Hincmar of Reims: De Cavendis Vitiis et Virtutibus Exercendis

Domino CAROLO regi glorioso HINCMARUS, nomine non merito Rhemorum episcopus, ac plebis Dei famulus.

Mitto uobis, sicut iussistis, epistolam beati Gregorii ad Recharedum regem Wisigothorum, ex qua uobis quaedam inter caetera dixi, quando proxime apud Siluanectum de operibus misericordiae sermo se intulit. Cui epistolae aliquanta ex uerbis eiusdem doctoris egregii superadditi, attendens promissionem qua dicitur: Quod supererogaueris, ego cum rediero reddam tibi . Non enim pauca mihi reddetis, cum non solum erogata, uerum et supererogata diligenter legetis, intelligenter seruando, ac quotidie magis ac magis de uirtute in uirtutem proficiendo custodietis. Nam sunt quidam, qui multa de litteris diuinitus inspiratis habere uolunt, quae aut non legunt, aut transeuntes recta negligunt, uel ob hoc ea scire uolunt, ut fauores de uani nominis scientia comparent. Sunt enim qui uerba Dei libenter legunt, uel aure percipiunt, sed mente non retinent: et quisque alimenta non retinet, huius profecto uita desperatur . « Cibus enim mentis est sermo Dei, et quasi acceptus cibus stomacho languente reiicitur, quando auditus sermo in uentre memoriae non tenetur. » Et de talium cordibus iuxta euangelicam parabolam, tollit diabolus uerbum, ne credentes salui fiant . Et sunt qui ita diuinum uerbum audiunt uel legunt, ut ex eo contra culpas compungantur, et tamen post fletum ad culpas redeunt, et obliuiscuntur quod planxerant, cum exstinguere nolunt uitia quibus ardent. Et sunt nonnulli, qui audito uel lecto uerbo Dei econtra se erigunt, et contra peccata ac uitia perpetrata ardentissime commouentur: sed salubres illae commotiones sollicitudinibus et uoluptatibus et diuitiis suffocantur, cum importunis cogitationibus suis guttur mentis strangulant, et bonum desiderium, aut ad cor intrare non sinunt, aut de corde repellunt ea quae bonum desiderium quasi aditum flatus uitalis necant. Quibus Dominus dicit: Qui ex Deo est uerba Dei audit; propterea uos non auditis quia ex Deo non estis . « Si enim ipse uerba Dei audit qui ex Deo est, et audire uerba eius non potest quisquis ex illo non est, interroget se unusquisque si uerba Dei in aure cordis percipit, et intelliget unde sit. Coelestem patriam Ueritas desiderare iubet, carnis desideria conteri, mundi gloriam declinare, aliena non appeti, propria largiri. Penset ergo apud se unusquisque uestrum, si haec uox Dei in cordis eius aure conualuit, et quia iam ex Deo sit agnoscit. Nam sunt nonnulli qui praecepta Dei nec aure corporis percipere dignantur, et sunt nonnulli qui haec quidem corporis aure percipiunt, sed nullo ea mentis desiderio complectuntur: et sunt nonnulli, qui libenter uerba Dei suscipiunt, ita ut iam in fletibus compungantur, sed post lacrymarum tempus ad iniquitatem redeunt. Hi profecto uerba Dei non audiunt, quia haec exercere in opere contemnunt, et amorem saeculi amori Dei praeponunt. » Quibus item Dominus dicit: Uae uobis diuitibus, qui habetis consolationem uestram . « Qui hoc loco signantur nomine diuitum, nisi immoderati amatores diuitiarum, qui uenturi iudicis respectum non habent, dum superbis apud se cogitationibus tument? Nam sunt nonnulli, quos census per tumorem non eleuat, sed misericordiae opera exaltant. Et sunt nonnulli, qui dum terrenis se opibus abundare conspiciunt, ueras Dei diuitias non requirunt, atque aeternam patriam non amant, quia hoc sibi sufficere, quod rebus temporalibus fulciuntur, putant. » De quibus dicit Scriptura: Omnes qui diligunt munera sequuntur retributiones (Isa. I, 23), et ignis deuorabit tabernacula eorum, qui munera libenter accipiunt . « Non est ergo census in crimine, sed affectus. Cuncta enim quae Deus condidit bona sunt, et qui bonis male utitur profecto agit, ut quasi per edacitatis ingluuiem, eo per quem uiuere potuit de pane moriatur. Pauper ad requiem Lazarus uenerat, superbum uero diuitem tormenta cruciabant. Sed tamen diues Abraham fuerat, qui in sinu Lazarum tenebat, qui tamen auctori suo colloquens dicit: Loquar ad Dominum meum, cum sim puluis et cinis . Quid itaque iste diuitias suas aestimare nouerat, qui semetipsum puluerem cineremque pensabat? Aut quando hunc res possessa extolleret, qui de se quoque, earum uidelicet possessore, tam abiecta sentiret? Caeterum iniqui modo, cum tristia aliqua, uel aduersa patiuntur, effugii latebras inueniunt, quia ad uoluptatem protinus desideriorum carnalium recurrunt. Ne enim paupertas cruciet, diuitiis animum demulcent: ne despectus proximorum deprimat, sese dignitatibus exaltant. Si fastidio corpus atteritur, antepositis epularum diuersitatibus nutritur. Si quo animus moestitiae impulsu deiicitur, mox per interposita iocorum blandimenta releuatur. Tot ergo hic habent effugia, quot sibi praeparant delectamenta. Sed quandoque eis effugium perit, quia eorum mens, amissis omnibus, se solummodo et iudicem conspicit. Tunc uoluptas subtrahitur et uoluptatis culpa seruatur, et repente miseri periendo discunt quia peritura tenuerunt; qui tamen quousque corporaliter uiuunt quaerere nocitura non desinunt. » Et tales in uano accipiunt animam suam, dum ei curam carnis anteponunt: sicut diues qui induebatur purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide, et recepit bona in uita sua, sine consolatione in aeterna uita. Quam transitoriam consolationem, non solum pro summo, sed et pro uero bono refugiebat habere rex sanctus, qui dixit: Renuit consolari anima mea: memor fui Dei, et delectatus sum . Etenim adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino spem meam . Et: Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus uitae meae ; quia: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te , qui ascensiones in corde suo disposuerunt in conualle lacrymarum , id est in saeculo, in terra morientium, ubi fuerunt eidem regi lacrymae suae panes die ac nocte, dicenti: Credo uidere bona Domini in terra uiuentium . « Et sunt qui audito uel lecto uerbo Dei, ut terra bona, fructum per patientiam reddunt, cum et bona humiliter operantur, et proximorum mala aequanimiter tolerant. Quanto enim quisque altius profecerit, tanto in hoc mundo inuenit quod durius portet, quia cum a praesenti saeculo mentis nostrae delectatio deficit, eiusdem saeculi aduersitas crescit. »

Uos autem, domne charissime, quem Deus talento intellectus magnifice et potenter ditauit, solerter attendite, cui inde rationem estis reddituri, in conspectu totius humani generis, et angelorum atque archangelorum, et nolite in sudario religatum in terra illud abscondere, id est in terrenis tantum actibus implicare: sed sursum cor ad illum leuate, qui mire nos condidit, gratuito nutriuit, rationis substantia in conditione ditauit, gratia sua uos uocauit, donis suis uos illuminauit, paternae pietatis sollicitudine a flagellorum doloribus ad salutis gaudia misericordiae medicamento reduxit, peccantem non deseruit, muneribus multis et potentia glorificauit. Per singulos dies rationes uobiscum agite de his quae accepistis de manu Domini, et quae illi propter illa rependitis, uel rependistis quia sic unicuique bona a se collata enumerabit, dicens – Popule meus, quid feci tibi, aut quid molestus fui tibi? responde mihi. Quoniam ego eduxi uos per desertum quadraginta annis, non sunt attrita uestimenta uestra, manna de coelo plui uobis, et obliti estis me . Et item: Quid debui ultra facere uineae meae, et non feci? Et: Expectaui ut faceret uuas, fecit autem labruscas . Et bene facientibus, et in recta fide et bonis