Library › Latin: Philosophy › Yconomica, Liber II
The second book of Konrad of Megenberg’s Yconomica, on the government of the courts of temporal princes, above all that of the emperor. It opens with a register of its four tractates, the first on election, with chapters debating whether a prince should succeed by inheritance or by election, how a tyrant is distinguished from a monarch, and what bodily and moral qualities a prince should have. Later tractates deal with the officials and members of the princely court. Konrad supports his arguments with biblical texts, as in a passage urging Christian kings to serve God by obeying his vicar.
This book is one of the most detailed medieval descriptions of the princely court and of ideas about imperial election in the period of the Golden Bull. It reflects Konrad’s own experience of court life and his position between papal and imperial loyalties. The text was edited by Sabine Krüger for the Monumenta Germaniae Historica. It also shows how Aristotle’s discussion of kingship and tyranny was applied to the constitution of the Empire and the role of the electors.
About this edition. The Latin text comes from the digital Monumenta Germaniae Historica of the MGH and the Bavarian State Library, Munich (edition: Krüger, Sabine, Hiersemann, Stuttgart 1977), through Corpus Corporum (University of Zurich). The MGH and the Bavarian State Library claim no rights in the text itself; their annotations are licensed CC BY 4.0. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Philosophy
Yconomica, Liber II
Konrad of Megenberg · Part 1 · every word parsed
1
[REGISTRUM]
Liber secundus est de regimine curie principum temporalium et precipue Cesaris augusti et continet quatuor tractatus. Quorum primus est de electione in communi habens 16 capitula. LX 1. Est prohemiale LX (f. 60). 2. Quod melius sit principem per hereditatem succedere quam per electionem LX (f. 60). 3. Improbans dictam opinionem LXI (f. 60). 4. Determinans uerum LXI (f. 60—61). 5.
Soluens racionem alterius opinionis LXI (f. 61). 6. De electione corrupta LXI (f. 61). 7. Ostendens, quod electio debet terminari ad plures electos LXII (f. 61). 8. Ponens raciones ad oppositum LXII (f. 61–62). 9. De distinctione principatuum LXII (f. 62). 10. Soluens questionem propositam prius LXII (f. 62). 11. Qualiter cognoscatur tyrannus a monarcha LXIIII (f. 62—63). 12. Quod eligi debet princeps bone disposicionis corporalis LXIII (f. 63). 13.
Quod pessimum sit eligere multos regentes malos in policiis LXIII (f. 63). 14. Soluens raciones Egidii ad oppositum LXIII (f. 63—64). 15. De speciebus electionis secundum fines earum LXIIII (f. 64). 16. De diuisione electionis secundum modos procedendi electorum LXIIII (f. 64). Tractatus secundus est de electione in speciali principis Romani atque de confirmacione et coronacione ipsius in Roma habens 18 capitula.
5
LXU •. 1. De nominibus regis Romanorum LXU (f. 64). 2. De translacione imperii in Germanos LXU (f. 65). 3. Formans questionem de translacione predicta LXU (f. 65). 4. Determinans ueritatem questionis LXUI (f. 65—66). 5. Quod de iure diuino papa transtulit imperium in Germanos LXUI (f. 66—67). 6. Qui sint electores principis Romani LXUIII (f. 67). 7. Quod papa eligit imperatorem, si electores fuerint negligentes LXUIII (f. 67—68). 8.
Quod ex sola electione principum electus non dicitur imperator LXUIII (f. 68). 9. Qualiter electio principum electorum sit necessaria ad creacionem imperatoris LXUIII (f. 68—69). 10. De consecracione et coronacione imperatoris LXUIII (f. 69—70). 11. De coronacione imperatricis LXXI (f. 70). 12. Quid significet modus suscipiendi regem a clero urbis LXXI (f. 70— 71). 13. Quid significet modus accedendi papam et modus iurandi regis Romani LXXI (f. 71). 14.
Quid significent episcopi benedicentes augustum LXXII (f. 71—72). 15. Quid significent sex staciones imperatoris in benedicendo et consecrando ipsum LXXII (f. 72). 16. Quid significent insignia imperialia, que papa tribuit imperatori de altari LXXIII (f. 72—73). 17. Quod consecracio imperatoris non est ordo LXXIII (f. 73). 18. Quid significet modus consecrandi imperatricem LXXIIII (f. 73). Tercius tractatus, qui est de auctoritate et potestate imperatoris, continet 16 capitula.
LXXIIII 1. De opinione Marsilii de Padua et Iohannis de Iandano LXXIIII (f. 73—74). 2. Improbans dictam opinionem LXXU (f. 74–75). 3. Soluens primam racionem alterius opinionis LXXUI (f. 75–76). 4. Soluens secundam racionem LXXUI (f. 76–). 5. Soluens terciam racionem LXXUII (f. 76–78). 6. Soluens quartam racionem principalem LXXUIII (f. 78). / 7. Soluens quintam racionem principalem LXXIX (f. 78). 8.
Ponens errorem claues ecclesie auferentem LXXIX (f. 78–79). 9. Redarguens dictum errorem LXXIX (f. 79–80). 10. In quo ponuntur casus, in quibus licitum est episcopum arma mouere corporalia LXXXI (f. 80–81). 11. Soluens racionem in oppositum LXXXI (f. 81–82). 12. Ponens errores de possessionum proprietate LXXXII (f. 82). 13. Improbans, quod possessionum proprietas a solo iure est humano LXXXIII (f. 82–83). 14.
10
Improbans, quod imperatoris sint uniuersa LXXXIIII (f. 83). 15. Improbans errorem negantem Christum et apostolos habuisse propria LXXXIIII (f. 84). 16. Soluens ea, que sunt in contrarium LXXXU (f. 84–84). Tractatus quartus secundi libri est de regimine imperatoris et continet 15 capitula. LXXXUI 1. De regimine seu communitate augusti ad uxorem suam LXXXUI (f. 85–86). 2. Quod filii principum primo sunt in fide instruendi LXXXUI (f. 86). 3.
De pedagogis filiorum principum LXXXUII (f. 86–87). 4. Quod filii principum in liberalibus artibus sint imbuendi LXXXUIII (f. 87–88). 5. Quod filii principum sunt in moralibus instruendi LXXXUIII (f. 88). 6. Quod filii principum debent bonis gestibus corporalibus informari LXXXIX (f. 88–89). 7. Qualia debent esse uestimenta filiorum principum LXXXIX (f. 89). 8. Qualiter filii principum in cibis et potibus sunt regendi XC (f. 89– 90). 9.
De exercicio et motu filiorum augusti XCI (f. 90–91). 10. De ludis et delectacionibus filiorum augusti XCI (f. 91). 11. De modis uigilandi et dormiendi principum XCI (f. 91). 12. De regimine minorum ministrorum augusti XCII (f. 91–92). 13. De regimine maiorum ministrorum augusti XCII (f. 92). 14. Capitulum speciale de consiliariis augusti XCIII (f. 92–93). 15. Dans causas, quare pro signo regio augustus utatur aquila XCIIII (f. 93–94).
[TRACTATUS I]
Incipit liber secundus de regimine curie principum temporalium et precipue Cesaris Romani, cuius primus tractatus est de electione in communi. Et continet sedecim capitula, quorum primum est prohemiale. Iterum autem aliud principium faciens intendo in hoc secundo libro meo yconomico de regimine domus temporalis maioris, que domus principum temporalium aut secularium dicitur, ex ingenii mei tenuitate parumper disserere, et primo de Romani principis origine aliquantulum disputare.
15
Sed quia Romanorum rex augustus eligitur, hereditaria carens successione, oportebit a principio disputare questiones generales de principum electione, et dehinc ad specialia gradatim descendere, ut sic ordo philosophicus retineatur. Electio etenim principis regimen domus sue generaliter precedit. Unde nemo huius sciencie speculator prius regimen doceat quam rectorem inueniat. Unde priusquam regem instruat regere, ipsum regem dinoscat inuenire. Congruit eciam, ut sciencia de regimine domus regie eam precedat theoryam, que de gubernacione politica rimatur, quoniam pars naturaliter prior est suo toto , et ubi intuitu resolucionis iam facte procedimus, a partibus progredimur ad uniuersum, ut sic partes colligendo totum constituamus.
Si namque domus materialis resoluta in partes suas integrales in area iacet, architector recolligere uolens eiusdem domus constitucionem utique a minoribus constituentibus inciperet accedendo ad integrale constitutum. Sic et nos intendimus in arte yconomica nostre speculacioni nunc subiecta. Quamuis enim in naturalibus elementatum nocius sit uia generacionis noticie ipsis elementis, in rebus tamen yconomicis est econtra, / ubi uia generacionis noticie principia nobis sunt priora principiatis.
In tota uero ista sciencia hoc accipimus tenendum, quod domus principis curia dicitur respectu simplicium domorum. Et hoc forsitan ex eo, quod multitudo est regibilium in illa. Unde curia quasi curis indita et strepitibus frequentata nuncupatur. Capitulum secundum, quod melius sit principem per hereditatem succedere quam per electionem . Oritur ergo questio in nostre speculacionis radice, an melius et dignius sit principatum ire per electionem aut per hereditariam successionem.
Et forte primo uidebitur alicui melius ac dignius esse, ut princeps hereditarie succedat principatui, quam quod ad ipsum eligatur, quia, si princeps uiderit se debere super principatum non solum ad uitam principari, sed eciam in propriis filiis per hereditatem, plus pensabit bonum principatus esse suum et ardencius sollicitabitur circa ipsum, eoquod naturaliter quilibet habeat amiciciam ad se ipsum, ymmo quia spes paterna quasi tota circa dilectionem filiorum requiescit.
Igitur omni qua poterit cura mouebitur ad procurandum bonum statum principatus, si sciat ipsum ad proprium dominium filiorum peruenire. Uidebitur ergo alicui ex parte pietatis paterne, quod expediat principatum hereditaria uolutacione in proprios filios suos finaliter deriuari. Amplius et alia racione illud idem conuinci uidetur, quod nuper exaltatum esse in regem quasi quedam inerudicio uidetur regie dignitatis. Tales enim ut plurimum tyrannisant et inflati corde regere uidentur ineruditi.
20
Sed si principatus succedat per hereditatem, filii ex hoc non inflantur nec efficiuntur elati, quia non existimabunt magnum nec arduum reputabunt, cum hanc habeant dignitatem, quam patres ipsorum laudabiliter possederunt. Ne igitur regnum in tyrannidem conuertatur, expedire uidetur, ut regia dignitas per hereditatem in posteros transferatur. Est eciam tercia racio ad eandem conclusionem, quia, cum populus in consuetudine diuturna obedienciam patribus continuauerit acfiliisac nepotibus paternis, quasinaturaliter ad obediendum contraheretur, eoquodconsuetudo quasi altera natura sit, sicut ait Ypocras De natura aeris et aque.
Et Auerroys illud idem sumit I° Phisieorum. Quare sequitur populum facilius et libencius heredibus principis obedire quam aduenis subesse. Istis racionibus frater Egidius heremita nacione / Romanus probare nititur preillatam conclusionem. Specificat tamen se dicens, quod absolute loquendo melius sit principem prestituendum esse per electionem, quia melius est dominum arte constitui quam accipi sorte. Sed quia ut plurimum homines corruptam habent discrecionem consideratis hominum condicionibus et gestis, quibus experiencia nos instruit cottidiana, uidetur magis expedire policiis, ut dominus preficiatur per hereditatem quam per electionem.
Capitulum tercium improbans dictam opinionem. Si quis autem subtiliter inspexerit, uidebit aperte, quod raciones huius doctoris supponunt principem natum bonum esse et a natura regulari productum, quod patet in prima racione, ubi supponitur, quod dominus natus intendat bono principatus tanto cordialius, quanto filios obnixius amat. Sed qualiter hoc fieret a principe naturaliter stulto aut effeminato? Nam qui sibi malus, quomodo filio bonus erit?
Et qui nescit, quid sit bonum, qualiter propter amicum de bono cogitabit? Ego certe temporibus meis principes uidi ex nobili prosapia natos, quorum discrecio nec annorum creuit maturitate nec prudencia claruit in eis multarum rerum uolutacione. Sic rexerunt, quod in proprio dominio pauperrime uixerunt. Gemuit populus sub calearibus eorum, clerus merebat, luxerunt sanctimoniales et claustra monachorum medullitus ululabant. Sed nichilominus hii filios habuerunt.
Iterum autem secunda racio filios principum bonos esse supponit, scilicet non elatos, sed humiles atque prudentes, cuius oppositum experimur. Sic eciam tercia racio, quoniam nulla consuetudine populus assuefiet, ut diligat principem malum, quamuis minus nauseet ex malo nato quam turpi peregrino, sicut unumquemque feces proprie minus offendunt quam feditates aliene, nec tamen proprie placent, sed tamquam despecte abiciuntur. Quare liquet dictas raciones principis nati presupponere bonitatem et filiorum suorum eiusdem imitacionem.
25
Numquam autem nascitur princeps bonus nisi a natura regulari, sicut nec eligitur dominus bonus nisi fideli et canonica electione. Si quis ergo propositam questionem proprie uoluerit determinare, oportebit eum comparare naturam regularem ad electionem fidelem et naturam irregularem ad electionem turpem. Sic enim similia erunt membra comparacionis in hoc quesito. Capitulum quartum determinans uerum. Dicam itaque, quod melius est ae dignius principem eligi electione canonica et fideli quam ipsum nasci et / produci a natura regulari.
Racio mea hec est, quoniam electio canonica et fidelis potencior et perfectior est natura quantumcumque regulari, eoquod natura quantumcumque sagax et salubris a principio infantem producit, qui nec primo septennio nec secundo, sed in fine tercii septennii abilis est, ut regat, et defuncto patre, cum heres adhuc forte biennus est aut infra, qualiter principatus rectore carebit? Numquid electio sincera communitatis subdite sibi de tutore ydoneo principatui suo quousque ad annos discrecionis prouidebit?
Utique! Ergo electio pura potencior et salubrior in dando principem quam natura quantumcumque regularis. Amplius t empore ueniente, quo dandus est princeps, natura non dat nisi ex utero matris unius et in aliquibus principatibus sicut in regno Francie primogenitum tantum. Electio uero ydonea ex magna et uenerabili parente plurium uentrium auctoritatem habet dandi non solum bonum, ymmo meliorem aut Optimum regem.
Ergo in amministracione principis boni electio potencior et melior est natura in dando principem meliorem. Eciam si principatus ad plures se extendat couterinos ex eadem uel duabus matribus natos, tanto peyor condicio regiminis erit, quoniam omne regnum in se diuisum uelocis est exterminacionis, ut infra patebit. Et iterum dico, quod suppositis condicionibus hominum et gestis, sicut aduersarius sumit, magis expedit dominum eligi quam nasci, et semper loquor in hac conclusione de electione canonica et fideli, que est cum deliberacione prouida non corrupta nec sophisticata, quoniam electio infecta pocius subrepcio aut neglectio quam electio dici meretur.
