Library › Latin: History › De Rebus Gestis Rogerii
Geoffrey Malaterra, a Norman monk who settled in Sicily, wrote De Rebus Gestis Rogerii Calabriae et Siciliae Comitis et Roberti Guiscardi Ducis fratris eius at the request of Count Roger I, completing it around 1098–1101. The prefatory letter is addressed to Angerius, bishop of Catania. In four books the history recounts the origins of the Hauteville family in Normandy, the Norman conquest of southern Italy under Robert Guiscard, and Roger’s conquest of Sicily from the Muslims, down to the last years of the eleventh century.
Malaterra’s history is one of the three principal sources for the Norman conquest of southern Italy and Sicily, alongside the works of Amatus of Montecassino and William of Apulia. Written by a monk close to the court, it celebrates the Normans’ energy and cunning while recording their campaigns, alliances, and dealings with Greeks, Lombards, Muslims, and the papacy. Its mixture of prose and occasional verse reflects the literary culture of the Norman world.
About this edition. The Latin text comes from The Latin Library, which publishes public-domain texts. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · History
De Rebus Gestis Rogerii
Geoffrey Malaterra · Book 1 · every word parsed
1
Incipit epistola Gaufredi monachi ad uenerabilem patrem cathanensem episcopum
Reuerendissimo memoriae nostrae Angerio, Cathanensium episcopo, frater Gaufredus, ab antecessoribus Malaterra agnomen trahens, infelici cursu mundano cum Martha habito, ad felicitatem quietis Mariae cum Lazaro fratr[e] resuscita[u]i. Quandoquidem, sanctissime pater, quadam peculiari familiaritate a caeteris episcopis, qui quantum ad habitum alterius institutionis esse praefigurantur, habitu religionis, quo concingimur, quamuis indignus, uobis me uniri cognosco, peculiari etiam spe a caeteris de uobis praesumens fruor et uos mihi in omnibus negotiis tutorem exposco. Per uos itaque, aut saltem cum uestra praesentia, librum hunc reputari expostulo, ut uestrae auctoritatis fauore principi gratiosior fiat, uel ab aemulis, si forte aliqui insurgant, ob reuerentiam uestri minus remorderi praesumatur. Sciendum tamen uobis est, siue alteri, quicumque libri huius recitator uel certe interpres accesserit, si seriatim minus ordinate, secundum tempora, quibus facta sunt quae adnotantur, uel certe aliqua obliuione praetergressa repereritis, non haec tam mihi, quam relatoribus culpando adscribantur, praesertim cum de ipsis temporibus, quibus fiebant, praesentialiter non interfuissem, sed a transmontanis partibus uenientem, nouiter Apulum factum, uel certe Siculum ad plenum cognoscatis. Si autem de incultiori poetria quaestio fuerit, sciendum est, quoniam etiam si esset und[a] limpidius aut certe pomposius eructare potuissem, ipsa principis iussio ad hoc hortata est, ut plano sermone et facili ad intelligendum, quo, ut omnibus facilius quidquid diceretur, patesceret, exararem. Ego igitur, siue istud, siue illud opponatur, sub umbraculo uestri tutaminis refugium expeto, ut, tanto auxilio innixus, inimico dente remordere attentantes minus pertimescam, et principi nostro sustentamine gratiosior fiam.
Omnibus, quibus per uniuersam Siciliam episcopale uel clericale nomen assignatur, frater Gaufredus Malaterra cum assignatione nominis et significatum. Antiquorum philosophorum traditione, futurae propaginis humanae mos inoleuit, fortium facta uirorum, apicibus adnotata, ad posteros transmittere, ne facta memoranda cum ipsis, a quibus fiunt, silentio depereant, sed potius ita litteris commendata et a futuris lecta, uel cognita, ipsos, a quibus facta sunt, quadam uitae memoria, quodammodo quasi uiuere facia[n]t. Quod commendat Sallustius, ille inter historiographos laudabilis rhetor, qui in principio sui libri scripsit, dicens: Omnes homines, qui sese student praestare animalibus, summa ope niti decet, ne uitam silentio transeant quomodo pecora, quae, natura prona, uentrique obedientia finxit.
Pluribus edoctus auctoribus, sibi ueterum historias recitantibus, famosissimus princeps Rogerius laboriosos et non sine magno discrimine triumphos suos, qualiter uidelicet primo Calabriam, deinde uero Siciliam armata manu subiugauerit, posteris, consilio suorum mandare decernens, mihi, ut ad huius operis laborem dictandum accingar, iniunxit. Sed quia, praecedente in me beneficio suo, quidquid iniunxit negare nequeo, minus erudito stilo et enerui poetria, quasi lacum profundissimum natandi nescius, timidus ingredior; uosque, uestramque aduersum me indignationem plurimum pertimescens, praesertim cum uos limpidissimo fonte grammaticae artis debriatos, non autem me, talis scientiae pane ieiunum, ad tale opus accingi oportuit.
5
Sed praedictus princeps uos, maioribus utilitatibus occupatos, interdum uidelicet ecclesiarum curis cum Martha, interdum uero beatae contemplationi cum Maria insudantes, cognoscens, uobis, ne a meliori proposito uos reuocet, parcit; me uero, quasi uacantem et nulli exercitio deditum, quadam manu pulsationis uigilantiorem reddere satagit. Rogo itaque uos ut, memores Scripturae dicentis: Inuicem onera uestra portate, et sic adimplebitis legem Christi, et quod alibi dicitur: Frater fratrem adiuuans, ambo consolantur, ad debile carmen meum sustentandum pedem uestri fauoris porrigatis, ut, clypeo uestrae auctoritatis munitus, incursus detrahentium et inimico dente aliorum dicta uel facta rodere tentantium minus pertimescam. Sunt enim quidam, qui, cum alicuius scientiae gradus utcumque attigerint et exinde humanae laudis fauorem adepti fuerint, tumenti supercilio tanta inuidia superfluunt, ut neminem sibi litteris aequipollentem ex proximo habere uelint. Sin autem eos habere contigerit, opus alienum, detrahendo mordaci dente, appetere non desistunt, alterius laude suam minui timentes. His competenter assignari potest illud Scripturae, qua dicitur: Scientia inflat, sed non subsequitur in eis: caritas aedificat. Adsunt alii e contra, quorum scientia et mores ipsos in tantum nobilitant, ut, quantum plus philosophico fonte debriantur, tanto minori extollentia rapiantur: gressum mentis semper in humilitate figentes, aliorum dicta uel facta non remordentes, sed quod minus ornate dictum ab eis audierunt, cum mansuetudine intra seipsos, non autem in publico, ne forte scandalizentur, corrigunt. Et ut eos apud potentes huius saeculi gratiosos uerbis faciat, extollere nituntur, eorum laudem, uel lucrum quasi suum aestimantes.
Horum affectuosam beneuolentiam aduersum me inuitari exposco. Ego uero quaecumque dictauero uobis corrigenda et rosis uestrae scientiae exornanda reputabo: ut uinea, a uobis exarata, cultu uestrae scientiae potata, uberiores fructus reddens, in maiorem laudem et gratiam perueniat principis.
Summarium capitum quae primo libro continetur.
Libri huius sunt diuersa distincta capitula,
quae passim subtitulare nostra debet pagina,
10
Ut quae uoles perscrutando citius inuenias.
CAPUT PRIMUM. Primum sonat quae pars est Franciae Normannia Rodlo duce, dat piratas per mare Norueia.
CAPUT SECUNDUM. Hanc peruadunt: rex accurrit ut abinde arceat.
Bellum differt, foedus init, fit eorum dominus.
Patria, quibus claudatur, adnotatur finibus.
15
Rhitmus cesset, prosa dicat, si quid est ulterius.
CAPUT TERTIUM. De more Normannicae gentis ab Altauilla.
CAPUT QUARTUM. De Tancredo, et prima uel secunda uxore sua, et liberis.
CAPUT QUINTUM. Qualiter primi filii Tancredi, Willelmus, Drogo et Humfredus, a Normannia digredientes, apud Apuliam uenerunt.
CAPUT SEXTUM. Qualiter primum principi Capuano seruientes, ab ipso ad Salernitanum transierunt.
20
CAPUT SEPTIMUM. Qualiter cum Maniaco graeco ad Siciliam debellandam primo transierunt.
CAPUT OCTAUUM. Qualiter Harduinus a Maniaco coesus sit.
CAPUT NONUM. Qualiter Melfa a Normannis aedificata sit, et de legato a Graecis misso, et de primo congressu, quem cum Graecis habuerunt.
