Library › Latin: Philosophy › Yconomica, Liber III
The third book of Konrad of Megenberg’s Yconomica, on ‘divine houses’, that is, the households of the clergy. Its register lists three tractates, the first on the government of the school, with chapters on the distinction and praise of the clergy, the description of the scholastic house, the qualities required of a master of arts, the comparison of the true philosopher to a swan, the rector of schoolboys and the gradual order of the sciences. Later tractates treat the households of the secular and regular clergy. Konrad draws heavily on canon law, as in a passage setting out the minimum ages for prelacies, deaconries and the minor orders.
This book is a rich source for the organisation of schools, universities and clerical life in fourteenth-century Germany, written by a scholar who had himself taught at Paris and directed the school of St Stephen in Vienna. With the other two books it forms a unique medieval encyclopedia of social order. The volume ends with a concordance and was edited by Sabine Krüger for the Monumenta Germaniae Historica.
About this edition. The Latin text comes from the digital Monumenta Germaniae Historica of the MGH and the Bavarian State Library, Munich (edition: Krüger, Sabine, Hiersemann, Stuttgart 1984), through Corpus Corporum (University of Zurich). The MGH and the Bavarian State Library claim no rights in the text itself; their annotations are licensed CC BY 4.0. Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Philosophy
Yconomica, Liber III
Konrad of Megenberg · Yconomica Magistri Conradi de Montepuellarum Liber Tercius, part 1 · every word parsed
1
[REGISTRUM]
Liber tercius magistri Conradi de Montepuellarum Yconomice sue est de domibus diuinis tres tractatus continens. Quorum primus est de regimine domus scolastice et habet 24 capitula. XCIIII 1. De distinctione cleri et commendacione ipsius XCIIII (f. 94–95). 2. Ponens domus scolastice descripcionem XCUI (f. 95–96). 3. De distinctione domus scolastice XCUI (f. 96). 4. De personis et communicacione personarum in domo scolastica XCUII (f. 96–97). 5.
De condicionibus magistri in artibus XCUII (f. 97). 6. Ostendens, quod uerus philosophus cigno comparatur XCUIII (f. 97– 98). 7. De rectore puerorum scolasticorum XCUIII (f. 98). 8. De graduali processu in ordine scienciarum XCIX (f. 98). 9. Soluens quedam dubia circa dicta XCIX (f. 98–99). 10. Arguens ad oppositum XCIX (f. 99). 11. Soluens dictam questionem XCIC (f. 99). 12.
Qualiter rectores scolarium in triuio errant C (f. 99–100). 13. Qualiter aliqui magistri in artibus nimis extollunt philosophiam gentilium C (f. 100). 14. De erroribus quorundam artistarum, cuius prima pars est de erroribus circa deum C (f. 100–103). Secunda pars ponens errores in angelica natura et habet 26 articulos CIII (f. 103–107). Tercia pars de erroribus philosophorum circa animam humanam et continet 30 articulos CUII (f. 107–108).
5
Quarta pars de erroribus philosophorum circa uoluntatem habens 21 articulos CIX (f. 108–110). Quinta pars de erroribus circa totum compositum ex anima et corpore humano, quorum sunt 5 CX (f. 110). Sexta de erroribus circa mundum et eius eternitatem et sunt 28 articuli CXI (f. 110–112). Septima pars de erroribus circa celos et stellas et continet 6 articulos CXIII (f. 112–113).
Octaua pars de erroribus circa naturam generabilium et corruptibilium habens 5 articulos CXIII (f. 113). Nona pars de erroribus circa necessitatem euentus continens 7 articulos CXIIII (f. 113– 114). Decima pars de erroribus circa naturam accidentis habens 3 articulos CXIIII (f. 114). Undecima pars de erroribus circa sacram scripturam et habet 7 articulos CXIIII (f. 114). Duodecima pars de erroribus circa raptum CXU (f. 114–116).
Tredecima pars de erroribus circa fidem et sacramenta continens 5 articulos CXUI (f. 116). Quatuordecima pars de erroribus circa uicia et uirtutes continens 11 articulos CXUI (f. 116–117). Quindecima pars de erroribus circa resurrectionem mortuorum CXUII (f. 117). Sedecima pars de erroribus circa felicitatem humanam habens 6 articulos CXUII (f. 117). 15. Quod philosophi debent uitare libros fidei catholice inimicos CXUIII (f. 117–118). 16.
Quod rectores scolarium specialiter cauere debent a consorciis mulierum CXUIII (f. 118). 17. Qualem diligenciam debet habere magister circa pedagogos puerorum CXUIII (f. 118). 18. Qualiter fraus accusatoris sit reprimenda CXUIII (f. 118). 19. Qualiter archiscolares disputacionibus sunt exercitandi CXIX (f. 118). 20. De ordine procedendi ad magistratum in artibus CXIX (f. 118–119). 21. Qualiter se pauperes scolares debeant iuuare CXIX (f. 119). 22.
De modis studendi CXIX (f. 119). 23. De doctoribus practicis CXX (f. 119–120). 24. De magistris theologie CXX (f. 120). Secundus tractatus tercii libri est de domibus ecclesiasticis, de regimine prelatorum, de differenciis cleri atque de officiis diuinis, quibus domus ecclesiastice regulantur, et continet 21 capitula. CXXI 1. Ad quam intencionem dicatur ecclesiastica persona CXXI (f. 120– 121). 2. De diuersis gradibus clericorum CXXI (f. 121–122). 3.
10
De ordine episcopali CXXII (f. 122). 4. Ostendens, qualiter ordo sacerdotalis ad alios ordines se habeat et quid sit CXXIII (f. 122–123). 5. De qualitate ordinandorum CXXIII (f. 123). 6. De tonsura clericorum CXXIIII (f. 123). 7. De diuisione sacerdocu CXXIIII (f. 123–124). 8. De domo domini, in qua clerici deo famulantur CXXIIII (f. 124). 9. De choro et matutinis CXXU (f. 124– 125). 10.
De sex aliis horis canonicis CXXUI (f. 125–126). 11. De officio misse, cuius prima pars est de uestibus sacerdotalibus CXXUI (f. 126). Secunda pars de partibus inicialibus misse CXXUII (f. 126–127). Tercia pars de partibus mediis misse CXXUII (f. 127– 128). Quarta pars de simbolo CXXUIII (f. 128). Quinta pars de materie consecrande oblacione CXXIX (f. 128–129). Sexta pars de sacramenti consummacione CXXX (f. 129–131).
Septima pars, ubi exprimitur rei consecrate commemoracio CXXXI (f. 131). Octaua pars, ubi fit sacramenti peticio per oracionem dominicam CXXXII (f. 131–133). Nona pars, ubi sacerdos preparat se ad diuisionem corporis Christi CXXXIII (f. 133). / Decima pars, ubi agitur graciarum actio CXXXIIII (f. 133). 12. De episcopis in communi CXXXIIII (f. 134). 13. De ornamentis episcopi CXXXU (f. 134–135). 14.
De canonicis CXXXUI (f. 135–137). 15. De quibusdam subdiuisionibus clericorum CXXXUII (f. 137). 16. De plebanis CXXXUII (f. 137–138). 17. De mendicantibus CXXXUIII (f. 138–139). 18. De religiosis non mendicantibus CXXXIX (f. 139). 19. De miutibus religiosis CXXXIX (f. 139). 20. De feminis religiosis CXL (f. 139–140). 21. De begardis et beginis CXL (f. 140). Tercius tractatus libri tercii est de auctoritate summi pontificis atque de regimine curie ipsius continens 21 capitula.
