Library › Latin: Law › Codex Iustinianus
The Codex Iustinianus is the collection of imperial constitutions issued by the emperor Justinian as part of his codification of Roman law. A first edition of 529, now lost, replaced the older Gregorian, Hermogenian and Theodosian codes; the revised edition of 534, which survives, is arranged in twelve books by subject, from church law and sources of law through private law to criminal and administrative law. Within each title the constitutions of emperors from Hadrian to Justinian are given in chronological order. The prefatory constitutions explain the project.
With the Digest, the Institutes and the later Novels, the Code forms what was later called the Corpus Iuris Civilis, the foundation of the civil law tradition of continental Europe. Its rediscovery and study at Bologna from the late eleventh century shaped medieval jurisprudence, and it remains a primary source for the law, administration and society of the later Roman Empire. Many of its constitutions also illuminate the relations of church and state in the Christian empire.
About this edition. The Latin text comes from the Lasciva Roma collection of additional Latin texts (edition: Paulus Krueger, 1877), licensed CC BY-NC-SA. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Law
Codex Iustinianus
Justinian · Preface · every word parsed
1.0
Haec, quae necessario corrigenda esse multis retro principibus uisa sunt, interea tamen nullus eorum hoc ad effectum ducere ausus est, in praesenti rebus donare communibus auxilio dei omnipotentis censuimus et prolixitatem litium amputare, multitudine quidem constitutionum, quae tribus codicibus Gregoriano et Hermogeniano atque Theodosiano continebantur, illarum etiam, quae post eosdem codices a Theodosio diuinae recordationis aliisque post eum retro principibus, a nostra etiam clementia positae sunt, resecanda, uno autem codice sub felici nostri nominis uocabulo componendo, in quem colligi tam memoratorum trium codicum quam nouellas post eos positas constitutiones oportet.
1.1
Ideoque ad hoc maximum et ad ipsius rei publicae sustentationem respiciens opus efficiendum elegimus tanto fastigio laborum tantaeque sollicitudini sufficientes Iohannem uirum excellentissimum ex quaestore sacri nostri palatii consularem atque patricium, Leontium uirum sublimissimum magistrum militum ex praefecto praetorio consularem atque patricium, Phocam uirum eminentissimum magistrum militum consularem atque patricium, Basilidem uirum excellentissimum ex praefecto praetorio Orientis et patricium, Thomam uirum gloriosissimum quaestorem sacri nostri palatii et ex consule, Tribonianum uirum magnificum magisteria dignitate inter agentes decoratum, Constantinum uirum illustrem comitem largitionum inter agentes et magistrum scrinii libellorum sacrarumque cognitionum, Theophilum uirum clarissimum comitem sacri nostri consistorii et iuris in hac alma urbe doctorem, Dioscorum et Praesentinum disertissimos togatos fori amplissimi praetoriani.
1.2
Quibus specialiter permisimus resecatis tam superuacuis, quantum ad legum soliditatem pertinet, praefationibus quam similibus et contrariis, praeterquam si iuris zdqua diuisione adiuuentur, illis etiam, quae in desuetudinem abierunt, certas et breui sermone conscriptas ex isdem tribus codicibus, nouellis etiam constitutionibus leges componere et congruis subdere titulis, adicientes quidem et detrahentes, immo et mutantes uerba earum, ubi hoc rei commoditas exigebat, colligentes uero in unam sanctionem, quae in uariis constitutionibus dispersa sunt, et sensum earum clariorem efficientes, ita tamen, ut ordo temporum earundem constitutionum non solum ex adiectis diebus et consulibus, sed etiam ex ipsa compositione earum clarescat, primis quidem in primo loco, posterioribus uero in secundo ponendis et, si quae earum sine die et consule in ueteribus codicibus uel in his, in quibus nouellae constitutiones receptae sunt, inueniantur, ita his ponendis nullaque dubietate super generali earum robore ex hoc orienda, sicut et illas uim generalis constitutionis obtinere palam est, quae ad certas personas rescriptae uel per pragmaticam ab initio datae eidem nouo codici propter utilitatem sanctionis inditae fuerint.
