda latus,
hic, ubi nunc Roma est, incaedua silua uirebat,
tantaque res paucis pascua bubus erat.
245
arx mea collis erat, quem uolgus nomine nostro
nuncupat, haec aetas Ianiculumque uocat,
tunc ego regnabam, patiens cum terra deorum
esset, et humanis numina mixta locis,
nondum Iustitiam facinus mortale fugarat
250
(ultima de superis illa reliquit humum),
proque metu populum sine ui pudor ipse regebat;
nullus erat iustis reddere iura labor,
nil mihi cum bello: pacem postesque tuebar
et’ clauem ostendens haec ait arma gero.
255
presserat ora deus. tunc sic ego nostra resolui
uoce mea uoces eliciente dei:
‘cum tot sint Iani, cur stas sacratus in uno,
hic ubi iuncta foris templa duobus habes?’
ille manu mulcens propexam ad pectora barbam
260
protinus Oebalii rettulit arma Tati,
utque leuis custos armillis capta Sabinos
ad summae tacitos duxerit arcis iter.
inde, uelut nunc est, per quem descenditis, inquit
‘arduus in ualles et fora cliuus erat.
265
et iam contigerant portam, Saturnia cuius
dempserat oppositas inuidiosa seras,
cum tanto ueritus committere numine pugnam
ipse meae moui callidus artis opus,
oraque, qua pollens ope sum, fontana reclusi
270
sumque repentinas eiaculatus aquas;
ante tamen madidis subieci sulphura uenis,
clauderet ut Tatio feruidus humor iter.
cuius ut utilitas pulsis percepta Sabinis,
quae fuerat, tuto reddita forma loco est.
275
ara mihi posita est paruo coniuncta sacello:
haec adolet flammis cum strue farra suis.’
at cur pace lates motisque recluderis armis?
nec mora, quaesiti reddita causa mihi est:
‘ut populo reditus pateant ad bella profecto,
280
tota patet dempta ianua nostra sera.
pace fores obdo, ne qua discedere possit;
Caesareoque diu numine elusus ero.’
dixit et attollens oculos diuersa uidentes
aspexit toto quicquid in orbe fuit.
285
pax erat et, uestri, Germanice, causa triumphi,
tradiderat famulas iam tibi Rhenus aquas.
Iane, fac aeternos pacem pacisque ministros,
neue suum, praesta, deserat auctor opus.
quod tamen ex ipsis licuit mihi discere fastis,
290
sacrauere patres hac duo templa die.
accepit Phoebo nymphaque Coronide natum
insula, diuidua quam premit amnis aqua.
Iuppiter in parte est; cepit locus unus utrumque
iunctaque sunt magno templa nepotis auo.
295
Quis uetat et stellas, ut quaeque oriturque caditque,
dicere? promissi pars fuit ista mei.
felices animae, quibus haec cognoscere primis
inque domus superas scandere cura fuit!
credibile est illos pariter uitiisque locisque
300
altius humanis exeruisse caput.
non Uenus et uinum sublimia pectora fregit
officiumque fori militiaeue labor;
nec leuis ambitio perfusaque gloria fuco
magnarumque fames sollicitauit opum.
305
admouere oculis distantia sidera nostris
aetheraque ingenio supposuere suo.
sic petitur caelum: non ut ferat Ossan Olympus,
summaque Peliacus sidera tangat apex.
nos quoque sub ducibus caelum metabimur illis
310
ponemusque suos ad uaga signa dies.
Ergo ubi nox aderit Uenturis tertia Nonis,
sparsaque caelesti rore madebit humus,
octipedis frustra quaerentur brachia Cancri: praeceps
occiduas ille subibit aquas.
315
Institerint Nonae, missi tibi nubibus atris
signa dabunt imbres exoriente Lyra.
Quattuor adde dies ductos ex ordine Nonis,
Ianus Agonali luce piandus erit.
nominis esse potest succinctus causa minister,
320
hostia caelitibus quo feriente cadit,
qui calido strictos tincturus sanguine cultros
semper agone, rogat, nec nisi iussus agit.
pars, quia non ueniant pecudes, sed agantur, ab actu
nomen Agonalem credit habere diem.