CXLI 1. De titulo summi pontificis CXLI (f. 140–141). 2. De plenitudine potestatis pape CXLI (f. 141–142). 3. De pape triplici natura CXLII (f. 142). 4. Quomodo auctoritas pape immediate sit a Christo et qualiter non CXLIII (f. 142). 5. Quod papa censuris ecclesiasticis non subest CXLIII (f. 142–143). 6. Quousque se extendat auctoritas domini pape CXLIII (f. 143). 7.
15
Quod nec papa imperatori nec imperator pape debet preiudicare CXLIII (f. 143). 8. Quod imperator gladium suum exercere debet ad nutum pape CXLIIII (f. 143). 9. Quod imperator secundum regulam uiuendi subditus est pape CXLIIII (f. 144). 10. Quod imperator subditus est pape quantum ad esse quod est CXLIIII (f. 144). 11. Quod papa non debet uti gladio materiali CXLU (f. 144–145). 12.
De humilitate et libertate pape CXLU (f. 145). 13. Quakiter se dirigere debeant cardinales CXLUI (f. 145–146). 14. De familia pape CXLUI (f. 146). 15. Quod papa sollicitari debet de malignis CXLUII (f. 146). 16. Quales papa debeat ecclesiis preficere prelatos CXLUII (f. 146–147). 17. De auditoribus et aduocatis curie Romane CXLUII (f. 147). 18. Quod papa non nimis exterioribus debet occupari CXLUIII (f. 147). 19.
De sollicitudine pape circa orbem CXLUIII (f. 148). 20. Quod ubi papa, ibi Roma CXLUIII (f. 148). 21. Quod papa triplici consideracione diuina uti debet CXLUIII (f. 148). Finis registri
[TRACTATUS I]
Incipit liber tercius, cuius primus tractatus est de regimine domus scolastice, in qua nascuntur et nutriuntur clerici et prelati ceterique illuminati uiri illuminantes ecclesiam dei; et continet uigintiquatuor capitula, quorum primum est de distinctione eleri et commendacione ipsius. Si dormiatis inter medios cleros, penne columbe deargentate et posteriora dorsi eius in pallore auri. In hiis uerbis, si quis ea alcius perspexerit, spiritus domini per os propheticum tamquam per tubam altisonat auream felicis cleri benedictionem, quoniam et si clericos quoad statum recipimus scolasticum, congrua sunt hec uerba laudibus eorum; si eciam quoad ritum ecclesie militantis, conueniunt aptissime clericali decori.
20
Quid enim ‹aliud› est dormire inter medios cleros quam ipsos quiescere in medio extremitatum omnium agibilium humanorum? Omnis enim uirtus humana in medio duarum consistit maliciarum, sicut in monasticis oportunitatibus elucidaui. Et qui a uiciis non abstinent, quamuis omnes nouerint scripturas, medii clerici non sunt, sed extremi. Non enim uirtuosi sunt, sed pocius maliciosi. Et extremorum siquidem duo / sunt genera, scilicet clerus deficiens et clerus habundans.
Clerus enim a medio deficiens est ille, qui labores studiorum abhorret, sed in apparenciis scienciarum alcius gloriatur, qui modus cattinus asseritur. Cattus etenim piscem amat, sed flumina fugit. Atque in ritibus ecclesie militantis sunt nonnulli, qui celos ascendere cupiunt, sed terrenas blandicies non postponunt. Clerus autem habundans a medio est, qui nimis acuit ingenium suum et alcius, quam uiribus queat, uolare desiderat; quibus apostolus ait: Non debemus plus sapere, quam oportet, sed ad sobrietatem, id est ad sufficienciam seu ad conuenientem mensuram.
Sunt eciam quidam in actibus ecclesie militantis excedentes, uolentes exercicia corporis desiderio mentis coequare, cum spiritus quidem promptus sit, caro autem infirma. Aut certe dici potest, quod clerus deficiens in statu scolastico est hic, qui naturas plurium abnegat rerum, quemadmodum frater Wilhelmus de Occham Anglicus atque sui sequaces, qui tam relaciones quam situs, habitus, ubi, quando asserunt preter animam res indistinctas a rebus absolutis atque quantitatem eandem cum substancia rem affirmant; motus eciam, in quibus actiones rerum et passiones firmantur, dicunt res indistinctas a permanentibus rebus.
Illi autem in statu scolastico habundant a medio, qui quedam preter animam fingunt conceptibilia, que ipsi res esse abnegant, sed modos intrinsecos rerum aut certe rerum formalitates depingunt. Et in deo hii talium formalitatum ponunt pluralitatem preter hoc, quod summa simplicitas tollatur in eo. Et deficientes quidem clerici nausegraphi dici poterint, eoquod nauseam pretendant in scripturis rerum aut nature distincte ascriptarum.
Dicitur enim nausegraphus a nausea et graphos, quod est scriptura. Habundantes autem pleographi uocantur a pleos, quod est superuacuum, quasi superuacua scribentes. Unde eciam pleonasmus dicitur superflua dictionis addicio, ut dicendo: ego ore loquebar. Clerici uero proprie dicti sunt, qui a medio uirtutum non exorbitant nec a centro ueritatis ad circumferencias inanes declinant. Nam in medio subsistere sanior est usus.
25
Hii sunt felicissimi uirorum, quibus hoc solis proprium est, ut hominum regant uniuersum. Sunt quasi dii in humanis corporibus hospitati, in quorum scolis spiritus domini habitat et exaltatur deus in cordibus eorum. Quoniam hii sunt medium diuinum ex participacione gracie dei, in quo deus deorum deos, id est magistros sapienciarum, diiudicat, ut inquit psalmista: Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos diiudicat.
Et iterum: Ego dixi: Dii estis et filii excelsi omnes. Deus enim quamuis omnia cognoscat, uberiori tamen gracia felicem clerum in medio omnium discernit uirtutum. Dico clerum, qui mortificauit omnia desideria sua in hoc seculo et qui sibi deum pro sorte et hereditate sua accepit aut qui de sorte atque parte est domini. Nam, sicut ait Papias, cleros idem est quod sors uel hereditas; inde clerici dicuntur, quia dominus est sors et hereditas eorum.
Ergo qui bona huius mundi extra dominum desiderant et preter dominum amant, proprie clerici non sunt, eoquod dominus non sit hereditas illorum neque pars hereditatis. Quilibet enim uerus clericus spiritum dei uiui possidet et in eodem spiritu sicut olim propheta/flagrantibus perorat labiis dicens: Dominus pars hereditatis mee et calicis mei; tu es, qui restitues hereditatem meam michi. Eiusdem denique felicis hominis ut comprehensoris in patria deus est tota hereditas, et ipsius ut uiatoris in hac uita est tamquam pars hereditatis, quia nemo hic plene diuina fruitur bonitate sicut in patria, sed quasi parcialiter quoniam diminute.
Potest eciam clerus dici a cleos, quod est gloria, et ros roris quasi ros glorie humane aut quia generis humani gloria roscida et fructifera est clerus benedictus. Sicut enim ros celi terram impinguat et fecundat floribus et herbis atque generaliter uegetabilibus nascentibus ex terra, ita procul dubio clerus felix uirtutibus et sapiencia genus humanum depingit et ornat atque coronat gloria celesti et honore dulcedinis diuine; quam siquidem dulcedinem bonitatis dei clerus aliis hominibus dispensat domino largiente.
Aut dicitur clerus a cleos, quod est mons altus et ros roris quasi mons domini altus et roscidus. Dicitur enim clerus mons altus ex apice seu celsitudine speculacionis et contemplacionis diuine atque mons roscidus quoad doctrine sancte fertilitatem et bonorum operum ubertatem. Uel dicitur clerus a cleus, quod est ascensus et ros roris quasi roridus ascensus, id est ascensus fructifer in deum.
