Library › Latin: History › Descriptio Lateranensis Ecclesiae
This description of the Lateran basilica in Rome was written by John, a deacon and canon of the basilica of the Saviour at the Lateran, and dedicated to a Pope Alexander, in all likelihood Alexander III. In the dedication John explains that he has renewed from the archive an old book recording the holy relics of the church, which had almost perished from age. The work describes the mystical names of the basilica, the relics said to have come from the Temple in Jerusalem, the ark and the holy of holies, the daily ringing of bells for the offices, the bishops who served there in turn, and the oratories of the baptistery.
The later part describes the tombs in the basilica, including that of Gerbert, archbishop of Reims, who became Pope Silvester II and whose tomb was said to exude drops of water even in dry weather, and that of Innocent II in a porphyry sarcophagus said to have been the emperor Hadrian’s, who had renewed the roof with timbers sent by King Roger of Sicily. The work is an important source for the medieval Lateran, its relics and its claims to primacy among the churches of Rome.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 78, Parisiis 1849), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · History
Descriptio Lateranensis Ecclesiae
John the Deacon · Incipit prologus in libro de Sanctis Sanctorum · every word parsed
1
Beatissimo domino et Patri reuerentissimo Alexandro diuina gratia catholicae Ecclesiae atque sedis apostolicae summo pontifici, Ioannes qualiscunque diaconus basilicae Saluatoris patriarchii Lateranensis canonicus, librum de Sanctis Sanctorum ex archiuo renouatum. Cum iuxta sapientis uiri praeconium, gloria regum sit celare uerbum, et gloria Dei inuestigare sermonem, tanto utriusque professoribus probabile est ad utriusque beneplacitum et honorem sollicitum ac deuotum praestare obsequium, quanto de utriusque gratiae plenitudine speratur remuneratione dignum, atque indubitanter creditur affuturum, etc. Hoc itaque considerationis respectu considerans, libellum de Sanctis Sanctorum memoriam continentem, qui in archiuo huius sacrosanctae basilicae a praedecessoribus nostris usque ad nostra tempora conseruatur, antiquitatis uetustate iam quasi abolitum, quoniam beatitudini uestrae bene placitum est et gratum, erogatum quia pernecessarium, ne tam celebris sacrorum memoria, quae ab antecessoribus nostris nobis diligenter conseruata est et tradita, per nostram negligentiam posteris nostris obliuione deficeret, sanctitatis uestrae auctoritate et praecepto, mandato quoque et uoluntate uenerabilis prioris Ioannis et fratrum eiusdem Ecclesiae, ad honorem Domini et Saluatoris Iesu Christi renouare curaui posteritati conseruandam, ipsorumque deuotioni profuturam. Sane quia non solum de mendosis, sed etiam de otiosis ante tribunal Dei uiuentis, in cuius manus horrendum est incidere, 561 reddituri sumus procul dubio rationem; scire cupio uestrae paternitatis beneuolentiam Deo et hominibus meritorum plenitudine et sinceritate reuerendam, atque uniuersos qui huius libelli memoria gaudent, me nullatenus superstitionis causa aliquas nouitates praesumptionis inserere, sed simpliciter antiquam seriem scribendo conseruans, si qua alia superaddo, illa sunt procul dubio quae uel ipse iam per quinque lustrorum spatia, in hac sacrosancta basilica in canonicali proposito uiuens, oculis propriis uidi, uel ab antecessoribus nostris ueridica relatione cognoui, ea scilicet quae sunt de translatione sanctorum Chrysanthi et Dariae, seu de inuentione sanctarum Rufinae et Secundae, atque sanctorum Cypriani et Iustinae, uel etiam quae de historiis et auctoritatibus sanctorum ad repellendam ambiguitatis opinionem quorumdam de absconsione tabernaculi et arcae, et his quae continebantur in ea, uel altaris incensi. Quae nimirum ut liquido clarescant, et historiographorum nomina et libros, et tempora, seu doctorum nomina, uel uolumina manifestius in sequentibus declarare curaui, etc.
IN NOMINE SANCTAE ET INDIUIDUAE TRINITATIS.
Incipit scriptum de supremae sanctuario sanctae Dei Romanae, id est Lateranensis, Ecclesiae, compositum de archiuis et antiquis pontificum Romanorum gestis, quae uidelicet ecclesia patriarchalis et imperialis priuilegio ac praerogatiua sanctae sedis apostolicae, dono gratiae Dei Saluatoris Iesu Christi super omnes Ecclesias totius orbis terrarum obtinet dominationem atque principatum, quae etiam diuino nutu apostolici culminis et Romani imperii nomen possidet gloriosum.
Et quoniam totus orbis terrarum huic matri Ecclesiae debitae subiectionis exhibere debet obsequium, multi ex diuersis regionibus hic conueniunt oratores, quibus nescientibus quantum et quam pretiosissimum in hac praedicta Ecclesia sanctuarium Dei sit reconditum, per istarum insinuationem litterarum uolumus esse notatum, saltem quando hic conueniunt ad exorandum Deum Dei Filium Iesum Christum Dominum nostrum Saluatorem sanctorum pro pace sanctae Ecclesiae, pro remissione omnium peccatorum, pro acquirenda gloria aeternae uisionis Dei, pro societate aeternorum ciuium et sanctarum animarum.