CAPUT DECIMUM. De secundo proelio sub Montepiloso.
CAPUT UNDECIMUM. De iunioribus filiis Tancredi, qui praecedentes fratres in Apuliam subsecuti sunt.
25
CAPUT DECIMUM SECUNDUM. De morte Willelmi comitis.
CAPUT DECIMUM TERTIUM. De morte comitis Drogonis.
DECIMUM QUARTUM. De Leone apostolico, qualiter a Normannis captus sit.
DECIMUM QUINTUM. Qualiter Leo papa a Normannis cum honore dimissus sit.
CAPUT DECIMUM SEXTUM. De Roberto Guiscardo, qualiter castrum Sancti Marci firmauit, et qualiter cum Sclauis peditibus praedatum iuit.
30
CAPUT DECIMUM SEPTIMUM. De Roberto Guiscardo et Petro de Tira.
CAPUT DECIMUM OCTAUUM. Qualiter Robertus Guiscardus comes Apuliae factus sit.
CAPUT DECIMUM NONUM. De Rogerio, iuniore filio Tancredi.
CAPUT UICESIMUM. De Rogerio qui, a Roberto Guiscardo inuitatus a Calabria in Apuliam uadit.
CAPUT UICESIMUM PRIMUM. Robertus Guiscardus et Rogerius cum exercitu Regium uadunt.
35
CAPUT UICESIMUM SECUNDUM. Rogerius cum maxima praeda Regium uenit.
CAPUT UICESIMUM TERTIUM. Rogerius, irato animo, a Guiscardo recedit.
CAPUT UICESIMUM QUARTUM. Rogerius a Willelmo fratre benigne suscipitur et Scalea conceditur.
CAPUT UICESIMUM QUINTUM. Rogerius comes equos furatur.
CAPUT UICESIMUM SEXTUM. A Rogerio Malfitani capiuntur.
40
CAPUT UICESIMUM SEPTIMUM. Fames in Calabria fit.
CAPUT UICESIMUM OCTAUUM. Calabri rebellantes castrum Neocastrense in dolo capiunt, pluribus ibi interfectis.
CAPUT UICESIMUM NONUM. De pace facta inter Robertum Guiscardum et Rogerium fratrem suum.
CAPUT TRIGESIMUM. Robertus Guiscardus, uxorem Alberadam repudians, Sigelgaitam ducit.
CAPUT TRIGESIMUM PRIMUM. Robertus Guiscardus super Willelmum fratrem, antequam nuptias celebret, uadit.
45
CAPUT TRIGESIMUM SECUNDUM. Bellum apud Sanctum Martinum cum Graecis a Rogerio fit.
CAPUT TRIGESIMUM TERTIUM. In adiutorium Gaufredi fratris Guiscardus et Rogerius uadunt.
CAPUT TRIGESIMUM QUARTUM. Guillimaco debellato, utrique fratres in Calabriam uadunt.
CAPUT TRIGESIMUM QUINTUM. Guiscardus dux efficitur.
CAPUT TRIGESIMUM SEXTUM. Guiscardo apud Regium remanente, Rogerius castra Calabriae expugnat.
50
CAPUT TRIGESIMUM SEPTIMUM. Qualiter Sckillacium captum fuit.
CAPUT TRIGESIMUM OCTAUUM. Qualiter Serlo, Tancredi filius, a Normannia in Britanniam pulsus sit.
CAPUT TRIGESIMUM NONUM. De militia Serlonis eiusdem.
CAPUT QUADRAGESIMUM. De Tancredo et apro.
Incipit liber primus.
55
I. Normannia patria quaedam est in partibus Galliae, quae quidem non semper Normannia dicta fuit sed regalis quondam regum Francorum fiscus cum toto suo tenimento, cuius pars erat, generali nomine Francia et sic uocabatur, usque dum Rodlo, dux fortissimus, parta audacia, ex Norueia, coadunata sibi plurima fortium militum manu, nauali exercitu sese pelago credentium, Frisiam et quaeque maritima loca usque occidentem deuastans, tandem in portu, ubi Secana fluuius in mare defluens intrat, appulsus est: cuius per alueum maxima classe profundiores partes Franciae penetrans, amoenitate locorum inspecta, prae caeteris quas pertransierat regiones, hanc amore amplecti et sibi adoptare fecit. Est enim piscosis fluminibus et feralibus siluis abundantissima, accipitrum exercitio aptissima, frumenti caeterarumque segetum fertilis, pascuis uberrima, pecorum nutrix. Quamobrem ex utraque ripa prosilientes, incolas illius regionis suo imperio subiugare coeperunt.
II. Rex autem, qui tunc temporis Franciae praeerat, Ludouicus — ut credimus — secundus, comperiens hostes fines imperii sui inuasisse, primo quidem indignatus, commoto exercitu, hostibus occurrendum et ducem et eos a finibus suis arcere instituit. Sed cum hoc non sine magno detrimento suorum se agere posse cognosceret, uarios euentus belli pertimescens et suorum sanguini parcens, seniorum usus consilio, foedera pacis et seruitium, quod ab ipsis sibi offerebatur, suscepit, eisque maximam partem terrae, quam peruaserant, in beneficium concessit.
Porrigitur itaque terra illis concessa a pago Pontiniensi, quem ab orientali parte sui habet secus mare Anglicum — quod ab aquilonari parte adiacet usque in Britanniam, quae fines eius occidentales claudit-, ab occidentali uero et meridiano cornu pago Cenomanico terminatur usque in Carnotensem, a Carnotensi uero clauditur Uelcasino et Beluacensi usque Pontinum. Hanc terram sibi determinatam a rege Francorum Rodlo dux haereditali feudo suscipiens, inter suos, prout quemque cognoscebat, distribuit, pretiosiora quaeque pro suis usibus ipse reseruans.
Quia uero procinctus terrae paucis perstrinximus, de more quoque gentis aliqua dicere utile uidetur.
III. Est quippe gens astutissima, iniuriarum ultrix, spe alias plus lucrandi patrios agros uilipendens, quaestus et dominationis auida, cuiuslibet rei simulatrix ac dissimulatrix, inter largitatem et auaritiam quoddam medium habens. Principes uero delectatione bonae famae largissimi [sunt]. Gens adulari sciens, eloquentiae studiis inseruiens in tantum, ut etiam et ipsos pueros quasi rhetores attendas: quae quidem, nisi iugo iustitiae prematur, effrenatissima est. Laboris, inediae et algoris, ubi fortuna expetit, patiens; uenationi et accipitrum exercitio inseruiens; equorum caeterorumque militiae instrumentorum et uestium luxuria delectatur. Ex nomine itaque suo terrae nomen tradiderunt: north quippe anglica lingua aquilonaris plaga dicitur. Et quia ipsi ab aquilone uenerant, Normanni dicti, terram etiam Normanniam appellauerunt. In qua quidem prouincia ciuitas est, quae Constantinum dicitur, in cuius territorio uilla est, quae Altauilla nuncupatur, non quidem tantum pro excellentia alicuius montis, in quo sita sit, quantum, ut credimus, aliquo auspicio ad considerationem praenotantis euentus et prosperos successus eiusdem uillae futurorum haeredum, Dei adiutorio et sua strenuitate, gradatim altioris honoris culmen scandentium. Nam nescimus utrum in praecedentibus partibus uel certe in postea futuris haeredibus aut etiam in utrisque diuina prouidentia, quod sibi placeret, in ens haeredes ipsos in tantum prouexit, ut, sicut Abrahae repromissum est, in gentem magnam crescentes et suum imperium armis dilatantes, multarum gentium sibi colla subdiderint, quod paulatim perstringendo stilo prosequemur.
60
IU. Erat miles quidem praeclari admodum generis, qui, ab antecessoribus suis haereditario iure sibi hanc uillam relictam possidens, Tancredus nomine, duxit uxorem, moribus et genere splendidam mulierem, nomine [Moriellam], ex qua legali successione annorum quinque filios, postea futuros comites, suscepit: Willelmum uidelicet cognomine Ferrea–brachia, Drogonem, Humfredum, Gaufredum et Serlonem.
Horum matre defuncta, cum ipsa aetas adhuc uiridis patri continentiam denegaret, uir honestus inhonestos coitus abhorrens, secundas nuptias celebrauit, malens una et legitima esse contentus, quam se foedo concubinarum amplexu maculari, memor illius apostolici dicti: Unusquisque accipiat uxorem propter fornicationem deuitandam, et quod sequitur: Fornicatores et adulteros iudicabit Deus.