30
Isti namque sunt lux mundi et lueerne ac lampades, quibus ecclesia dei tamquam serenissimis radiis illuminatur. Ecce clerus ascensus est atque mons coagulatus fortitudinis et perseuerancie firmitate, sicut scriptum est: Qui perseuerauerit usque in finem, saluus erit; mons pinguis felicium operum fructificacione, ut sibi dicatur: De fructu operum tuorum saciabitur terra. Iste utique mons est, de quo propheta dicit: Mons, in quo beneplacitum est deo habitare in eo; etenim dominus habitabit in finem.
Conuenio uos, inquam, o laici, quare non dormitis, cur non quiescitis inter medios cleros? Non intuemini, quod intus habent, sed exteriora eorum corroditis preter id, quod intrinsecus latet in ipsis, et sic testam, non nucleum iudicatis. Non dormitis inter hos, sed ad ipsos exterius uos conuertitis molestiis atque nauseante suspicione. Ut quid suspicamini montes coagulatos? Quare tamquam fere arundinis dilaceratis illos?
Uos milites temporales, inquam, quorum motus ab arundine exeunt, que uento uane glorie agitatur. Arundines uos dico apparencie uane, que intus nil habent nisi aerem inflacionis et superbie inanis. Ue uobis infelicibus feris exercentibus ferocitatem inhumanam in patrimonium Christi, quod inter uos diuiditis tamquam spolia et rapinas. Sed non minus peccati habet congregacio thaurorum in uaccis populorum, qui se tamquam domesticos ecclesie dei et aduocatos ecclesiasticarum asserunt personarum, sed oues lactiferas, quales sunt fructus et obuenciones ecclesiarum, disgregant quasi thauri lasciuientes, et in usus suos conuertunt spoliantes ecclesiam dei, ut excludant uiros ecclesiasticos, qui probati sunt argento puritatis et discrecionis diuine.
Domine, deus meus, increpa feras arundinis, corripe thauros insipientes seu insanientes. Dissipa gentes, que bella uolunt contra ecclesiam tuam. Non enim dormiunt inter cleros tuos, sed motibus/iniquis eosdem inquietant, nescientes eos esse fotores et pastores sponse tue immaculate, columbe tue benedicte; columbe, inquam, simplicitatis, turturis pulchritudinis, cuius uox primo audita est in terra nostra per unigenitum tuum ewangelizantem nobis uerbum patris, uerbum ueritatis, uerbum pacis et felicitatis eterne.
In terra, dico, quam ex castis clausulis induit uirginis benedicte, in terra nostre humanitatis. Penne columbe illius deargentate sunt argento facundie diuinorum eloquiorum, quibus dulcissime uolat ritus ecclesie inter animas Christifidelium. Iste sunt penne, quibus uolant ewangelizantes uerbum dei; penne utique altiuole, que diuina humanis comportant, celos transcendunt et principem porrigunt celorum. Qui dulciloquia ecclesie, cuius caput Christus est, audire desideret, attendat cantica Salomonis et certe, si bene sapuerit dulcedinem eorum, dicet cum propheta: Quam dulcia eloquia tua faucibus meis, domine, super mel ori meo.
35
O uere deliciosa et benedicta Christi columba. Nam et posteriora dorsi eius in pallore auri. Dorsum spina est ossia transiens per totum corpus animalis habens sibi costas annexas tamquam sustentamentum corporis tocius; incedit autem hec spina nodose et articulatim a summo usque deorsum. Quid igitur aliud est dorsum ecclesie sustentans eam quam fides catholica? Est enim fides articulata et nodosa articulis et nodis, que in simbolo ehristiano ponuntur, atque huic adherent coste, id est scripturarum adherencie et appendencie et quedam addiciones, quas ecclesia dei addidit, que certe sunt de fidei integritate et sustentant substanciam ecclesie Christi.
Posteriora dorsi sunt postrema et ultimata fidei sustentamenta, sine quibus fides esset mortua et absque medulla uiuacitatis, sicut sunt caritas in sapiencia dei et sapiencia in caritate, opera caritatiua et caritas operosa. Sine hiis etenim fides est induuium anime mortue, nil decoris habens in oculis dei, et testis est michi in hiis uas electionis, quia non mencior. Si linguis, inquit, hominum atque angelorum loquar, caritatem autem non habeam, factus sum, sicut es sonans et cymbalum tynniens.
Hec siquidem postrema fidei fulcimenta, in que ultimate omnia bona fidei resoluuntur, quamuis prima sint fundacione atque uigore et maioritate, quia maior horum est caritas, sunt tamen ultima resolucione. Simile huius uidemus in principiis domus materialis. Nam que prima sunt domus principia uia composicionis quemadmodum fundamenta, sunt ultima uia resolucionis. Sunt autem hec posteriora fidei orthodoxe pulcherrima et pallore auri quemadmodum amicta.
Nam sicut aurum super omnia est metalla nitore atque nobilitate, et ex natura sua cor hominis confortans, sic re uera caritas omnia et singula confortat opera pietatis. Qui ergo dormit extra cleros dei, extra Christi ecclesiam dormit, non siquidem dormicione quietis et salutis, sed mortis dormicione, non mortis temporalis, sed mortis eterne. Et sic infideles dormiunt extra presbiteros Christi, dormiunt utique / per bonorum operum cessaciones, quoniam nichil recte fidei operantur.
Alii uero sunt infra ecclesiam et inter cleros, a quibus ecclesie recipiunt sacramenta, sed non dormiunt inter cleros, id est non quiescunt quiete ipsos felicitante, nec euiquam eorum poterit dici, si dormit, saluus erit. Sed pocius dormiunt tamquam pacientes litargum aut aliam egritudinem, qua dormitur, sicut sunt qui semen iusquiami gustauerunt aut quos ypnapis serpens momordit. Est enim ypnapis serpens, ut dicit Solinus, de genere aspidis, quem eciam Ieronimus et Historia Romana aspidem uocant; qui quos mordet, sompno interimit, quia ueneno suo immittit sompnum, qui nullo impulsu poterit auerti.
40
Semen iusquiami commederunt, qui infra Christi ecclesiam nomen acceperunt christianum, sed non est in eis aliqua scintilla caritatis, ymmo frigent frigore inuidie ac odii algore, ut nec proximum diligant nec dominum ament creatorem suum. Sic eciam frigiditas iusquiami, id est terrene uanitatis, congelauit eos in duriciem lapideam–est namque herba hec ex natura sua frigidissima secundum phisicorum asserciones–atque cum hoc momordit eos ypnapis serpens et intoxicauit animas eorum; serpens, inquam, malicie, dyabolus, nostre humane propaginis inimicus, ut incessanter dormiant dormicione, qua clauditur racio serena ad sola bona inclinata, quamuis sensualiter uigilent tamquam bestie et animalia bruta.
Hii sunt, quos accidia nichil sinit diuini operis operari, sed quasi in omnibus birriana pigricia torpent, quibus si matutino sidere dicitur: Surge Birria, Birria surge, non surgunt hii, sed brachia scalpunt et pedes in longum distendunt, capita sua huc et illuc uolutando. Malunt enim in lectis suis stertere quam diuinis laudibus inuigilare. Sunt eciam alii homines, qui non tam a bonis cessant operibus quam eciam continua sollicitudine ecclesiam Christi et pastores ecclesiarum inquietantes, quamuis nomen habeant christianum.
Et hii infra ecclesiam non tam preter ecclesiam quam contra ecclesiam uigilant die noctuque, ut matrem suam sacrosanctam exhereditent dotibus suis et exterminent eam, sibi ipsis nichilominus in confusionem et in supplicium sempiternum. Que, prochdolor, tyrannides in nonnullis Alamanie partibus nostris temporibus adeo inoleuit, ut non solum patrimonium Christi uilibus diripiatur tyrannis, sed eciam libertas ecclesiastica in seruitutem penitus redigatur.