325
pars putat hoc festum priscis Agnalia dictum,
una sit ut proprio littera dempta loco.
an, quia praeuisos in aqua timet hostia cultros,
a pecoris lux est ipsa notata metu?
fas etiam fieri solitis aetate priorum
330
nomina de ludis Graeca tulisse diem.
et pecus antiquus dicebat agonia sermo;
ueraque iudicio est ultima causa meo.
utque ea non certa est, ita rex placare sacrorum
numina lanigerae coniuge debet ouis.
335
uictima, quae dextra cecidit uictrice, uocatur;
hostibus a domitis hostia nomen habet,
ante, deos homini quod conciliare ualeret,
far erat et puri lucida mica salis,
nondum pertulerat lacrimatas cortice murras
340
acta per aequoreas hospita nauis aquas,
tura nec Euphrates nec miserat India costum,
nec fuerant rubri cognita fila croci.
ara dabat fumos herbis contenta Sabinis
et non exiguo laurus adusta sono.
345
si quis erat, factis prati de flore coronis
qui posset uiolas addere, diues erat.
hic, qui nunc aperit percussi uiscera tauri,
in sacris nullum culter habebat opus.
prima Ceres auidae gauisa est sanguine porcae
350
ulta suas merita caede nocentis opes;
nam sata uere nouo teneris lactentia sulcis
eruta saetigerae comperit ore suis.
sus dederat poenas: exemplo territus huius
palmite debueras abstinuisse, caper.
355
quem spectans aliquis dentes in uite prementem
talia non tacito dicta dolore dedit:
‘rode, caper, uitem! tamen hinc, cum stabis ad aram,
in tua quod spargi cornua possit, erit.’
uerba fides sequitur: noxae tibi deditus hostis
360
spargitur adfuso cornua, Bacche, mero.
culpa sui nocuit, nocuit quoque culpa capellae:
quid bos, quid placidae commeruistis oues?
flebat Aristaeus, quod apes cum stirpe necatas
uiderat inceptos destituisse fauos.
365
caerula quem genetrix aegre solata dolentem
addidit haec dictis ultima uerba suis:
‘siste, puer, lacrimas! Proteus tua damna leuabit,
quoque modo repares quae periere, dabit,
decipiat ne te uersis tamen ille figuris,
370
impediant geminas uincula firma manus.’
peruenit ad uatem iuuenis resolutaque somno
alligat aequorei brachia capta senis,
ille sua faciem transformis adulterat arte:
mox domitus uinclis in sua membra redit,
375
oraque caerulea tollens rorantia barba,
qua dixit ‘repares arte, requiris, apes?
obrue mactati corpus tellure iuuenci:
quod petis a nobis, obrutus ille dabit.’
iussa facit pastor: feruent examina putri
380
de boue: mille animas una necata dedit,
poscit ouem fatum: uerbenas improba carpsit,
quas pia dis ruris ferre solebat anus.
quid tuti superest, animam cum ponat in aris
lanigerumque pecus ruricolaeque boues?
385
placat equo Persis radiis Hyperiona cinctum,
ne detur celeri uictima tarda deo.
quod semel est triplici pro uirgine caesa Dianae,
nunc quoque pro nulla uirgine cerua cadit,
exta canum uidi Triuiae libare Sapaeos,
390
et quicumque tuas accolit, Haeme, niues,
caeditur et rigido custodi ruris asellus;
causa pudenda quidem, sed tamen apta deo.
festa corymbiferi celebrabas, Graecia, Bacchi,
tertia quae solito tempore bruma refert.
395
di quoque cultores in idem uenere Lyaei,
et quicumque iocis non alienus erat,
Panes et in Uenerem Satyrorum prona iuuentus,
quaeque colunt amnes solaque rura deae.
uenerat et senior pando Silenus asello,
400
quique ruber pauidas inguine terret aues,
dulcia qui dignum nemus in conuiuia nacti
gramine uestitis accubuere toris, uina
uina dabat Liber, tulerat sibi quisque coronam,
miscendas parce riuus agebat aquas.