1.3
Haec igitur ad uestram notitiam ferre properauimus, ut sciatis, quanta nos diurna super rerum communium utilitate cura sollicitat, studentes certas et indubitatas et in unum codicem collectas esse de cetero constitutiones, ut ex eo tantummodo nostro felici nomine nuncupando codice recitatio constitutionum in omnibus ad citiores litium decisiones fiat iudiciis. Data id. Febr. Constantinopoli dn. Iustiniano pp. A. I. cons. [a. 528]
2.0
Summa rei publicae tuitio de stirpe duarum rerum, armorum atque legum ueniens uomque suam exinde muniens felix Romanorum genus omnibus anteponi nationibus omnibusque dominari tam praeteritis effecit temporibus quam deo propitio in aeternum efficiet istorum etenim alterum alterius euxilio semper uiguit, et tam militaris res legibus in tuto collocata est, quam ipsae leges armorum praesidio seruatae sunt. merito igitur ad prima communium rerum sustentationis semina nostram mentem nostrosque labores referentes militaria quidem agmina multiplicibus et omnem prouidentiam continentibus modis correximus, tam ueteribus ad meliorem statum breui tempore reductis, quam nouis non solum exquisitis, sed etiam recta dispositione nostri numinis sine nouis expensis publicis constitutis, legum uero praesidia primo seruando positas, deinde nouas ponendo firmissima subiectis efficimus. 1. Sed cum sit necessarium multitudinem constitutionum tam in tribus ueteribus codicibus relatarum quam post eorum confectionem posterioribus temporibus adiectarum ad breuitatem reducendo caliginem earum rectis iudicum definitionibus insidiantem penitus extirpare, ad hoc commune praestandum beneficium deo praesule prono animo nos dedidimus et electis uiris gloriosissimis tam doctrina legum quam experientia rerum studioque pro re publica indefesso et laudabili proposito polientibus sub certis finibus magnum laborem commisimus, per quem tam trium ueterum Gregoriani et Hermogeniani atque Theodosiani codicum constitutiones quam plurimas alias post eosdem codices a Theodosio diuinae memoriae ceterisque post eum retro principibus, a nostra etiam clementia positas in unum codicem felici nostro uocabulo nuncupandum colligi praecepimus: tollendis quidem tam praefationibus nullum suffragium sanctioni conferentibus quam contrariis constitutionibus, quae posteriore promulgatione uacuatae sunt, similibus etiam praeter eas, quae eadem paene sanciendo diuisionem iuris aliquam facere noscuntur, ex qua diuidendo uetera nouum aliquid nasci uidetur, multis insuper aliis ad rectam huiusmodi codicis compositionem pertinentibus isdem prudentissimis uiris a nostro numine mandatis.
2.2
Et nostro studio pro re publica instituto suum praesidium deus omnipotens adnuit ad istum enim laborem et tanti operis consummationem electi uir excellentissimus ex quaestore nostri palatii consularis ac patricius Iohannes et uir sublimissimus ex praefecto praetorio consularis atque patricius Leontius uirque eminentissimus magister militum consularis atque patricius Phocas et uir excellentissimus ex praefecto praetorio per Orientem et patricius et nunc praefectus praetorio per Illyricum Basilides et uir gloriosissimus quaestor sacri nostri palatii et ex consule Thomas, immo et uir magnificus magisteria dignitate inter agentes decoratus Tribonianus uirque illustris comes largitionum inter agentes et magister scrinii libellorum et sacrarum cognitionum Constantinus et uir illustris ex magistro et iuris doctor in hac alma urbe Theophilus, uiri etiam disertissimi togati amplissimi fori tuae sublimitatis Dioscorus atque Praesentinus omnia, quae eis mandauimus, cum sedula et peruigili industria moderataque digestione cum eundem nouum Iustinianum codicem nobis obtulerunt ita compositum, ut et rebus profuturus esset communibus et nostro conuenisset imperio.