Isti non dormiunt inter cleros benedictos nec dei uiui, in cuius iudicio sunt, fouent columbam, sed pocius eidem insidiantur similes cuidam generi draconum, quod ipsis columbis naturaliter insidiatur. Legimus enim in naturalibus, quod in oriente quedam arbor est, que Greca lingua paradixim dicitur, Latine uero quasi circa dexteram appellatur. Illius siquidem arboris fructus dulcis est, in quo columbe mira quadam delectatione delectantur, atque umbra et ramis eius ab eisdem insidiantibus draconibus proteguntur, quoniam huiusmodi dracones hanc naturaliter horrent in tantum, ut umbra illius arboris ti/meant attingi.
Quapropter sedentibus columbis in hac arbore dracones a longinquo insidiantur eis atque diligenter inspiciunt, si ulla earum arborem hanc deserat et in sortem ipsis cedat. Ista eciam dracones uenando columbas illudunt calliditate, quod, si umbra fuerit parte dextera, insidiantur sinistra et econuerso aut, si antrorsum, insidiantur retrorsum et uiceuersa. Sic felicissima Christi columba ecclesia sancta dei non aliud subsidium habet nisi arborem benedictam, lignum sancte crucis, cuius fructus dulcissimus, flores super omnia aromata redolenciores, folia eius latissima ad refrigerandum estuantes calore, propter quod ipsa eadem columba in die passionis Christi speciales laudes huic arbori medullariter ympnizat sic dulciter canens: Crux fidelis inter omnes, arbor una nobilis, nulla silua talem profert fronde, flore, germine.
45
Fructus enim huius tam ammirabilis quam uenerabilis arboris Christus est, quo non est fructus dulcior nec sanior nec, ut dicam, laudabilior in celo et in terra. Quem, qui manducauerit, uiuet in eternum. Flores eius fructum hunc in circuitu ornantes undique amici Christi sunt, utpote martyres rubro colore sue passionis, uirgines candore sue puritatis, confessores uiolatico colore sue contricionis et doctores ewangelici ceruleo seu aureo sue uenerabilis informacionis.
Et frondes denique ipsius seu folia delicie sunt bonitatis diuine, scilicet misericordia, pietas, largitas, caritas et uniuersaliter diuicie sapiencie dei, quibus ab insipientibus seu insidiantibus inimicis ecclesia Christi defenditur et in seculum defendetur. Si etenim quandoque a malis patitur, in ruinam permittitur illorum, non tamen in ecclesie durabile detrimentum. O iniqui dracones, quorum dux dyabolus est, quousque tendunt insidie uestre?
Estimo, quod non nisi ad proprium interitum uestrum. Non potestis sustinere columbam, auem simplicem et innocuam, cum tamen ingratas upupas atque nocuos coredulos sustineatis. Ista siquidem auis sine felle est secundum Bedam, puro grano uescitur, nulli nocet, morticinio non uiuit, super aquas libenter requiescit, ut sitim restringat et aduenientis accipitris umbram prospiciat in aquis, atque gemitum pro cantu habet. Intuere, queso, et respice diligenter has columbe proprietates et uidebis, quoniam decenter congruunt ecclesie Christi, quoniam ecclesia fel amaritudinis et fraudis non habet.
Cunctis enim uult prodesse et nulli obesse ad instar dilecti sui, qui Christus est, unigenitus dei. Puro grano uescitur, quia de decimis uiuit et aliis donacionibus, que in pios usus conuertuntur. Sunt enim hec uescibilia pura, quia sine contractibus iniquitatis fieri debent. Non uiuit morticinio, id est lucris, quibus mortalis macula contrahatur. Super aquas sapiencie, sciende, fortitudinis, consilii, intellectus et aliorum spiritusy sancti donorum libenter requiescit scriptura de ipsa dicente: Uidi speciosam sicut columbam ascendentem desuper riuos aquarum cuius etc. / Quas siquidem aquas promisit Christus discipulis suis et omnibus in eum credentibus se daturum.
Unde et Samaritane dixit: Qui biberit aquam, quam ego do, fiet in eo fons aque salientis in uitam eternam. Istas aquas bibit ecclesia ad satisfaciendum siti caritatis in deum pro modulo diuine fruicionis in hac uita, que tamen tenuis est et quasi equiuoce dicta ad eam, que est in patria, fruicionem. Bibit illas eciam aquas ad restringendum sitim carnalium desideriorum, quoniam ubi spiritus domini adest, carnis abest illecebra.
50
Eciam in hiis aquis munit se Christi columba contra sibi aduersantis accipitris, id est dyaboli, insidias et carnis atque mundi huius uana desideria et inanes promissiones. Ecclesia militans gemitum pro cantu habet, quoniam presente sibi sponso, qui ubique est, tamquam absente sibi caret in comparacione ad eas delicias, quibus ipsum in patria comprehendet. Et propter hanc absenciam dilecti languet amore ipsius.
Unde et ad hanc intencionem gemitus sui ipsa in Canticis ait: Nunciate dilecto, quia amore langueo. Ex habitis itaque liquet, quod dormientes inter medios cleros dormicione salutis dormiunt sub alis columbe atque sponse brachiis, sponse, inquam, dei, omnium utique pulcherrime mulierum, cuius clerici sunt rectores et dispensatores diuiciarum suarum. Qui siquidem clerici, pastores et prelati populorum argentum possident diuine facundie; qui et nectar bibunt celestium eloquiorum et nichilominus aurum, id est lumen habent ecclesie, quod feliciter distribuunt in singulos, prout capaces sunt eiusdem.
Sed qualiter argento et auro utantur magistri et discipuli in domibus scolasticis in hoc tractatu apparebit, quoniam sciencie liberales, que in eloquenciam finaliter ordinantur, congrue poterunt argento comparari, quales sunt gramatica, loyca, rethorica, et triuium nuncupanturs. Alie uero sciencie, que in agnicionem ueritatis finaliter deputantur, sicut sunt arismetica, musica, geometria et astronomia, cetere quoque sub hiis comprehense comparantur racionabiliter auro.
Quapropter scolastica disciplina, que prelatos ecclesie parit atque nutrit quousque in annos suarum maturitatum, merito columba dicitur pennis argenteis mirabiliter pennata quoad sciencias triuiales, et certe posteriora dorsi eius in pallore auri quoad habitus quadruuiales. Si ergo uos, o filioli mei, filioli, inquam, septennes apti litterarum mancipacioni quiescatis inter medios cleros, id est doctores uenerabiles, scolasticos, uirtuosos, atque nutriamini ab eisdem, sub alis militabitis columbe benedicte, sub brachiis omnium uirtutum nutricis atque sub clamide philosophie scolastice, que est amata sapiencia, omnium bonorum magistra, cuius mirabiles / utique sunt delectaciones firmitate et puritate.
Scolastica tamen disciplina quasi nutrix est ecclesie militantis et pullus columbe dici poterit, eoquod educet ac nutriat paruulos in ecclesia dei pastores preficiendos. Si uero inter sophistas dormieritis, graculum pro intersigno feretis uestre uanitatis. Est enim graculus auis, que crebras quasi unius figure continuat uoces. Sic etP pulli scolastici, quos nutriunt errophili, non aliud uirtutis aut bonitatis accipiunt, quam quod inanitus garriunt tota die.