405
Naides effusis aliae sine pectinis usu,
pars aderant positis arte manuque comis:
illa super suras tunicam collecta ministrat,
altera dissuto pectus aperta sinu:
exserit haec humerum, uestem trahit illa per herbas,
410
impediunt teneros uincula nulla pedes,
hinc aliae Satyris incendia mitia praebent,
pars tibi, qui pinu tempora nexa geris,
te quoque, inextinctae Silene libidinis, urunt:
nequitia est, quae te non sinit esse senem.
415
at ruber, hortorum decus et tutela, Priapus
omnibus ex illis Lotide captus erat:
hanc cupit, hanc optat, sola suspirat in illa,
signaque dat nutu, sollicitatque notis,
fastus inest pulchris, sequiturque superbia formam:
420
irrisum uoltu despicit illa suo.
nox erat, et uino somnum faciente iacebant
corpora diuersis uicta sopore locis.
Lotis in herbosa sub acernis ultima ramis,
sicut erat lusu fessa, quieuit humo.
425
surgit amans animamque tenens uestigia furtim
suspenso digitis fert taciturna gradu,
ut tetigit niueae secreta cubilia nymphae,
ipsa sui flatus ne sonet aura, cauet,
et iam finitima corpus librabat in herba:
430
illa tamen multi plena soporis erat.
gaudet et, a pedibus tracto uelamine, uota
ad sua felici coeperat ire uia.
ecce rudens rauco Sileni uector asellus
intempestiuos edidit ore sonos.
435
territa consurgit nymphe manibusque Priapum
reicit et fugiens concitat omne nemus;
at deus obscena nimium quoque parte paratus
omnibus ad lunae lumina risus erat.
morte dedit poenas auctor clamoris, et haec est
440
Hellespontiaco uictima grata deo.
intactae fueratis aues, solacia ruris,
adsuetum siluis innocuumque genus,
quae facitis nidos et plumis oua fouetis
et facili dulces editis ore modos;
445
sed nil ista iuuant, quia linguae crimen habetis,
dique putant mentes uos aperire suas.
nec tamen hoc falsum: nam, dis ut proxima quaeque,
nunc penna ueras, nunc datis ore notas,
tuta diu uolucrum proles tum denique caesa est,
450
iuueruntque deos indicis exta sui.
ergo saepe suo coniunx abducta marito
uritur Idaliis alba columba focis;
nec defensa iuuant Capitolia, quo minus anser
det iecur in lances, Inachi lauta, tuas;
455
nocte deae Nocti cristatus caeditur ales,
quod tepidum uigili prouocet ore diem.
Interea Delphin clarum super aequora sidus
tollitur et patriis exerit ora uadis.
Postera lux hiemem medio discrimine signat,
460
aequaque praeteritae, quae superabit, erit.
Proxima prospiciet Tithono Aurora relicto
Arcadiae sacrum pontificale deae,
te quoque lux eadem, Turni soror, aede recepit,
hic ubi Uirginea Campus obitur aqua.
465
unde petam causas horum moremque sacrorum?
diriget in medio quis mea uela freto?
ipsa mone, quae nomen habes a carmine ductum,
propositoque faue, ne tuus erret honor,
orta prior luna (de se si creditur ipsi)
470
a magno tellus Arcade nomen habet.
hic fuit Euander, qui, quamquam clarus utroque,
nobilior sacrae sanguine matris erat;
quae simul aetherios animo conceperat ignes,
ore dabat pleno carmina uera dei.
475
dixerat haec nato motus instare sibique,
multaque praeterea tempore nacta fidem.
nam iuuenis nimium uera cum matre fugatus
deserit Arcadiam Parrhasiumque larem,
cui genetrix flenti fortuna uiriliter inquit
480
‘(siste, precor, lacrimas) ista ferenda tibi est.
sic erat in fatis; nec te tua culpa fugauit,
sed deus; offenso pulsus es urbe deo.
non meriti poenam pateris, sed numinis iram:
est aliquid magnis crimen abesse malis.