Ducta uero Frensendis uocabatur, generositate et moribus priore non inferior, quae legitimis terminis marito septem peperit filios, non minoris pretii uel dignitatis a praedictis fratribus, quorum nomina subtitulamus hic: primus Robertus, dictus a natiuitate Guiscardus, postea totius Apuliae princeps et Calabriae dux, uir magni consilii, ingenii, largitatis et audaciae; secundus Malgerius, tertius Willelmus, quartus Alueredus, quintus Hubertus, sextus Tancredus, septimus Rogerius minor, postea Siciliae debellator et comes. Mater uero accuratissime et materno affectu filios suos nutriens, tanto amore ipsos, qui non sui sed mariti sui ex praecedenti uxore erant, amplectabatur, ut uix discernere posses, nisi ex aliqua causa didicisses, quis filius uel quis non filius eius esset: unde et a marito plus amabatur et a circummanentibus plurimum appretiabatur. Infantes uero, ut aetas illis administrabat, pueriles annos transcendentes, cum iam adolescentiam, unus post alium, attigissent, coeperunt militaribus disciplinis adhaerere, equorum et armorum studia frequentare, discentes seipsos tueri et hostem impugnare.
U. Sed cum uiderent, uicinis senibus deficientibus, haeredes eorum pro haereditate inter se altercari et sortem, quae primo uni cesserat, inter plures diuisam singulis minus sufficere, ne simile quid sibi in posterum eueniret, consilium inter se habere coeperunt. Sicque communi consilio, [quia] prima aetas prae caeteris adhuc iunioribus primos magis roborabat, primo patria digressi, per diuersa loca militariter lucrum quaerentes, tandem apud Apuliam, Italiae prouinciam, Deo se ducente, peruenerunt.
UI. Audientes itaque inter duos famosissimos principes, Capuanum uidelicet et Salernitanum, quibusdam controuersiis insurgentibus, inimicitias efferbuisse, causa militariter aliquid lucrandi, quia Capuanum uiciniorem, uia qua uenerant, inuenierunt, Capuano sese obtulerunt. Ubi aliquantisper commorati, cum multa strenue, remuneratione accepta, peregissent, tenacitate Capuani cognita, illo spreto, ad gagiam Salernitani principis transierunt. A quo decenter suscepti propter militarem laudem, quae iam ipsos per uniuersam Apuliam famosissimos effecerat, et maxime quia ab inimicante sibi principe ad se transierant, multis donariis ad fidelitatem eius inflammati, diuersis et crebris incursionibus Capuanos lacessentes, totam prouinciam — ac si pestilens calamitas detonaret — terruerunt circumquaque; et Salernitani passim iniurias principis ulciscentes, indefessi idem facere addiderunt, in tantumque rebellantes antea principi compescuerunt, ut omnia circumquaque pacata silerent.
65
Longobardorum uero gens inuidissima, et semper quemcumque probum suspectum habens, ipsos apud eundem principem, inimico dente rodente, occulto detrahebant, suggerentes quatenus eos a se repelleret, ne faceret facile futurum scelus, ut gens tantae astutiae tantaeque strenuitatis, addentes etiam ex sui cordis malitia tantae perfidiae, ut, principe exhaeredato, ipsi, sua calliditate, haereditate principis potirentur. Unde et cor principis, eisdem artibus imbutum, facile in deterius procliue peruertunt. Sed princeps, quamuis, prauis consiliis suorum assentiens, quod hortabantur facere moliretur, tamen strenuitatem eorum timens, quod animo occulte agebat, minus in propatulo aperire praesumebat.
UII. Maniacus autem quidam, natione graecus, a Constantinopolitano imperatore his, quae apud Calabriam uel certe Apuliam erant sui iuris, praefectus, Siciliam ad utilitatem debellandi applicare disponens, undecumque sibi auxilia conducit. Unde et ex parte Imperatoris Salernitano principi, ut amico imperii, mandat, quatenus ipsos, per quos inimicos suos eum debellauisse fama erat, in auxilium sancti Imperii mittat, promittens etiam multis praemiis eos remunerandos. Princeps autem, nactus occasionem qua honeste eos a se dimittat, iactat assensum ad quod rogatus erat; hortatur, praemia, quae pollicebatur, ut eos ad id facilius impellat, uerbis enumerans, etiam de suis pollicetur. Porro illi, non tantum imperio principis quantum spe eorum quae pollicebantur illecti, apparatis quae necessaria erant, ad Maniacum usque peruenerunt. De quorum aduentu Maniacus non minimum gauisus, plurimum eorum auxilio fidens, nauigio aptato, Siciliam numeroso exercitu inuadit, primoque Messanam, quia ripae, qua applicuit, contigua erat, oppugnans, deditione foedus secum inire coAgit. Nam, quamuis apud Messanam strenuissimi suae gentis milites essent, qui, ab urbe progredientes, in congressu Graecos plurimum collidebant, tamen, Graecis cedentibus, nostris congrediendi locus patuit: Messanenses, nostrorum strenuitate nondum experta, primo quidem acriter instare coeperunt. At, ubi uident se plus solito uexari, quasi nouae gentis militiam abhorrentes, terga praebuerunt nostris, usque ad proximum urbis, extremis quoque cedentibus. Maniacus, nostrorum causa urbem nactus, in pretio eos habere coepit, donisque et promissionibus arrigere ad militiam. Inde ergo, profundiores partes Siciliae attentando et omnia subiugando progredientes, Syracusam usque peruenerunt: cuius ciues, ab urbe progressi, cum Maniacensibus congrediuntur. Archadius quidam, qui urbi principabatur, nostris infestissimus insistens, multas strages dabat: quo Willelmus, Tancredi filius, qui Ferrea–brachia nuncupabatur, plurimum indignatus, impetu facto, super eum irruit fortiterque congrediens, hostili robore deiectum interfecit: unde et maxima laudis admiratione deinceps apud Graecos et apud Siculos fuit. Siculi itaque usque ad sexagesima millia congregati, Maniaco et suis in partibus Traynae urbis bellum offere tentant. Porro Willelmus, filius Tancredi, laude militiae ferox, in armis strenuus, Graecos ad certamen praeueniens, certamine inito, cum suae gentis tantum militibus cum hoste congreditur, antequam Graeci ad locum certaminis perueniant: fortiter agendo, plures sternit, reliquos fugat, uictor efficitur. Graeci ad locum, in quo certatum erat, peruenientes, nostris hostes insequentibus, spolia diripiunt, inter se diuidunt, nulla portione nostris, qui ab hoste excusserant, reseruata.
UIII. Quod cum nostri, a persequendo hostes redeuntes, cognouissent, iniuriam rati, per Harduinum quendam Italum, qui ex nostris erat, quia graeci sermonis peritiam habebat, Maniacum, utrum improuise an ex deliberatiorne industriae spolia diuiserit, ad rationem ponunt. Porro ille indignatus, quasi potestati suae contradicere praesumpserint, cum liceat sibi de eisdem spoliis pro libito suo agere, per spatia castrorum fustibus caedendo ad ignominiam gentis nostrae contumeliis affici praecepit. Harduinus rediens cum talia nuntiat, nostri graue ferentes, in Graecos insurgere deliberant. Sed Harduinus, uix eos compescens, utilius consilium dedit: scilicet ut, ira dissimulata, ipse uilioribus uestibus in praesentiam Maniaci procedat, donec, illis minus suspicantibus, ipse a notario Maniaci, cuius amicitia fruebatur, chyrographum, quo liberius transeant Farum, quouis astu accipiat. Quod cum sic machinatur, Maniacus, his quae agebantur ignarus, beneuolentiam militis laudare, munera promittere, subsannando tamen cum suis ridere incepit. Cum autem cartulam a notario, quasi aliquod negotium uersus Calabriam habens, Harduinus accepisset, nostri clam de nocte Messanam usque progressi, Farum impune transeunt. Sicque uersus Apuliam tendentes, Calabriam et quaecumque Graecorum iuris esse sciebant, uastantes, percurrunt: sicque faciendo usque in Apuliam peruenerunt. Sed dolositatem Gaimarii principis cognoscentes, ad ipsum minime transierunt; totam prouinciam infestando, sibi eam subiugandi consilium capiunt.