2.3
. Hunc igitur in aeternum ualiturum iudicio tui culminis intimare prospeximus, ut sciant omnes tam litigatores quam disertissimi aduocati nullatenus eis licere de cetero constitutiones ex ueteribus tribus codicibus, quorum iam mentio facta est, uel ex iis, quae nouellae constitutiones ad praesens tempus uocabantur, in cognitionalibus recitare certaminibus, sed solis eidem nostro codici insertis constitutionibus necesse esse uti, falsi crimini subdendis his, qui contra haec facere ansi fuerint, cum sufficiat earundem constitutionum nostri codicis recitatio adiectis etiam ueterum iuris interpretatorum laboribus ad omnes dirimendas lites, nullaque dubitatione emergenda uel eo, quod sine die et consule quaedam positae sunt, uel quod ad certas personas rescriptae sunt, cum omnes generalium constitutionum uim obtinere procul dubio est, sed et si quae earundem constitutionum detractis uel additis uel permutatis certis uerbis, quod et ipsum praefatis excellentissimis uiris specialiter permisimus, compositae sunt, nulli concedimus ex libris ueteris iuris interpretatorum aliter eas habentes recitare, sed solam iuris interpretatoris sententiam commendare, ut tunc teneat, cum minime aduersetur eiusdem nostri codicis constitutionibus.
2.4
Si quae uero pragmaticae sanctiones, quae minime in eodem nostro codice receptae sunt, ciuitatibus forte uel corporibus uel scholis uel scriniis uel officiis uel alicui personae impertitae sunt, eas, si quidem aliquot priuilegium speciali beneficio indulgent, omni modo ratae manere, sin uero pro certis capitulis factae sunt, tunc tenere, cum nulli nostri codicis aduersantur constitutioni, praecipimus. sed et si qua regesta in tui culminis iudicio uel in aliis iudiciis ciuilibus uel militaribus uel quibuscumque titulis ad publicum pertinentibus posita sunt, ea etiam, prout communis rei commoditas exigit, firma esse censemus.
2.5
Illustris igitur et magnifica auctoritas tua pro innato sibi circa rem publicam nostrasque dispositiones explendas studio ad omnium populorum notitiam eundem codicem edictis ex more propositis peruenire faciat, ipso etiam textu codicis in singulas prouincias nostro subiectas imperio cum nostra diuina subnotatione mittendo, ut eo modo ad omnium notitiam eiusdem nostri codicis constitutiones ualeant peruenire, ut extantibus festis diebus, id est ex die sexto decimo kalendas Maias praesentis septimae indictionis consulatu Decii uiri clarissimi recitationes constitutionum ex eodem nostro codice fiant. Data UII id. April. Constantinopoli Decio uiro clarissimo consule. [a. 529]
3.0
Cordi nobis est, patres conscripti, semper nostri animi curas rebus omnibus auidissime impendere, ut nihil a nobis coeptum imperfectum relinquatur. igitur in primordio nostri imperii sacratissimas constitutiones, quae in diuersa uolumina fuerant dispersae et quam plurima similitudine nec non diuersitate uacillabant, in unum corpus colligere omnique uitio purgare proposuimus. et hoc iam per uiros excelsos et facundissimos perfectum est et a nobis postea confirmatum: quod geminae constitutiones nostrae quae ante positae sunt ostendunt.
3.1
. Postea uero, cum uetus ius considerandum recepimus, tam quinquaginta decisiones fecimus quam alias ad commodum propositi operis pertinentes plurimas constitutiones promulgauimus, quibus maximus antiquarum rerum articulus emendatus et coartatus est omneque ius antiquum superuacua prolixitate liberum atque enucleatum in nostris institutionibus et digestis reddidimus.