55
Dicitur autem errophilus ab errore et philos, quod est amor, quasi amator errorum, et sunt omnes tales, qui pocius in dictis suis amant singularitatem, quam quod proferant ueritatem, quasi rara non tamen uera altitudinem arguant ingeniorum apud eos. Dorsum autem uere columbe scolastice est habitus primorum principiorum naturaliter ad habentem ueniencium, per que ultimate omnia scibilia solidantur, sicut sunt enunciaciones hec katheorice: Ens est ens, aliquid est aliquid, res est res; atque iste condicionales: Si ens est, aliquid est; et econuerso: si aliquid est, ens est.
Si res est, aliquid est; similiter et iste disiunctiue: Omne conceptibile aut est ens aut non ens de quolibet esse uel non esse et de nullo illorum ambo. Coste uero huius dorsi possunt dici prima scienciarum specialium principia, quia quelibet sciencia suis propriis gaudet et principiis primis. Posteriora uero dorsi eius sunt lumina spiritus sancti atque uirtus intellectus agentis. Nam hiis irradiantibus in animam racionalem ex parte intellectus possibilis recipiuntur in ea conceptibilia prima et in eorum uirtute intellectus speculatiuus ducitur in posteriora tamquam in luminibus humanarum cognicionum.
Unde ad hanc intencionem illustris uir Linconiensis I° Posteriorum ait: Non solum doctor exterius in aure sonans docet nec solum littera uisa docet, sed ille uerus doctor, qui interius mentem illuminat et ueritatem demonstrat. Quapropter de domibus scolasticis nunc magis specialiter uideamus, quia secundum promissum a principio ordinem hic tercius liber meus yconomicus de regimine domorum rimabitur diuinarum. Et racio in hiis postulat primo uenari, qualiter prelati, qui presunt domibus diuinis, et uniuersaliter ecclesiastice persone in scolastica nutriantur disciplina, et mox subiungere oportebit, qualiter in scolis sufficienter nutriti et officiis ecclesiasticis postea preficiendi et prefecti se debeant habere.
Capitulum secundum ponens domus scolastice descripcionem. Scolastica domus est communicacio persone docentis hominis et illorum, qui ab eo discunt in mansorio sollicitudinis litterarum. Dico ›communicacio‹ ad differenciam domus unius hominis, quia communicacio proprie est plurium hominum. Igitur heremita solitarius manens in tecto suo domum scolasticam / non constituit. Et dico ›persone‹ ad differenciam brutorum animalium, que, licet saltem gregalia in uno mansorio sibi mutuo communicent opera sua, tamen non sunt corpora personalia, eoquod persona in proposito sit racionabilis creatura indiuidua essencia, et sic apum communicacio excluditur, que siquidem carent racione.
Dico eciam ›docentis et eorum, qui discunt‹, ad differenciam aliarum communicacionums in domo, sicut est communicacio uiri ad uxorem et domini ad seruum et huiusmodi. Atque dico ›in mansorio‹ ad differenciam domus materialis, que scola dicitur, in qua disciplina scolastica exercetur. Hec enim domus ex lapidibus et lignis fabricata non est communicacio personarum docentis et discipulorum, sed pocius latibulum, in quo dicta communicacio se exercitat operibus suis.
60
Dico eciam ›sollicitudinis litterarum‹ ad differenciam communicancium personarum ad inuicem sine sollicitudine; aut si cum sollicitudine, non tamen litterarum, sed pocius aliarum occupacionum. Et propter hoc non sunt proprie domus scolastice, ubi aut doctor non est sollicitus erudiendo aut discipuli in capiendo. Dicitur enim scola a scolon, quod est sollicitudo, eoquod tam magister quam discipulus sollicitudinem, ut oportet, debeat habere, hic quidem in dispensando, ille autem in recipiendo.
Nec domus scolastica dicitur proprie, ubi circa alia quam circa sciencias litterarum occupatur, sicut est sollicitudo circa dimicandi agilitatem, cuius receptaculum proprie gympnasium dicitur, quamuis propter quandam harum occupacionum similitudinem unum interdum pro altero transmutetur. Si quis eciam subtiliter inspexerit, non sine racione in priori particula pluraliter dixi ›et illorum qui ab eo discunt‹, quoniam erudicio unius ab uno scolasticam proprie non constituit domum.
Nos enim in proposito eam personarum communicacionem domum usitamus, que cum quadam fit solemnitate et discipulorum distincta graduacione, sicut infra patebit. Et preterea relatiue ab illo scilicet ›homine docente‹ dicebam ad differenciam spiritus sancti atque intellectus agentis, quibus aliqui latenter quasi per se ipsos inueniendo addiscunt sciencias sibi nouas atque eciam per hoc scripturarum elementa renouantur, quibus tamquam ab homine mortuo seu depicto instruimur et docemur.
Non est autem homo mortuus homo nisi equiuoce. Sic neque spiritus sanctus homo est nec intellectus agens est homo, sed hii duo principes pocius sunt humane composicionis. Capitulum tercium de distinctione domus scolastice. Scolasticarum autem domorum quatuor sunt genera, quia sunt scole artistarum, medicorum, iuristarum et theologorum. Sic enim distinguit eas mater nostra uenerabilis uniuersitas Pa/risiensis, que hiis quatuor facultatibus distincta loca discreuit auditoriorum atque distinctos habitus dispensat dominis earum.
Artiste namque prope Secanam fluuium in Uico Straminum, cuius in extremis stramina marginibus uenduntur, artes percolunt liberales. Et hii in cappis nigris atque rotundis de nobili bruneto aut subtili persico subducto quoque uario incedunt frequentantes cathedras ordinariarum lectionum in aurora diei. Nominantur autem artiste a septem liberalibus artibus et sub hiis comprehensis. Quorum siquidem facultas non est nisi subtilium ingeniorum; grosse namque ruditates eorum artes aut apices attingere nequibunt.
65
Congruus est hic habitus philosophie liberalis dominis, quia nigri coloris natura uisum est congregare. Oportet namque interne uisionis eum congregare uires, qui tam subtilia rerum uolumina perspicaciter appetit intueri atque tocius machine uniuersi tam principiorum differencias quam eciam principiatorum alietates funditus speculari. Rotunditas uero plus quam talaris spericitas girum denotat creati orbis, quem hii sui capacitate cerebri claudere uidentur mecientes astrorum qualitates, uentorum uarios uolatus, naturas quoque animalium et plantarum, mineralium uirtutes atque omnium meteroloycarum impressionum originaciones.
Unde et birreti tescella, qua caput suum philosophus coronat, capacitatem sui cerebri atque sue mentis hyatum figurat. Inter omnia etenim receptacula ysoperimetra figura sperica plus est capacitatis. Flos autem birreti morum significat decorem liberalium scienciarum comitancium thezauros, quia perfectus non est philosophus, quem non omnis uirtus humana bonis moribus perornat. Aurum in digitis, quo antiquitus ornabantur arcium magistri, mentis sapienciam significabat atque gemma in auro excellenciam sapientis ad communes homines connotabat, quia sapiens est naturaliter dominus rudium populorum.
Attamen uetustas olim philosophie dominis pallia indulserat rotunda, nichilominus antrorsum patula et uario subducta. Que siquidem de scarleto fiebant opimo rubro flammata colore. Et pallii rotunditas idem quod in cappa sperica connotauerat. Sed flammeus hoc innuerat feruor, ut hii super omnes homines feruerent ad rimandum mirabilium mundi humanitus agniciones. Nichil etenim quondam exteriorum uiri philosophie sollicitauerant utilitatum, sed totus laborum suorum in hoc finis congregatus est, ut originum et rerum originatarum cognoscerent ueritatem.