IX. Sed cum sine castro, quo se tuerentur a parte illius, incolis essent, castrum quod Melfa dicitur, construxerunt, ubi, cum quingenti tantummodo milites essent, Graeci, qui terrae illi principabantur, maxima multitudine ex Calabria et Apulia sibi coadunata, usque ad sexaginta millia armatorum, ut eos a finibus suis propellerent, uersus illos ire coeperunt; legatoque praemisso, mandant, ut quod mallent eligant: aut certamen in crastino secum habere, aut, pace sibi indulta, incolumes a praedictis finibus recedere. Legatus uero qui ad hoc missus fuerat, cum pulcherrimo equo insideret, quidam normannus, Ugo, cognomento Tudebusem, equum manu attrectare coepit: et, ut mirabile aliquid de se sociisque suis, unde terrerentur, Graecis nunciaretur, nudo pugno equum in ceruice percutiens, uno ictu quasi mortuum deiecit. Reliqui uero Normanni prosilientes graecum, qui cum equo deiectus fuerat et, solo timore laesus, quasi exanimis humi iacebat, erigunt; equum autem, usque ad quoddam praecipitium pertrahentes, deiciunt. Porro graecus, cum uix consolatione Normannorum ad mentem rediisset, meliori equo ab eis accepto, certamen paratum sociis refert. Sed cum quod acciderat principibus populi sui tantum retulisset, illi admiratione et metu percussi, uerbum inter se comprimebant, ne forte, si in propatulo diceretur, exercitus territus refugeret. Mane itaque facto, summo diluculo a Normannis occurritur fortiterque congredientes, acerrime utrinque pugnatur. Intererant huic certamini de filiis Tancredi, Willelmus Ferreabrachia et comes Drogo: nam necdum quisquam fratrum eos subsecutus fuerat. Isti uero, ut fortissimi milites socios animantes, sed et ipsimet fortiter agentes, multis ex hostibus prostratis, tandem in fugam reliquos dederunt, quos insequentes et posteriores quosque caedentes, uictoriam obtinuerunt, multis ex hostibus in flumine quod Oliuetum dicitur, dum transnatare cupiunt, submersis.
X. Uicti, necdum autem defatigati, sed seipsos inuicem animantes, multo ampliori exercitu congregato, uno cum Duceano, qui ad hoc ab imperatore Constantinopolitano missus fuerat, iterum bellum parant. Quibus Normanni bello haud segnes sub Montepiloso occurrentes, fortiter congressi sunt, ostendentes se bellum nolle refugere, sed potius quasi ex delectatione appetere. In isto congressu, Graecis contra usum fortiter agentibus, cum iam Normanni fatigari prae nimia caede coepissent, Willelmus quartanae febris typo laborabat et prae nimia infirmitate, qua premebatur, certamini interesse non poterat: sed procul iacens, exitum rei expectabat. Cum uideret iam suos minus fortiter agere et pene deficere, indignatione et ira infirmitatis, qua premebatur, oblitus, arma corripiens, sese, quasi leo furibundus, hostium medium dedit, suosque, uerbis exhortatoriis recreans, fortiter agendo, hostes in fugam uertit, duce Duceano, duce exercitus, qui caudatus erat, quasi boue interfecto. Uiribus itaque suis diffidentes et fortunae minus credentes, castra sua munientes, ultra decertare cum Normannis, nisi muris interpositis, non praesumebant, sed neque ipsi muri contra Normannos eos tueri poterant. Nam crebris incursionibus eos lacessentes, uineta et oliueta eorum extirpabant, armenta et pecora et caetera, quae ad usum necessaria sunt, nihil extra castra relinquentes, diripiebant. Sed et ipsa castra, ipsis intra reclusis, exercitu uallantes oppugnabant, machinamentisque, quibus doctissimi artifices erant, ad id officii agendum necessariis aptatis, muros et turres crebris ictibus impingendo, funditus diruebant: ruptisque muris, aditis patentibus, irrumpentes, omnia sibi diripiebant. Unde et reliqua circumquaque castra idem sibi imminere cernentes, ultro sese eorum ditioni subdebant.
70
XI. Iuniores uero fratres, quos aetas adhuc domi immorari cogebat, praecedentes et seniores fratres apud Apuliam, fortiter agendo, altioris culmen honoris et dominationis ascendisse, fama referente, cognoscentes, quam cito aetas permisit, ipsi quoque subsecuti sunt, duobus tantum in patria relictis, ne haereditas illis competens a stirpe alienaretur. Abeuntes uero remanentibus ut remanerent uix persuaserunt, sed in hoc potius praeualuerunt, quod haeredibus eorum, si se subsequerentur, de his quae acquisituri erant, sese benefacturos polliciti sunt. Sed quia perlongum est huic operi per singula perstringendo inserere qualiter in Apulia egerint, haec tantum summatim non solum nos, sed etiam res ipsa testatur, quod omnem patriam, armis domantes, sibi subiugauerunt. Subsequente enim se suorum et parentum et compatriotarum, sed et reliquarum circumadiacentium regionum, spe quaestus, maxima multitudine, ipsi impigri largitores, quasi fratres suscipientes, equis, armis et uestibus ac diuersis muneribus ditabant. Quibusdam etiam terras largissime impertiebantur, omnibus diuitiis huius mundi auxilia fortium militum praeponentes: quamobrem nihil incoepti incassum illis praeteribat. Unde et illud euangelicum illis prouenit, ubi dicitur: Date, et dabitur uobis: quanto enim ampliora largiebantur, tanto maiora lucrabantur.
XII. Igitur seniore fratre, Willelmo uidelicet comite, infirmitate superueniente, defuncto, magnus dolor omnes Normannos inuasit: quippe quia tanti consilii uirum, tam armis strenuum, tam sibi munificum, affabilem et morigeratum, ulterius se habere diffidebant. Sed exequiis ex more accuratissime et cum maximo planctu non immerito celebratis, secundus frater Drogo totius Apuliae dominatum suscepit: uir quidem, ut succincte dicamus, per cuncta laudabilis. Hic fratrem suum Umfredum Abagelardum comitem, apud castrum quod Lauel dicitur, uirum prudentissimum, consilio Apuliensium et Normannorum ordinauit, Robertum uero Guiscardum in Calabria posuit, firmans ei castrum in ualle Cratensi, in loco qui Scribla dicitur, ad debellandos Cusentinos et eos qui adhuc in Calabria rebelles erant.
XIII. Longobardi igitur Apulienses, genus semper perfidissimum, traditionem per uniuersam Apuliam silenter ordinant, ut omnes Normanni una die occiderentur. Determinato die, cum comes Drogo apud castrum Montis Olei, quod corrupte ab incolis Montolium dicitur, moraretur, summo diluculo ad ecclesiam, ut sibi mos erat, properans, cum iam ecclesiam intraret, quidam, Risus nomine, eiusdem comitis compater et sacramento confoederatus, post ianuam latens, foedere rupto, ferro eum suscepit: sicque cum pluribus suorum, paucis aufugientibus, occisus est. Sed per diuersa Apuliae loca plures hac traditione occubuerunt.
Porro Umfredus Abagelardus, nece fratris turbatus, honorem sibi uindicans, castra, quae frater possederat, insiluit; Normannosque, qui periculum traditionis euaserant, sibi alligans, in uindictam fraternae necis insurgit, multoque tempore castrum, in quo frater suus occisus fuerat, oppugnans, tandem deuicit; fratrisque interemptorem, cum sibi assentientibus, diuersis cruciatibus afficiens, eorum sanguine iram et dolorem cordis sui aliquantulum extinxit.
XIU. Apulienses uero, necdum traditionibus exhausti, per occultos legatos nonum Leonem apostolicum, ut in Apuliam cum exercitu ueniat, inuitant, dicentes Apuliam sibi iure competere et, praedecessorum suorum temporibus, iuris Ecclesiae Romanae fuisse, se illi auxilium laturos; Normannos imbelles, uiribus enerues, numero paucos. Ille, ut assolet, quamuis prudentissimus esset, ambitione captus, Alamannorum exercitu ab Imperatore sibi in adiutorio accepto, confidens in auxilio Longobardorum, Apuliam intrat. Comes uero Humfredus, sibi honestius ducens potius cum honore uitam finire quam cum dedecore priuari, commoto exercitu, audacter hostibus occurrit, ordinataque acie suorum, certamen iniens, cum primo congressu fortiter, ut solitus erat, agere coepisset, Longobardi, territi, fuga seipsos tueri nituntur, Alamannis in proelio relictis. Qui, cum fortiter dimicarent, nullum refugium nisi in armis habentes, Normannis uincentibus, pene omnes occubuerunt. Apostolicus, fuga uitae asylum expetens, intra urbem prouinciae Capitanatae, quae Ciuitata dicitur, sese profugus recepit. Quem hostes insequentes, armato milite obsident: aggeres portant, machinamenta ad urbem capiendam parant, incolas minis terrent, ut apostolicum reddant. Illi uero, ut semper perfidissimi, nulla pactione ad utilitatem apostolici, nisi ut se ipsos tuerentur, exquisita, eum per portas eiciunt. Quem hostes suscipientes, ob reuerentiam Sanctae Romanae Sedis, cum magna deuotione eius prouoluuntur pedibus, ueniam et benedictionem eius postulantes. Sed et usque ad loca, quibus exercitus castra et tentoria fixerat, cum omni humilitate illi seruire executi sunt. Quorum legitimam beneuolentiam uir apostolicus, gratanter suscipiens, de offensis indulgentiam et benedictionem contulit, et omnem terram, quam peruaserant et quam ulterius uersus Calabriam et Siciliam lucrari possent, de sancti Petri haereditali feudo sibi et haeredibus suis possidendam concessit circa annos MLII[I].