485
conscia mens ut cuique sua est, ita concipit intra
pectora pro facto spemque metumque suo.
nec tamen ut primus maere mala talia passus:
obruit ingentes ista procella uiros,
passus idem est, Tyriis qui quondam pulsus ab oris
490
Cadmus in Aonia constitit exul humo:
passus idem Tydeus et idem Pagasaeus Iason,
et quos praeterea longa referre mora est.
omne solum forti patria est, ut piscibus aequor,
ut uolucri, uacuo quicquid in orbe patet.
495
nec fera tempestas toto tamen horret in anno:
et tibi (crede mihi) tempora ueris erunt.’
uocibus Euander firmata mente parentis
naue secat fluctus Hesperiarnque tenet,
iamque ratem doctae monitu Carmentis in amnem
500
egerat et Tuscis obuius ibat aquis:
fluminis illa latus, cui sunt uada iuncta Tarenti,
aspicit et sparsas per loca sola casas;
utque erat, immissis puppem stetit ante capillis
continuitque manum torua regentis iter,
505
et procul in dextram tendens sua bracchia ripam
pinea non sano ter pede texta ferit;
neue daret saltum properans insistere terrae,
uix est Euandri uixque retenta manu.
dique petitorum dixit ‘salue te locorum,
510
tuque nouos caelo terra datura deos,
fluminaque et fontes, quibus utitur hospita tellus,
et nemorum nymphae naiadumque chori!
este bonis auibus uisi natoque mihique,
ripaque felici tacta sit ista pede!
515
fallor, an hi fient ingentia moenia colles,
iuraque ab hac terra cetera terra petet?
montibus his olim totus promittitur orbis:
quis tantum fati credat habere locum?
et iam Dardaniae tangent haec litora pinus:
520
hic quoque causa noui femina Martis erit.
care nepos, Palla, funesta quid induis arma?
indue! non humili uindice caesus eris.
uicta tamen uinces euersaque, Troia, resurges:
obruet hostiles ista ruina domos.
525
urite uictrices Neptunia Pergama flammae!
num minus hic toto est altior orbe cinis?
iam pius Aeneas sacra et, sacra altera, patrem
adferet: Iliacos accipe, Uesta, deos!
tempus erit, cum uos orbemque tuebitur idem,
530
et fient ipso sacra colente deo,
et penes Angustos patriae tutela manebit:
hanc fas imperii frena tenere domum,
inde nepos natusque dei, licet ipse recuset,
pondera caelesti mente paterna feret;
535
utque ego perpetuis olim sacrabor in aris,
sic Augusta nouum Iulia numen erit.’
talibus ut dictis nostros descendit in annos,
substitit in medios praescia lingua sonos,
puppibus egressus Latia stetit exul in herba,
540
felix, exilium cui locus ille fuit!
nec mora longa fuit: stabant noua tecta, neque alter
montibus Ausoniis Arcade maior erat.
ecce boues illuc Erytheidas applicat heros
emensus longi clauiger orbis iter;
545
dumque huic hospitium domus est Tegeaea, uagantur
incustoditae lata per arua boues,
mane erat: excussus somno Tirynthius actor
de numero tauros sentit abesse duos.
nulla uidet quaerens taciti uestigia furti:
550
traxerat auersos Cacus in antra ferox,
Cacus, Auentinae timor atque infamia siluae,
non leue finitimis hospitibusque malum,
dira uiro facies, uires pro corpore, corpus
grande: pater monstri Mulciber huius erat:
555
proque domo longis spelunca recessibus ingens,
abdita, uix ipsis inuenienda feris,
ora super postes adfixaque brachia pendent,
squalidaque humanis ossibus albet humus,
seruata male parte boum Ioue natus abibat:
560
mugitum rauco furta dedere sono.
accipio reuocamen ait, uocemque secutus
impia per siluas ultor ad antra uenit,
ille aditum fracti praestruxerat obice montis;
uix iuga mouissent quinque bis illud opus.