operibus perseuerantibus dicet in iudicio: Esuriui, et dedistis mihi manducare , et caetera quae sequuntur uobis notissima, usque ad id quod dicetur; Uenite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod uobis paratum est ab origine mundi : et male agentibus, et in malis operibus perseuerantibus e diuerso dicit: Esuriui, et non dedistis mihi manducare usque ad id quod dicetur: Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius . Et non est obliuiscenda nobis illa uerecundia, quando aperientur libri, id est conscientiae, in conspectu singulorum hominum et angelorum: et non mediocriter pertimescenda est nobis poena, quae illam sequetur confusionem, quando reatus animam immortaliter morientem inuoluet, et indeficienter deficientem carnem gehenna consumet. Denique quoniam iussistis uobis praefatam epistolam mitti, sciendum uobis est, quia sic diuina dicta legere et audire debetis, ac si ad uos specialiter sint dicta uel scripta, ut quae in eis inueneritis uobis cauenda caueatis, et quae agenda strenue faciatis, et quae sequenda sequamini, et quae erga alios exsequenda sunt exsequamini. Sicut enim in libro medicinali corporis passiones et earum curationes inueniuntur, ita et in diuinis eloquiis animae passiones et earum curationes reperiuntur. Quia uero ita ut praediximus diuina eloquia quisquis fidelis intelligere debeat, et ita sint dicta, Dominus demonstrat in Euangelio qui dixit discipulis suis: Uigilate et orate, ut non intretis in tentationem . Et iterum: Quod dico uobis omnibus dico, Uigilate . Uigilat enim qui ad aspectum ueri luminis mentis oculos apertos tenet, uigilat qui seruat operando quod credit, uigilat qui a se torporis et negligentiae tenebras repellit, uigilat qui fraudem in bono opere non perpetrat . « Quae fraus tribus modis in opere bono committitur: quia per hanc, procul dubio, aut tacita cordis humani gratia, aut fauoris aura, aut res quaelibet exterior desideratur. Quo contra recte de iusto per prophetam dicitur: Qui excutit manus suas ab omni munere, hic in excelsis habitabit . Quia enim non solum fraus in acceptione pecuniae est, munus procul dubio unum non est. Tres uero sunt acceptiones munerum, ad quas ex fraude festinatur. Munus namque a corde est captata gratia a cogitatione: munus ab ore est gloria per fauorem: munus ex manu est praemium per dationem. Sed iustus quisque ab omni munere manus excutit, quia in eo quod recte agit, nec ab humano corde inanem gloriam, nec ab ore laudem, nec a manu recipere dationem quaerit. Solus ergo in Dei opere fraudem non facit, qui cum ad studia bonae actionis uigilat, nec ad corporalis rei praemia, nec ad laudis uerba, nec ad humani iudicii gratiam anhelat . Quasi latrunculus est enim appetitus laudis humanae, qui recto itinere gradientibus ex latere iungitur, ut ex occultis educto gladio gradientium uita trucidetur. Cumque propositae utilitatis intentio ad studia priuata deducitur, horrendo modo unum idemque opus culpa peragit, quod uirtus inchoauit. Saepe et ab ipsis exordiis aliud cogitatio expetit, aliud actio ostendit. Saepe etiam fidem mentis nec ipsa cogitatio exhibet, quia aliud ante oculos mentis uersat, et longe ad aliud ex intentione festinat. Nam plerumque nonnulli terrena praemia appetunt, et iustitiam defendunt, seque innocentes aestimant, et esse defensores rectitudinis exsultant, quibus si spes nummi subtrahitur, a defensione protinus iustitiae cessatur. Et tamen defensores se iustitiae cogitant, sibique se rectos asserunt, qui nequaquam rectitudinem sed nummos quaerunt. Contra quos bene per Moysen dicitur: Iuste quod iustum est exsequeris . Iniuste quippe quod iustum est exsequitur, qui ipsam quam praetendit iustitiam uenundari minime ueretur. Iuste ergo iustum exsequi est, in assertione iustitiae eamdem ipsam iustitiam quaerere. Saepe recta agimus, et nequaquam praemia, nequaquam laudes ab hominibus exspectamus: sed tamen mens in sui fiduciam erecta, his a quibus nil expetit placere contemnit, eorum iudicia despicit, seque male libera per abrupta elationis rapit, et inde sub uitio peius obruitur, unde quasi deuictis uitiis nullis se appetitionibus subiacere gloriatur. » Unde etiam in bonis quae agimus necesse est ut cum magna cautela timeamus, ne per hoc quod a nobis rectum agitur fauor aut gratia humana requiratur, ne appetitus laudis subripiat, et quod foris ostenditur, intus a mercede uacuetur. Unde per Psalmistam quoque de sancta electorum Ecclesia dicitur: Omnis gloria eius filiae regum ab intus . Qui enim accepta qualibet gratia uanis suis laudibus nitorem gloriae offerunt, quasi oleum uendunt, de quo profecto oleo Psalmista dicit: Oleum peccatoris non impinguet caput meum : appellatione autem capitis ea quae principatur corpori mens uocatur. Impinguat ergo caput oleum peccatoris, cum demulcet mentem fauor adulantis. Adulatores enim blandi sunt inimici, quorum linguis quicunque in operibus bonis decipiuntur, in aduentu iudicis inter fatuos et stultos computabuntur, et a Deo retributionem bonorum operum non inuenient, quia pro eis receperunt ab hominibus laudes quas ambiebant. Et cum ab adulatore, quia non a iusto, laudatur peccator in desideriis animae suae et iniquus benedicitur, alius alium, id est peccans adulator peccatorem occidit, et dum inuicem uidelicet adulator de fauore, et peccator in praua operatione, se laudant, inuicem se occidunt. « Hinc est quod Redemptor noster puellam in domo, iuuenem extra portam, in sepulcro autem Lazarum suscitat. Adhuc quippe in domo mortuus iacet qui latet in peccato: iam quasi extra portam educitur, cuius iniquitas usque ad uerecundiam publicae perpetrationis aperitur, sepulturae uero aggere premitur qui in perpetratione nequitiae etiam usu consuetudinis grauantur. Sed hos ad uitam miseratus suscitat, quia plerumque diuina gratia non solum in occultis, sed etiam in apertis iniquitatibus mortuos, sed et mole prauae consuetudinis pressos, respectus sui lumine illustrat. Quartum uero mortuum Redemptor noster, nuntiante discipulo agnoscit, nec tamen suscitat: quia ualde difficile est ut is quem post usum malae consuetudinis etiam adulantium linguae excipiunt, a mentis suae morte reuocetur; de quo et bene dicitur: Sine mortuos sepelire mortuos suos . Mortui enim mortuum sepeliunt, cum peccatores peccatorem fauoribus premunt. Quid enim est aliud sepelire quam occultare? Sed qui peccantem laudibus prosequuntur, exstinctum sub uerborum suorum aggere abscondunt. Erat tamen et Lazarus mortuus, sed tamen non a mortuis sepultus: fideles quippe illum mulieres obruerant, quae et eius mortem uiuificatori nuntiabant. Unde et protinus ad lucem redit, quia cum in peccato animus moritur, citius ad uitam reducitur, si super hunc sollicitae cogitationes uiuunt. » Perniciosissima siquidem pestis est adulatio, et cito subripit mentem, nisi fuerit in ipso remota initio. Discutiendum igitur nobis est quid de nobis audiamus, et probare quid dicatur ex nobis. Credamus quia stultum est plus aliis de nobis quam nobis ipsis credere. Unde Paulus dicit: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae . Gloriam suam Paulus testimonium conscientiae memorat, qui fauores oris alieni non appetens, uitae suae gaudia extra semetipsum ponere ignorat. Et quia scriptum est: Dies Domini sicut fur in nocte ita ueniet , uigilandum nobis est, ne mala quae modo faciamus, ne etiam bona nostra indiscussa dimittamus: et ita uigilantes sollicite semper exspectare debemus, quando Dominus noster ad iudicandos nos reuertatur, ut cum uenerit et pulsauerit confestim aperiamus ei. « Uenit quippe cum ad iudicium properat, pulsat uero cum iam per aegritudinis molestias esse mortem uicinam designat: cui confestim aperimus, si hunc cum amore suscipimus; aperire etenim iudici pulsanti non uult qui exire de corpore trepidat, et uidere eum quem contempsisse se meminit iudicem formidat: qui autem de sua spe et operatione securus est, pulsanti confestim aperit, quia laetus iudicem sustinet, et cum tempus propinquae mortis agnouerit, de gloria retributionis hilarescit. » Quia igitur momentis suis horae fugiunt, agendum nobis est ut in boni operis mercede teneantur. Unde Salomon dicit: Quodcunque potest manus tua facere instanter operare, quia nec opus, nec ratio, nec scientia, nec sapientia erunt apud inferos, quo tu properas . Quia ergo et uenturae mortis tempus ignoramus, et post mortem operari non possumus, superest ut ante mortem tempora indulta rapiamus. Sic enim sic mors ipsa cum uenerit uincitur, si priusquam ueniat semper timeatur. Et iamiamque de uerbis praefati uiri magnifici, ad uerba epistolae scribenda, quam uobis mitti iussistis, nobis est transeundum.