75
XU. Apostolicum itaque Romam regredientem comes Humfredus, quousque sibi placuit, cum honore conduxit. Ubi uero licentiam redeundi concessit, in Apuliam reuersus, omnem terram placidam et sibi oboedientem inuenit, quam longo tempore tanta in pace rexit, ut uix in aliquo tempore suae dominationis latro, uel praedo, uel qui suis imperiis contradicere auderet, posset inueniri. Duos itaque fratres suos comites fecit, Malgerium Capitanatae, Willelmum uero in Principatu. Sed Malgerius, moriens, cum omnem comitatum suum Willelmo fratri reliquisset, Willelmus, Gaufridum fratrem suum diligens, ei concessit.
XUI. Robertus uero Guiscardus, cum apud Scriblam moraretur, Calabros fortiter impugnans, cum uideret suos propter infirmitatem loci et aAris diuersitatem languescere, saniorem locum expetens, non quidem ut timidus hostes deuitando retrorsum uadens, longius recepit. Sed potius, quasi in hostem iens, in uiciniorem se conferens, castrum, quod Sancti Marci dicitur, flrmauit. Sed cum, firmato castro, quid uictus introduceret non inueniret — abstraxerant enim circummanentes ad proxima castra quaeque habebant, ne ab ipsis diriperentur — quodam uespere dapifer, qui omni domui suae praeerat, requisiuit ab ipso quid in crastinum comesturi erant ipse et milites sui: dicens se neque uictum, sed neque uicti pretium ad emendum habere; et si pretium haberet, nusquam, ubi cum pace adiri posset, inuenire posse. Guiscardus usque ad sexaginta, quos Sclauos appellant, totius Calabriae gnaros, secum habens, quos quasi fratres fidelissimos sibi benefactis et maioribus promissis effecerat, sciscitatus est ab eis utrum locum adibilem scirent, quo praedam posset capi. Quibus respondentibus se ultra altissimos montes, uia praeruptissima, in profundis uallibus praedam permaximam scire, sed sine magno discrimine extrahi non posse, Robertus tale fertur dedisse responsum: "Eia, tutissimi uitae meae fautores, ita ne patiemini Guiscardum et uos ipsos a fame affici. Causa uictus adquirendi dubia fortuna usque in periculo uitae temptanda est. Nam et temptantes saepe triumphaliter euasisse audiuimus, neminem uero, qui fame interierit, laudari. Ite — nquit — nocturni praedones! Ebrietas Calabros minus uigiles esse permittit: nam et hunc diem celebrem habentes, ex more conuiuiis et potationibus studuerunt. Praecedite! Subsequar militibus armatis ". Sicque, lecto parato, cum iam collocatus esset, de nocte, nullo sciente, consurgens, uili ueste et scarpis, quibus pro calceariis utuntur, ad similitudinem abeuntium sese aptans, illis medius iungitur. Sicque per totam noctem ignotus comes illis factus, nulli eorum uerbum fecit. Nam neque excitare uolebat, ne forte ita quis esset deprehenderetur; quia enim eiusdem gentis erant, non ex toto sese credebat illis. Porro, ubi ad locum praedae uentum est, quidquid ibi inuenerunt ante se colligentes, ipse crebris saltibus et uibrante hastili, ut reditum accelerarent, socios hortabatur. Sed, antequam illucesceret, ii, quibus damnum illatum fuerat, sua ablata perpendentes, cum ducentis militibus, ut praedam excutiant, prosecuntur. At Guiscardus, insequentes approperare uidens, et socios, ne praeda priuari patiantur, sese ad inuicem audacter cohortari audiens, ut audaciores redderet, iam quis esset aperuit. Guiscardus inquit: " Adsum particeps laboris uestri! Sine me nil periculi patiemini. Forti animo estote, et insurgamus hostibus! Nam Deo, fortuna prosperante, facile praeualebimus!" Hoc dixit; et hostibus cum maximo furore occurrens, dum certat, multos perimit, plures capit, reliquos fugat, uictor efficitur. Sicque, triumphalibus spoliis captis, de peditibus suis equites fecit; denique iam securus, captiuos secum ducens, praecedit, paucis, qui praedam post se ducant, relictis. Milites uero sui, cum iam lux esset et eos ita armatos usque castrum aduentare cognoscerent, hostes suspicati, dominum suum, ubi esset nescientes, per totum castrum clamore requirunt. Non inuenientes, turbantur; audacter tamen castro prosilientes, illis, quo hostes suspicabantur, occurrere accelerant. Porro Guiscardus equum, in quo sedebat, calcaribus urgens, alta uoce Guiscardum ingeminando accurrit. Sicque, agnitus ab illis, de praesentia sua et de felicitate fortunae omnes hilares reddit. Redarguitur tamen plurimum ab ipsis, quod talia praesumpserit, et ne ulterius praesumat, admonetur, ne forte fortuna, quae nunc arrisit, postmodum, si temptetur, in peius cedat. Sic castrum praeda et redemptione captiuorum ditans, Calabros crebris incursionibus plurimum lacessiuit.
XUII. Qualiter uero Petrum de Tira, qui apud Bisinianum morabatur, acceperit, silentio praetereundum non est. Erat quippe idem Petrus ditissimus ciuis bisinianensis, sed et, consilio et uirtute caeteris perpollens, omnibus principabatur. Soliti autem erant multotiens conuenire hic et Robertus Guiscardus, quasi ad placitum, de pluribus controuersiis, quae inter suos eueniebant. Porro Guiscardus, cum sciret eum maxima pecunia abundare et prae caeteris castro dominari, coepit animo tractare, qualiter posset castrum obtinere et pecuniam, quam possidebat, abstrahere. Quod secum diu reuoluens, tandem, consilio cum suis habito, quadam die, nullo foedere interposito, extra castrum Bisinianense, in campo, in quo colloqui consueuerant, cum conuenissent, Guiscardus, uidens maximam multitudinem cum Petro uenisse, nuntio praemisso, mandat, se illi multitudini intermisceri nolle, ne forte inter ipsos tumultus ex aliqua re fieret: sed, longius promotis utriusque partis sociis, ipsi duo in medium collocuturi conuenerunt. Praedixerat tamen suis quid facere disponebat, ut, cum necesse foret, sibi citius auxilium praeberent. Assentiente itaque Petro his quae a Guiscardo mandata sunt, sibi minus prospiciens, sociis a longe dimissis, ipse medio loco Guiscardo obuianti accelerat. Considerantes igitur et diu sibi ad inuicem colloquentes, cum iam discessuri assurgerent, Guiscardus, enormitate et mole corporis illius inspecta, uiribus suis minus diffidens — erat enim in omnibus praesumptuosissimus et magnarum rerum audacissimus attemptator — Petrum per medium corripiens, collo suppositum uersus suos asportare coepit. Accurrentibus itaque utriusque sociis, Bisinianensibus, ut Petrum eruerent, Normannis uero, ut dominum suum iuuarent, Guiscardus Petrum, eneruiter reluctantem, interdum portando, interdum uolutando, interdum trahendo, usque ad suos perduxit Calabrenses uero, de Petro iam desperantes et pro ipso cum Normannis minime certare praenitentes, fugiendo sese in castrum Bisinianense recipiunt. Normanni uero, gaudentes quasi de triumpho, usque ad castrum Sancti Marci Petrum secum adducunt, ubi, aliquandiu in captione detentus, pecuniam mirabilem persoluens, seipsum a captione liberauit; sed, ciuibus non assentientibus, castrum minime reddere potuit. Tali calliditate et huic similibus Calabrenses de Guiscardo compertis, genus formidolosissimum, omnes ante eum tremebant: quippe cui neminem assimilari posse armis et ingenio, sed neque uiribus, dicebant.