565
nititur hic numeris (caelum quoque sederat illis)
et uastum motu conlabefactat onus.
quod simul euersum est, fragor aethera terruit ipsum.
ictaque subsedit pondere molis humus,
prima mouet Cacus collata proelia dextra
570
remque ferox saxis stipitibusque gerit.
quis ubi nil agitur, patrias male fortis ad artes
confugit et flammas ore sonante uomit;
quas quotiens proflat, spirare Typhoea credas
et rapidum Aetnaeo fulgur ab igne iaci.
575
occupat Alcides, adductaque claua trinodis
ter quater aduerso sedit in ore uiri.
ille cadit mixtosque uomit cum sanguine fumos
et lato moriens pectore plangit humum,
immolat ex illis taurum tibi, Iuppiter, unum
580
uictor et Euandrum ruricolasque uocat,
constituitque sibi, quae Maxima dicitur, aram,
hic ubi pars urbis de boue nomen habet,
nec tacet Euandri mater prope tempus adesse,
Hercule quo tellus sit satis usa suo.
585
at felix uates, ut dis gratissima uixit,
possidet hunc Iani sic dea mense diem.
Idibus in magni castus Iouis aede sacerdos
semimaris flammis uiscera libat ouis;
redditaque est omnis populo prouincia nostro,
590
et tuus Augusto nomine dictus auus.
perlege dispositas generosa per atria ceras:
contigerunt nulli nomina tanta uiro.
Africa uictorem de se uocat, alter Isauras
aut Cretum domitas testificatur opes;
595
hunc Numidae faciunt, illum Messana superbum,
ille Numantina traxit ab urbe notam,
et mortem et nomen Druso Germania fecit —
me miserum, uirtus quam breuis illa fuit!
si petat a uictis, tot sumat nomina Caesar,
600
quot numero gentes maximus orbis habet,
ex uno quidam celebres aut torquis adempti
aut corui titulos auxiliaris habent.
Magne, tuum nomen rerum est mensura tuarum:
sed qui te uicit, nomine maior erat.
605
nec gradus est supra Fabios cognominis ullus:
illa domus meritis Maxima dicta suis.
sed tamen humanis celebrantur honoribus omnes:
hic socium summo cum Ioue nomen habet,
sancta uocant augusta patres, augusta uocantur
610
templa sacerdotum rite dicata manu;
huius et augurium dependet origine uerbi,
et quodcumque sua Iuppiter auget ope.
augeat imperium nostri ducis, augeat annos,
protegat et uestras querna corona fores,
615
auspicibusque deis tanti cognominis heres
omine suscipiat, quo pater, orbis onus I
Respiciet Titan actas ubi tertius Idus,
fient Parrhasiae sacra relata deae.
Nam prius Ausonias matres carpenta uehebant
620
(haec quoque ab Euandri dicta parente reor);
mox honor eripitur, matronaque destinat omnis
ingratos nulla prole nouare uiros,
neue daret partus, ictu temeraria caeco
uisceribus crescens excutiebat onus.
625
corripuisse patres ausas immitia nuptas,
ius tamen ereptum restituisse ferunt;
binaque nunc pariter Tegeaeae sacra parenti
pro pueris fieri uirginibusque iubent,
scortea non illi fas est inferre sacello,
630
ne uiolent puros exanimata focos.
siquis amas ueteres ritus, adsiste precanti:
nomina percipies non tibi nota prius.
Porrima placatur Postuertaque, siue sorores
siue fugae comites, Maenali diua, tuae:
635
altera, quod porro fuerat, cecinisse putatur,
altera, uenturum postmodo quicquid erat.
Candida, te niueo posuit lux proxima templo,
qua fert sublimes alta Moneta gradus:
nunc bene prospicies Latiam, Concordia, turbam,
640
nunc te sacratae constituere manus.
Furius antiquam populi superator Etrusci
uouerat et uoti soluerat ille fidem,
causa, quod a patribus sumptis secesserat armis
uolgus, et ipsa suas Roma timebat opes.