Quo supposito arguo sic: Electio est pluribus propositis illius, qui melior est, ex eisdem capcio; sed melior aliis pluribus bonis et ydoneis uiris melius reget bonumque publicum preferet priuato, et sciens, quia propter suam bonitatem electus sit ad principatus conseruacionem, laudem propriam amabit, ut sic fama sua latiuola in policiis eciam in filios suos deriuetur. Dico tamen, quod electio corrupta peyor est natura irregulari et quod melius est principem a natura malum dari, quam electione nequam amministrari.
30
Racio est tam ex parte amministrancium quam amministratorum, quia natura principem malum amministrans sine arbitrio libero operatur et absque deliberacione, cum per qualitates elementorum et uirtutes syderum operetur. Electio uero est cum deliberacione. Sed omne peccatum, quod deliberando fit, maius est eo, quod sine deliberacione uenit. Sola etenim uoluntas manibus libertatis sue uirtutes contexit et uicia operatur . Amplius autem malus electus seuerior est et minus tollerabilis hominum communitati quam malus natus, qui paternus heres cognoscitur.
Nam minus / offendit proprius fetor quam odor peregrinus, sicut supra dicebatur. Et minus nature peccanti populus irascitur quam electoribus corruptis. Offenditur nichilominus populus ab utroque et scias me dictam conclusionem intelligere de paribus malis, quorum unum dat electio et alterum natura. Cum hoc uero dico, quod electio numquam tante turpitudinis largitur principem, quante feditatis dominum, quem natura subministrat. Quis enim eligeret cecum aut claudum a natiuitate aut certe moribus turpissimum sicut Neronem Sed nulli dubium est scienti scripturas cronicarum ipsam naturam tales principes nonnumquam regionibus tribuisse.
Alle comparaciones sunt insuper predictarum rerum, que sine racionibus eciam primo intuitu concedentur, utpote quia melius est bonum principem nasci quam eligi malum; aut econtra melius est bonum eligi quam nasci nequiciosum. Capitulum quintum soluens raciones alterius opinionis. Ad raciones uero Egidii non est difficile dicere soluendo, quoniam ad primam dicimus, quod nemo prudens princeps atque bonus diligenciam principatus amittit propter non in filios suos deriuari.
Plus et enim hunc ius iurandum obligat quam sequela filiorum, plus fidelitas quam sanguinis propago. Qualiter enim bonum statum principatus propter non esse filiorum talis princeps negligeret, qui propter tranquillitatem rei publice proprio non parceret filio suo. Numquid et nos uidemus in prelatis ecclesie bonis ac felicibus uiris, quod, licet careant uxoribus et liberis, nichilominus pro iuribus ecclesie militant uiriliter et obnixe?
Ad secundam racionem dicendum, quod nemo prudens nuper in principem exaltatus inde superbiet aut tyrannisabit, eoquod timere habet inconstanciam fortune, que plerisque indulget, ut ledere possit. De qua prudencia Seneca inquit: Quicquid de rebus transitoriis possides, non mireris nec magnum estimes, quoniam caducum est. Et iterum dicit: Si prudenciam complecteris, idem ubique eris, et secundum uarietatem temporis te non mutando uariabis, sicut manus eadem est, dum in longum extenditur et in pugillum constringitur.
35
Unde et Aristotiles in suis Ethicis ait, quod uir uirtuosus et felix habet se tamquam cubus, qui super quodcumque latus ceciderit, uniformiter stabit, scilicet non arrogando in prosperis nec desperando in aduersis. Talis autem uir in principem nuper sublimatus pacienciam amat, pauperes noscit / bonum discernens a malo, quoniam absinthium olim gustauit et nunc mellita libamina libat. Natus autem princeps amaritudinem ignorat fortune sinistre, nescit pauperis afflictiones et semper satur abstinenciam ignorat, facilis oppressor pauperum existens.
Ad terciam dico racionem, quod consuetudo populum ad electionem principum suorum adeo mansuescit, ut eciam suecessio hereditaria insueta› sibi uideatur, et assuescens habere hunc electum, eciam successorem inconsuescit uenerari. Unde consuetudo tantum pro electione quantum pro hereditaria successione laborat. Et hoc totum est in bonis principibus datis utrobique. Sed in malis aliquantulum est econtra, quia sicut a principio electionis boni principis remissior est amor subditorum ad eundem quam ad bonum principem natum, sic ad malum electum maius est odium subditorum quam ad heredem nequiciosum, quemadmodum prius determinaui.
Nam si propositum, scilicet esse filium principatus, est causa propositi, utpote maioris dilectionis subditorum, utique oppositum, uidelicet esse forensem a principatu, est causa oppositi, scilicet maioris odii subiectorum ad principem suum; sed ad illa plus operatur dilectio populi ad principatum, quem inhabitat, quam consuetudo eius ad principes successores, sicut unusquisque plus amat aromata in proprio nata uiridario quam eque bonum eiusdem speciei ab orto sibi datum alieno.
Prudencia uero principis electi consuetudinem accelerare nouit in subditis sibi. Legimus enim de Poncio Pilato, quod, licet malus esset et a Romanis populo crudeli in Poncia insula preficeretur, ipse tamen sua calliditate eundem populum sibi penitus subegit. Nam cuiuslibet aduene maior nisus est, ut continuetur in prefectum, quam incole frequencia, ut non abiciatur despectus. Capitulum sextum de electione corrupta. Ex hiis igitur patet duas esse matres principes procreantes, uidelicet electionem et naturam.
Sed electio plures insidias patitur et frequencius impeditur, eoquod humana loculos habet ambicio, quibus modulos diuersarum reseruat discordiarum. Et nisi legibus firmis electores dirigantur, in facillimas declinant corrupciones. Quapropter uidemus eos, qui in talibus insidiantur principatibus, electorum discordiis subtiliter inniti. Non est etenim uenenum eque mortiferum regno sicut electorum discordia nequam, qui muneribus corrumpuntur, odiis peruertuntur et peccant amore. Sed / nec illud est contrarium huic, quod disserui prius melius esse principem eligi canonica electione quam nasci a natura regulari, quoniam ego eam non dico canonicam, que non a canonica procedit auctoritate, nec est auctoritas canonice habituata, que non sufficientibus habenis electorum preuenit deuia, ne cespitare ualeant in limites sinistros.
40
O detestanda hominum malicia cur in apibus non docetur? Non enim in illis sorte rex eligitur, nec odio nec amore uilior sumitur sed, ut dicit Plinius, qui prestancior est corporis magnitudine, formosior specie et benignior animi decore. Non plures eligunt, sed unum. Nam, ut ait Michahel Scotus, apes, licet multis moriantur de causis, precipue tamen intereunt, si rectores fuerint plures, quorum unusquisque turbam rexerit unam.
A se constitutum diligunt regem et tanto honorant amore, ut numquam contra illum aliqua controuersia et discordia moueantur. Discant in hiis uolatilibus electores principum humanorum, ut non seducantur in electionibus suis; doceantur in brutis, ut non degenerent in faciendo principem sibi. Turpissimus est etenim elector, qui, ut proprium quamuis nequiter saciet animum, bonum communitatis acerbat. Quapropter comparando frequenciam corrupcionis in electione ad frequenciam deuiacionis in natura, nulli dubio, quin melius sit regno et uniuersaliter policiis principes hereditario succedere progressu quam electionis subambulatu, quia non tociens errat natura, quociens humana delinquit uoluntas.
Ergo uidemus regnum Francie et regnum Anglie, cetera quoque regna, quibus principes nascuntur, multo melioris status quam regnum Romanorum, cui principes per electionem ministrantur. Et ad hoc non operatur solum electorum malicia, sed gentis Teutonice furor et impaciencia, quibus inter eos rixe seminantur cottidiane, de quo plus infra docetur. Patet igitur ex hiis omnibus, que declarata sunt, quod Egidius, si hanc intendebat conclusionem de hereditaria principum successione, sue raciones pro ea nil concludunt, sed ad aliam uadunt intencionem.
Et est determinacio questionis insufficiens, quam facit. Capitulum septimum ostendens, quod electio debet terminari ad plures electos. Suboritur eciam alia questio, an electio canonica ad plures debeat terminari electos uel ad unum solum . Et arguitur primo, quod ad plures, quoniam princeps eligendus perspicacis debet esse racionis et sapiens, cum solius sapientis sit regere et non regi. Et propter hoc pueri non habentes annos discrecionis ab electione canonica excluduntur, et similiter / fatui aut propter inexperienciam aut fatui a natura.
Sed plures intellectus superant unum in cognoscendo, sicut multi oculi plus uident quam unus solus. Et ergo si eligantur plures principes non discordantes ad eundem principatum, erit racio perspicacior regendi, quia plures plura cognoscent quam unus principans solus. Quapropter Aristotiles III° Politicorum dicit, quod plures homines sic principantes quasi constituunt unum hominem multorum oculorum et manuum multarum. Et iterum alia racione sic arguitur, quia electio eum eligere debet, qui rectam habet intencionem. ‹Tunc enim habet rectam intencionem› , cum bonum publicum et bonum commune intendit preferre proprio et priuato.
45
N am quanto minus bonum commune, tanto peyor est principatus. Si uero eligantur plures principantes ad eundem principatum dato, quod intendant bonum proprium, quia tamen proprium multoram est quasi bonum commune, intendentes sic bonum proprium non omnino recedunt a communis boni intencione et per consequens non omnino recedunt ab intencione recta. Si autem eligeretur unus solus et ille bonum proprium intenderet, utique a communi recederet bono, eoquod bonum unius quasi omnino bonum est priuatum.
Uidetur ergo melius plures eligi principes ad eundem principatum quam unum. Amplius autem ad idem tercio arguitur sic, quoniam eligendus est princeps, qui non sit nimis passibilis passionibus carnalibus, utpote ira, concupiscenciis et aliis inclinacionibus carnis, sed decet principantem esse regulam rectam et stabilem, ne huiusmodi passionibus deditus a limitibus iusticie ac uirtutum declinet. Sed, ut dicit Aristotiles III° Politicorum , facilius corrumpitur unus quam plures.
Istis racionibus Aristotiles ibidem disputatiue loquens probat melius esse plures principantes quam unum in eodem principatu. Capitulum octauum ponens raciones ad oppositum. Quia tamen ueritas huic contradicit, oportebit nos ducere raciones ad oppositam conclusionem et auctoritates famosas, que tamquam testes fidem nobis faciunt in ea. Est igitur auctoritas ecclesie, quod unum regnum non nisi unum regem habere debet, sicut assumitur in decretis UII. q.
I. In apibus, ubi dicitur, quod in apibus princeps unus est. Grues unum sequuntur ordine litterato, imperator unus, iudex unus prouincie. Roma autem condita duos fratres simul reges habere non potuit et parricidio dedicatur. In Rebecce utero Esau et lacob bella gesserunt. Ista dicta duplici fulciuntur argumento, quorum primum sumitur ex similitudine regiminis politici ad regimen in naturalibus rebus, quia / nisi melius esset unum habere principem in quacumque multitudine, una res naturalis pocius ad plures tenderet principantes quam ad unum, cuius oppositum in apibus et gruibus uidemus.
Nam illis animalibus naturale est in societate uiuere et naturaliter in multitudine sua specifica uni obediunt regi. Sic eciam in aliis naturalibus possumus inducere, quoniam in quocumque corpore sunt diuersa membra diuersis motibus ac officiis distinctis deputata, est unum membrum principans in eis sicut cor, ex cuius motu et uirtute omnis motus factus in toto corpore animalis originatur. Idem est in hiis, que ex materia et forma substanciali componuntur, sicut anima regit ac dirigit corpus.
50
Sic eciam motus sperarum celestium ad unum motum simplicissimum, utpote primi mobilis motum reducuntur. Secunda racio ex predictis uerbis sumitur, ibi ›Roma autem condita‹, quia, cum plures principantur in eodem principatu, pax tollitur et discordia nascitur, sicut patet per duo exempla, quorum primum est de Romulo et Remo, quia primus secundum interfecit, eoquod Roma condita ipse solus uellet dominari, quamuis se fingeret ipsum interficere, quia transiliit muros .
Aliud exemplum est de Esau et lacob, qui couterini existentes in utero materno pugillis suis ad prothogenituram obtinendam duellabant. Sed quemadmodum sanitas et humorum proporcio desideratur in composicione animalis, sic pax et concordia in hominum appetitur communitate, quam facilius unus conseruat principans quam plures. Nam omnis uirtus unita fortior est se ipsa dispersa. Nisi enim trahentes nauem uniantur in tractu, ut cum unus trahit, alius trahat, numquam nauem bene trahent.
Ymmo si omnes uires, que sunt in multis trahentibus, congregarentur in uno, quia ille magis unite traheret, uirtuosior esset in trahendo. Sic utique si tota potencia, que est in pluribus principibus, congregaretur in uno, ille effieacior esset multis et melius policiam gubernaret. Amplius autem Aristotiles XII° Metaphisice uolens concludere eleganciam ordinis uniuersi dicit: Encia nolunt male disponi. lam autem male disponerentur, si tolleretur ordo principancium.
Unus ergo princeps, supple: deus gloriosus. Ex quo dicto sic arguitur: ordo regiminis humani ordinem uniuersi, quantum poterit, debet imitari. Nam homo microcosmus dicitur, id est minor mundus. Et dicitur in diuinis eloquiis omnis creatura, quoniam omnibus comparticipat, que sunt in uniuerso. Ergo sicut est unus princeps tocius machine mundi, sic unus rex aut rector optime policie humane. / Capitulum nonum de distinctione principatuum.
Determinando igitur ueritatem quesiti oportet nos distinguere species principatus, ut uideatur, que sit intencio nostra in predicta questione. Est itaque sciendum, quod Aristotiles III° Politicorum sex distinguit esse principatus, et illorum sunt tres boni et tres mali. Sunt autem boni regnum, aristocracia et policia. Sed mali sunt tyrannides, oligarcia et democracia. Tres igitur recti et tres obliqui sunt principatus, quia tres combinaciones rectitudinis sunt et obliquitatis, quoniam in omni communitate aut dominatur unus aut plures.
55
Si unus, aut ille intendit bonum publicum et commune toeius communitatis, et sic monarchia dicitur siue regnum; aut solum intendit bonum suum proprium et priuatum, et sic tyrannides nuncupatur. Sicut etenim rex bonum intendit commune subditorum suorum, sic tyrannus omnia in bonum proprium ordinat et priuatum. Si autem dominantur plures, aut illi sunt pauci, aut multi. Et si sunt pauci, aut uirtuosi sunt aut sunt mali et uiciosi.
Si uirtuosi sic, quod intendunt bonum commune subditorum, talis principatus aristocracia nominatur, quod interpretatur principatus bonorum et uirtuosorum, qui quandoque optimates nuncupantur, quoniam optimi esse debent, qui aliis desiderant preesse. Si uero illi pauci regentes sint uiciosi nec intendant bonum commune, sed propter diuicias suas dominentur et tamquam oppressores pauperum proprium bonum solum intendant, talis principatus oligarcia dicitur, quod interpretatur diuitum principatus.