Tanta itaque pecunia Guiscardus accepta, suos, abundanter remunerando, in sui fidelitate roborat. Calabrensesque infestiores reddit, cotidiano impetu lacessens Bisinianenses et Cusentinos et Marturanenses et his adiacentem prouinciam secum foedus inire coAgit, tali uidelicet pacto, ut, castra sua retinentes, seruitium tantummodo et tributa persoluerent: et hoc sacramentis et obsidibus spoponderunt.
XUIII. Humfredus igitur comes, Apuliam gloriosissime et laudabili pace gubernans, infirmitate praeuentus — quod dolor est dicere! — mortuus est. Quod Guiscardus, qui tunc temporis apud Sanctum Marcum morabatur, audiens, uersus Apuliam magno cum dolore animi approperare accelerat; susceptusque a patriae primatibus, omnium dominus et comes, in loco fratris, efficitur. Ordinatisque rebus suis et tota Apulia sibi in pace conciliata, quod primum in animo conceperat, minime obliuisci potuit. Sed, iam ampliori imperio dilatatus, et maioribus uiribus, militum uidelicet copia, auctus, ad quod coeperat peragendum, iterum intendit. Exercitu itaque commoto et his quae ad expeditionem necessaria erant [paratis], uersus partes Calabriae aciem dirigit: pertransiensque Cusentinos fines et Marturanenses, iuxta calidas aquas super flumine, quod Lamita dicitur, biduo permansit, ut exercitum, itineris asperitate fatigatum, recrearet et terram citius exploraret. Indeque pertransiens usque ad castrum, quod Sckillacium dicitur, iuxta litus maris iter intendens, Regium usque peruenit, ubi, triduo situ loci inspecto, cum uideret se ciues urbis nec minis nec blandimentis inflectere posse, quibusdam negotiis uersus Apuliam reuocantibus, reditum parat. Redeunti Neocastrum et Maia et Canalea, pacem facientes, sese dederunt.
80
XIX. Rogerius uero minor frater, quem adhuc domi iuuenilis aetas et amor parentum detinuerat, subsecutus, in Apuliam uenit. De cuius aduentu Guiscardus non minimum gauisus, honore, quo decebat, eum suscepit. Erat enim iuuenis pulcherrimus, procerae staturae, eleganti corpore, lingua facundissimus, consilio callidus, in ordinatione agendarum rerum prouidus, omnibus iocundus et affabilis, uiribus fortis, militia ferox: quibus artibus breui tempore omnem gratiam meruit. Quia uero factiosus erat et laudis, ut in tali aetate assolet, appetens, factiosos quosque sibi alligans, quaeque habere poterat, libenter et largissime illis impertiebatur.
Porro Guiscardus, fratris constantiam et militarem audaciam certius experiri uolens, cum sexaginta tantum militibus plurima millia hostium debellaturum in Calabriam dirigit; qui, audacter pergens, in altiori cacumine montium Uibonentium castrametatus, tentoria fixit, ut, longe lateque uisus, incolas circumquaque facilius deterreret. Quod cum compertum fuisset per omnes ciuitates et castra illius prouinciae et totius uallis Salinarum, territi omnes, legatos, qui pacem postulent, mittunt: munera plurima dantes, fortissima castra eneruiter reddunt in seruitutem, iuramentis et obsidibus foederantur.
XX. Sic, terra ad suam et fratris fidelitatem pro libito ordinata, plurimum pecuniae, quam acceperat, in Apuliam fratri per legatos misit, euentus suos, qualiter egerit, mandans. Ipse uero castrum, quod Nicefola dicitur, studiosissime turribus et propugnaculis firmans, armatis militibus muniuit, omnibus, quae ad uictum necessaria erant, sufficienter introductis.
Guiscardus uero, pecunia, quae sibi a fratre directa est, accepta, et strenuitate eius agnita, plurimum gauisus est, eiusque colloquium desiderans, ut ad se uenire acceleret, mandat. Ille, sex tantummodo militibus acceptis et reliquis ad tuendum castrum, quod fecerat, et prouinciam premendam, ne fraudem praesumeret, relictis, in Apuliam ad fratrem uenit. A quo, cum decenter fuisset susceptus, euentus suos alternatim conferentes, mutua collocutione laetati sunt.
XXI. Sicque cum fratre moratus est, donec communi consilio, paratis his, quae ad expeditionem necessaria erant, maxima manu equitum et peditum iuga montium Calabriae transcendentes, uersus Regium incedunt. At cum in uallem Salinarum uentum est, Guiscardus, audiens Reginenses omnia circumquaque, quae ad uictum necessaria erant, secum infra urbem clausisse et nihil relictum, quod exercitui congruum foret, prouidens ne obsidenda urbe famis angustia exercitum propelleret, Rogerium fratrem cum trecentis militibus uersus castrum, quod Geracium dicitur, in praedam dirigit, summopere admonens ut, quidquid ad uictus necessaria rapere posset, apud Regium exercitui deferret. Ipse, recto itinere gradiens, urbem obsidere accelerat.
85
XXII. Rogerius uero, studens ad gratiam fratris et totius exercitus, quod sibi iniunctum erat, peragere, altissimos colles cum profundissimis uallibus perlustrans, ut fidelis et studiosa apes, onustissimus ad exercitum cum maxima praeda rediit: iamque pene deficientes omnes abundantia recreauit. Guiscardus uero, uidens se uersus ciuitatem minus proficere et exercitum hiemis asperitate tardari, obsessionem soluens, discensionibusque omnibus datis, ipse apud Maiam, hiemandi gratia, cum paucis secessit.
XXIII. Rogerius itaque, cum quod militibus suis largiretur minus abundaret, et ipsi sibi in exigendo importuniores essent, a fratre expetit. Ille uero, prauorum consilio usus uersus eum, cum caeteris largus esset, illi strictior quam oportebat esse coepit. Uidebat denique, propter strenuitatem quam habebat, militiam iuuenum totius Apuliae ei, potius quam sibi, adhaerere: unde, et ne contra se insolesceret metuebat, et, ut paucis contentus secum moraretur, penuria cogere uolebat. Porro ille, ut magni animi erat, sciens se sic a fratre tractari, ut degenerem uel indignum, qui, gradatim ad alta, ut ille fecerat, et iam ipse, fortuna sibi fauente, scanderet, irato animo a fratre recedens, in Apuliam se contulit.
XXIU. Quod audiens frater suus Guillelmus, comes uidelicet totius Principatus, legatos mittens, ut ad se ueniat, inuitat: quae habet simul accipiat, nihil se, exceptis uxore et liberis, ab illo proprium habere uelle repromittens. Ueniens itaque, honore, quo decebat, susceptus est. Aliquandiu cum ipso commoratus, tandem castrum, quod Scalea dicitur, ab ipso accepit; propter quod multas incursiones uersus Guiscardum faciens, circumquaque lacessiuit. Quod cum Guiscardo relatum fuisset, exercitu commoto, idem castrum obsessum uadit, et oliueta et uineas, quae urbi contigua erant, uastat. Guillelmus autem, milites eius crebris congressibus et hastili robore militariter deiciens, numero minuebat. Ille uero, cernens se uersus urbem minus proficere et numerum suorum cotidie magis deficere, ne maiori damno grauaretur, consilio habito, a loco recessit.
XXU. Non multo post, per internuntios pace ad tempus inter ipsos facta, inuitatus a fratre, Rogerius cum sexaginta militibus fidis sibi seruitum uadit, ubi quidem plurimum penuriarum passus est, sed latrocinio armigerorum suorum in multis sustentabatur. Quo quidem ad eius ignominiam non dicimus, sed, ipso itaque praecipiente, adhuc uiliora et reprehensibiliora de ipso scripturi sumus, ut pluribus patescat quam laboriose et cum quanta angustia a profunda paupertate ad summum culmen diuitiarum uel honoris attigerit. Habebat siquidem armigerum quendam, Blettinam nomine, coram quo nil tuebatur, ad quod furandum intendebat. Hic ipse penuriosus adhuc iuuenis, postmodum ditissimus futurus comes, cum esset cupiens quosdam equos, quos apud Melfam in cuiusdam domo uiderat, ad hoc persuasit, ut, secum uadens, nocturno furto exstractos, abduceret.