Epistola sancti Gregorii papae ad Recharedum regem, quam Carolus ad se mitti ab Hincmaro postularat.

Gregorius Recharedo regi Wisigothorum.

Explere uerbis, excellentissime fili, non ualeo quantum tuo opere tua uita delector. . . . Etc. Hanc epistolam uide inter Opera S. Gregorii Magni, Patrologiae tom. LXXUII, col. 1052.

CAPUT PRIMUM. Quod eleemosyna de alienis fieri non debeat. Qui sint digni fructus poenitentiae, et quae uera confessio ac dolor de peccatis: quid abnegare se, et odisse animam suam.

Et de misericordiae operibus, unde inter caetera in praecedenti epistola est locutus, qualiter et ex quibus agenda sint, ac de his quae sequuntur, quae breui cingulo uobis perstricta colligere pro tempore studui, idem beatus uir alibi dicit : « Plerumque, inquiens, aduersarius animarum, dum non potest in his quae ad faciem sunt praua subripere, callida specie quasi pietatis iniecta nititur supplantare, suadetque forsitan debere ab habentibus accipi, ut sit quod possit non habentibus erogari, dummodo uel sic uenena mortifera eleemosynae celata obumbratione transfundat. Nam nec uenator feram, aut auem auceps deciperet, uel piscem piscator caperet, si aut ille laqueum in aperto proponeret, aut ille hamum esca absconditum non haberet. Omnino ergo metuenda et cauenda est hostis astutia, ne quos aperta nequit tentatione subuertere, latente telo saeuius ualeat trucidare. Neque enim eleemosyna reputanda est, si pauperibus dispensetur quod illicite accipitur; quia qui hac intentione male accipit ut quasi bene dispenset, aggrauatur potius quam iuuatur. Eleemosyna Redemptoris nostri oculis illa placet, quae non de illicitis et iniquitate congeritur, sed quae de rebus concessis et bene acquisitis impenditur. Unde etiam illud certum est, quia etsi monasteria, aut xenodochia, uel quid aliud ex iniuste acquisitis construatur, mercedi non proficit, quoniam dum peruersus emptor honoris in locum sanctum mittitur, et alios ad sui similitudinem sub commodi datione constituit, plura male ordinando destruit, quam ille potest aedificare qui ab eo pecunias ordinationis accepit. Ne ergo sub obtentu eleemosynae cum peccato aliquid studeamus accipere, aperte sacra Scriptura prohibet dicens: Hostiae impiorum abominabiles, quia offeruntur ex scelere . Quidquid enim in Dei sacrificio ex scelere offertur, omnipotentis Dei non placat iracundiam sed irritat. Hinc rursum scriptum est: Honora Dominum de tuis iustis laboribus . Quisquis ergo male tollit, ut quasi bene praebeat, constat sine dubio quia Dominum non honorat. Hinc quoque per Salomonem dicitur: Qui offert sacrificium de substantia pauperis, ac si uictimet filium in conspectu patris . Quantus autem dolor patris sit perpendamus, si in eius conspectu filius uictimetur, et hinc facile cognoscimus quantus apud Deum dolor exasperatur, si ei sacrificium ex rapina tribuitur. Nimis enim dolendum est, dilectissimi fratres, sub obtentu eleemosynae peccata simoniacae haereseos perpetrari. Nam aliud est propter peccata eleemosynas facere, aliud propter eleemosynas peccata committere. » « Quoties enim post culpam eleemosynas facimus, quasi pro prauis actibus pretium damus. Sed nonnunquam diuites elati inferiores opprimunt, et aliena rapiunt, et tamen quasi quaedam aliis largiuntur, et cum multos deprimant, aliquando quibusdam opem defensionis ferunt, et pro iniquitatibus quas nunquam deserunt, dare pretium uidentur. Sed tunc eleemosynae pretium nos a culpis liberat, cum perpetrata plangimus et abdicamus; nam qui et semper peccare uult, et quasi semper eleemosynam largiri, frustra pretium tribuit, quia non redimit animam, quam a uitiis non compescit. » Scriptum est enim: Facite fructus dignos poenitentiae . « In quibus uerbis notandum est, quod non solum fructus poenitentiae, sed dignos poenitentiae admonemur facere. Ut enim secundum dignos poenitentiae fructus loquamur, sciendum est quia quisquis illicita nulla commisit, huic iure conceditur ut licitis utatur, sicque pietatis opera faciat, ut tamen si noluerit ea quae mundi sunt non relinquat. At si quis in fornicationis culpam, uel fortasse quod est grauius in adulterium lapsus est, tanto a se licita debet abscidere quanto se meminit et illicita perpetrasse. » Peius est enim alienum matrimonium uiolare, quam meretrici adhaerere. Iam uero si coniugatus uel coniugata cum alterius uxore uel cum alterius marito adulterauit, tanto grauius peccant, quanto non simplicia sed plura adulteria committunt. Et grauior incestus est quam adulterium; quamuis qui huiusmodi sequuntur fornicationes et adulteri nomine soleant appellari; et tanto incestus est grauior, quanto propinquitas est cognationis proximior; quia peius est cum duabus sororibus, uel duobus fratribus, uel cum patre et filio, siue cum matre et filia, quam cum aliena uxore moechari. Sed in propria cognatione quanto propinquius tanto grauius peccatur, quoniam est peius cum matre et filia, uel sorore, siue cum Deo sacrata, uel cum ordinato in ecclesiasticis gradibus, in quibus quanto celsior est gradus, tanto grauior est casus, tantoque est crimen grauius, quam cum aliena uxore concumbere; et sic de malo in peius labi solet humana fragilitas, donec ad ea perueniatur, quae, sicut ait Apostolus, turpe est etiam dicere ; quae operantes, uidelicet masculorum et pecorum concubitores, sacri canones inter eos orare praecipiunt, qui spiritu periclitantur immundo, et lex per Moysen data hos iudicat morte multari: et sicut pari iudicio astricti tenentur tam uiri quam feminae adulterium perpetrantes, ita huius legis iudicio aut reatu pariter constringuntur tam uiri cum pecoribus, uel cum masculis, seu cum feminis, contra naturam turpitudinem operantes, quam feminae cum pecoribus, uel cum aliis feminis quacunque adinuentionis machinatione eamdem turpitudinem operantes, uel cum masculis secum operari contra naturam consentientes, dicente Apostolo: Non solum qui faciunt, sed qui consentiunt facientibus, digni sunt morte . Et si quis forte haec omnia perpetrauit, tot mortibus et mortis aeternae poenis habetur obnoxius, quot criminibus est pollutus. Uerum quoniam austeritatem legis temperauit misericordia Redemptoris, qui conuersionem et poenitentiam magis quam mortem uult peccatoris, tanto, ut praemisimus, a se licita quisque debet abscidere, quanto se meminit et illicita perpetrasse: et tanto se debet reprehendere in minimis, quanto se meminit deliquisse in maximis.