Si uero dominantur multi sicut totus populus uel maior pars communitatis, aut ibi intenditur bonum publicum et commune omnium hominum tam egenorum quam diuitum et mediorum, tunc dicitur policia usurpans nomen commune, quia in Greco non habet nomen speciale; sed apud nos gubernacio populi poterit dici. Aut ibi non intenditur bonum commune, sed populus intendit bonum proprium uolens opprimere diuites; tunc est peruersus principatus, que Greco nomine dicitur democracia et populi peruersio uocatur.
Iste igitur sunt species principatuum secundum ueteres sapientes. Capitulum decimum soluens questionem propositam prius. Soluendo istam predictam questionem pono tres conclusiones. Quarum prima est, quod eligere unum principem et bonum ad unum principatum est optima electionum. Racio est, quia dominari ‹plures› dominio / recto, non est dignius quam dominari unum, cum plures numquam recte dominentur, nisi ‹in› quantum loeum unius tenent et in quantum habent inter se concordiam et unitatem.
Sed propter quod unumquodque tale et illud magis, sicut propter quod amamus, et illud magis est amicum , quoniam et nutricem amamus propter puerum, utique puer nobis magis est amatus . Ergo si plures non dominantur bene nisi propter unitatem, quam inter se obseruant, tunc absque dubio unum dominari monarcham et facere monarchiam, si decenter fiat, est optimum dominiorum. Et per consequens talem eligere est optima electionum, cum unaqueque rerum nobilitatem et bonitatem sumat a suo proprio fine.
60
Relinquitur ergo regnum siue monarchiam optimum principatuum esse. Et pro ista conclusione faciunt raciones capituli octaui, ubi supra. Secunda conclusio est, quod ad unum principatum eligere paucos uiros uirtuosos melius est quam eligere multos. Racio est, quia pauci uiciniores sunt unitati quam multi et facilius inter se concordabunt, eoquod numquam tante perfectionis uiri inueniantur, quin inter ipsos quandoque discordia oriatur.
Quapropter melior principatus est aristocracia quam policia in quacumque communitate. Ex quo sequitur, quod inter bonos principatus infimus est policia, cum ea sit melior aristocracia, sicut et optimus principatus est monarchia siue regnum. Tercia conclusio est, quod democracia pessimus est omnium principatuum mundi et oligarcia magis est malus principatus quam qui tyrannides uocatur. Racio mea est, quoniam maxime obliquat et declinat ab optima rectitudine regendi et non solum opponitur policie, sed eciam aristocracie et regno.
Si eciam plures mali ad idem regnum gubernandum eligerentur, tyrannides oligarcica aut certe oligarcia tyrannica merito diceretur. Et si multi mali, qui democratice regunt ciuitatem, ad regnum gubernandum sumerentur, regnum proprie dicendum non esset nec tyrannides simpliciter, sed democracia tyrannica aut tyrannides democratica uocaretur. Quapropter democracia intensissimum malum regendi communitates merito iudicatur. Est insuper extensissimum malum, quoniam ad plures malos homines se nequiter extendit.
Oligarcia uero, licet eciam opponatur regno et aliqualiter policie, ut patet intuenti principatuum descripciones, nichilominus ad rectores malos et oppressores aliorum se extendit pauciores minusque recedit ab unitate principandi, que requiritur ad bonitatem principatus. Ex quo patet error Egidii Romani, qui dicit tyrannidem esse pessimum omnium principatuum, sicut monarchia regia, cui opponitur, optimus eorum est, quia maiori bono maius malum opponitur, ut dicit.
Et posset confirmari per hoc, quia, sicut uirtus unita forcior est se ipsa dispersa in proficiendo, sic uirtus u/nita mala uelut tyrannides forcior est se ipsa dispersa in offendendo et aggrauando. Ego tamen cum reuerencia respondebo hiis obiectis et dico ad primum, quod inter plura bona gradualiter non subordinata et inter plura mala scalariter non supposita uerum est, quod maiori bono proprie opponitur maius malum, sicut forte audacia minor uirtus est iusticia.
65
Ergo iniusticia maius uicium est pusillanimitate. Sed in subordinatis ista regula non tenet. Et tu sume subordinacionem, de qua intelligo, ex racione mea, quam ad oppositum duxi, quia in omnibus tribus principatibus bonis saluatur una racio formalis complexa secundum magis et minus in easdem species deriuata, utpote unitas regencium et bonitas eorundem; et in malis oppositis similiter, uidelicet discordia seu pluralitas regencium et malicia eorundem.
Tyrannus enim discordem habet animam et dissidentem cum se ipsa. Unde semper posterius malum in proposito intendit precedens et auget. Ad secundum obiectum dico, quod ista regula uera est in hiis, ubi pluralitas uel dispersio non est racio formalis uirtutis agentis. Quia non ualeret racio dicendo »dispersio debens agere dispersiue forcior est unita se ipsa dispersa«, ymmo omnino assumeretur falsum.
Et sic est in proposito, quia in racione formali principatus mali sumitur dispersio seu discordia et pluralitas rectorum in eodem principatu. Sic autem non est de racione formali principatuum bonorum, sicut patet ex declaratis. Sed de illo dubio infra formabitur questio specialis. Ad raciones autem in septimo capitulo positas prius est hoc summarie dicendum, quod, licet plures plura cognoscant quam unus et cicius corrumpatur unus quam plures et similiter plures non sic deuiare possint ab intencione communis boni, sicut forte faceret unus, ergo si principetur unus in uno et eodem principatu, ille sibi multos sapientes assumere debet, ut habeat multos oculos bonos et uirtuosos, ut eciam habeat multos pedes et multas manus, et sic fiet unus homo multorum oculorum, multarum manuum et plurium pedum.
Sic enim talis monarcha cognoscere poterit multa ex consiliis consulum suorum, quibus consenciens non peruerti poterit a bono impediente consilio illorum; quoniam princeps suis consulibus non consenciens, sed proprium caput imitans et appetitum suum priuatum relaxans non est monarcha siue rex, sed pocius tyrannus. Nos autem loquimur de regentibus bonis. Capitulum undecimum, qualiter cognoscatur tyrannus a monarcha./ Et sicut electionis essencialia requirunt principem uirtutibus clarentem, sic excludunt uiciis deditum et tyrannisantem.
Sed quia malum non euitatur nisi cognitum, conuenit nos proprietates enumerare tyranni, quibus ipse cognosci poterit, ut uidetur. Quia uero opposita iuxta se posita magis elucescunt, sicut album prope nigrum, congruit ponere differencias inter regem et tyrannum. Quapropter sciendum, quod Aristotiles U° Politicorum quatuor differencias inter eos assignat. Prima est, quia rex bonum respicit commune, tyrannus autem bonum proprium et priuatum.
70
Cum enim bonum communitatis diuinius sit bono singulari, turpiter dominatur bonum proprium preferens bono generali. Secunda differencia est, quoniam rex bonum honestum intendit, utpote uiuere uirtuose, tyrannus uero bonum delectabile, scilicet uiuere uoluptuose. Nequam utique rex est, qui, cum hostes debellare deberet, conuiuiis et feminarum tripudiis insudat. Tercia differencia est, quia rex pacem curat regionis sue et tranquillo innititur statui omnium subditorum suorum, tyrannus autem non nisi peccuniam a subiectis populis nititur extorquere.
Uilis utique rex est, qui subditos tributis attenuat iniquis, sed eosdem non eripit a uiolenciis alienis . Quarta differencia est, quoniam rex custodiri desiderat a ciuibus suis et subditis, tyrannus autem ab extraneis et gentibus peregrinis; non enim poterit confidere proprio populo, cui pocius odiosus quam gratus. Et propter hoc tyranni Lumbardie miliciam conueniunt Teutonicam pro stipendiis suis. Considerent igitur electores, qualem quis se habeat dominum circa subditos sibi, utpote qualis dux fuerit in ducatu suo aut comes in comitatu aut certe baro in suo baronatu, antequam ipsum eligant in regem.
Capitulum duodecimum, quod eligi debet princeps bone disposicionis corporalis. Non solum autem requiruntur essencialia electionis ex parte anime in eo, qui eligitur, ymmo eciam ex parte corporis sui, utpote quod non sit monstruosus ut hermofrodita habens utrumque sexum aut deficiens in membris aliis seu habundans, quoniam prelatus aliis pocius ammirari debet ab eis aspectus quam despectus derideri. Congruit insuper, ut exterior apparencia pulchritudini se conformet interiori.
Et nos hoc uidemus in animalibus, quod pro maiori numero specierum in eis sexus dominans perfectioris et cum hoc pulchrioris est corporis sexu dominato, quia gallus non solum robustior est singulis gallinis, ymmo splendidior crista coronatus et calcaribus munitus. / Sic anas masculus fulget colorum pulchritudine plus femellis. Sic pauonis masculi aspicitur decor. Sic et plurimarum specierum naturalium rectores elegancioris forme sunt ipsis regendis.
Integritas autem membrorum notabilium secundum cursum nature siquidem regularis de essencialibus est electionis. Sed forma siue pulchritudo natalis pocius pertinet ad ornatum regis et est de bene esse. Est itaque duplex species nature reperibilis in eo, qui pro principe est eligendus, uidelicet species originis et forma original. Species originis est nobilitas parentum et propaginis maiestas, quia uerisimile est, ut a nobilibus nati plus turpia timeant operari; non tamen est necesse, quia nos uidemus interdum turpissimos homines a nobilibus parentibus deriuari, et econtra ab humili generacione nasci uenerabiles optimates.
75
Sed pulchritudo iam originati a natura est membrorum forma laudabilis et conueniens proporcio in eisdem, de qua dictum est antiquitus: Species Priami digna est imperio. Nemo tamen magnis corporibus et splendidis confidat semper, nisi que experiencia probauerit esse bona, quia plerumque tales homines fatui sunt aut effeminati. Laudabilior enim hominum quantitas est extensio mediocris, quoniam in hiis uirtus est unita et agiles reperiuntur tam consiliis quam actibus.
Legitur enim de Alexandro Magno Grecorum imperatore, quod magnatus ipse fuerat consiliis et uictoria, sed paruus in statura. Sic eciam Pipinus rex Francorum Magni pater Karoli statura pusillus erat, sed probitate uenerandus, de quo habetur XU. q. UI. Alius, ubi dicitur, quod Romanus pontifex Zacharias regem Francorum, scilicet Ludewicum, a regno deposuit et Pipinum Karoli imperatoris patrem in eius loco substituit, sed hoc papa non fecisset, nisi magnarum in eodem Pipino uirtutum merita inuenisset.
Capitulum tredecimum, quod pessimum sit eligere multos malos regentes in policiis. Sicut autem malum est ad eundem principatum eligere malum principem unum, sic peyus est eligere plures malos, et pessimum est eligere multos. Quapropter democracia pessimus est principatuum malorum et oligarcia tyrannide peyor. Bacio: quia quidquid peruersitatis in tyrannide est, eciam in democracia et oligarcia reperitur et sub peyoribus modis, peyus tamen in democracia quam oligarcia, quod sic patet: quia tyrannus, ut supra dicebatur, non intendit bonum commune, / sed proprium, nec bonum honestum, sed delectabile, non principatus tranquillitatem, sed peccuniam, non custodiam a propria gente, sed ab alieno populo, sine dubio hec omnia intendunt mali ciues, qui non propter eorum uirtutes, sed quia sunt diuites, dominantur.
Ergo maxime desiderant peccunias ponentes suam felicitatem in eis et per consequens delicias, in quas peccunie finaliter ordinantur. Et quia in multis populum offendunt, populo confidere non possunt, ymmo quia se mutuo malos noscunt, inter se desperant et inuident sibi ipsis. Sed quoniam sibi ipsis mali, et alios, quos regunt, maxime offendunt, ‹id est› communitatem. Nam unus malus quandoque flecti poterit ad compassionem subditorum, mali autem plures dispersis cordibus fremunt et multi stimulis latiuolis urgent.
Secundo arguitur ad idem sic, quia in bono dominio debet esse uoluntaria obediencia subditorum, sicut in malo dominio est inuoluntaria et renitens subiectio regendorum. Sed maxima est uoluntatis rebellio ad multitudinem malorum opprimencium subiectos, ubi, eum unus abest, mox alius. Amplius tercio sic: quia quanto bonum commune plures habet insidiatores, tanto facilius receditur ab intencione recta regendi. Quamuis enim quilibet plurium uel multorum malorum intendat bonum proprium et sic sibi ipsis inter uideantur intendere bonum commune, tamen hoc est improprie ualde, eoquod bonum commune est, quod quilibet intendit alteri in communitate et non solum sibi ipsi, sicut sunt pax et concordia communis, municio uie communis et huiusmodi.
80
Sed plures mali eciam sociorum bona intenderent habere, si facultas suppeteret eis. Quapropter democracia, ubi populus malus regit, est peyor omnibus principatibus malis, quia in ea plus receditur a boni communis intencione et nullus reperitur, qui alteri bonum intendat. In tyrannide autem subditi sibi inter se bonum intendere possunt et insidiaris tyranno eorum. Quarto sic: quia democracia est principatus efficacissimus ad nocendum, eoquod nemo tutus sit a fraudibus alterius in ea et quia maxime receditur ab unitate dominantis in ipsa, que siquidem unitas est una condicionum boni principatus, ut patuit supra, et pluralitas regencium est una de condicionibus mali principatus.
Unde non ualet hic ista regula: uirtus unita est forcior se ipsa dispersa, ut patuit capitulo decimo. Capituhzm decimumquartum soluens raciones Egidii ad oppositum. Istis quatuor racionibus frater Egidius quatuor oppositas assumit et penitus ex consimilibus fundamentis ad probandum tyrannidem esse pessimum omnium principatuum malorum. Et tu iam uidisti duas illarum in capitulo decimo, quas ibidem solui. Prima suarum racionum / sumitur ex eo, quod tyrannides recessit maxime ab intencione communis boni, quia regentes democratice et oligarcice dato, quod non intendant nisi bonum proprium, non tamen omnino recedunt ab intencione communis boni, eoquod ipsi sint multi aut plures et sic quandam constituant communitatem.
Tyrannus uero, quia unus et singularis est, omnino recedit ab intencione communis boni. Sed ex tercia racione mea patet, quod ista racio peccat per composicionem et diuisionem intencionis plurium dominancium in eodem principatu, quoniam nullus malorum communicat alteri suam intencionem, ita quod faueat sibi, nisi ualde per accidens, in quantum scilicet indigeret auxilio suo ad proprium bonum augendum. Sed illud, quod simul rapiunt, quilibet pro se totum uellet habere.