645
causa recens melior: passos Germania crines
porrigit auspiciis, dux uenerande, tuis;
inde triumphatae libasti munera gentis
templaque fecisti, quam colis ipse, deae.
hanc tua constituit genetrix et rebus et ara,
650
sola toro magni digna reperta Iouis.
Haec ubi transierint, Capricorno, Phoebe, relicto
per iuuenis curres signa gerentis aquam.
Septimus hinc oriens cum se demiserit undis,
fulgebit toto iam Lyra nulla polo.
655
Sidere ab hoc ignis uenienti nocte, Leonis
qui micat in medio pectore, mersus erit.
Ter quater euolui signantes tempora fastos,
nec Sementiua est ulla reperta dies:
cum mihi (sensit enim) lux haec indicitur, inquit
660
Musa, ‘quid a fastis non stata sacra petis?
utque dies incerta sacro, sic tempora certa:
seminibus iactis est ubi fetus ager.’
state coronati plenum ad praesaepe iuuenci:
cum tepido uestrum uere redibit opus.
665
rusticus emeritum palo suspendat aratrum:
omne reformidat frigida uolnus humus,
uilice, da requiem terrae semente peracta;
da requiem, terram qui coluere, uiris,
pagus agat festum: pagum lustrate, coloni,
670
et date paganis annua liba focis.
placentur frugum matres, Tellusque Ceresque,
farre suo grauidae uisceribusque suis.
officium commune Ceres et Terra tuentur:
haec praebet causam frugibus, illa locum.
675
‘consortes operis, per quas correcta uetustas
quernaque glans uicta est utiliore cibo,
frugibus immensis auidos satiate colonos,
ut capiant cultus praemia digna sui.
uos date perpetuos teneris sementibus auctus,
680
nec noua per gelidas herba sit usta niues,
cum serimus, caelum uentis aperite serenis;
cum latet, aetheria spargite semen aqua.
neue graues cultis Cerialia rura, cauete,
agmine laesuro depopulentur aues.
685
uos quoque, formicae, subiectis parcite granis:
post messem praedae copia maior erit.
interea crescat scabrae robiginis expers,
nec uitio caeli palleat aegra seges,
et neque deficiat macie neque pinguior aequo
690
diuitiis pereat luxuriosa suis.
et careant loliis oculos uitiantibus agri,
nec sterilis culto surgat auena solo.
triticeos fetus passuraque farra bis ignem
hordeaque ingenti fenore reddat ager!’
695
haec ego pro uobis, haec uos optate coloni,
efficiatque ratas utraque diua preces,
bella diu tenuere uiros: erat aptior ensis
uomere, cedebat taurus arator equo;
sarcula cessabant, uersique in pila ligones,
700
factaque de rastri pondere cassis erat.
gratia dis domuique tuae; religata catenis
iampridem uestro sub pede bella iacent,
sub iuga bos ueniat, sub terras semen aratas:
pax Cererem nutrit, pacis alumna Ceres.
705
At quae uenturas praecedit sexta Kalendas,
hac sunt Ledaeis templa dicata deis:
fratribus illa deis fratres de gente deorum
circa Iuturnae composuere lacus.
Ipsum nos carmen deduxit Pacis ad aram.
710
haec erit a mensis fine secunda dies.
frondibus Actiacis comptos redimita capillos,
Pax, ades et toto mitis in orbe mane.
dum desint hostes, desit quoque causa triumphi:
tu ducibus bello gloria maior eris.
715
sola gerat miles, quibus arma coerceat, arma,
canteturque fera nil nisi pompa tuba.
horreat Aeneadas et primus et ultimus orbis:
si qua parum Romam terra timebat, amet.
tura, sacerdotes, pacalibus addite flammis,
720
albaque percussa uictima fronte cadat,
utque domus, quae praestat eam, cum pace perennet
ad pia propensos uota rogate deos.
sed iam prima mei pars est exacta laboris,
cumque suo finem mense libellus habet.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.