« Et saepe accusat mens ipsa quod perpetrat, sed quia hoc ex desiderio minime deserit, erubescit confiteri quod facit. Cum uero toto iudicio carnis delectationem premit, audaci uoce in accusationis suae confessione se erigit. Sed sunt nonnulli, qui apertis uocibus culpas fatentur, sed tamen in confessione gemere nesciunt, et lugenda gaudentes dicunt. Sed qui culpas suas detestans loquitur, restat necesse est ut has in amaritudine animae loquatur, ut per haec ipsa amaritudo puniat, quidquid lingua per mentis iudicium accusat. Et plerumque uidemus quae agenda sunt, sed haec opere non implemus: nitimur et infirmamur: mentis iudicium rectitudinem conspicit, sed ad hanc operis fortitudo succumbit: quia nimirum iam de poena peccati est, ut ex domo quidem possit bonum conspici, sed tamen ab eo quod aspicitur contingat per meritum repelli. Usitata etenim culpa obligat mentem, ut nequaquam surgere possit ad rectitudinem: conatur et labitur, quia ubi sponte diu perstitit, ibi et cum noluerit coacta cadit. » « Sed iustus ori suo non parcit, quia iram iudicis districti praeueniens, uerbis contra se propriae confessionis saeuit. Hinc Psalmista ait: Praeueniamus faciem eius in confessione . Hinc per Salomonem dicitur: Qui abscondit scelera sua non dirigetur; qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur . Hinc rursum scriptum est: Iustus in principio accusator est sui . Sed nequaquam ad confessionem os panditur, nisi cum consideratione districti iudicii per pauorem spe angustatur . Sciendum quoque est, quia saepe et reprobi peccata confitentur, sed deflere contemnunt. Electi autem culpas suas quas uocibus confessionis aperiunt, districtae animaduersionis fletibus insequuntur. » Cum peccata nostra per lacrymas confitemur, angustae uiae portas ingredimur; sed cum post haec ad aeternam uitam perducimur, portae nostrae atria in confessionum laudibus intramus, quia ibi iam angustia non erit, cum nos laetitia aeternae solemnitatis assumpserit: propter quam confessionis nostrae angustiam Ueritas dicit: Intrate per angustam portam ; et cum se Psalmista recipi in altitudine gaudii aeterni praesumeret, dicebat: Statuisti in loco spatioso pedes meos . « Qui enim mala quae perpetrauit insinuat, sed flere quae insinuauit recusat, quasi subducta ueste uulnus detegit, sed torpenti mente medicamentum uulneri non apponit. Confessionis igitur uocem solus necesse est ut moeror excutiat, ne uulnus proditum sed neglectum, quo licentius iam per humanam notitiam tangitur, deterius putrescat. Quo contra Psalmista plagam cordis non solum detexerat, sed detectae etiam medicamentum mentis adhibebat, dicens: Iniquitatem meam ego pronuntio, et cogitabo pro peccato meo . Pronuntiando enim occultum uulnus detegit, cogitando autem quid aliud quam medicamentum uulneri apponit? Sed afflictae menti et sua sollicite damna cogitanti rixa pro semetipsa oritur contra semetipsam. Nam cum se ad lamenta poenitentiae instigat, occulta se increpatione dilaniat. » Cui a Domino dicitur: Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum . « Ac si aperte diceretur: Incendit plene peccati rubiginem qui ardet ualide per amoris ignem. Tanto namque amplius peccati rubigo consumitur, quanto peccatoris cor magnae charitatis igne crematur. Consideremus igitur gratiam misericordis Dei, et damnemus multitudinem reatus nostri. Ecce peccatores uidet et sustinet, resistentes tolerat et tamen quotidie per Euangelium clementer uocat: confessionem nostram ex puro corde desiderat, et cuncta quae deliquimus relaxat. Qui ergo permanere noluit redeat, qui stare contempsit saltem post lapsum surgat . Quanto nos amore conditor noster exspectet insinuat, cum per Prophetam dixit: Attendi et auscultaui, nemo quod bonum est loquitur, non est qui recogitet in corde suo et dicat quid feci? Certe nunquam cogitare mala debuimus: sed quia cogitare recta noluimus, ecce adhuc sustinet ut recogitemus, et qui peccantes nos diu ut conuertamur exspectat, non conuersos durius damnat. Uideamus igitur tantae pietatis signum, et seueritatis iudicium: consideremus apertum nobis misericordiae gremium: quos male cogitantes perdidit, bene recogitantes quaerit, quaeque nos in adolescentia, quaeque in iuuentute deliquisse meminimus defleamus, morum operumque maculas lacrymis tergamus, amemus iam Redemptoris nostri uestigia, quae peccando contempsimus. Ecce, ut diximus, ad recipiendos nos supernae pietatis sinus aperitur, nec maculosa in nobis uita contemnitur: per hoc quod inquinationem nostram perhorrescimus, internae iam munditiae concordamus: reuertentes nos Dominus clementer amplectitur, quia peccatorum uita ei esse indigna iam non potest quae fletibus lauatur. » Sed prouidendum est his qui peccata suorum operum deplorant, ut consummata mala perfecta diluant lamenta, ne plus astringantur in debito perpetrati operis, et minus soluant in fletibus satisfactionis. « Scriptum quippe est: Potum dedit nobis in lacrymis in mensura , ut uidelicet uniuscuiusque mens tantum poenitendo compunctionis suae bibat lacrymas, quantum se adeo meminit aruisse per culpas : quia nullum peccatum Dominus inultum relaxat: aut enim nos hoc flendo insequimur, aut ipse iudicando. Restat igitur, ut ad emendationem suam semper mens solerter inuigilet, et in quo sibi quisque misericorditer subueniri considerat, hoc necesse est ut confitens tergat (cap. 14 et 16). Et quoniam fidelis quisque cogitationes in iudicio exquiri subtiliter non ignorat, Paulo attestante, qui ait: Inter se inuicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium semetipsum introrsum discutiens , ante iudicium uehementer examinet, ut districtus iudex eo iam tranquillius ueniat, quo reatum suum, quem discutere appetit, iam pro culpa punitum cernit , et ignoscendo iam in suo iudicio impunita derelinquit, quae animaduersione spontanea punita uidet, Paulo attestante, qui ait: Si nosmetipsos diiudicaremus, non utique a Domino iudicaremur . » Tanto igitur arctiore manu poenitentiae mens a pollutione tergenda est, quanto se conspicit sordidius inquinatam. Neque enim par fructus esse boni operis debet eius qui minus, et eius qui amplius deliquit, aut eius qui in nullis et eius qui in quibusdam facinoribus cecidit. Per hoc enim quod dicitur: Facite ergo fructus dignos poenitentiae , cuiusque conscientia conuenitur, ut tanto maiora quaerat bonorum operum lucra per poenitentiam, quanto grauiora sibi intulit damna per culpam. « Ecce ipsa diuina misericordia pollicetur, dicens: Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente , et tamen per prophetam Dominus dicit, quia Quacunque die peccauerit iustus, omnes iustitiae eius in obliuione erunt coram me . Pensemus si possumus dispensationem supernae pietatis. Stantibus si ceciderint minatur poenam, lapsis uero si surgere appetant, promittit misericordiam. Illos terret ne praesumant in bonis, istos refouet ne desperent in malis. Iustus es, iram pertimesce ne corruas: peccator es, de misericordia confide ut surgas. Ecce autem iam lapsi sumus, stare nequaquam ualuimus, in prauis nostris desideriis iacemus: sed qui nos rectos condidit, adhuc exspectat et prouocat ut surgamus, sinum suae pietatis aperit, nosque a se recipi per poenitentiam quaerit. Sed poenitentiam digni agere non possumus, nisi modum quoque eiusdem poenitentiae cognoscamus. Poenitentiam quoque agere est, et perpetrata mala plangere, et plangenda non perpetrare. Nam qui sic alia deplorat, ut tamen alia committat, adhuc poenitentiam agere aut ignorat aut dissimulat. Quid enim prodest si peccata quis luxuriae defleat, et tamen adhuc auaritiae aestibus anhelet? aut quid prodest si irae culpas iam lugeat, et tamen adhuc inuidiae facibus tabescat? » Quo contra Dominus dicit: Si quis uult post me uenire abneget semetipsum . Idem superbus humilis, luxuriosus castus, auarus misericordiae operibus deditus, inuidus benignus, iracundus patiens fiat, et tollat crucem suam et sequatur Christum. Idem castiget corpus suum per continentiam, et compatiatur proximis per charitatem, uigilans in his uirtutibus contra uitia uicina, uidelicet in abstinentia contra uanam gloriam, et in animi compassione contra pietatem falsam, quia compassio homini, et rectitudo uitiis debetur, et in uno eodemque homine et diligamus bonum quod factum est, et persequamur mala quae fecit. Unde iterum Dominus dicit: Qui non odit proximos suos, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse discipulus . « Tunc etenim bene animam nostram odimus, cum eius carnalibus desideriis non acquiescimus, cum eius appetitum frangimus, cum eius uoluptatibus reluctamur. Quae ergo contempta ad melius ducitur, quasi per odium amatur. Sic etiam exhibere proximis nostris odii discretionem debemus, ut in eis et diligamus quod sunt, et habeamus odio quod in Dei itinere uel sibi uel nobis obsistunt, » repleti amore mundi uacui Spiritu sancto, de quo dicit Apostolus: Si quis spiritum Christi non habet, hic non est eius . « Quasi quidam titulus diuinae possessionis est ipse spiritus amoris. Nunquidnam spiritum Christi habet is, cuius mentem odia dissipant, elatio inflat, ira usque ad diuisionem mentis exasperat, inuidia cruciat, luxuria eneruat? » Quisque namque ille est, quem nunc spiritus iste non reparat, profecto ab illius aeterni conuiuii refectione ieiunat. Qui ergo in Christum iam credidit, sed adhuc auaritiae lucra sectatur, in superbia honoris extollitur, inuidiae facibus inardescit, libidinis se immunditia polluit, prospera quae in mundo sunt concupiscit, Iesum in quo credidit sequi contemnit.

CAPUT II. De fuga auaritiae, superbiae, luxuriae, gulae, inuidiae, et irae, deque zelo, et quod diabolus per haec maxime uitia semper insidiatus sit.

Nam de auaritia Paulus dicit: Radix omnium malorum est cupiditas et auaritia quae est idolorum seruitus . Cuius uoci quisque se tradit, fastidiens propria aliena concupiscit, et plerumque concupita adipisci non ualens, dies quidem in otium, noctes uero in cogitationes uersat. Torpet ab utili opere, quia fatigatur illicita cogitatione. Consilia multiplicat, et sinum mentis cogitationum uentis latius expandit. Peruenire ad concupita satagit, atque ad obtinenda haec quosdam secretissimos causarum meatus quaerit. Qui mox ut causae aliquid subtile inuenisse se aestimat, iam obtinuisse quod cupierat exsultat, iam quod etiam adeptae rei adiungat excogitat, atque ut in meliori statu debeat excoli pertractat. Quam quia iam quasi possidet, et quasi ad meliorem statum adducit, mox insidias inuidentium considerat, et quid contra se iurgii moueatur pensat, exquirit quid respondeat, et cum rem nullam teneat, iam in defensionem rei quam appetit uacuus litigator elaborat. Quamuis ergo nihil de re concupita receperit, habet tamen in corde iam fructum concupiscentiae, laborem rixae, cui sic ut sollicite ambulans cum Deo dicit: Meditatio cordis mei in conspectu tuo semper . Ita et auarus, uel cuilibet uitio subiectus, quoniam a quo uitio quis deuincitur, eius seruus efficitur, qui enim facit peccatum seruus est peccati, auaritiae uel cui uitio seruit, moribus et desiderio dicit: Meditatio cordis mei in conspectu tuo semper; quia, testante Domino: Ubi cuiusquam thesaurus fuerit, ibi et cor eius erit . « Graui itaque populo premitur qui instigantis auaritiae tumultu uastatur: quoniam auaritia non una quaelibet, sed ea culpa est, de qua omnes oriuntur. Scriptum quippe est, ut praediximus: Radix omnium malorum est cupiditas . Cui ergo cupiditas dominari dicitur, subiectus procul dubio malis omnibus demonstratur. De quo scriptum est, quoniam confringens nudauit pauperis domum, rapuit et non aedificauit eam, non est satiatus uenter eius . Domum pauperis confringit et nudat, qui eum quem per potentiam conterit, exspoliare quoque per auaritiam non erubescit: rapit eam et non aedificat, ac si aperte diceretur: Qui hanc aedificare debuit insuper rapit. Uenturus namque in iudicio Dominus dicturus est reprobis: Esuriui et non dedistis mihi manducare; ex qua culpa subiungit: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius . Si igitur tanta poena multatur qui non dedisse conuincitur, qua poena feriendus est qui redarguitur abstulisse? Rapuit ergo et non aedificauit eam, quia non solum de suo nihil tribuit, sed etiam quod erat alienum tulit. » « Et plerumque quidam diuites quanta tribuunt pensant, quanta autem rapiunt considerare dissimulant: quasi mercedem numerant, et perpendere culpas recusant. Audiant itaque quod scriptum est: Qui mercedes congregauit, misit eas in sacculum pertusum . In sacculo quippe pertuso uidetur quando pecunia mittitur, sed quando amittitur non uidetur. Qui ergo quanta largiuntur aspiciunt, sed quanta rapiunt non perpendunt, in pertuso sacculo mercedes mittunt, quia profecto has in spem suae fiduciae intuentes congerunt, sed non intuentes perdunt . Et nonnulli diuites huius mundi, cum fame cruciantur Christi pauperes, effusis largitatibus nutriunt histriones, et tot pene quotidie perimunt, quot morientium pauperum apud se subsidia abscondunt. Sunt etiam nonnulli, qui iam sua