Et propter huius finis unitatem latitudo omnium liberalium scienciarum una, scilicet artistarum dicitur facultas. Hinc uero medici in domibus suarum habitacionum morantes suos uenerabiliter auditoribus elucidant amphorismos. Et gaudent hii cappis ordinariis de bruneto siquidem lucidiori quam artiste magisque rubore nubente quasi colerato cerusio quodam colore cerusi maturati ut in uicinitate coloris huius ad uerum brunetum / facultatum harum ad inuicem connotetur connexio, quoniam inanis est medicus, qui loycam ignorat aut qui ad naturalem philosophum non habet recursum.
Cerusius eciam color, cum sit nigredo declinans in ruborem, turbacionem signat egritudinum commixtam bone spei ad medicum fixione. Nisi quis eger esset, medicum non sitiret, nec medicum infirmus appeteret, si non per illum iuuari speraret. Post hos iuristarum se ingerit erudicio, quibus Clausi Burnelli Uicus Parisius deputatur, qui et Uicus dicitur Asinorum. Isti cappis gaudent scolasticis de scarleto igniti siquidem ruboris, quoniam color rubeus mentis flagranciam signat.
70
Feruent etenim hii circa humani generis tranquillitatem atque infinitis se immiscent questionibus ad compescendum materias litium et reprimendum conatus innumeros litigatorum; aut ideo eis color hic indultus est tam patule apparicionis, quia circa res publicas humane sollicitantur moralitatis. Supreme uero omnium scolarum cathedre in claustris religiosorum atque in domo Sarbone aliisque collegiis benedictis feliciter statuuntur ad legendum libros theologicos et mirabilia diuinarum scripturarum disserendum.
Reuerendi quoque theologice profunditatis magistri cappis induuntur sui ordinis, si uiri sint religiosi, aut cuiuscumque, simplicis attamen seu humilis coloris, si clerici sint seculares, ad connotandum huius sciencie humilem atque innocuam in se predicacionem. Et sicut medici a phisicis deriuantur, sic canoniste a theologis oriuntur, quia sacri canones plerumque conclusiones sunt diuinorum eloquiorum, sicut patet decreta patrum diligenter intuenti. Alia quoque diuisio scolarum dari poterit, ut dicatur, quod scolarum alia est autentica, alia uero leuinoma.
Et autentica est, cuius studia priuilegiis apostolicis, imperialibus quoque libertatibus sunt laudabiliter fundata, sicut scole Parisiensis, Bononiensis, Padauiensis et Oxoniensis. Leuinoma autem scola est, que leuis nominis est carens priuilegiis principum mundi, sicut in Teutonia scole sunt Erfordensis, Uiennensis et huiusmodi. Et siquidem differencia magna est in illis, quoniam in autenticis militess fiunt et domini scienciarum coronantur, ut tam uestibus quam libertatibus gaudeant specialibus atque reuerenciis singularibus reuereantur non minus a principibus laicis et clericis quam a uulgo, atque tales magistri et domini sunt scienciarum laudabiliter intitulati.
In leuinomis uero, quamuis magistri nutriantur re, non tamen priuilegiata titulacione. Ex quo sequitur, quod magister nomen est equiuocum ad plura. Est enim aliquis magister titulo et re, alius uero magister re, sed non titulo, et tercius magister titulo, sed non re. Quartus autem est magister nec titulo nec re, sed sola nominacione. Magister titulo et re propriissime dicitur magister, quoniam hic habitus scienciarum possidet et cum hoc titulo gaudet meritis / condignis acquisito atque libertatibus principum priuilegiato.
Dicitur autem titulus a Tytan, quod est sol, quia, sicut sol orbem illuminat corporeum lumine suo et decorat, sic uerus titulus intitulatum laudabiliter perornat. Sed magister dicitur quasi ter magis aliis prelatus, utpote ingenio mentis, habitu racionis et uirtutum operacione, quorum si unum deficit, non est hic bonus magister. Qualiter autem uerus magister titulum suum obtineat, infra patebit. Sed magister re, sed non titulo est, qui thezauros scienciarum habet atque uirtutum possidet hereditatem, sed titulum non accepit priuilegiatum.
75
Et hic similis est nobili uiro strennuo atque in armis laudabili, qui nondum priuilegio utitur militari. Sed magister titulo et non re est, qui precibus aut precio symoniace ingreditur ad solam magistratus intitulacionem, rebus scienciarum ad tantum titulum carens. Iste uiro timido comparatur, qui numquam actum bellicum exercuit nec exercebit, attamen milicie titulum accepit, ut sericis appareat induuiis et in digitis suis splendeat auro.
Est autem magister nec re nec titulo, sed sola nominacione, qui nec res scienciarum notabiles possidet nec titulum in scolis sibi usurpauit priuilegiatis, sed aliquo euentu nomen accepit magistri, ut quia notarius domini aut causidicus in foro contencioso. Capitulum quartum de personis et communicacione personarum in domo. In domo scolastica leuinoma artistarum quatuor sunt persone ad minus necessarie, uidelicet magister, discipulus, pedagogus et accusator.
Magister est paterfamilias ac dominus scolastice domus, cui singule persone in eadem communicantes domo reuerenter obedire tenentur. Sed discipulus est filius atque heres magistri, cui pater sue mentis thezaurum uenerabiliter dispensat uel saltem desiderat dispensare. Pedagogus uero est ductor pueri scolastici et in scola ipsius uicemagister. Illum autem accusatorem dicimus, qui scolarium excessus pernotat et ipsorum exorbitaciones magistro accusat. Dictarum quatuor personarum tres sunt communicaciones, uidelicet magistri cum discipulis tamquam patris cum heredibus, et magistri cum uicemagistris et accusatore tamquam domini cum seruis, atque communicacio seruorum cum filiis uenerabilis magistratus.
Nos enim in hac domo diuina communicacionem uiri hominis ad uxorem hominem non habemus sicut in domo temporali. Uerumtamen non est magister sine magistra nec poeta sine musa. Legittima etenim philosophi socia est omnium deliciarum precipua in hac uita domina ipsa philosophia, que iubente domino est omnium uirtutum magistra, quoniam simpliciter sumendo nomen philosophie ipsa se ad omnes extendit sapiencias ab humana specie possessas et tam diuinitus quam humanitus acquisitas.
Dicitur enim philosophia quasi amata / sapiencia. Quapropter artista philosophus est. Medicus eciam quidam philosophus est naturalis immediate a ramis incipiens rerum naturalium quarundam; radices autem earum phisico dimittit. Iurista philosophus est a philosophia quadam morali, quoniam erudicio iuridica morali sciencie subalternatur, ut ait Iohannes Monachus super decretalium sexto. Theologus philosophus est a philosophia diuina. Sed quoniam artiste de omnibus loquuntur materiis iam enumeratorum philosophorum, utpote de generacione hominis et eius natura atque partibus ipsius, sicut patet in libris Aristotilis De generacione animalium et De partibus animalium et in hoc conueniunt cum medicis; loquuntur eciam de moribus hominum et de regimine domorum et ciuitatum, imperantes homines uirtuose uiuere, sicut liquet ethicos intuenti libros et yconomicos atque politicos egregii Aristotilis et in hoc conueniunt cum iuristis; similiter de deo disputant et numero atque naturis intelligenciarum, ut patet in libris methaphisice et in hoc cum theologis conueniunt, igitur artista uerus anthonomasice et per excellenciam philosophus nominatur.
80
Regrediendo igitur ad propositum dicamus, quod uera uxor uniuscuiusque philosophi est sua philosophia, ex qua ipse parit liberos sibi similes secundum formas et habitus anime sue et quod eius discipuli sunt quodam modo filii eius. Familia uero ipsius sunt uicemagistri et scolarium custodes, qui secundum imperium magistri scolares instruunt et ab illicitis cohercent. Et plures oportuni sunt in scolis leuinomis artistarum ministri quam in aliis, eoquod heredes earum sint teneriores atque plurium differenciarum.