Unde non habent intenciones compositas uel unitas, sed omnino diuisas. Et quod dicit Aristotilem hanc racionem intendisse IU° Politicorum, ubi uidetur, quod, sicut regnum est optima et dignissima policiarum, sic tyrannides est pessima, quia plurimum distat a policia, id est a communi bono, respondeo, quod tyrannides pro tanto dicitur maxime opponi regno, quia radicalius et immediacius opponitur ei originis immediacione, sed non immediacione uel maximitate intensionis, ymmo democracia et oligarcia ipsi multo intensius et extensius opponuntur, ut uisum est capitulo decimo.
Et dico ›radicalius‹, quoniam democraeia et oligarcia sunt pluralitates rectorum seu dominancium quasi collecte ex pluribus tyrannis uel equiualentibus ipsis. Et ergo, sicut unitas in numero clauditur materialiter, sic tyrannides uirtualiter in aliis principatibus malis continetur. Et sic eciam dicitur maxime distare a communi bono, quia est quasi origo distancium principatuum ab ipso. Propter hoc eciam Aristotiles Politicorum U° dicit tyrannidem esse oligarciam extremam, quia uirtualiter in ea continetur.
85
Secunda racio Egidii est, quia tyrannidi maxime renituntur subditi ex uoluntatibus eorum. Nam maxime affliguntur ab ea. Ergo maxime inuoluntarius et per consequens pessimus est ille principatus. Ista raeio sumit falsum, quoniam in democracia et oligarcia liberi subiecti plus affliguntur et per consequens plus resistunt ex uoluntatibus suis, ut patuit per racionem meam secundam. Tercia racio eius est, quia tyrannides est principatus efficacissimus ad nocendum, cum ibi principetur unus malus, cuius uirtus est unita, que in democracia et oligarcia est dispersa.
Ista racio soluta est capitulo decimo in secundo obiecto. Quarta racio huius uenerabilis doctoris est, quia per tyrannidem maxima bona ciuium impediuntur, utpote pax, uirtutes et sciencie. Odit enim tyrannus pacem ciuium, diligens rixas eorum, ut inter se a se ipsis destruantur. Odit uirtutes eorum, utpote prudenciam et fortitudinem et ceteras uirtutes anime, ne bonitas eorum ipsius maliciam ualeat retardare.
Odit eciam sciencias sapientum, / quia ipse est malus, cuin sciencie non habeant inuidos nisi malos. Sed ista racio soluta est per primam racionum mearum in capitulo precedenti. Nam quicquid mali intendit aut operatur tyrannus, eciam mali ciues intendunt et operantur. Capitulum decimumquintum de speciebus electionis secundum fines earum. Electio igitur distingui poterit secundum uarios ipsius fines, quoniam finis immediatus electionis est electus.
Aut ergo unus eligitur dux et bonus, sic electio monarchica a monarchia nominatur, aut unus malus eligitur, et electio tyrannica dicitur; uel eliguntur plures boni, sic aristocratica electio est; aut plures mali, et electio oligarcica uocatur; aut eliguntur multi boni non diuites sed populares, et dicitur electio politica, aut populares multi ‹mali›, sic electio democratica nuncupatur. Sed forte dubitabis, an, si unus eligatur ciuis ad regendum ciuitatem unam, idem principatus monarchia seu regnum debeat nominari.
Respondeo, quod monarchia seu regnum stricte sumpto nomine a principe dicitur coronato, quo modo nos dicimus regem seu monarcham ducibus, comitibus et baronibus superiorem, et sic monarchica electio semper ad monarcham terminatur. Largius autem et communius sumpto uocabulo tunc omne dominium, in quo unus principatur seu dominatur et bonus, monarchia seu regnum dicitur, et sie ad ducatus, comitatus et dominia se extendit notabilia ciuitatum; quo modo electio regia seu monarchica ‹non› semper ad regem uel monarcham terminatur.
90
Sic eciam dico aristocraciam et policiam dupliciter sumi, quia stricte sumendo tales principatus ad solos ciues regentes ciuitates extenduntur et non ad dominia nobilium nec illustrium uirorum. Communiter autem sumendo tunc ad omnia dominia, in quibus plures aut multi uirtuosi dominantur, talia nomina se extendunt. Suo modo intelligendum est conformiter de principatibus malis oppositis eis. Et qualitercumque sumas, uidebis democraciam pessimum esse omnium dominiorum intensiue loquendo.
Si quis autem sumat tyrannidem stricte, scilicet pro principatu mali principis coronati, et democraciam similiter nomine contracto, sicut dictum est, iam utique concedendum est tyrannidem peyorem esse democracia extensiue loquendo, quoniam dominium regis ad plures subditos se extendit quam dominium regencium aliquam ciuitatem. Sed in describendo differencias principatuum et specierum electionis prouidencium eisdem accipio nomina principatuum protensis nominibus, quo modo omnia dominia sub sex differenciis / generalibus continentur.
Capitulum decimumsextum de diuisione electionis secundum modos procedendi electorum. Alie sunt electionis particiones ex modis procedendi electorum accepte, quoniam quandoque proceditur empticie, et sic electio est ex pluribus datoribus illius, qui plus dare uult, et potest capcio uel assumpcio dici. Unde electio empticia nominatur. Hanc siquidem electionem auaricia, feditatis obscena meretrix magistrat non uirtutes, sed pocius munera amans. Quandoque uero proceditur inuide, cum scilicet electores inter se aliquem eligere debentes pociores sibi mutuo inuident et humillimum eorum exaltant.
Unde poterit electio nauseans aut fumigans appellari, eoquod nausea inuidie pluribus propositis pociores excludat humillimum assumendo. Sed hiis electionibus spiritus sanctus non cooperatur, ubi mortalia crimina patrem conuehunt mendacii, qui electores in eligendo magistrat. Peyor tamen est empticia nauseante, quia tam emptor elicitus quam uenditor nequam est in illa. Humilis autem sua innocencia poterit electione nauseante uel postulacione uel prouisione tamquam dignus, quamuis indigne talibus modis sublimari.
Interdum eciam sorte proceditur, et sic electores sortem eligentes pro principe sumendo electione sortica procedere dicuntur. Sed iste modus eligendi improprius est, quoniam pocius est electionis resignacio quam electorum electiua operacio, eoquod sors ceca sit et sine deliberacione principem uenetur. Quandoque uero timore concussi eligentes aliquem de confinibus seu familiaribus magnatum et potentum eligere coguntur, et electio coercieionis seu minatoria nuncupatur.
95
Que siquidem electio impropria est, quia libertas deliberacionis ibidem ligatur, que in electione proprie dieta libere uagatur. Sunt igitur dicti quatuor modi eligendi improprii et uiciosi. Sed electio sincera et proprie dicta tribus speciebus gaudet, ut patet De electione c. Quia propter libro decretalium primo. Quarum prima est, cum electores uia scrutinii procedunt, et fit, cum uota seu intenciones singulorum eligencium scrutantur et inducuntur.
Secunda est uia compromissi, quando scilicet omnes electores in unum aut plures compromittunt, ut quicumque ab hoc uel ab hiis eligatur, ab omnibus electus habeatur. Tercia uia est spiritus sancti, ut quem gracia diuina manifestauerit aliquo prodigio, ab omnibus eligatur. Sed hec uia modernis temporibus recessit ab aula, eoquod primi quatuor modi adeo inualuerint, quod eciam / uiam scrutinii et compromissi penitus molestent et spiritum sanctum tamquam forinsecum excludant omnino.
Malicia namque eligit, nequicia postulat uiciumque prouidet talibus qualibus et certe taliter qualiter temporibus nostris. Qualiter autem postulacio sit peticio gracie a superiore facta et electio alicuius persone ad prelacionem canonice facta uocacio et quomodo sibi inuicem aduersentur, non est presentis speculacionis. Et qualiter iste forme secundum iura nouissima uitari debeant »eligo postulando« uel »postulo eligendo« aut »eligo postulandum« ‹seu »postulo eligendum« aut »eligo in postulandum«› uel »postulo in eligendum« aut dicendo »eligo et postulo, prout melius de iure potest ualere«, et quomodo electio per uiam scrutinii et compromissi facta per unum sit pronuncianda et facienda, de tempore eciam et loco electioni congruentibus, similiter et de tempore consensus electi aliisque circumstanciis electionis canonice nunc a mea precindo tenuitate, cum aurea uolumina iuris canonici de hiis pulcherrime dicant nec tales forme ad principes pertineant temporales.
[TRACTATUS II]
Incipit tractatus secundus libri secundi de electione et confirmacione regis Romanorum. Et continet decemetocto capitula, quorum primum est de nominibus eius. Generalibus itaque premissis de regum et uniuersaliter dominancium electionibus temporalium aut secularium rectorum in communitatibus humanis nunc aggredior speculacionem de principis Romani, uidelicet regis augusti electione Et primo dicam de nominibus tituli sui. Dicitur autem Cesar augustus, ut patet Luce 2 Exiit edictum a Cesare Augusto, quoniam, sicut historiographi referunt, primus imperator Romanorum fuit Iulius, qui cognominatus est Cesar, a quo eciam ceteri imperatores Cesares dicuntur.
100
Iste namque Cesar dictus uel quia ceso matris utero, uel quia in Cesarea natus est aut quia fortiter hostes incidebat aut quia singulari certamine in Affrica ausus est uincere elephantem, qui lingua Punica cesos nominatur. Secundus imperator fuit Octauianus, qui cognominatus est Augustus. A quo eciam ceteri dicuntur augusti. Et mensis ab eo uocatur Augustus, qui primo Sextilis dicebatur, uel / quia in eo mense natus est aut quia in eo rediit de uictoria contra Anthonium et Cleopatram.
Iste siquidem cognominatus est Augustus ab augendo, quia maxime rem publicam auxit. Et hie imperator fortunatissimus erat, quoniam totum orbem Romano subiugauit imperio et tanta imperauit pace duodecim annis ante Christi natiuitatem, ut uideretur ad litteram illud Ysaye impletum: Conflabunt gladios suos in uomeres et lanceas suas in falces, non leuabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad prelium.
Ille denique Augustus in die natiuitatis Christi circa solem circulum aureum aspexit, in cuius medio uirgo sedebat gestans puerum regali dyademate coronatum et uocem audiuit dicentem sibi: hunc adora! Ab illo eciam Octauiano Augusto omnes Romani monarche augusti nuncupantur, quoniam ipsorum propositum debet esse, quod augent regnum. Similiter antiquitus filii eorum dicebantur augusti, ut patet in decretis dist. LXIII. Adrianus, ubi Basilii imperatoris filii scilicet Constantinus et Leo augusti nominantur, quia sperabatur, quod essent futuri imperatores.
Et quasi per augurium hoc sperabatur, sicut dicit glosa, uel quoniam idem propositum debeant habere, quod pater habuit, cum ipsi succederent in regno. Dicitur eciam imperator aduocatus ecclesie et defensor, ut patet libro decretalium primo De electione c. Uenerabilem, ubi dicit glosa: Aduocatus ecclesie non potest esse patronus, sed comparatur tutori, qui datur pupillo. Uocatur insuper patricius et rex, ut patet LXIII. dist.
In sinodo, quoniam gladio et legibus imperialis maiestas omnibus patrocinaris debet ac regere uniuersum orbem, sicut uerus Augustus inoleuit. Appellatur eciam dominus mundi, eoquod ipse omnibus regibus et principibus temporalibus de iure dominetur. Si namque aliqui sint, qui se non dicunt subesse Romano imperio, per consequens dicunt se non habere aliquid proprii. Unde dist. UIII. Quo iure satis expresse hoc patet, ubi dicitur: Tolle iura imperatorum et quis audet dicere hec uilla mea est, meus est iste seruus, domus hec mea est.
105
Et ista de causa dicitur imperator ab imperando et principatus eius imperium nominatur, quoniam ipse omnibus hominibus in rebus temporalibus iusticiam habet imperare et equitatem, quemadmodum codices legum imperialium demonstrant. Uocatur eciam princeps precipuus, ut patet De sentencia et re iudicata c. Ad apostolice sedis libro decretalium secundo, et idem habetur eodem titulo et eodem capitulo libro sexto, quoniam ipse caput est uniuersi precipuum et potissimum in temporalibus post papam. / Capitulum secundum de translacione imperii in Germanos Regnum autem Romanorum a Grecis in Germanos translatum est, quoniam legitur in cronicis, quod, cum Romana ecclesia opprimeretur ab Astulfo rege Lumbardorum, petiit auxilium a Constantino et Leone filio eius imperatoribus Constantinopolitanis, et cum nollent patrocinari Romane ecclesie, que ipsorum auxilium affectabat, Stephanus papa secundus nacione Romanus transtulit imperium ad Karolum Magnum, filium Pipini regis Francorum.
Que translacio imperii in personam Karoli facta est anno domini 776, sicut dicit glosa ordinaria De electione super c. Uenerabilem, sed Gofridus dicit, quod anno a natiuitate Christi 756, et Iohannes Andree asserit, quod, prout ex Speculo historiali potuerit colligere, anno 753. Qui Karolus coronatus est a Leone papa tercio post hoc quindecim annis lapsis. In Germanos, inquam, translatum est imperium, id est in Teutonicos.
Unde De consecracione dist. U. In die: Teutonicis concessum est regimen nostre ecelesie, supple: ad defendendum et tuendum eam ab hostibus suis et inimicis Christi. Utinam defenderent, o si tuerentur, qui pocius eam spoliant libertatibus et iuribus suis, qui res eius deripiunt, opprimunt clerum et communiter personas ecclesiasticas molestant. Nescio, qua iniquitate nature germina Germanorum in ramos pessimos nostris temporibus pullularint.
Nam qui olim militari fortitudine, morum strennuitate et fidei claritate Romanum obtinuerunt imperium, nunc uero adeo uilescunt, ut imperator, quem eligunt, pocius angustus sit quam augustus, plus imperatus quam imperans, plus Cesar ab hostibus cesus quam Cesar cedens inimicos, aduocatus ecclesie non ut patrocinetur ei, sed pocius ut misericordiam petat ab illa, non distribuens possessiones singulis proprias, sed perdens imperialia iura.
Et quid plura? Ubi olim altiuolans aquila, nunc mergus aspicitur, ubi tunc caballus, nunc asinus uidetur. Et certe gladii defensorii facti sunt offensorii; sub propriis parmis conterunt etenim se ipsos, qui pocius inimicos crucis debellare deberent. Quicquid tamen ipsi fecerint, Teutonici sunt et ego, ad quos, ut dictum est, imperium Romanorum est translatum. Ex quo patet, quod imperium non est apud Grecos, licet largo nomine imperator appelletur, quia extra ecclesiam non est imperium, cum uerus imperator, qui priuilegia potestatis sue amministrandis legibus publicis diuinitus est consecutus, filius sit ecclesie, quamuis non presul, ut patet / dist.