misericorditer largiuntur, sed se custodire a peccatis negligunt, et uenalem Dei iustitiam aestimant, cum curant pro peccatis nummos tribuere, et arbitrantur se posse inulte peccare. Et sunt nonnulli diuites, qui sufficienter de suis habere possent, si modum cupiditati imponere uoluissent, quibus dicitur: Uae qui coniungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci, nunquid habitabitis soli uos in medio terrae? , ac si aperte diceret: Quousque uos extenditis, qui habere in communi mundo consortes minime potestis? coniunctos quidem premitis, sed contra quos uos ualeatis extendere semper inuenitis. Quibus iterum dicitur: Uae ei qui multiplicat non sua, usquequo aggrauat contra se densum lutum . Auaro quippe densum lutum contra se aggrauare est, terrena lucra cum pondere peccati cumulare. Unde iterum scriptum est: Auarus non implebitur pecunia, et qui amat diuitias fructus non capiet ex eis . Fructus quippe ex eis caperet, si bene eas spargere non amando uoluisset; quia uero eas diligendo retinet, hic utique eas sine fructu derelinquet. De quo scriptum est: Qui festinat ditari non erit innocens . Profecto enim qui augere opes ambit, uitare peccatum negligit, et more auium captus, cum escam terrenarum rerum auidus conspicit, quo stranguletur peccati laqueo non agnoscit: et cum quaelibet praesentis mundi lucra cupidi desiderant, ea quae de futuro damna patiuntur ignorant. Audiant igitur quod scriptum est: Quid prodest homini, si totum quod extra est congregat, si hoc solum quod ipse est damnat? De quo qui se damnare non timet, et non impletur pecunia, iterum scriptum est: Non est satiatus uenter eius . » (Moral. lib. XU, c. 19.) « Uenter quippe iniqui auaritia est, quia in ipsa colligitur quidquid peruerso desiderio glutitur. Liquet uero quia auaritia desideratis rebus non exstinguitur, sed augetur: nam more ignis cum ligna quae consumat acceperit excrescit, et unde uidetur ad momentum flamma comprimi, inde paulo post cernitur dilatari. Et saepe omnipotens Deus, cum auarae menti uehementer irascitur, prius ei permittit ad uotum cuncta suppetere, et post haec per ultionem subtrahit, ut pro his debeat supplicia tolerare . Unde et subditur: Et cum habuerit quae concupierat, possidere non poterit . Maioris quippe iracundiae est, cum et hoc tribuitur quod male desideratur, atque inde repentina ultio sequitur, quia hoc obtinuit quod, Deo irascente, concupiuit. Solent namque tardius apparere diuina iudicia cum praepediuntur, ne impleri debeant mala uota. Nam quanto citius malum uotum impleri permittitur, plerumque tanto celerius punitur . Unde recte dicitur: Cum satiatus fuerit, arctabitur . Prius quippe anhelat per auaritiam concupita congregare, et cum quasi in quodam uentre auaritiae multa congesserit, satiatus arctabitur, quia dum anxiatur qualiter acquisita custodiat, ipsa eum sua satietas angustat, quia mens auari, quae prius ex abundantia requiem quaesierat, post ad custodiam grauius laborat , et qui prius laborem habuit in ipsa suae concupiscentiae fatigatione, qualiter concupita raperet, quomodo alia blandimentis, alia terroribus auferret, postquam acquisitis rebus peruenit ad desiderium, alius hunc dolor fatigat, ut cum sollicito timore custodiat quod cum graui labore meminit acquisitum. Hinc inde insidiatores metuit, atque hoc se perpeti quod ipse fecit aliis pertimescit. Formidat potentiorem alterum, ne eum sustineat uiolentum: pauperum uero cum conspicit, suspicatur furem. Ipsa quoque quae congesta sunt, curat magnopere ne ex naturae propriae defectu per negligentiam consumantur. In his itaque omnibus, quia timor ipse poena est, tanta infelix patitur quanta pati timet. Post hoc quoque ad gehennam ducitur, aeternis cruciatibus mancipatur. Mira autem est securitas cordis aliena non quaerere, ex qua uidelicet securitate etiam perennis requies nascitur, quia bona et tranquilla cogitatione ad gaudia aeterna transitur . Sed qui in potestate positus aliis nocet, fulgurans dicitur, quia unde ipse contra bonos quasi ex luce gloriae extollitur, inde bonorum uita cruciatur . Qui qua ultione sit feriendus dicitur: Deuorabit, inquit, eum ignis qui non succenditur : quibus paucis uerbis miro ualde modo expressus est ignis gehennae. Ignis namque corporeus, ut esse ignis ualeat, corporeis indiget fomentis. Qui cum necesse est ut seruetur, per congesta ligna procul dubio nutritur, nec ualet nisi succensus esse, et nisi refotus subsistere. At contra gehennae ignis, cum sit corporeus, et in se missos reprobos corporaliter exurat, nec ex studio proprio succenditur, nec lignis nutritur, sed creatus semel durat inexstinguibilis, et succensione non indiget, et ardore non caret: quia omnipotentis iustitia futurorum praescia, ab ipsa mundi origine gehennae ignem creauit, qui in poena reproborum esse semel inciperet, sed ardorem suum etiam sine lignis nunquam finiret. Sciendum uero est, quod omnes reprobi, quia ex anima simul et carne peccauerunt, illic in anima pariter et carne cruciantur . Quam uidelicet carnem cum in resurrectione recipient, cum ea gehennae ignibus ardebunt traditi. Et tunc ab ea abduci appetent, tunc eius tormenta euadere si potuerint quaerent, tunc incipient uelle uitare quod amauerunt: sed quia eamdem carnem Deo contrariam posuerunt, iudicante Deo, agetur, ut ex ea amplius igne crucientur. Hic itaque eam amplius relinquere non appetent, et tamen ab ea abstrahuntur: illic eam relinquere appetunt, et tamen in ea propter supplicia seruabuntur. Ad augmentum itaque tormenti, et hic de corpore nolentes educuntur, et illic in corpore tenebuntur inuiti; » et quibus inimicus pedicam cum culpa sub terrenis commodis, et decipulam cum esca, id est lucrum cum culpa et prosperitatem cum iniquitate posuit, illic poenam retributionis effugere non poterunt quam ministrabit: et effugium in dolore constringente, ad orationem atque sapientiam oculis aperientibus sapientia minime proderit, quia hic, ubi operari debuerunt et potuerunt, operandi tempus amiserunt, ubi a uoluptate clausos cordis oculos habuerunt. Et talis est fructus auaritiae, et talis sequitur remunerationis effectus. Quae profecto auaritia bene compescitur, si ipse status ambientis sollicite consideratur. Nam cur instet ad colligendum, quando stare non potest ipse qui colligit? Cursum ergo suum quisque consideret, et cognoscat sibi sufficere parua quae habet: sed fortasse metuit ne in huius uitae itinere sumptus desit: longa nostra desideria increpat uia breuis, incassum multa portantur, cum iuxta est quo pergitur.