Quapropter tam in moribus quam in scienciis capescendis pluribus tutoribus egent. In scolis autem artistarum autenticis tantum tres requiruntur persone preter baliuos scolarum clauigeros et preter precones seu pedellos, qui magistrorum lecturas et disputaciones intimant communitati. Est namque in scola autentica magister, baccalarius et discipuli. Quid autem sit magister aut discipulus, dictum est prius. Sed baccalarius est archiscolaris, qui loco magistri lectiones cursorias legit atque qui arguendo et respondendo scolas doctorum perambulat; nondum tamen lauream accepit milicie doctoralis, sed nichilominus uicinus est ad magisterii gradum.
Et dicitur baccalarius a baca, quod est gemma, et lar domus, quasi gemma in domo scolastica aut dicitur baccalarius a Bachulo, quod est Liber pater, et lar ignis, quasi ignis ardens liberi patris, id est magistri. Qui siquidem ignis illuminat domum scolasticam magistratus. Uel dicitur baccularius, non per a sed per u a baculo, quod est sustentamentum uitis aut hominis, quoniam baccularius quodam modo sustentat magistrum.
Siue per a dicitur baccalarius a bacca, quod est fructus lauri et lar laris, quod est casa uel domus, quasi fructus lauri in scolastica domo. Nam ut dicit Ysidorus laums est arbor a uerbo laudis sic dicta, quoniam ipsa olim in signum laudis capita militum et uictorum coronabantur. Unde apud ueteres laudea dicebatur. Et asserunt naturales philosophi, quod hec arbor fulmine celi fulminari non possit.
Folia numquamdeponit /et sunt odorifera multum habentque uim confortandi ex aromaticitate, plurimam quoque operantur efficaciam medicine. Unde arbor hec congrue doctorem significat, qui mundanarum fulmine non leditur aduersitatum nec concupiscenciarum aduritur ardore sicut ceteri homines, sed in omni statu uariabilis fortune uiret foliis bonorum morum et aromatibus uirtutum redolet bene. Illius fructus iam maturatus bacca est, id est archiscolaris, qui baccalarius dicitur et uicino tempore ad magisterium aptus.
85
In aliquibus tamen studiis sicut Bononie loco baccalarii sumitur repetitor, precipue in iuridica facultate, que uiget ibidem. Et ille post lecturam doctoris ceteris repetit eandem lectionem, qui uoluerint audire. Sed hic modus Parisius non seruatur. Baccalarii quodam uestitu gaudent angelico Parisius, qui cappa rugata dicitur, eoquod hic habitus rugis seu plicis subtilibus plenus sit a scapulis quousque ad talos, non sine racione plenitudinem inuolutarum significans speculationum, quibus baccalarius habundat.
Habet eciam hoc induuium alas duas talares ad significandum uolatum speculatoris tam sensuum efficacia quam lumine racionis. Nemo etenim ingeniosus est speculator in hac uita sine uirium naturalium anime efficacia et anime racionalis claritate. Aut poterunt hee due ale intellectus possibilis significare capacitatem et intellectus agentis actiuitatem, quia hiis binis aus uolat speculator in apicem intellectus speculatiui, quem apicem philosophi nominant intellectum adeptum, ut patet per Auerroym III° De anima.
Iste igitur sunt persone, quibus opus est in scolastica domo et quarum ad inuicem quasi angelice sunt communicaciones, sicut infra patebit. Capitulum quintum de condicionibus magistri in artibus. Oportet autem nos incipere a disciplina magistrorum in artibus tamquam a uenerabili nutrice, cuius regimine non prelibato, ut oportet, nemo humano studio ad cathedras aliarum facultatum tamquam dignus assumetur. Unde qui facultatem deridet arcium, aut rusticus est, quia litteras non nouit, aut uterum detestatur, in quo formatus est, ubera maledicit, que suxit, panem abnegat cottidianum, recusat spiraculum, quo in aliis spirat noticiis, et quod sibi necessarium est tamquam uitandum turpiter blasphemat.
Dicamus ergo, quod magister in artibus regens cathedram in scolis autenticis et precipue Parisius, ubi hec facultas ab antiquo possedit singulares prerogatiuas, in se octo debet laudabilia congregare. Quorum primum est, ut studio se doceat, secundum ut lecturas suas fructuose continuet, tercium ut ordinate procedat, quartum ut plus amet ueritatem quam quod preferat singularitatem, quintum ut fidei catholice non oblatret, sextum ut sit morigerosus, septimum ut caueat de necessariis ad uictum et octauum ut symoniacas abhorreat promociones.
Racio primi est, quia qui sine preuisione pronunciat, /non eque bene, acsi preuidisset, enarrat. Unde doctores, qui studere negant, ut ingeniosi uideantur, pocius ingenia sua scolaribus subtrahunt, quam quod ea dispensent eisdem. Racio secundi est, quoniam lector non continuans auditorium suum marcidat et ingratas reddit animas auditorum. Unde ocia aut extraneos motus doctor postponat, alias auditorium suum pocius euacuat quam fecundet; nec fructuose continuat, quamuis non interpolet lectiones, qui dispendiis innititur laborans mare in Danubium transfundere; sed nec fertiliter continuat, qui codices deputato tempori non cometitur, ut cum temporibus ab uniuersitate statutis salubriter finiantur.
90
Racio tercii est, quoniam ordo in libris est cuiuslibet sciencie secundum ordinem rerum congestarum in eis. Uerumtamen ordo est doctrine a facilioribus incipere et nocioribus nobis atque sic procedere in nobis difficiliora et occultiora. Quapropter non ordinaria procedit doctrina, qui a prioribus in ordine nature ad posteriora eorum progreditur docendo, sicut fecerat Plato. Sed pocius Aristotilicus seruandus est processus a posterioribus secundum naturam ad priora eundo.
Racio quarti est: Nam qui in omnibus singularis esse laborat, pocius sui ipsius fore nititur, quam quod ueridicus esse censeatur. Et sic contra ingenia omnium laborans ab omnibus est detestandus pocius quam laudandus. Nemo etenim sibi ad omnia ingenium sufficiens habet, sed ueri speculatoris est plurima ab aliis mendicare et nonnulla per se ipsum inuenire. Racio quinti est, quia qui fidei catholice oblatrat, deum creatorem suum inhonestat, fantasmata sua diuinis prefert miraculis, archana dei iudicat, que penitus ignorat; et siquidem stultiora asserit atque prudenciora uilipendit.
Dices forsitan michi, quod nil tibi de miraculis dei, cum de naturis rerum disseras. Et quid ego dicam? Certe miracula dei disputas, cum mente tua ipsius reuoluis creaturas. Nonne omnia in mira sapiencia princeps uniuersi mundi machine stabiliuit? Etsi solito nobis cursu fundauit singula, ipse suas omnipotencia quodlibet eorum extra suam naturam poterit mirificari. Racio sexti est, quia philosophus non morigerosus moribus bonis non siquidem legalis est philosophus, sed pocius adulter.
Lex etenim philosophie est uirtuose uiuere, munde agere et uere sapere in singulis rebus. Quapropter speculator nequiter uiuens aut immunda operans uel non uera sapiens pocius errophilus quam philosophus intitulatur. Repudiat namque hic philosophiam libello repudii turpi et iniquo. Racio septimi est, quoniam turpe est tanti nominis reuerenciam degere, ut platearum aspectus hanc lacerato derideat epitogio aut mensam mendicet ingeniorum tanta honestas.