110
XCUI. Si imperator. De uero namque imperatore in hoc tractatu dissero, quia uerum imperium in Germanos estimo translatum. Quod dico propter quosdam de hoc, ut cum pace dicam, inaniter ambigentes. Capitulum tercium formans questionem de translacione predicta. Sed ut ueritatis clarius luceant candelabra, congruit de predicta translacione disputare, quia nichil melius scitur quam quod dentibus disputacionis masticatur. Et est questio, utrum uerum imperium in Teutonicos sit translatum.
Cuius negatiua sic probatur: Imperium uerum a solo deo est, ut patet XXIII. q. IU. c. Quesitum, ubi dicit: Meminerant enim supple: maiores a domino potestates has, scilicet principum secularium, fuisse concessas. Et propter uindictam noxiorum gladium fuisse permissum et dei ministerium esse datum in huiusmodi uindices. Si ergo a celesti potestate uerus imperator gladii temporalis potestatem assumit, iam ille uerus imperator non est, ut uidetur, qui gladium eundem a pape sumit auctoritate, qualis est imperator Romanorum a Teutonicis electus aut eligendus, ut patet LXIII. dist.
In sinodo, ubi super illo uerbo: Et ut ipse sit patricius et rex, glosa dicit: Et sic papa dat hie gladii potestatem, cuius tamen exercicium ipse non habet. Amplius autem arguitur ad idem, quoniam uerus imperator sedem pontificis uniuersalis Christiane religionis habet conferre, sicut Constantinus imperator quarto die sui baptismatis priuilegium Romane ecclesie pontifici contulit, ut in toto orbe Romano sacerdotes ita hunc caput habeant sicut iudices regem.
Sed imperator, quem Teutonici eligunt, pocius a papa transferri habet, quam quod transferat ipsum, ut patet in capitulo proximo precedenti. Relinquitur ergo uerum imperium in Teutonicos non esse translatum. Contrarium uero arguitur, quoniam, ut prius dictum est, extra ecclesiam non est imperium . Sed nullus alius infra ecclesiam imperator dicitur nec intitulatur augustus preter eum, quem Teutonici eligunt in regem et qui postea in imperatorem promouetur et confirmatur.
Hoc, quia uerum imperium apud Grecos erat, sed idem translatum est in Germanos, ut patet De electione c. Uenerabilem. Quare sequitur, quod uerum imperium ad Teutonicos est translatum. De ista questione quidam dixerunt, quod uerus imperator est Constantinopolitanus, sed noster Teutonicus procurator est siue defensor ecclesie Romane. Et sic raciones iam dicte contradictionis euadere ualebant. / Capitulum quartum determinans ueritatem questionis.
115
Absit autem a cordibus nostris, ut credamus Greculum hunc esse imperatorem, qui alterum est maiorum luminarium mundi, et de quo scribit Gelasius papa Anastasio imperatori dicens sic: Duo sunt quippe, imperator auguste, quibus principaliter hie mundus regitur, auctoritas sacra pontificis et regalis potestas, XCUI. dist. Duo sunt. Sed cum Greculus scismaticus sit ab ecclesia et diuisus, quomodo cum papa unitur ad regendum populum christianum?
Oportet rectores eiusdem gregis unanimes esse, ne dissencientes oues dominicas dispergant pocius quam congregant illas. Et hie uocis mansuetudine mites conuocet, ille uero longius diuagantes cappellas ictibus baculi et iaculorum nimis acrius compellat. Nec, quemadmodum luna lucere non potest solis aspectui se non offerens, imperator mundi monarchiam gubernare ualet, si magisterio se non conformauerit apostolice sedis. Unde Gregorius in epistola sua ad Erimannum Metensem episcopum: Quis dubitet, inquit, sacerdotes regum et principum omnium fidelium patres et magistros censeri?
Ex quo sequitur summum sacerdocium magisterium et paternitatem habere ad uerum imperatorem. Greculus autem nec papam patrem recognoscit nec magistrum, cum in nullo penitus obediat ei. Ad raciones uero alterius opinionis breuiter dico, quod quicumque recognoscit se gladium temporalem habere a deo, non erubescat regimen eius a uicedeo recipere. Unde super illo uerbo saluatoris Ioh. 18 Mitte gladium tuum in uaginam scribit beatus Bernhardus ad Eugenium papam dicens: Quid tu denuo gladium usurpare temptes, quem semel iussus es reponere in uaginam?
Quem tamen qui tuum negat, non satis michi uidetur attendere uerbum domini dicentis: Conuerte gladium tuum in uaginam. Tuus ergo est et ipse ‹tuo forsitan nuto, etsi non tua manu› euaginandus; alioquin si nullo modo ad te pertineret, minime diceretur tuus. Et is dicentibus apostolis Ecce gladii duo hic non respondisset dominus: satis est, sed pocius: Nimis est Uterque ergo est ecclesie et spiritualis et materialis.
Sed is quidem pro ecclesia, ille uero et ab ecclesia exercendus, ille sacerdotis, is militis manu, sed sane ad nutum sacerdotis et ad iussum imperatoris. Ex quibus clarissime liquet regimen gladii temporalis ad papam pertinere similiter et eius collacionem. Qualiter eciam potestatem gladii materialis summus pontifex transferret, si eiusdem auctoritatem conferendi non haberet? Datus est gladius imperialis desuper. Quomodo igitur per uicedeum in terris non distribueretur, per quem sublimiora dei dona dispensantur?
120
Qui amat deum, non abhorreat uicedeum; / qui domino subditus est, non uereatur uicedomino subiugari. Sed de hiis magis infra patebit, quando de auctoritate disputabimus imperiali. Ad secundam eciam racionem dico, quod falsum supponit, uidelicet hoc, quod imperator Constantinus sedem transtulerit summi pontificis in Romain, aut quod auctoritate imperiali sedes uniuersalis ecclesie in urbe sit posita Romana, quod omnino est negandum, quoniam a domino primatum accepit ecclesia ista, sicut scribit Pelagius urbis Romane episcopus omnibus orthodoxis dicens: Sancta Romana ecclesia catholica et apostolica nullis sinodalicis constitutis ceteris ecclesiis prelata est, sed ewangelica uoce domini et saluatoris nostri primatum obtinuit dicentis: Tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam.
Cui data est societas beatissimi Pauli uasis electionis, qui non diuerso, sicut heretici garriunt, sed uno tempore eodemque die gloriosa morte cum Petro in urbe Romana sub Cesare Nerone agonisans coronatus est et supradictam pariter ecclesiam Romanam Christo domino consecrarunt. Eandem omnibus urbibus in uniuerso scilicet mundo sua presencia atque uenerando triumpho pretulerunt. Tunc Pelagius ex hiis concludit dicens: Est ergo prima apostoli Petri sedes Romana ecclesia non habens maculam neque rugam nec aliquid tale, in decretis dist.
XXI. Quamuis. Patet igitur Romanam ecclesiam diuina constitucione primam esse omnium ecclesiarum Et huic ueritati Constantinus imperator suis in prruilegiis pocius consensit, quam quod fundauerit eam; subditis manifestauit, quod uerum recognouit, uniuersos credere imperabat, quod ipse uerum sciebat. Non ergo locum pontifici deputauit, sed in deputatum a domino consensit. Nec superlacionem episcopi Romani super patriarchas quatuor dare poterat, utpote Alexandrinum, Anthiochenum, Iherosolimitanum et Constantinopolitanum; alias etenim dedisset ipse auctoritatem benedicendi et maledicendi eisdem necnon ipsos ligandi et soluendi.
Similiter eciam alios eadem auctoritate spoliasset, cum inferiores maioribus nec benedicere nec maledicere possunt, dist. XXI. Denique. Sed nichilominus dictus imperator in suo priuilegio dicit: Sanccimus, ut principatum teneat tam super quatuor sedes Alexandrinam etc. quam super omnes ecclesias in uniuerso orbe terrarum. Quapropter omnia et singula huiusmodi uerba exponenda sunt: decreuimus, id est a deo decretum cognoscimus; sanccimus, id est sanctum esse asserimus.
Prima ergo sedes est celesti beneficio Romana ecclesia, quam, ut memoratum est, beatissimi Petrus et Paulus suo martyrio consecrarunt. Secunda autem sedes apud Alexandriam beati Petri nomine a Marco, eius discipulo atque ewangelista, consecrata est, tercia uero sedes apud / Anthiochiam eiusdem beati Petri apostoli habetur honorabilis, quam illic, priusquam Romam ueniret, habuit et Ignatium episcopum constituit et illic primum nomen christianorum exortum est, dist.
125
XXII. Sacrosancta. Hac auctoritate Alexandrina ecclesia secundum a prima scilicet Romana locum habere censetur. Sed postea in Constantinopolitana sinodo ipsa ecclesia Constantinopolitana secundum a sede apostolica accepit locum. Et Constantinopolis noua Roma dicta est, quia Constantinus cum aliis Romanis illuc iuit et eam constituit. Sed dubitabis adhuc, quin sedes beati Petri prima sedes est, cum ipse sit caput tocius ecclesie, eius autem sedes primo apud Anthiochenos erat et postea iubente domino translata est Romam XXIU. q.
I. Rogamus. Quis ergo transtulit eam? Respondeo, quod Petrus primam sedem habuit in Anthiochia et eam ibidem septem annis gubernabat. Postea uero transtulit se Romam et sedem suam ibi XXU annis continuauit, quousque a Nerone fuerat crucifixus. Ipse igitur princeps apostolorum iubente domino sedem suam transtulit Romam et eam ibi usque ad finem uite sue continuauit, sicut dictum est; ymmo adhuc uiuens ipse sanctum Clementem post se episcopum Romanum ordinauit.
Sed quia Clemens prouidus fuit, Lino cesserat et postea Cleto, ne forte exemplo Petri ducti quilibet summorum pontificum sibi successorem statuere uellet. Post hos uero Clemens eligitur et presidere compellitur. Et si dicas, quod ergo Romana ecclesia ab apostolis scilicet Petro et Paulo primatum accepit, quod est contra illud Anacleti, serui Christi, cum dicit: Sacrosancta Romana ecclesia non ab apostolis, sed ab ipso domino saluatore nostro primatum obtinuit, dicendum, quod non ab apostolis electiue, sed obeditiue et a domino electiue et imperatiue ecclesia Romana obtinuit primatum.
Elegit enim Romam sibi dominus pro sede principali ecclesie sue militantis, cum in sanguine uicedomini sui consecrauit eandem, quando gloriosi luminis uniuersalis ecclesie cruore siquidem roseo ipsam dedicauit. Nam quid est, quod dixit dominus Petro Romam exeunti: Uenio Romam iterum crucifigi, ad interrogatum Petri: Domine, quo uadis? Ipse namque, cum ubique sit, non defuit Rome. Qualiter ergo speciali uisitacione illuc uenire uolebat, nisi quoniam Romam locum ecclesie uniuersalis fore principalem imperabat.
Istam autem intencionem dominicam credo ipsum dominum Constantino insinuasse, cum tempore beati Siluestri fecit ei apostolos Petrum et Paulum in sompniis apparere et per uisionem eorum de mundacione anime ipsius et corporis informari. Sufficiat ergo ex dictis clarissimum esse non ipsum Constantinum nec quempiam aliorum Cesarum sedem principalem Rome, sed pocius ipsum domhium eandem ibi posuisse. Ciarum tamen est per declarata ipsum papam Romanum ac uerum imperium in Teutonicos dei permissi/one transtulisse.
130
Capitulum quintum, quod de iure diuino papa transtulit imperium in Germanos. Sed quo iure papa transtulit imperium in Germanos, an scilicet humano uel diuino? Et uidetur, quod neutro, quoniam non poterat hoc iure diuino siue naturali, cum illud in lege siue ewangelio contineatur, quo quisque iubetur alii facere, quod sibi uult fieri, et prohibetur alii inferre, quod sibi fieri non uult, prohemio decretorum Humanum genus.
Et sumitur Mt. 7. c., ubi dicitur: Omnia quecumque uultis, ut faciant uobis homines, et uos eadem facite illis. Hec est enim lex et prophete. Constat autem dignitatem imperialem necnon et actus regales similiter et iura imperii esse penitus distincta a iuribus, actibus et dignitate apostolice sedis, XCUI. dist. Cum ad uerum, ubi dicitur, quod mediator dei et hominum Christus Ihesus actibus propriis et dignitatibus distinctis officia potestatis utriusque discreuit propria.
Et idem habetur dist. X. Quoniam idem. Ex quo patere uidetur, quod imperator gladium a papa non debeat accipere neque habere. Si ergo papa Grecis imperium rapuit et Germanis tradidit, contra ius naturale fecit, per consequens non potuit iure diuino imperium transferre. Sed nec iure humano, quoniam iura humana iura imperatorum sunt, eoquod iura humana per imperatores et reges seculi deus distribuit generi humano, ut patet dist.
UIII. Quo iure. Nemo uero imperator in illo tempore nec antea pro iure statuit, ut a papa degradari posset imperator et imperio priuari. Relinquitur ergo, quod nullo iure papa imperium potuits transferre, cum omnes leges aut diuine sint aut humane, dist. I. Omnes leges. In contrarium huius est, quod beato Petro eterne uite clauigero terreni simul et celestis imperii iura commisit dominus deus, dist.
XXII. Omnes. Super quo uerbo glosa dicit: argumentum, quod papa habet utrumque gladium, spiritualem uidelicet et temporalem. Racio uero huius assignatur, quia, nisi papa utrumque gladium haberet, imperfectior esset summus sacerdos in lege gracie quam in lege nature aut eciam in lege Moysi. Et intelligo, quod esset imperfectior, id est minoris auctoritatis, quod inconueniens esse uidetur. Legitur enim in Genesi de Melchesidech, quod, cum hoc, quod erat sacerdos dei altissimi, eciam erat rex Salem.
135
Sic eciam legitur de Moyse, quod, quamuis rex non esset, ipse tamen officium regis exercebat et sacerdos erat secundum illud psalmi: Moyses et Aaron in sacerdotibus eius. Quamuis enim officium sacerdotis / non exercuit hostias offerendo, niehilominus uota populi offerebat. Unde Ysidorus in libro De personis ecclesiasticis querens, cuius figuram faciebat Moyses. Filii namque Aaron figuram presbiterorum faciebant, Aaron uero summi sacerdotis.
Moyses autem quem figurabat? Et respondet: Moyses indubitanter per omnia Christum figurabat, qui rex fuit et sacerdos, mediator dei et hominum, qui est uerus dux populorum, uerus princeps sacerdotum et dominus pontificum. De hac questione michi apparet dicendum, quod papa iure diuino seu naturali imperium transtulit in Germanos, quoniam ipse iure diuino potestatem habet gladii temporalis, ut saltem ipsum dirigat, transferat et confirmet, ut, inquam, ipsum dirigat, transferat et confirmet consulendo et imperando, quatenus pro ecclesia dei racionabiliter exerceatur, sicut patet per formam iuramenti Ottonis olim Romanorum regis, in qua dicit: Et in Roma nullum placitum aut ordinacionem faciam de omnibus, que ad te aut ad Romanos pertinent sine tuo consilio, dist.