Alius se tyrannidi superbiae subiicit, et cor miserum, dum contra homines erigit, uitio substernit. Honorum sublimium infulas appetit, exaltari successibus exquirit, totumque quod esse desiderat sibi apud semetipsum in cogitationibus depingit. Iam quasi tribunal possidet, iam sibi parere obsequia subiectorum uidet, iam caeteris eminet, iam aliis mala irrogat, aliis quia irrogauerint recompensat. Iam apud semetipsum stipatus cuneis ad publicum procedit, iam quibus obsequiis fulciatur conspicit, qui tamen haec cogitans solus repetit. Iam alia conculcat, alia subleuat, iam de conculcatis satisfacit odiis, iam de subleuatis recipit fauores. Qui igitur tot phantasmata cordi imprimit, quid iste aliud quam somnium uigilans uidet? Quia ergo tot rerum causas quas fingit tolerat, nimirum intrinsecus natas ex desideriis turbas portat. « Quasi enim tyrannus quidam obsessam ciuitatem intercipit, cum mentem superbia irrumpit; et quo ditiorem quemque ceperit, eo in domino durior exsurgit, quia quo amplius res uirtutis sine humilitate agitur, eo latius ista dominatur. Quisquis uero eius in se tyrannidem captiua mente susceperit, hoc primum damnum patitur, quod clauso cordis oculo iudicii aequitatem perdit. Nam cuncta quae ab aliis uel bene geruntur displicent, et sola ei quae ipse uel praue egerit placent. Semper aliena opera despicit, semper miratur quod facit: quia et quidquid egerit, egisse se singulariter credit, atque in eo quod exhibet per gloriae cupiditatem, sibimetipsi fauet per cogitationem, et cum se in cunctis transcendere caeteros aestimat, per lata cogitationum spatia secum deambulans, laudes suas tacitus clamat. Nonnunquam uero ad tantam elationem mens ducitur, ut in eo quod tumet etiam per ostentationem locutionis effrenetur. Sed tanto facilis ruina sequitur, quanto apud se quisque imprudentius exaltatur. Hinc enim scriptum est: Ante ruinam exaltatur cor . Hinc per Danielem dicitur: In aula Babylonis deambulabat rex; responditque et ait: Nonne haec est Babylon magna, quam ego aedificaui in domum regni, in robore fortitudinis meae, in gloria decoris mei? Sed hunc tumorem quam concita uindicta represserit, illico adiungit, dicens: Cumque adhuc sermo esset in ore regis, uox de coelo ruit: Tibi dicitur, Nabuchodonosor rex: Regnum tuum transibit a te, et ab hominibus te eiicient, et cum bestiis et feris erit habitatio tua: fenum quasi bos comedes, et septem tempora mutabuntur super te . Ecce quia tumor mentis usque ad aperta uerba te protulit, patientia iudicis protinus usque ad sententiam erupit, tantoque hunc districtius perculit, quanto se eius superbia immoderatius erexit: et quia enumeranda bona duxit, in quibus sibi placuit, enumerata mala in quibus feriretur, audiuit. » Cunctis namque superba apud se cogitatione tumentibus inest clamor in locutione, amaritudo in silentio, dissolutio in hilaritate, furor in tristitia, inhonestas in actione, honestas in imagine, electio in incessu, rancor in responsione. Horum semper est uita ad irrogandas contumelias ualida, ad tolerandas infirma, ad obediendum pigra, ad lacessendos uero alios importuna, ad ea quae facere et debet et praeualet ignara, ad ea autem quae facere nec debet nec praeualet parata. Haec in eo quod sponte non appetit nullis exhortationibus flectitur, ad hoc autem quod latenter desiderat quaerit ut cogatur, quia dum metuit, ex desiderio suo uilescere, optat uim in sua uoluntate tolerare. « Sciendum uero est, quod ipsa haec de qua tractamus elatio alios rebus saecularibus, alios uero ex spiritalibus possidet. Alter namque intumescit auro, alter eloquio, alter infimis et terrenis rebus, alter summis coelestibusque uirtutibus: una tamen eademque res ante oculos Dei agitur, quamuis ad humana corda ueniens in eorum obtutibus diuerso amictu pallietur. Nam cum is qui de terrena prius gloria superbiebat, postmodum de sanctitate extollitur, nequaquam cor eius elatio deseruit, sed ad eum consueta ueniens, ut cognosci nequeat uestem mutauit. » Quibus dicitur: Quid superbit terra et cinis? « Duo quippe sunt uitia quae humano generi immaniter dominantur, unum uidelicet spiritus, atque aliud carnis: elatio namque spiritum erigit, luxuria carnem corrumpit. Antiquus itaque hostis humanum genus uel per elationem praecipue, uel per luxuriam premens, in secreto calami atque in locis humentibus dormit, quia damnatum hominem sub ditionibus suae damnationis aut per elationem spiritus aut per carnis corruptionem tenet. » Sicut scriptum est: Sanguisugae duae sunt filiae dicentes: Affer, affer . Sanguisuga est diabolus, qui siti peccandi ad peccata suadendo incessanter accenditur. Huic duae sunt filiae, quia duae specialiter humani generis illecebrae hunc antiqui hostis imitantes ardorem, luxuria uidelicet et philargyria. Nam et luxuriae quo liberius frena laxantur, eo noxius delectatur, et sicut quidam ait poetarum , Crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crescit. Quosdam uero in his omnibus possidet, quia cum eos superbiae spiritus eleuat ad tumorem suae altitudinis, inuerecundae corruptioni inclinat, atque auaritiae insatiabilitati substernit. Perpendant igitur luxuriosi qualem inhabitatorem, scilicet diabolum, habeant, qui, sicut Scriptura dicit, in locis humentibus, id est in lasciuis et luxuria fetentibus cordibus, requiescit, quos secum ad aeterna tormenta per luxuriam praeparat. De quibus scriptum est: Uestimentum mistum sanguine erit in combustionem et cibus ignis : quia corpus quo uestitur anima, pollutum carnalibus operibus, nisi lacrymis lotum et dignis poenitentiae fructibus fuerit expiatum, in aeterni ignis combustione ardebit. Tales enim Scriptura denotat dicens: Computruerunt iumenta in stercore suo . « Iumenta computrescere in stercore suo est, carnales quosque in fetore luxuriae uitam finire. Quoties itaque carnalem mentem de suis peccatis praedicatores increpant, quoties ad eius memoriam uitia ante acta redeunt, quasi infructuosae arbori cophinum stercoris uersant, ut malorum quae egit memoriam recolat, et ad compunctionis gratiam quasi de fetore pinguescat, mittitur ergo cophinus stercoris ad radicem arboris, quando prauitatis suae conscientia tangitur memoria cogitationis, cumque se per poenitentiam ad lamenta mens excitat, cumque ad bonae operationis gratiam reformat, quasi per tactum stercoris redit ad fecunditatem operis radix cordis: plangit quod fecisse se meminit, displicet sibi qualem fuisse se recolit, intentionem contra se dirigit, atque ad meliora animum accendit. Ex fetore igitur ad fructum reuiuiscit arbor, quia de consideratione peccati ad bona se opera resuscitat animus, exaudiens Paulum dicentem: Fugite fornicationem ; et Salomonem: Ne des alienis honorem tuum, et