3.2
Sed cum nouellae nostrae tam decisiones quam constitutiones, quae post nostri codicis confectionem latae sunt, extra corpus eiusdem codicis diuagabantur et nostram prouidentiam nostrumque consilium exigere uidebantur, quippe cum earum quaedam ex emersis postea factis aliquam meliore consilio permutationem uel emendationem desiderabant, necessarium nobis uisum est per Tribonianum uirum excelsum magistrum ex quaestore et ex consule, legitimi operis nostri ministrum, nec non uirum magnificium quaestorium et Beryti legum doctorem Dorotheum, Menam insuper et Constantinum et Iohannem uiros eloquentissimos togatos fori amplissimae sedis easdem constitutiones nostras decerpere et in singula discretas capitula ad perfectarum constitutionum soliditatem competentibus supponere titulis et prioribus constitutionibus eas adgregare.
3.3
Supra dictis itaque magnificis et prudentissimis uiris permisimus haec omnia facere et, si qua emendatione opus fieret, hanc facere non titubante animo, sed nostra auctoritate fretos, constitutiones uero superfluas uel ex posterioribus sanctionibus nostris iam uacuatas, uel si quae similes uel contrariae inuenirentur, circumducere et a prioris codicis congregatione separare et tam imperfectas replere quam nocte obscuritatis obductas noua elimationis luce retegere, ut undique non solum institutionum et digestorum uia dilucida et aperta pateret, sed etiam constitutionum nostri codicis plenum iubar omnibus clareat, nulla penitus nec simili nec diuersa nec inusitata relicta, cum nemini uenit in dubium, quod repetita praelectio probauit, hoc satis ualidum satisque esse formosum. in antiquis etenim libris non solum primas editiones, sed etiam secundas, quas repetitae praelectionis ueteres nominabant, subsecutas esse inuenimus, quod ex libris Ulpiani uiri prudentissimi ad Sabinum scriptis promptum erat quaerentibus reperire.
3.4
His igitur omnibus ex nostra confectis sententia, cum memoratus Iustinianus codex a praedictis gloriosissimis et facundissimis uiris purgatus et candidus factus omnibus ex nostra iussione et circumductis et additis et repletis nec non transformatis nobis oblatus est, iussimus in secundo eum ex integro conscribi non ex priore compositione, sed ex repetita praelectione, et eum nostri numinis auctoritate nitentem in omnibus iudiciis solum, quantum ad diuales constitutiones pertinet, frequentari ex die quarto kalendarum Ianuariarum quarti nostri felicissimi consulatus et Paulini uiri clarissimi, nulla alia extra corpus eiusdem codicis constitutione legenda, nisi postea uaria rerum natura aliquid nouum creauerit, quod nostra sanctione indigeat. hoc etenim nemini dubium est, quod, si quid in posterum melius inueniatur et ad constitutionem necessario sit redigendum, hoc a nobis et constituatur et in aliam congregationem referatur, quae nouellarum nomine constitutionum significetur.
3.5
. Repetita itaque iussione nemini in posterum concedimus uel ex decisionibus nostris uel ex aliis constitutionibus, quas antea fecimus, uel ex prima Iustiniani codicis editione aliquid recitare: sed quod in praesenti purgato et renouato codice nostro scriptum inueniatur, hoc tantummodo in omnibus rebus et indiciis et obtineat et recitetur. cuius scripturam ad similitudinem nostrarum institutionum et digestorum sine ulla signorum dubietate conscribi iussimus, ut omne, quod a nobis compositum est, hoc et in scriptura et in ipsa sanctione purum atque dilucidum clareat, licet ex hac causa in ampliorem numerum summa huius codicis redacta est. 6. Ut igitur, sanctissimi atque florentissimi patres, nostri labores uobis manifesti fiant et per omne tempus obtineant, hanc praesentem legem ad frequentissimum ordinem uestrum duximus destinandam. D. XUI k. Dec. Constantinopoli dn. Iustiniano pp. A. IIII et Paulino uc. conss. [a. 534]
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.