LXIII. Tibi domino, ut ipsum eciam transferat de malis ad bonos, quoniam malum regem deponere potest, bonum quoque ad regnum promouere, ut patet dist. XCUI. Alius. Et patet per Innocencium quartum, qui in concilio generali deposuit Fredericum imperatorem, ut patet De sentencia et re iudicata c. Ad apostolice libro sexto decretalium. Potest eciam exercicium materialis gladii conferre et per consequens auferre racione postulante, sicut habetur eadem dist. c.
Auctoritatem, ubi papa Nicolaus Treuerensi archiepiscopo imperat uti gladio materiali dicens: Fratri nostro filiisque Treuerensis ecclesie illiusque defensoribus hec in mandatis damus, ut spirituali simul et materiali gladio tamdiu illos malignos etc.; ymmo omnes archiepiscopi et episcopi Alamanie utroque militant gladio in ara diuina celebrantes misteria et campestria cum hoc ingrediuntur bella; sed utrumque non nisi auctoritate apostolice sedis exercere cognoscuntur.
Item papa auctoritatem habet confirmandi gladium temporalem. Unde Innocencius tercius duci Zaringie inter cetera sic scribit: Eciam principes scilicet electores recognoscere debent et utique recognoscunt sicut hiidem in nostra recognouere presencia, quod ius et auctoritas examinandi personam electam in regem et promouendam ad imperium ad nos spectat, quia eum inungimus, consecramus et coronamus. Sed dices michi, cum ius naturale in lege et ewangelio contineatur, quando igitur et in persona cuius pape data est potestas gladii temporalis?
140
Respondeo, quod in persona Petri, quando Christus dixerat ei: Tu uocaberis cephas, quod est caput, Ioh. 1. c., et quando dietum est sibi a domino: Tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam. Et tibi dabo claues / regni celorum. Et quodcumque ligaueris super terram etc. Mt. 16. Cum ergo gladius temporalis possit ligari et absolui auctoritate domini pape, in manu imperatoris est tamquam in manu ceci et in manibus paralitici, quem dominus papa prouehit tamquam uir uiribus fortis.
Nam sicut arguunt aliqui, gladio duplici defenditur ecclesia militans Christi, utpote spirituali et temporali, quorum spiritualis principalis est et temporalis accessorius affirmatur. Sed cui committitur principale, eidem et accessorium committitur, quoniam accessorium in principali sicut inferius in suo superiori continetur. Ego christianus sum ex gracia dei misericordis, cuius miseracione plena est terra, et christianos se asserunt, cum quibus disputo in hiis scriptis.
Dicant ergo michi, an opus gladii temporalis in sanctitate prouehi possit, sicut quandoque in malicia excommunicetur? Et hoc siquidem negari non potest et per consequens hoc sequi necessarium est, ut a papa detineri possit militi et eidem indulgeri. Quid enim aliud est imperatorem excommunicari ab ecclesia quam ipsum priuari communione fidelium et gladio aduocatorio ecclesie dei? Nam etsi priuari hoc a communione fidelium se expandit, gladius, qui dei donum est, extra limina ecclesie nullatenus exulabit.
Istam eciam ueritatem uidetur inter cetera sensisse beatus Bernhardus ad Eugenium papam, quando sic ait: Michi non uidetur bonus estimator rerum, qui indignum putat apostolis uiris non iudicare de temporalibus, quibus datum est iudicium in maiora. Sed utrum ad papam pertineat exercicium gladii temporalis, sicut ad ipsum pertinet directio, translacio et confirmacio eiusdem, infra tercio libro huius speculacionis apparebit. Ad presens enim tantum dictum sit, qua potestate aut quo iure papa transtulerit imperium in Germanos, quia scilicet iure naturali seu diuino.
Ad racionem autem in contrarium dico, quod Christus non sic discreuit iura summi pontificis et Romani imperatoris, ut potestas utriusque non procederet ab uno fonte et ab una maiestate principali, cum ipse rex regum et dominus dominancium officium exercuerit tam gladii temporalis quam eciam spiritualis. Temporalis, inquam, cum ementes et uendentes de templo flagellando eiecit et cathedras uendencium columbas euertit, nummulariorum eciam es effudit, ut patet Marc. 11. et assumitur I. q.
145
III. Ex multis. Spiritualis autem gladii exercuit potestatem, cum se ipsum obtulit hostiam discipulis dicens: Hoc est corpus meum, quod pro uobis tradetur, Mt. 26. et assumitur in decretis De consecracione dist. II. Accipite. Sed nec iura pape et imperatoris sic discreuit dominus, ut potestas / imperii et ecclesie in una et eadem non confunderentur persona, quia, sicut superius probatum est, papa utriusque gladii habet potestatem, cum eciam uacante imperio ipse suppleat defectum ipsius, ut patet De foro competeiiti c.
Licet libro decretalium secundo, et papa superioritatem ad imperium habet et ipso uacante succedit imperatori, in septimo De sentencia et re iudicata c. Pastoralis, et a iudice seculari appellatur ad papam, ut patet predicto c. Licet. Hoc fit, cum secularis deficit iudex. Indubitanter ergo sequitur, quod ultimatim refugium gladii temporalis in manibus domini pape reperitur. Non igitur simpliciter intelligi potest, quod nec imperator iura pontificatus arripuit, nec pontifex nomen imperatorium usurpauit.
Sed hoc intelligendum est quantum ad esse distributum earundem potestatum. Nam postquam papa sic distribuit gladios ecclesie militantis, quod ipse reseruauit sibi exercicium gladii . . . temporalis, iam amplius, quamdiu bene regit, se intromittere non debet, sed excedere exercicio gladii spiritualis, quoniam exercicium in temporalibus uile est respectu spiritualium rerum. Unde in esse distributo gladiorum apostolica sedes proprium uigorem retineat et a se concessa aliis iura non minuat, LXIII. dist.
Quanto. Melius etenim est non inuolui, quamuis potestas concedat, uilibus, quam occupari eisdem, nisi quando contagio eorum sublimiores uellet inficere status. Tunc enim cursus eorum, ne noceant, salubribus manibus est dirigendus. Ista uidetur fuisse intencio beati Bernhardi ad Eugenium papam sic dicentis: Indigne tu tibi usurpas, apostolice, officium uile et gradum contemptibilium. Apostolus etenim instruens episcopum ait: Nemo militans deo implicat se negociis secularibus.
Ubi enim aliquando quis apostolorum iudex sedit hominum aut diuisor terminorum aut distributor terrarum? Christus eciam ait: Quis me constituit iudicem super uos? Non ergo transgrediaris terminos, quos posuerunt patres tui. Oportet autem, ut hec dicta Bernhardi capiantur de esse gladiorum iam distributo, sed non de esse ipsorum distribuente, in quo utique sub papali auctoritate uniuntur. Alias doctor eximius contradiceret sibi, ut patet per auctoritates suas superius allegatas.
150
Nam quedam aliis committere possumus, que non possumus retinere. Est eciam alia distinctio necessaria huic speculacioni, quoniam aliqua distinxit officia dominus deus in ecclesia primitiua, que nullatenus distinguenda sunt in ecclesia adaucta, quia nec Christus nec beatus Petrus nec aliquis apostolorum potestatem exercuerunt temporalem, cum essent perfecti et ecclesiam nasci uellent militantem in omni perfectione possibili humane condicioni. Sed quia perfectio non est necessaria cuilibet saluando, / Christus et apostoli suis successoribus tantum rigorem uiuendi in hoc seculo minime inflixerunt, quanto ipsi denique uiriliter militarunt, et ecclesie crescenti atque adulte aliqua ordinanda et exequenda reliquerunt secundum diuersa tempora et ecclesie status diuersos.
Ista uidetur intencio beati Augustini in epistola ad comitem Bonifacium, ubi sic ait: Quod enim dicunt, qui contra suas impietates leges iustas institui nolunt, non petisse a regibus terre apostolos talia nec contra aliquos regum auxilia uocasse non considerant aliud tunc fuisse tempus et omnia suis temporibus agi. Quis enim in Christum tunc crediderat imperator, qui ei pro pietate contra impietatem leges ferendo seruiret, quando adhuc illud propheticum complebatur: Quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania?
Astiterunt reges terre et principes conuenerunt in unum aduersus dominum et aduersus christum eius. Nondum autem agebatur, quod in eodem psalmo paulo post dicitur: Et nunc reges intelligite, erudimini qui iudicatis terram. Seruite domino in timore et exultate ei cum tremore. Quomodo reges seruiunt domino in timore, nisi ea, que contra iussa domini sunt, religiosa seueritate prohibendo atque plectendo? Aliter enim seruit, quia homo est, aliter quia rex est.
Quia enim homo est, seruit uiuendo fideliter. Quia uero rex est, seruit leges iusta precipiens et contraria prohibens conuenienti uigore sanctiendo, sicut seruiuit Ezechias templa ydolorum et illa excelsa, que contra precepta dei erant constructa, destruendo. In ‹hoc› ergo seruiunt domino reges, in quantum sunt reges, cum ea faciunt ad seruiendum ‹illi›, que non possunt facere nisi reges. Cum itaque nondum reges domino seruirent temporibus apostolorum, sed adhuc meditarentur inania aduersus eum et aduer sus christum eius, non utique tunc poterant impietates legibus prohibere, sed pocius exercere.
Sic enim ordo temporum uoluebatur, ut et Iudei predicatores Christi occiderent putantes se obsequium deo facere, sicut predixerat Christus, et gentes fremerent aduersus christianos et omnes paciencia martyrum uinceret. Postea uero cum cepit impleri, quod scriptum est: Et adorabunt eum omnes reges terre, omnes gentes seruient ei, quis mente sobrius ‹regibus› dicet: Nolite curare in regno uestro, a quo teneatur uel oppugnetur ecclesia domini uestri; non ad uos pertinet.
155
Ex hiis itaque uerbis beati Augustini, que eciam ponuntur XXIII. q. IU. c. Si ecelesia, clarissime patet, quod, licet in ecclesia primitiua non esset opus, ut rectores ipsius gladium temporalem curarent, in cuius manu esset, nichilominus ecclesie pubescenti illud opus erat. Est igitur nunc necessitas adulte, ut curet, cui conferat gladium temporalem, cum possideat gentes et regna, quoniam imperatores iurant pape, ut patet De sentencia et re iudicata c.
Ad apostolice sedis libro decretalium secundo et libro sexto. Similiter regnum Sicilie est / speciale patrimonium beati Petri, de quo papa habet prouidere, et Fredericus imperator tenuit ipsum in feudum a papa debitusque fuit annuam pensionem apostolice sedi de eodem, ut patet in predictis locis. Sed ubi hec habuerat ecclesia primitiua? Non ergo dicas, quod in quolibet statu ecclesie Christus eodem modo discreuerit iura imperii et summi pontificis iura.
Sic ergo lucide patet, quod iure diuino papa transtulit imperium in Germanos et quod ius eligendi Romanorum regem, qui postea in imperatorem est promouendus, ad Teutonicos noscitur pertinere. Capitulum sextum, qui sint electores principis Romani. Non tamen ad quoslibet principes Alamanie pertinet ius eligendi principem Romanum. Sed isti sunt, qui huiusmodi habent auctoritatem: archiepiscopi scilicet Moguntinensis, Coloniensis et Treuerensis, quorum quilibet se cancellarium sacri imperii scribit Romani, per diuersa tamen imperii loca, quoniam Moguntinensis per Germaniam, Coloniensis uero et Treuerensis per Ytaliam et Galliam constituti.
Uersus: Moguntinensis, Treuerensis, Coloniensis / Quilibet imperii fit cancellarius horum. Laici uero sunt palatinus Reni, dux Saxonie et marchio Brandenburgensis. Et hiis addicitur rex Bohemie, quorum officia habentur in hiis uersibus: Est palatinus dapifer, dux portitor ensis / Marchio prepositus camere, pincerna Bohemus. Dicunt autem quidam, quod rex Bohemie non sit de necessitate uocandus, nisi eum alii discordant, nec illud ius habuerit ab antiquo, sed hodie de facto teneat illud, sicut patet per Hostiensem De electione c.
Uenerabilem libro decretalium primo . Illis siquidem principibus ius et potestatem eligendi regem in imperatorem postea promouendum recognoscit papa, ut patet capitulo predicto, ad quos de iure uel antiqua consuetudine noscitur pertinere, presertim cum ad eos ius et potestas huiusmodi ab apostolica sede peruenerint, que Romanum imperium in personam magnifici regis Karoli a Grecis transtulit in Germanos, ut patuit supra.
160
Dicitur autem ad dictos principes de iure pertinere huiusmodi electio quantum ad principes laicos, sicut dicit Bernhardus in glosa super illo capitulo Ad apostolice sedis, De sentencia et re iudicata, quia de iure communi pertinet ad eos electio imperatoris, XCIII. dist. Legimus. Similiter eciam dicitur de consuetudine propter principes ‹ecclesiasticos›, qui de consuetudine debent interesse electioni imperatoris, cum subsint ei propter feudum, quod tenent ab imperatore, propter quod introducta fuit consuetudo.
Debent autem omnes uocari ad eligendum. Et hoc fit per dominum Moguntinum quoad episcopos, et, ut dicitur, per palatinum Reni quoad laicos certo termino ipsis prefixo et competenti nullo / eorum spreto uel contempto, quoniam electioni plus contemptus unius quam contradictio multorum obsistit, c. Uenerabilem. Similiter et locus certus atque consuetus assignari debet, quantum fieri potest, inquam, consuetus conuentui electorum.
Et iste est in Franckfurdia ciuitate imperiali sub Mogono fluuio sita, ubi post, qui conueniunt eligendum, electores eligere debent ydoneum ecclesie Christi militem, utpote fidei zelatorem, non sacrilegum uel excommunicatum, non tyrannum nec hereticum, non fatuum nec paganum. Nam papa talem hominem merito refutaret. Cetere quoque decencie in eligendo specificande sunt, quas circa electionum in priori tractatu determinaui oportunitates. Capitulum septimum, quod papa eligit imperatorem, si electores fuerint negligentes.
A iure tamen non statuitur electoribus certum tempus ad imperatorem eligendum, sicut dicit Iohannes Andree in glosa in c. Ad apostolice sedis, De sentencia et re iudicata in libro sexto: Hinc est, quod papa non potest eligere, nisi prius illos ammoneat, sed ammoniti et exspectati, si non potuerint aut noluerint conuenire, numquid sedes apostolica aduocato et defensore carebit eorumque culpa ipsi ecclesie redundabit in penam?
Uerba simt Innocencii tercii, quasi diceret: Absit hoc omnino. Quapropter papa eligere habet imperatorem Romanum tali casu se offerente, quoniam mater ecclesia in congregacione et pastura fidelium temporalibus non debet carere auxiliis, quin pocius ipsis adiuta spiritualibus semper debet proficere incrementis, De electione et electi potestate c. Fundamenta libro sexto. Sed numquid papa possit principes priuare electione et ipse eligere uacante imperio, posito quod principes uelint eligere et eciam eligere possint?