XXUI. Curriculo itaque mensium duorum fratris seruitium studiose peragens, cum ab ipso nil inter se et omnes suos, causa remunerationis, excepto uno tantum equo, accepisset, quamuis non legerat, tamen quasi naturaliter sciens illud Sallustianum prouerbium: Frustra niti et ad extremum nihil, nisi odium fatigando quaerere, cum demum ad extrema dementia est, quod bene seruienti fortuna necessaria est, sibi uero eam minus bene fauere, cum fratre pluribus uerbis altercatus, foedere, quod inter se ad tempus habebant, reddito, Scaleam reuersus est, statimque in eodem uespere apud castrum, quod Narencium dicitur, milites suos castra Guiscardi praedatum mittens, prouinciam spoliauit. At dum illos, quos praedaturi miserat, apud Scaleam praestolatur, Beruenis quidam, a Melfa ueniens, nuntiat melfetanos mercatores, onustos pretiosis opibus, a Melfa uersus Melfam haud procul a castro transire. Quo audito, non minimum gauisus, equum insiliens, inter Gisualdum et Carbonariam, cum tredecim tantum militibus, mercatoribus occurrit; captosque Scaleam deduxit; omniaque, quae secum habebant, diripiens, ipsos etiam redimere fecit. Hac pecunia roboratus — largus distributor–centum sibi milites allegauit, quibus, totam Apuliam crebris et diuersis incursionibus dilacerans, Guiscardum in tantum sollicitum reddebat, ut, adcquirendae Calabriae oblitus, iam quod acquisierat pene amitteret.
90
XXUII. Anno MLUIII clades permaxima et flagellum irae Dei, ut credimus, peccatis exigentibus, diuinitus immissum, totam Calabriae prouinciam, curriculo trium mensium, martii uidelicet, aprilis et maii, in tantum attriuit, ut, trino morbo mortem sibi imminere cernentes, cum unum ad uitae periculum sufficere posset, uix aliquid quoduis horum, nedum tria simul furiosissime detonantia pericula, se euadere posse existimarent. Nam una ex parte gladius a Normannis, uix alicui parcens, desaeuiebat; ex alia uero fames, uiribus exhaustis, perlanguida aestuabat; tertia uero pugna mortalitatis, horribiliter defluens, uix aliquem intactum permittens euadere, ut in arenti arundineto laxis habenis furens incendium, percurrebat. Pecunias habentes, quid emerent non habentes, atque ipsos liberos, ex ingenuitate plorantes, uili pretio in seruitium uenundantes, dum, ubi illud ad uictus utilitatem expenderetur, non inueniebant, ad augmentum doloris sui propter amissionem, incassa uenditione liberorum, quasi quarta calamitate cruciabantur. Recentis carnis absque pane comestio, dyssenteriam faciens, multos deiciebat, quosdam autem spleniticos faciebat. Quadragesimae sanctam obseruantiam, a sanctis et religiosis patribus catholice contractam, angustia dissoluit, in tantum ut, non solum lactis uel casei uerum etiam carnis comestione, reliquis temporibus concessa, etiam ab ipsis, qui alicuius honestatis antea uidebantur, uiolaretur. Sic herbarum uirentia olera, quibus pulmentaria fieri solent, terrae sterilitas substraxerat; ubi uero inueniebantur, quadam pruina uitiati aAris decocta, plus obesse quam prodesse, degustata, uidebantur. Fluuialibus carectis et quarundam arborum corticibus cum castaneis et quercinis siue ilicinis nucibus, quas glandes dicimus, porcis substractis, et mola post exsiccationem tritis, panes facere, modico milii admixto, tentabant. Crudae radices, cum solo sale degustatae, uentris tumorem cum pallore uultus excitantes, uitalia intercludebant. Matres pietatis affectu ab ipso liberorum ore cibum rapere, potius quam administrare, impudenti uiolentia satagebant. Sic trino flagello usque ad nouas fruges attriti sunt. Sed, nouis frugibus superuenientibus, fames quidem propulsa est, gladius uero mortalitatis acutior factus est. Nam corpora, famis penuria uacuata et cibo insueta, quanto abundantiori cibo contra usum intemperanter reficiebantur, tanto citius periclitabantur.
XXUIII. Calabrenses denique, genus semper perfidissimum, cum uiderent, fratribus inter se dissidentibus, sese a nemine uisitari, coeperunt iugum Normannorum a se excutere et seruitium, quod iurauerant, uel tributum minime persoluere. Unde et simulatione fidelitatis traditione composita, castrum Neocastrense accipientes, sexaginta Normannos, qui ad tuendum ibi castrum relicti erant, una die peremerunt.
XXIX. Quod cum Guiscardo renuntiatum esset, uidens se Calabriam perdere et Apuliam totam turbari, fratrem per legatos accersiens, pacem cum ipso fecit, concedens ei medietatem totius Calabriae a iugo montis Nichifoli et montis Sckillacii, quod acquisitum erat, uel quousque Regium essent acquisituri.
XXX. Post haec Robertus Guiscardus, uxorem habens suae gentis honeatam et praeclari generis natam, Alberadam nomine, ex qua habebat filium nomine Marcum, quem alio nomine dicebant Boamundum, consanguinitate adnumerata, canonicis sanctionibus contrarius esse nolens, coniugium soluit; filiamque Gaimari, Salernitani principis, Sigelgaytam nomine, sibi in matrimonium copulauit.
XXXI.Anno ab incarnatione Domini MLUIII, hanc apud Salernum desponsatam, antequam conuenirent, Rogerio fratri procurandam committens, ipse, ut Gisulfi, fratris puellae, uotum ageret, duo castra, quae Guillelmus, frater suus, comes Principatus, in haereditate illius firmauerat, quibus ipse tamen plurimum infestus erat, dirutum uadit. Inde Melfam regressus, solemnes nuptias celebrauit.
95
XXXII. Quibus expletis, Rogerius, Guillelmo fratri cum gratiarum actione Scaleam rediens, rogatus a Guiscardo, in Calabriam uenit. Castrumque Melitense, a fratre sibi haereditaliter deliberatum, habens, rebelles Calabros circumquaque impugnare coepit. Quadam uero die, cum Oppidum castrum oppugnaret, episcopus Cassanensis et Giracii praesopus, quem nos praepositum dicimus, maximo exercitu concitato, castrum, quod Sancti Martini dicitur, in ualle Salinarum positum, oppugnatum uadunt, anno Dominicae incarnationis MLUIIII. Quod cum Rogerio nuntiatum fuisset, ab obsesso recedens, citato cursu, ubi eos esse audiuit, aduolat. Impetu facto, certamen iniit, omnesque quasi circumagens, uix unum euadere permisit: de quorum spoliis et equis et armis omnes suos abundantes fecit. Quamobrem Calabria, etsi non ex toto oboediens, tamen a uicinitate eius tremula, minus eum prior irritare praesumebat.
XXXIII. Robertus igitur Guiscardus, rogatus a fratre suo, Capitanatae comite, Gaufredo, ut contra sibi reluctantes auxilium laturus in terram, quae Tetium dicitur, quam, ut suos fines dilataret, debellare coeperat, ueniret, in fratris sui Rogerii strenuitate plurimum fidens, ut ad se, secum illuc iturus, quam citissime ueniat, inuitat. Ille autem, inuitatione suscepta et necessitate fratris sui Gaufredi cognita, quamuis suis utilitatibus disponendis occupatus esset, tamen, quia semper sibi mos fuit amicorum utilitatibus, ut suis, subuenire, accuratissime uersus fratrem auxilium accelerat. Sicque, exercitu commoto, utrique, in auxilium fratris aciem dirigentes, Guillimacum castrum oppugnantes capiunt. Galterium, qui castro principabatur, captiuum ducentes in Apuliam, oculos effodiunt, ne si, oculos habens in posterum, a captione quando liberaretur, fratri iterum molestus fieret. Hic sororem quandam habebat, quae cum ipso in captione abducta est. Quae etiam tantae pulchritudinis fuisse testatur, ut, si aliquando ad mare balneatum uenisset, uel causa experientiae in aliquo piscoso flumine crura deponeret, pisces, albedine eius delectati, adnatabant, ut etiam manu capi possent.
XXXIU. Tunc comes Gaufredus, Guillimacum castrum adiutorio fratris adeptus, totam Teatinam prouinciam fortiter debellare coepit. Robertus uero Guiscardus cum Rogerio fratre in Calabriam secessit; ubi ad utilitatem suam et fratris plurima disponens, et usque Regium praedatum uadens, Rogerio in Calabria remanente, ipse in Apuliam hiematurus regressus est.