annos tuos crudeli ; id est, ne honorem, quo ad imaginem Dei creatus es, immundorum spirituum uoluptatibus subdas, neque accepta uiuendi spatia ad libitum aduersarii minutis expendas. Cuicunque enim sceleri quisque subiicitur, in hoc profecto dominatui malignorum spirituum mancipatur. Unde et dicitur: Ne forte impleantur extranei uiribus tuis, et labores tui sint in domo aliena ; id est, ne daemoniorum facta adiuues, si uel ingenium animi, uel corporis tui uires, ad patranda facinora contradas, domumque alienam, id est numerum perditorum te adiecto multiplices: et gemas in nouissimis, quando consumpseris carnes et corpus tuum, id est in poenis gemere cogaris, quando non solum carnales illecebrae transeunt, sed et ipso corpore derelicto, anima quae corpus gessit cuncta reddere compellitur. Considerent luxuriosi, quia cum Dominus carnis sceleribus seruientibus commissa punire decreuisset, in ipsa qualitate ultionis notauit maculam criminis, cum sulphur et ignem super eos pluit, sicut sacra prodit historia . Quid enim in sulphure, nisi fetor carnis, et quid per ignem nisi ardor desiderii carnalis exprimitur? Sulphur quippe fetorem habet, ignis ardorem. Qui itaque ad peruersa desideria ex carnis fetore arserant, dignum fuit ut simul cum sulphure et igne perirent: quatenus ex iusta poena discerent ex iniusto desiderio quid fecissent. Ex hac uindicta, quam in corpore positi luxuriosi sustinuerunt, perpendere debent luxuriantes quid in aeterno igne simul cum anima et corpore sustinebunt, ubi uermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur , nisi per dignos poenitentiae fructus, et per conuenientia lamenta deserentes mala, et facientes bona, maculas carnis simul et corda studuerint emundare. Uerum et in hac uita saepius contingit, ut qui in adolescentia luxuriose uiuendo habita disperserant, tempore senectutis inopia deficiant, et refrigescenti calore carnis, ac flore iuuentutis marcescente, rebus suis quas lasciue uendiderant alios uti conspiciant, gementesque sera poenitentia dicant quae sequuntur: Cur detestatus sum disciplinam, et increpationibus non acquieuit cor meum? » « Nonnulla namque peccata animam polluunt, crimina uero exstinguunt. Unde beatus Iob crimen luxuriae definiens ait: Ignis est usque ad perditionem deuorans (Iob XXI, 12): quia nimirum reatus facinoris, non usque ad participationem maculat, sed usque ad perditionem deuorat. Et quia quaelibet alia fuerint bona opera, si luxuriae scelus non abluitur, immensitate huius criminis obruuntur, secutus adiunxit, et omnia eradicans genimina. Genimina quippe sunt operationes bonae animae. Cui tamen si peruerso ordine caro dominatur igne luxuriae, omnia bene prolata concremantur. Nulla quippe ante omnipotentis Dei oculos iustitiae pietatisque sunt opera, quae corruptionis contagio monstrantur immunda. » Et quia pro ordine membrorum distribuitur saepe ordo uitiorum. Nam uenter cibo et uino distentus facile despumat in libidines, sicut et fimus complutus facile uermes generat.

Nonnulli ordinem certaminis ignorantes edomare gulam negligunt, et iamiam ad spiritalia bella consurgunt. Qui aliquando multa etiam quae magnae sunt fortitudinis faciunt, sed, dominante gulae uitio, per carnis illecebram omne quod fortiter egerint perdunt: et dum uenter non restringitur, per carnis concupiscentiam simul cunctae uirtutes obruuntur. « Unde et Nabuchodonosor uincente scribitur : Princeps cocorum destruxit muros Ierusalem Princeps namque cocorum est uenter, cui cum magna cura obsequium a cocis impenditur, ut ipse delectabiliter cibis impleatur. Muri autem Ierusalem uirtutes sunt animae ad desiderium supernae pacis eleuatae. Cocorum igitur princeps muros Ierusalem deiicit, quia dum uenter ingluuie tenditur, uirtutes animae per luxuriam destruuntur. » Quo contra Dominus dicit in Euangelio: Attendite uobis, ne forte grauentur corda uestra in crapula, et ebrietate, et curis huius saeculi? . Ubi utilis quoque pauor adiungitur: Et superueniat in uos dies illa repentina, tanquam laqueus enim superueniet in omnes qui sedent super faciem omnis terrae. « Admonendi sunt gulae dediti, ne in eo quod escarum delectationi incumbunt, luxuriae se mucrone transfigant: quanta sibi per esum loquacitas, quanta mentis lenitas insidietur aspiciant, ne dum uentri molliter seruiunt, uitiorum laqueis crudeliter astringantur. » Quia enim gulae deditos leuitas protinus operis sequitur, auctoritas sacra testatur dicens: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere . Quos plerumque edacitas usque ad luxuriam pertrahit: quoniam dum satietate uenter extenditur, aculei libidinis excitantur. Unde et hosti callido, qui primi hominis sensum in concupiscentia pomi aperuit, sed in peccati laqueo constrinxit, diuina uoce dicitur: Pectore et uentre repes ; ac si ei aperte diceretur: Cogitatione et ingluuie super humana corda dominaberis. Tanto enim longius a secundo parente scilicet Christo receditur, quanto per immoderatum usum, dum manus ad cibum tenditur, parentis primi, id est Adae terreni, lapsus iteratur. Sciendum est etiam quia quinque nos modis uitium gulae tentat. Sed cur eosdem modos hic exponere debeam? cum non solum ex usu iam ebrietas apud multos teneatur, uerum etiam quidam miseri homines, quasi pro uirtute se iactent et glorientur, quia multum bibere et alios inebriare possint, non attendentes quod Dominus per prophetam comminatur dicens: Uae his qui potentes sunt ad bibendum uinum, et uiri fortes ad miscendam ebrietatem ; et per Apostolum praecipit: Nolite inebriari uino, in quo est luxuria , quia ebriosi regnum Dei non possidebunt ; et Salomon: Noli regibus, inquit, o Lamuel, noli regibus, id est omnibus in omni ordine ac sexu qui se et alios regere debent, dare uinum immoderate, quia nullum secretum est ubi regnat ebrietas, ne forte bibant et obliuiscantur iudiciorum iustorum, et mutent causam filiorum hominum . Et item sacra Scriptura dicit: Uinum in iucunditatem creatum est, et non in ebrietatem ab initio: exsultatio animae et cordis uinum moderate potatum: sanitas est et corporis et animi, sobrietas potus . Uigilia est enim et cholera uiro infrunito , et modestus ac temperatus cibus et carni et animae utilis est. Uinum multum potatum irritationem, et iram, et ruinas multas facit. Amaritudo animi uinum multum potatum. Ebrietatis animositas imprudentis offensio, minorans uirtutem et faciens uulnera. In conuiuio uini non arguas proximum, et non despicias eum in iucunditate illius: uerba improperii non dicas illi, et non premas . Operarius ebriosus non locupletabitur, uinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguunt sensatos, et qui se iungit fornicariis erit nequam, putredo et uermes haereditabunt illum .