165
Hic respondet Bernhardus glosator decretalium, quod papa non posset principes priuare electione et ipse eligere uacante imperio, dummodo ipsi uelint eligere. Secus uidetur, quando principes nolunt eligere uel non possunt concordare canonice, De sentencia et re iudicata c. Ad apostolice sedis libro secundo in glosa. Et eidem concordat Iohannes Andree eodem capitulo libro sexto. Michi autem uidetur alcius dicendum, uidelicet quod papa ex potestate absoluta posset principes electione priuare et ipse eligere uacante imperio, posito eciam quod principes eligere uelint et possint canonice concordare.
Racio mea est, quoniam ex potestate absoluta dominus apostolicus baiolat auctoritatem electoriam imperatoris in manibus suis tamquam in manibus uicedei, nec plus / astringitur principibus Germanie quam Gallie aut Ytalie aut alterius gentis fidelis nec quibuscumque plus quam quod retineat sibi ipsi. Quapropter ex potestate hac auferre poterit a principibus Germanis, sicut eis dederat, electionem et ea per se uti sola ad hoc sua uoluntate accedente et imperante.
Nec ut sic querenda est racio, quare auferat ab eis et ipse per se utatur, cum ipsis in hac potestate nullatenus obligetur, sicut nec querenda est, quare figulus ex eadem massa luti facit unum uas in contumeliam et aliud ad honorem, nisi quia sic placet ei. Ista etenim potestate papa est super iura positiua et humana, quibus Teutonici imperium tenent, quantum est ex parte recipiencium eam, quamuis ex parte donantis ipsam et indulgentis iure naturali seu diuino Germani habeant electionem imperatoris, sicut patuit supra capitulo quinto.
Sed potestate ordinaria et communicata papa non potest eligere imperatorem imperio uacante, posito quod principes eligere uelint et possint, quoniam iam ordinauit uel disposuit electores eosdem alios a se et communicauit ipsis auctoritatem eligendi, reseruando sibi persone electe examinacionem, inunctionem, consecracionem et coronacionem secundum scripta iura longissimis temporibus hactenus obseruata. Nec expedit eadem tollere seu mutare, ne forte Germani priuati imperio scismatici reddantur ab ecclesia sicut olim Greci.
Multa siquidem felix auctoritas pape concedit et ministrat, que quamuis deceant, non expediunt propter temporis instantis condiciones. Capitulum octauum, quod ex sola electione principum electus non dicitur imperator. Est autem questio, utrum ex sola electione principum ipse rex electus debeat de iure dici imperator, antequam a papa confirmetur. Et arguitur quod sic, quoniam exercitus imperatorem facit, XCIII. dist. Legimus. Sed exercitus nil aliud est hoc loco quam electio principum electorum eligencium imperatorem.
170
Unde et Bartholomeus Brixiensis ibidem in glosa sic dicit: Ex sola enim electione principum dico cum uerum imperatorem, antequam a papa confirmetur, licet non ita appelletur. In contrarium arguitur, quoniam nemo dubia diffinit, nisi cum fuerint discussa. Quis enim uirtutem smaragdinam a gemma uiridi postulat, priusquam esse smaragdum examinetur et approbetur? Cum igitur facta electione per principes papa personam habeat examinare electam et per consequens probare ipsorum electionem, audeo dicere, quod electio principum de iure est condicionalis, quoniam, licet forma eligendi et pronunciandi katheorica sit, id est sine condicione accepta, utpote si forma talis: Nos tales etc. eligimus talem in Romanorum regem in imperatorem postea promouendum, aut sub consimili forma, nichilominus scriptis iuribus subaudiuntur iste oraciones: Te ex electione nostra regem esse cognoscimus, si papa te / examinatum approbauerit regem, et a contrario sensu: Te, quamuis per nos electum, regem Romanorum non cognoscimus, si papa te examinatum reprobauerit regem.
Iste condicionales patent ex c. Uenerabilem, ubi supra, uersu Est enim regulariter, et uersu Numquid. Quapropter antequam electus a papa confirmetur, condicionalis est ipsius dignitas et ypotetica potestas, qua durante nemo electus katheorice debet iudicari nec nullus ypoteticus princeps debet esse katheoricus iurium Usurpator, ne preter uoluntatem domini domus dei sedens ad caput mense per patremfamilias reuocetur uerecundus deorsum. De ista questione dico sine preiudicio aliorum, quod, antequam a papa confirmetur ipse siquidem electus a principibus electoribus, nec rex simpliciter est nec imperator, nisi condicionaliter.
Unde non debet se scribere imperatorem nec regem augustum, antequam confirmetur, sed pocius electum in regem Romanorum et augustum. Et pro hac conclusione sufficit michi racio in oppositum in pede questionis iam adducta, quoniam aut oportet te concedere, quod persone per principes electe examinacio ad papam non pertineat, cuius oppositum ipsi principes domino pape recognoscunt, ut patet sepedicto c. Uenerabilem, uersu Sed et principes; aut oportebit te negare descripcionem examinacionis.
Est enim examinacio in proposito nichil aliud quam persone electe ad dignitatem, an digna sit principatu, ad quem electa est, probacio cum auctoritate examinatoris approbandi uel refutandi personam eandem. Dico autem ›cum auctoritate examinatoris etc.‹, quoniam aut quis alium examinare potest, an bonus sit, an malus, quem tamen nec destituere nec constituere potest electum. Et ista est examinacio non auctorisata.
Sed absit papam non auctorisatam in electo augusto habere probacionem, cum ipse refutare habeat indignos et ydoneos approbare. Et si queras, quale igitur ius consequitur electus per electionem factam et pronunciatam seu publicatam, antequam confirmacio comitetur, dicunt aliqui, quod per consensum eligencium ius est acquisitum electo, dum tamen ipse consenciat uel consentire uelit, sicut patet De electione Cum inter canonicos in fine libro primo.
175
Nec postea possunt electionem uariare, quamuis ante publicacionem scrutinii possint, De electione Publicato scrutinio. Et si queratur, quale ius sit acquisitum electo per electionem, antequam confirmetur, dicunt, quod ius prelature et ius amministrandi. Per confirmacionem enim, ut dicunt, nichil noui iuris acquiritur, sed tantum exercicium, quoniam electio facit imperatorem, ut XCIII. dist. Legimus, quasi dicerent: electus habet equum, sed non debet equitare, sicut aliquis habet habitum sciende, sed actu / non speculatur per illam, habet itaque manus, sed clausas, que confirmacione aperiuntur.
Sed patere potest ex argumentis prius factis, quod electus per electionem tantum acquirit ius prelature et amministracionis condicionale et per confirmacionem acquirit ius katheoricum. Condicionale uero aliquid futurum respicit, ut: si ueneris ad me, dabo tibi equum. Katheoricum uero presens tempus aspicit, ut: quoniam ad me uenisti, do tibi equum. Uerum tamen est, quod exercicium rei non habetur in statu condicionis.
Qui enim non habet equum, nisi quando uenerit ad me, quomodo iam equitat illum? Nequaquam. In statu tamen katheorico res eadem exercetur. Ex quibus euidenter apparet, quod maius acquiritur ius per confirmacionem quam per electionem, cum efficacius sit presens quam futurum. Ut autem melius uideatur intencio mea, distinguo confirmacionem electionis, quia duplex est, utpote confirmacio probans et confirmacio accipiens probatum.
Confirmacio probatica est, qua confirmator primo examinat confirmandum, utrum scilicet dignus sit an indignus statu, ad quem est electus, et ipso reperto ydoneo approbat electionem eius, qualis est confirmacio imperatoris a papa, sicut patet ex declaratis. De ista igitur confirmacione loquitur c. Uenerabilem. Et nisi Teutonici specialia ostendant priuilegia, quibus illi iuri derogetur, non uidetur michi aliud dicendum de ista questione.
Sed confirmacio acceptiua est, qua confirmator electoribus et presentatoribus credit de ydoneitate ipsius electi et sine scrupulo examinis accipit electum tamquam approbatum, prebens assensum de electione et electo. De ista confirmacione uidetur michi loqui supradictum c. Cum inter canonicos, ubi papa remittit ad reprobacionem obiectum contra ipsum electum, an uidelicet morbo epilentico laboret, sicut obiector asserebat, quod tunc nullatenus confirmetur, sicut patet uersu Nisi sufficienter.
180
Non autem dat nouam materiam examinis apud episcopos confirmatores, sed si obiectum non inueniatur, electio eligencium confirmetur. Et in tali electione per mutuum consensum eligencium et electi quasi coniugale uinculum contrahitur spiritualiter, sicut eadem decretalis affirmat, nichilque noui iuris acquiritur electo per talem confirmacionem, sed tantum recognicio iuris a superiore per electionem inferiorum factam in ipsum electum et exercicium prelature et amministracionis.
Sic autem non est de confirmacione imperatoris, quia, posito quod princeps approbetur tamquam ydoneus electus nullusque obiciat contra ipsum, nichilominus papa examinat eum in moribus et in fide. Ad racionem autem in pede questionis dico, quod exercitus principum electorum sine confirmacione papali facit imperatorem / condicionalem. Sed exercitus includens pape assensum et confirmacionem ipsius uerum utique facit imperatorem katheorice loquendo, nec plus lucri poteris ab hiis uerbis reportare.
Capitulum nonum, qualiter electio principum electorum sit necessaria ad creacionem imperatoris. Uidetur itaque michi, quod electio principum electorum sit disposicio necessaria preambula ad confirmacionem imperatoris per papam fiendam, quamuis imperialem electio non producat florem absque succo papalis confirmacionis, cuius simile pono in natura et eciam in arte. In natura siquidem, quia necessaria est terre apercio in productionibus plantarum, et tamen hec apercio sterilis esset omnino, nisi uirtus sementiua cum influencia celesti operaretur plantarum formaciones.
Sic electio principum, iuribus se habentibus ut nunc, sub potestate ordinaria pape necessaria est ad imperatoris procreacionem, sterilis nichilominus est sine pape confirmacione; et quemadmodum uirtus sementiua cum uirtute celi totum format quasi effectum, locus autem terre cooperatur ad illum, sic pape examen confirmacione comitante totum quasi creat imperatorem uel saltem principalius format eum, electione tantum cooperante. In arte eciam simile reperimus, quoniam in formacione ymaginis ex lapide necessario precedit lapidis ad artificem presentacio.
Sed hec penitus nichil faceret ad speciem Mercurii, nisi ars sculperet illam. Ex quo patet error eorum, qui dicunt coronacionem et consecracionem imperatoris per papam non pertinere ad essencialia creacionis ipsius, sed tantum fieri in signum deuocionis, quam per hec imperator significat se habere, cuius simile ponunt de rege Francie, qui postquam predecessori suo in regno legittime successit, rex est et pro rege habetur habens amministracionem et exercicium amministracionis, sed hic nichilominus postea ab archiepiscopo Remensi inungitur et coronatur.
185
Tu uero faciliter uidere poteris ex hiis, que disputata sunt prius, quoniam regum consecracio et coronacio est duplex, uidelicet cum confirmacione probatica, qualis est consecracio et coronacio imperatoris a papa, et hec essencialius pertinet ad creacionem principis creandi quam electio principum electorum. Alia uero est inunctio et coronacio simpliciter deuotiua sine ui confirmacionis probatice, et hec non spectat ad essencialia creacionis principis creat, sed tantum fit in signum deuocionis, qualis est inunctio et coro/nacio regis Francorum per archiepiscopum Remensem.
Nam idem episcopus nec regem approbare habet nec reprobare, cum hereditaria successio approbet ipsum. Quapropter non est simile hic et ibi. Capitulum decimum de consecracione et coronacione imperatoris. Quoniam uero sepius mencio facta est de imperatoris Romani inunctione et coronacione, uidendum est, qualiter inungatur et coronetur et qua sollemnitate talis coronacio et consecracio celebretur Cesaris augusti. Est igitur sciendum , quod, cum rex electus in imperatorem promouendus Romam peruenerit ad portam Collinam, que est iuxta castellum Crescencii, recipitur honorifice a clero urbis cum crucibus et thuribulis, et processionaliter deducitur usque ad gradus ‹basilice› sancti Petri, cantantibus uniuersis responsorium: Ecce ego mitto angelum meum, camerariis eius missilia spergentibus ante ipsum et prefecto urbis gladium preferente.
Et cum peruenerit ante basilicam in platea, que Cortina uocatur, dextratur a senatoribus usque ad gradus predictos, ubi eo descendente traditur equus, cui rex insederat, illis. Interim sommus pontifex cum omnibus ordinibus suis se preparat in secretario tamquam celebraturus diuina et processionaliter exiens usque ad sugestum arche, que est in capite graduum, super faldistorium ubi sedet, et consedentibus super primum gradum a parte dextera episcopis et presbiteris et a sinistra dyaconibus cardinalibus et in proximiori gradu subdyacoitis et acolitis, primicerio et cantoribus astantibus circa illos cum magnatibus et nobilibus officialibus et ministerialibus aule papalis.
Tunc rex cum archiepiscopis et episcopis, principibus et magnatibus suis ascendens ad summum pontificem reuerenter osculatur pedem ipsius et offerens ei aurum, quantum placuerit sibi, benigne recipitur ab eo ad osculum et amplexum. Quo demum surgente rex ipse a parte dextera et prior dyaconorum cardinalium a sinistra parte deducunt eum usque ad sanctam Mariam in Turribus, ubi ante altare, subdyacono ewangelii textum tenente, rex super eum prestat corporaliter huiusmodi iuramentum: Ego enim N, rex Romanorum, annuente domino futurus imperator, promitto, spondeo et polliceor atque iuro coram deo atque sancto Petro me de cetero protectorem ac defensorem fore summi pontificis et sancte Romane ecclesie in omnibus necessitatibus et utilitatibus suis custodiendo et conseruando possessiones, honores et iura eius / quantum diuino fultus adiutorio fuero secundum scire et posse meum recta et pura fide.
Sic me deus adiuuet et hec sancta dei ewangelia. Deinde summus pontifex cum ordinibus suis ad altare beati Petri procedit et facta ibi oracione ad sedem ascendit, rege autem cum suis et tribus episcopis, uidelicet Hostiensi, Portuensi et Albanensi in ecclesia sancte Marie in Turribus manente, ubi a canonicis sancti Petri receptus in fratrem imperialibus induatur insigniis dato ipsius pallio camerario domini pape.
190
Quo facto precedentibus ipsum et cantantibus responsorium: Petre, amas me, cum ad hostium basilice principis apostolorum peruenerit, que Porta Argentea nuncupatur, deducentibus eum hincinde comite Lateranensis palacii et primicerio iudicum Romanorum, Albanensis episcopus ante ipsam Portam Argenteam hanc super eum benedictionem effundit, cum Dominus uobiscum, et responsorio: Et cum spiritu tuo. Deus, in cuius manu sunt corda regum, inclina ad preces humilitatis nostre aures misericordie tue et imperatori nostro famulo tuo N regimen tue appone sapiencie, ut haustis de tuo fonte consiliis et tibi placeat et super omnia regna precellat.