5
Igitur post beatam ac salutiferam Domini nostri Iesu Christi passionem, et ab inferis gloriosam ipsius resurrectionem, seu in coelum admirabilem ascensionem, percepta consolatione gloriosissimi aduentus Spiritus sancti, in sortem suae praedicationis apostoli iter suum direxerunt, et dispositione ineffabilis misericordiae Dei regni coelestis senatores eximii, Petrus scilicet et Paulus, caput totius orbis, hanc Romanam uidelicet ciuitatem, ingressi sunt, in qua ad honorem Domini nostri Iesu Christi catholicae fidei fundamentum super Petram, id est Christum, fideliter collocarunt; pro cuius aedificationis incremento usque ad mortem decertarunt, pro cuius amore gloriosum sanguinem suum effuderunt ad denique mortem crucis, et gladii temporalem subeuntes, Regis superni curiam laureati petierunt. Isti sunt uiri sancti quorum doctrina fulget Ecclesia, 562 quam antiquus hostis per Neronem primum, deinde per succedentes principes per trecentos annos et eo amplius impugnauit et concussit, sed nullatenus euertere ualuit. Cum enim placuit ei qui fideles suos igne passionis permisit examinari, Constantinus Augustus, Constantii et Helenae filius, culmen imperii subiit, et praecedentium tyrannidem principum in seruos Iesu Christi aliquandiu exercuit; sed immensa Dei pietas electorum suorum clamantium ad se dolori et angustiae compatiens, calamitati et miseriae tantae persecutionis finem imponere non distulit. Quid plura? sicut enim in Uita sancti Siluestri legitur, praefatus imperator Constantinus elephantiae lepra a Deo percutitur; cui pontifices capitolii hoc dederunt consilium, quatenus in piscinam occisorum infantium sanguine plenam nudus descenderet, et a lepra sic mundatus pristinam sanitatem sic reciperet, etc.
Deinde priuilegium Romanae Ecclesiae pontifici contulit, ut in toto orbe Romano sacerdotes hunc ita caput et principem habeant, sicut omnes iudices regem habere consueuerant; in quo priuilegio ita inter caetera legitur: « Utile iudicauimus una cum omnibus satrapis nostris, et uniuerso senatu, optimatibus etiam et cuncto populo Romanae gloriae subiacenti, ut sicut beatus Petrus in terris uicarius Filii Dei uidetur esse constitutus, etiam et pontifices ipsius principis apostolorum uice principatus potestatem amplius quam terrenae imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere uidetur, obtineant, » etc.
Sicut enim in Gestis beati Siluestri legitur, quae beatus papa Gelasius in concilio septuaginta episcoporum a catholicis legi commemorat, praefatus imperator Constantinus secunda die processionis suae promulgauit legem, quae his uerbis concluditur: Sit omnibus notum, nos ita Christi cultores effectos, ut intra palatium nostrum templum huius nominis construamus, etc. Quam Ecclesiam postea aedificatam et consummatam beatus Siluester publice (quod non fiebat antea) solemniter consecrauit quinto Idus Nouembris. Et est illa usque hodie celeberrima festiuitas in Urbe, in qua prima ecclesia publice consecrata est, et imago Saluatoris infixa parietibus, primum uisibilis omni populo Romano apparuit. Inscribitur enim Dedicatio basilicae Saluatoris. Inde est quod quaecunque ecclesia per Urbem atque per orbem Saluatoris uocabulo specialiter intitulatur, in praefata die ipsius celebritatis memoriam recolit et ueneratur; cuius dedicationis solemnitatem octo diebus celebrandam apostolica sanciuit auctoritas, quoniam decimo die a solemnitate dedicationis istius dedicatae sunt postea basilicae sanctorum Petri et Pauli.
Inde est quod Romanus pontifex ipsius Saluatoris Iesu Christi, qui suauis et copiosus est in misericordia omnibus ad se redeuntibus, in dedicatione istius sacrosanctae basilicae, quae misericordiae sortita est uocabulum, de omnipotentis Dei certa misericordia praesumens salubriter ordinauit, ut omnibus ad huius festiuitatis laetitiam conuenientibus magna fieret remissio peccatorum, de quibus tamen digne Deo Ecclesiaeque confessi per poenitentiam fuisse noscuntur, seu qui usque ad octauam diem, cum uera et Deo grata cordis contritione confiterentur. Quae uidelicet emissio apostolica prouidentia sic tripertita distinguitur, ut Romanis et circum adiacentibus I M. annorum, 563 Thuscis et Lombardis II M. annorum, sed et his qui maria transmeare noscuntur, III M. annorum, maneat remissio peccatorum. Similis eademque institutio remissionis facta probatur in hac prima et sacrosancta basilica quinta feria in Coena Domini, quando a domno apostolico consecratur sacrum chrisma, quando et haeretici contumaces, et extollentes se aduersus hanc sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, publicae excommunicationis maledictione apostolica sententia traduntur Satanae in interitum carnis, ut tandem, miserante Deo, resipiscentibus illis a diaboli laqueis, spiritus eorum saluus sit in die Domini nostri Iesu Christi.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.