Hieme uero transita, magno desiderio Regium adipiscendi ardens, commeatu et reliquis, quae necessaria erant, magno studio praeparatis, plurimumque exercitum anno Dominicae incarnationis MLIX congregans, Calabriam uenit; fratremque secum accipiens, tempore quo messes colligi incipiebant, Regium praeoccupans obsedit. Porro, illis quasi pro uita tuenda sese fortiter defendentibus, utrique fratres, certatim suos cohortantes, ad oppugnationem castri excitant: unde, cum hostes interdum prosiliunt, multa militariter ab ipsis perpetrata sunt. Nam Rogerius, ne, alios ad militiam arrigens, ipse refugere diceretur, in omni congressu sese sociis praeponens, quendam fortissimum et enormi corpore uirum, exercitui Normannorum multis contumeliis exprobrantem, quem omnes quasi gigantem exhorrebant, impetu factu, hastili robore deiciens, interfecit. Hoc itaque taliter interfecto, reliqui, qui intra castrum erant, territi, cum uiderent machinamenta ad urbem capiendam parata, eamque usque perduci, uiribus suis diffidentes, pactione facta, ut duobus, qui caeteris principari uidebantur, cum omnibus suis abire liceret, caeteri omnes, urbe reddita, ditioni Normannorum se subdiderunt. Abeuntes uero sese in castro, quod Sckillacium dicitur, receperunt.
XXXU. Igitur Robertus Guiscardus, accepta urbe, diuturni desiderii sui compos effectus, cum triumphali gloria dux efficitur. Magnasque gratias cum meritorum recompensatione fratri et reliquo exercitui, quorum auxilio tanti culmen honoris attigerat, referens, fratrem cum exercitu per urbes et castra totius prouinciae, ut suo imperio subdantur, dirigit, ipse interim a labore se apud Regium recreans.
100
XXXUI. Rogerius uero, huius artis non ignarus, sapienter exercitum ducens, breui spatio temporis, nunc minis terrendo, nunc blandimentis mulcendo, undecim famosissima castra lucratus est, in tantum ut iam in tota Calabria nec unum castrum reluctari praesumeret, escepto solo Sckillacio, quod illi tenebant, qui a Regio exierant.
XXXUII. Quod Rogerius obsidens, cum uideret celeriter non posse capi, exercitum uero suum laboris taedio affici, castellum quoddam ante portam firmauit militibus, qui Sckillacium sollicitarent, et his, quae militibus necessaria erant, muniens, exercitum ab expeditione soluit. Porro illi, qui a Regio Sckillacium ingressi fuerant, cum uiderent se ab illis nimium infestari, quos Rogerius in nouo castello ad hoc posuerat, nec diu ferre posse, de nocte nauem ingressi, Costantinopolim aufugiunt. Sckillacenses uero, Rogerio arcessito, pacem anno Domini MLIX facientes, castrum reddunt. Sicque tota Calabria, in cospectu Guiscardi ducis et Rogerii fratris sui sedata, siluit.
XXXUIII. Sed, ne aliquis existimet illos, qui in Apuliam cum aliis fratribus non uenerunt, minoris ualentiae a reliquis fratribus fuisse, et ideo in Normannia remansisse, de Serlone pauca dicenda sunt. Hic denique, cum in Normannia inter militia laudabiliores appretiaretur, a quodam potente iniuriam passus, dum uindicare studet, illum interficit. Unde iram Roberti comitis, filii Riccardi secundi, patris uero famosissimi regis Anglorum Willelmi, ferre non ualens, in Britanniam declinauit. Ubi aliquandiu commoratus, omnium gratiam strenuitate sua obtinuit; perque legatos pacem a comite Roberto expetens, nec obtinens, multis incursionibus Normanniam lacessiuit.
XXXIX. Et cum quodam tempore idem comes Robertus in confini Franciae et Normanniae castrum, quod Teulerias dicitur, obsedisset, miles quidam francigena, a castro de die in diem exiens et singulare certamen ab exercitu Normannorum expetens, multos prosternebat. Comes uero, damnum suorum timens, omnibus interdixerat ne aliquis illi obuiaret; sic suis excusationem tribuens, ut, cum quod periculosum erat, refugerent, non hoc iam timori sed principis interdictioni ascriberent. Quod cum Serloni in Britannia, ubi tunc temporis morabatur, relatum fuisset, ignominiam populi sui non ferens, duobus tantum armigeris comitatus, Teulerias uenit: summo diluculo ante portam singulare certamen offerens, de equo hasta innixus expectat. Porro ille, qui alios deicere solitus erat, indignatus, cum maximo furore splendidus in armis, frementi equo aduolat: quis sit, requirit, ut a loco recedat, uitam tuendo hortatur. Illo nomen reuelante, sed a loco recedere nolente, dum fortiter congreditur, aliorum prostrator forti hastili prosternitur. Serlo, pluribus utriusque partis aspicientibus, non tamen quis esset scientibus, uictor ad gloriam Normannorum efficitur. Sicque caput abscissum, lanceae superponens, per medium castrorum, suae gentis nulli uerbum faciens, in Britanniam redire accelerat. Comes ergo legatum mittens, quisnam sit perscrutari iubet, et ut ad se ueniat praecipit. Sed, cum renuntiatum fuisset hunc Serlonem, filium Tancredi, esse et a Britannia, causa imperium a populo suo propellendi, uenisse, se autem iram principis, quia offensus erat, declinare, et patria, quamuis penuriosum, libenter donec principis ira sedetur, dum ipse iusserit, exulare, comes, pietate motus, et tanto uiro ulterius carere nolens, ad se iubet accersiri. Uenienti occurrit, gratiam suam indulget, osculo secure reddit; quae habita amiserat restituit; uxori, cui plures possessiones competebant, auget; inter sibi familiariores retinet.
XL. De Tancredo uero, tantorum filiorum patre, aliquid memoria dignum dicere haud absurdum est. Tempore quippe iuuentutis suae, militaribus exercitiis deditus, diuersarum regionum et principum curias perlustrans, multa strenue, laudis auidus, agendo, cum ipsa laude etiam plurima lucratus est. Cum autem esset in familia comitis Normannorum, Riccardi secundi,- quartus a Rodlo duce fuit — quadam die idem princeps, uenatum pergens, — tali enim exercitio, ut mos est diuitibus, non minimum delectabatur — aprum mirae enormitatis, quem singlare dicunt, mouit. Erat autem sibi mos, sicut et pluribus aliis potentibus est, ut uenationem, quam ipse, moueret, nullus, praeter ipsum, occidere praesumeret. Porro, canibus aprum uelocius insequentibus, cum comes prae opaca densitate spinosi saltus tardius insequeretur, canibus infestioribus, aper timens a cauda lacerari, rupe quadam inuenta, ipsa pro muro a cauda utitur et dentosum caput ad se tuendum canibus offert. Sicque, canibus uenatoris auxilio destitutis, cum iam aper de ipsis spumante dente multas strages faceret, casu Tancredus superuenit, uisaque strage molossorum, quamuis morem principis non ignoraret, tamen succurrendum canibus accelerat. Aper uero, ipso uiso, canibus spretis, firmo impetu super eum irruit. Sed Tancredus, cum esset fortis uiribus, audaci ense illum suscipiens, non quidem ictu feriendo, sed acuto mucrone per durissimam frontem usque ad praecordia impingendo, capulum fronti adiunxit, nihilo ex longissimo ense praeter capulum extra corpus apri remanente. Sicque deiecto, ensem in fronte relinquens, ipse, ne a comite hoc fecisse deprehenderetur, longius auulsus est.
105
Comes uero, inueniens aprum mortuum, miratus, utrum uulnus aliquod habeat socios lustrare iubet; deprehensoque ense adhuc in fronte fixo, impulsum miratur; cuius ensis sit, requirit; ne se huius facti actor celet, ita condonatur. At, cum a Tancredo factum depraehensum fuisset, a comite et caeteris omnibus plurima laude extollitur: et, cum antea in pretio fuerit, maiori deinceps habitus est. Denum in curia comitis, decem milites sub se habens, seruiuit. Nunc uero, qui non quidem omnia, quae memoranda forent, sed pauca i quae fama didicimus, ab ipsis fratribus in Apulia, uel circa Calabriam facta, quamuis rustico stilo exarauimus, ad ea quae apud incredulam Siciliam gesta sunt, qualiterue diu rebellis subiugata sit, intentionem uertamus, ita tamen ut, cum opportunitas experierit, illa quae postea in Apulia, uel Roma, siue Graecia facta sunt, suo loco obliuione non praetereantur.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.