Cum autem intra ecclesiam in medio rote peruenerit, Portuensis episcopus hanc oracionem super ipsum decantat dicens: Dominus uobiscum. Et cum spiritu tuo. Deus inenarrabilis auctor mundi, conditor generis humani, gubernator imperii, confirmator regni, qui ex utero fidelis amici tui patriarche Abrahe preelegisti regem seculis profuturum, tu presentem regem hunc cum exercitu suo per intercessionem omnium sanctorum uberi benedictione locupleta et in solium regni firma stabilitate connecte.
Uisita eum, sicut uisitasti Moysen in rubo, Ihesum Naue in prelio, Gedeon in agro, Samuelem in templo et illa eum benedictione syderea ac sapiencie tue rore perfunde, quam beatus Dauid in psalterio, Salomon filius eius te remunerante recepit de celo. Sis ei contra acies inimicorum lorica, in aduersis galea, in prosperis paciencia, in protectione clipeus sempiternus, et presta, ut gentes illi teneant fidem, proceres sui habeant pacem, diligant caritatem, abstineant se a cupiditate, loquantur iusticiam, custodiant ueritatem, et ita populus iste pullulet coalitus benedictione eternitatis, ut semper maneant tripudiantes in pace uictores.
Qui cum ad confessionem sancti Petri peruenerit, prosternit se pronus in terram et prior dyaconorum super eum facit letaniam. Qua finita prior presbiterorum dicit Pater noster. Et ne nos inducas in temptacionem. Sed libera nos a malo. Saluum fac seruum tuum. Deus meus, sperantem in te. Esto ei, domine, turris fortitudinis. A facie / inimici. Nichil proficiat inimicus in eo.
Et filius iniquitatis non apponat nocere ei. Domine, exaudi oracionem meam. Et clamor meus ad te ueniat. Dominus uobiscum. Et cum spiritu tuo. Oremus. Pretende, domine, famulo tuo dexteram celestis auxilii, ut te toto corde perquirat et que digne postulat, assequi mereatur. Item alia oracio: Actiones nostras, quesumus domine, aspirando preueni et adiuuando prosequere, ut omnis nostra oracio et operacio a te semper incipiat et per te semper incepta finiatur.
195
Per Christum dominum nostrum. Post hoc procedunt ad altare sancti Mauricii, ubi Hostiensis episcopus ungit ei in modum crucis de oleo exorzizato brachium dexterum et inter scapulas hanc oracionem dicendo: Dominus uobiscum. Et cum spiritu tuo. Oremus. Domine deus omnipotens, cuius est omnis potestas et dignitas, te supplici deuocione atque humillima prece deposcimus, ut huic famulo tuo N prosperum imperatorie dignitatis concedas effectum, ut in tua disposicione constituto ad regendam ecclesiam tuam sanctam nichil ei presencia officiant, futura nichil obsistant, sed inspirante spiritus sancti dono populum sibi subditum equo iusticie libramine regere ualeat et in omnibus operibus suis te semper timeat tibique iugiter placere contendat.
Item alia oracio: Deus dei filius, Ihesus Christus dominus noster, qui a patre oleo exultacionis unctus est pre participibus suis, ipse per presentem sacri ungiminis infusionem spiritus paracliti super te infundat benedictionem eandemque usque ad interiora cordis tui penetrare faciat, quatenus hoc uisibili et tractabili dono inuisibilia percipere et temporali regno iustis miseracionibus executo eternaliter ei conregnare merearis. Qui solus sine peccato rex regum uiuit et gloriatur cum deo patre in unitate eiusdem spiritus sancti.
Per omnia secula seculorum. Hiis itaque peractis ascendit rex ad altare sancti Petri, ubi summus pontifex recipit eum ad osculum sicut unum ex dyaconis, idemque procedit ad pulpitum uel ambonem, ubi thalamus constructus de lignis et ornatus de palliis est ei paratus, et ibi cum suis archiepiscopis et episcopis, principibus et magnatibus secundum capacitatem loci consistit. Primicerius autem et scola cantorum in choro ante altare decantant introitum et alia.
Et post Kyrieleison et ympnum angelicum cantatum summus pontifex dicit oracionem, que competit illi diei, et hanc oracionem pro ipso imperatore: Deus regnorum omnium et christiani maxime protector imperii, da seruo tuo N imperatori nostro triumphum uirtutis tue scienter excolere, ut qui tua constitucione est princeps, tuo semper munere / sit potens. Secreta: Suscipe, domine, preces et hostias ecclesie tue pro salute famuli tui N supplicantis, et in protectione fidelium populorum antiqua brachii tui operare miracula, ut superatis pacis inimicis secura tibi seruiat christiana libertas.
Item post communionem oracio: Deus, qui ad predicandum eterni regni ewangelium Romanum imperium preparasti, pretende famulo tuo imperatori nostro N arma celestia, ut pax ecclesiarum nulla turbetur tempestate malorum bellorum. Cumque lecta fuerit epistola et graduale et Alleluia cantatum interpolata cantilena, imperator procedit processionaliter ad altare, et ibi summus pontifex gladium euaginatum de altari sumit eique tradit curas intelligens imperii tocius in gladio sic dicens: Accipe gladium de super beati Petri corpore sumptum per nostras manus licet indignas uice tamen et auctoritate sanctorum apostolorum consecratas imperialiter tibi concessum nostreque benedictionis officio in defensionem ecclesie sancte dei diuinitus ordinatum ad uindictam malefactorum, laudem uero bonorum.
200
Et memento, de quo psalmista prophetauit dicens: Accingere gladio tuo circa femur tuum, potentissime, ut in hoc per eundem uim equitatis exerceas, molem iniquitatis potenter destruas et sanctam dei ecclesiam eiusque fideles propugnes ac protegas nec minus sub fide falsos quam christiani nominis hostes execres ac dispergas, uiduas et pupillos clementer adiuues ac defendas, desolata restaures, restaurata conserues, ulciscaris iniusta, confirmes bene disposita, quatenus hec agendo uirtutum triumpho gloriosus iusticieque cultor egregius cum mundi saluatore, cuius typum geris in nomine, sine fine regnare merearis.
Qui cum deo patre et spiritu sancto uiuit et regnat deus per omnia secula seculorum. Hiis uerbis expletis accingit illi ensem in uagina repositum ita dicens: Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime, et attende, quia sancti non in gladio, sed per fidem uicerunt regna. Mox autem accinctus eximit gladium de uagina uiriliterque ‹ter› uibrat illum et uagine continuo recommendat.
Eo igitur sic accincto et beati Petri milite mirabiliter facto subsequenter apostolicus imponit ei mitram ‹clericalem in capite, ac super mitram› imperatorium dyadema de altari sumptum dicens: Accipe signum glorie, dyadema regni, coronam imperii in nomine patris et filii et spiritus sancti, ut spreto antiquo hoste spretisque contagiis uiciorum omnium sic iusticiam, misericordiam et iudicium diligas et ita iuste et misericorditer et pie uiuas, ut ab ipso domino nostro Ihesu Christo in consorcio sanctorum / eterni regni coronam percipias.
Deinde tradit ei sceptrum in manu dextera et pomum aureum in sinistra. Quo facto dicit super eum oraciones. Dominus uobiscum. Et cum spiritu tuo. Respice, quesumus, omnipotens deus, serenis obtutibus hunc gloriosum famulum tuum N, ut sicut benedixisti Abraham, Ysaac et Iacob, sic illi largiaris benedictiones spiritualis gracie eumque plenitudine tue potencie irrigare atque perfundere digneris, ut tribuas ei de rore celi et de pinguedine terre habundanciam frumenti, uini et olei et omnium frugum opulenciam et ex largitate diuini muneris longeua tempora, ut illo regnante sit sanitas corporis in patria, pax inuiolata sit in regno et dignitas gloriosa regalis palacii maximo splendore regie potestatis oculis hominum luce clarissima choruscare atque splendescere quasi splendidissimi fulgoris maximo perfusa lumine uideatur.
Tribue ei, omnipotens deus, ut sit fortissimus protector et consolator ecclesiarum atque cenobiorum sanctorum maxima pietate regalis munificencie atque ut sit fortissimus regum, triumphator hostium ad opprimendas rebelles et paganas naciones, sitque suis inimicis satis terribilis maxima fortitudine regalis potencie, optimatibus quoque atque precelsis proceribus atque fidelibus sui regni sit munificus et amabilis et pius et ab omnibus timeatur atque diligatur et post gloriosa tempora ac felicia uite presentis gaudia in perpetua beatitudine habitare mereatur.
205
Sequitur benedictio: Benedic, domine, hunc N principem nostrum, quem ad salutem populi nobis a te credimus esse concessum; fac annis esse multiplicem, salubri corporis robore uigentem ad senectutem optatam peruenire felicem. Sit nobis fiducia obtinere graciam populo, quam Aaron in tabernaculo, Elizeus in fluuio, Ezechias in lecto, Zacharias uetulus impetrauit in templo. Sit nobis regendi auctoritas, qualem Iosue suscepit in castris, Gedeon suscepit in preliis, Petrus accepit in claue, Paulus est usus in dogmate, et ita pastorum cura tuum proficiat in ouile, sicut Ysaac profecit in frage, Iacob est dilatatus in grege.
Quod ipse prestare digneris, qui uiuit et regnat deus per omnia secula seculorum. Item alia benedictio: Deus pater eterne glorie sit adiutor tuus et protector et omnipotens benedicat tibi; preces tuas in cunctis exaudiat, uitam tuam longitudine dierum adimpleat, thronum regni tui firmet iugiter et gentem populumque tuum in eternum conseruet; et inimicos tuos confusione induat et super te sanctificacio Christi floreat; ut qui tribuit tibi in terris imperium, ipse in celis conferat premium.
Hiis oracionibus expletis illico procidens imperator osculatur apostolico pedes. Quibus gloriosissime gestis apostolicus ad eminenciam / redit specule tribunalis et imperator ad faldistorium scandit ei in amplo gradu sub apostolici dextera preparatum. Qui coronatus incedens pomum in dextera manu portat, in sinistra sceptrum et sic ad thalamum redit. Ipsoque ibi cum suis principibus consistente prior subdyaconorum cum subdyaconis Romane curie et cappellanis aule imperialis ad pectorale dextrum ante crucifixum argenteum laudem imperatori alta uoce decantant hoc modo: Exaudi Christe.
Scriniarii uero urbis sericis cappis induti ante pectorale consistentes in choro respondent: Domino N, inuictissimo Romanorum imperatori et semper augusto, salus et uictoria. Qua laude tercio repetita prior subdyaconorum cum suis tribus uicibus dicit: Saluator mundi. Et scriniarii uicissim respondent: Tu illum adiuua. ‹Deinde iste cum suis duabus uicibus dicit: Sancta Maria. Et illi uicissim respondent: Tu illum adiuua.› Et sic deinceps: Sancte Michahel etc.
Qui finitis hiis isti bis dicunt: Kyrieleison, deinde omnes simul dicunt: Kyrieleison. Post hec ewangelio decantato imperator corona et manto depositis accedit ad summum pontificem et offert ad pedes eius aurum, quantum sibi placuerit. Ipsoque pontifice descendente pro perficiendis missarum misteriis ad altare imperator more subdyaconi offert calicem et ampullam et stat ibi, donec pontifex ad sedem est reuersus, et sacram communionem de manu eius suscipit cum osculo pacis, et sic ad thalamum rediens in ambonem resumit mantum pariter et coronam.
210
Missa finita pontificalem benedictionem reuerenter accipit et statim precedit ad locum, ubi debet summus pontifex equitare, et cum summus pontifex equitauerit, tenet stapedium selle eius et arrepto freno aliquantulum ipsum adextrat; moxque suum equum ascendens procedit iuxta summum pontificem, equitans ad sinistram ipsius, usque ad ecclesiam sancte Marie in Transpidina, ubi dato sibi osculo non corde, sed corpore separantur. Et post imperator ad castra reuertitur coronatus.
Consueuit autem imperator larga presbiteria omnibus ordinibus exhibere, quibus ea, cum coronatur, summus pontifex elargitur, uidelicet episcopis, presbiteris et dyaconibus cardinalibus, primicerio et cantoribus, subdyaconis basilicariis et regionariis et uniuersitati cleri Romani, cappellanis et ceteris ‹officialibus› et ministerialibus curie, prefecto urbis, senatoribus, iudicibus, aduocatis et scriniariis atque prefectis noualium. Consueuit eciam rex, quando descendit de Monte Gaudii et uenit ad ponticellum, prestare hoc iuramentum Romanis: Ego N rex, futurus imperator, iuro me seruaturum Romanis bonas consuetudines suas.
Sic me deus adiuuet et hec sancta dei ewangelia. Ista igitur sollemnitate atque deuocione Cesar augustus benedicitur, consecratur et coronatur et per consequens confirmatur. / Capitulum undecimum de coronacione imperatricis. Sed quia sacratissima perpenditur moralitas, ubi diuini sacerdotes ceteris hominibus benedicunt, et tota intencio mea est in hoc libro mores coniugum utriusque sexus pro modulo tenuitatis mee colligere et tamquam mendicus spicas frugum in agris diuitum humiliter congregare, conueniens est, ut eciam consecracionem et benedictionem imperatricis inseram in hoc loco.
Est igitur sciendum, quod, cum regina fuerit coronanda, debet ei super lectorium ex opposito thalami locus preparari, ubi cum duabus puellis ad minus et aliquibus ex principibus imperii tam ecclesiasticis quam mundanis resideat. Sed benedictio regine uel imperatricis talis est, quod ad ingressum ecclesie in medio rote episcopus Hostiensis dat super eam hanc oracionem: Omnipotens sempiterne deus, fons et origo tocius bonitatis, qui feminei sexus fragilitatem nequaquam reprobando auertis, sed dignanter comprobando pocius eligis, et qui infirma mundi eligendo forcia queque confundere decreuisti, quique eciam glorie uirtutisque ‹tue› triumphum in manu Iudith femine olim Iudaice plebi de hoste seuissimo resignare uoluisti, respice, quesumus, ad preces humilitatis nostre et super hanc famulam tuam N, quam supplici deuocione in reginam uel imperatricem eligimus, benedictionum tuarum dona multiplica, eamque dextera tue potencie semper et ubique circumda, ut in ambone tui numinis undique firmiter protecta uisibilis seu inuisibilis hostis nequicias triumphaliter expugnare ualeat et una cum Zara atque Rebecca, Lya atque Rachele, beatis reuerendisque feminis, fructu uteri sui fecundari seu gratulari mereatur ad decorem tocius regni uel imperii statumque sancte dei ecclesie regendum necnon ‹et› protegendum.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.