Laudabilius est archiscolarem in ymo gradu Codri miseriis codriare quam in apice tante milicie turpiter mendicare. Octauum est ex hac prodiens racione, quia magister scolarem indignum promouens ad magisterii culmen prece aut precio corruptus tanti nominis uerticem inhonestat, asinum loco ursi phalerat, symeam pro homine coronat atque rusticum pro milite honorat. / Infelix est atque ingratus sapiencie miles, qui ex fauore fatuum autenticat magistratu solemni quasi sapientem, quia detrahit honori proprio, qui alienis dat honorem suum.
95
Alieni ab honore honesti uiri sunt hii, qui indigni sunt illo honore. Sicut enim timiditas dignum non acceptat militem, sed fortitudine probatur omnis, quicumque uere est militandus, sic ignorancia uenerabilem non admittit magistrum, ymmo scienciarum laudabili experigencia reuerenter archiscolarium quilibet est magistrandus. Capitulum sextum ostendens, quod uerus philosophus cigno comparatur. Condiciones iam dicte uerum philosophum eigno comparant secundum ueterum asserciones.
Unde in historiis legitur de uita philosophorum, quod cum quadam in aurora Socrates in scolis suis lectionem inchoare proponeret atque subditis, ut moris est, noua petentibus ille sompnium, quod nocte uiderat, reuelaret, Platonem nondum litteris mancipatum in specie cigni uidisse refertur, quia Socrates in sompnis uiderat cignum stantem in gremio suo atque de gremio ipsius super portam uolare Achademiorum apud Athenas et ibidem collum suum protendere ultra celos.
Adhuc Socrate sompnium hoc referente ecce pater Platonis filiolum scolis adduxerat et ipsum fidei Socratis commendauit. De quo mox Socrates quasi ore prophetico prophetauerat et ait: Ecce cignus, qui archana celorum penetrabit manifestans; uere? prophetice locutus est Socrates de Platone, quia, ut recitat beatus Augustinus in libro Confessionum, Plato totum hoc ewangelium de uerbo dei incarnato suis in libris exarauit quasi ad eandem penitus uerborum monetam, quod Iohannes ewangelista scribit dicens: In principio erat uerbum quousque ad eum locum fuit homo missus a deo.
Sed numquid eadem prima pars ewangelii generacionem filii dei a deo patre propriissime cantat? Ita est. Et quis aut quantus uel, ut dicam, qualis philosophorum hec archana celorum attigerat preter Platonem? Nemo umquam. Bene igitur Plato in sompnis apparuit Socrati tamquam cignus, qui caput, ‹id› est anime humane intellectum scilicet speculatiuum, ultra celos protenderat in diuinam generacionem. Cignus enim auis est albas habens plumas, sed pedes nigros.
Cum uno pede natat et cum alio se regit ueli modo, ut dicunt philosophi. Parum commedit secundum magnitudinem corporis sui. Fortitudinem habet in alis, quibus uolat. Dulci uoce sonorat, natat in aquis puris, longum habet collum. Sic et perfectus philosophus, uere sapiencie candidus amator, albus est morum candore et uirtutum puritate, dulciter canit, quoniam studiose docet, fructuose continuat et ueridice pronunciat scibilia mundi, fortitudinem habet in alis, quibus uolat in speculabilibus, scilicet / intellectum possibilem et intellectum agentem.
100
Nigros pedes habet, quibus securus nauigat in undis humane fragilitatis, utpote pacienciam et humilitatem, quorum pede altero, uidelicet paciencia secat undas et aduersitatum uincit inuasiones, pede reliquo, puta humilitate regit se ueli modo in flatibus et detractionibus superborum. Sunt autem hii pedes nigri, quia despecti apud uulgum communitatis; communes etenim homines modicum paciencie possident et humilitatis. Parum commedit philosophus, id est in paucis ad hanc uitam necessariis contentatur; non enim querit esse dominator terre et maris, sed ut habeat aliquem decoquentem sibi olera sua, et uere hoc parum est ualde respectu magnitudinis sue, quoniam altitudo scienciarum suarum iure naturali postulat eum esse dominum omnium insipiencium et communium populorum.
Desiderat eciam uerus philosophus natare in aquis puris, id est speculari aquas sapienciarum et scienciarum cum puritate et abstinencia ab illicebris mundi. Longum collum habet, quia uim habet racionis erectam in altitudines speculacionum. Capitulum septimum de rectore puerorum scolasticorum. Qualiter autem magister arcium in scolis non autenticis, sed leuinomis se habere debeat circa scolares et archiscolares, uideamus. Et primo circa scolares, ubi plerumque non magister in artibus regit, sed rector puerorum sine titulo nominatur, qui tamen quandoque magister est re, quamuis careat titulo; quandoque uero nostris temporibus nec magister re nec titulo, sed uaniglorius ductor.
Oportet igitur uerum puerorum rectorem aspicere diligenter singulorum condiciones. Nam septennis ut plurimum infancia ducitur ad imbuendum, et a primordiis recepcionis quatuor sunt in nouiciis huiusmodi consideranda, uidelicet aeris qualitas, corporis integritas, nature complexio atque ingenii disposicio. Dico autem aeris intuendam esse qualitatem, quia membrorum teneritas de facili frigore percutitur aut calore penetratur. Unde conueniens est citra ueris medium infantulos disciplinabiles litteris alligare, atque, caucius dicendo, expedit in eadem domo duas esse puerorum mansiones: unam uidelicet estiuali calori conuenienter reluctantem et suis aperturis respicientem ad aquilonem, que in estate scolarium turbas recipiat cum aeris refrigerio quodam, aliam uero caucius munitam, que tempore brumali prunis ardentibus calefieri ualeat secundum consuetudinem regionis.
Et iste modus in pluribus locis borealibus seruatur. Alii uero scolas faciunt decliues quadam cum depressione subterranea tabulis abietinis aut pineis delectabiliter parietata, que tempore estus feruoribus renititur et hyemis ingruente seuicia algoribus obstat. Eciam amictus uarietas in hiis est sollicitanda, ut scilicet hyeme pueri hirtis induantur induuiis et planioribus in estate. Est eciam pueri literandi a principio sue mancipacionis / intuenda membrorum suorum integritas tam ex parte quantitatis continue quam discrete quam eciam parcium corporee disposicionis.
Dico autem ›quantitatis continue‹, ut nullum organorum ipsius naturalium molem congrue magnitudinis excedat uel deficiat ab ea, utpote ne manus aut pes uel caput deuiet a rectitudine extensionis. Et dico ›quantitatis discrete‹, ne uidelicet aliquod eorum substancialiter desit, quemadmodum pueri sine brachiis aut pedibus inueniuntur, aut ne numero superfluant, sicut in hermofroditis membra sexualia, uel sicut monstra sunt bicipita, que duo capita habent et uentrem unum, aut certe excedentes in numero digitorum uel pedicarum et huiusmodi.
105
Dico eciam ›parcium corporee disposicionis‹, quia gibbosi aut loripedes seu monoculi uel grandibus infirmitatibus infecti, uelut epilentici, leprosi et consimiles tam uenerabili non sunt litterarum dotandi nobilitate, quoniam notabiliter uiciati corpore nec cathedras ornant scolasticas nec diuino congruunt sacerdocio propter scandala uitanda; sed nec in scolis commode nutriuntur propter puerorum lasciuiam in eosdem cachinantem et conturbantem sollicitudinem eorum. Egrotantes insuper morbis contagiosis alios inficere possent scolares.
Nature uero complexio est in pueris scolasticis pernotanda, quoniam non est omnibus complexionibus eadem mensura scolastice disciplnie, sicut nec est omnibus eadem meta cibandi et potandi. Sanguinei namque mansueti sunt atque pacifici inter turmulas societatum et ingeniose capacitatis, qui quasi ludendo et sine aduertencia notabiliter magna capere uidentur, sed lasciuia hos ut plurimum seducit. Colerici uero partim minus capaces, sed tenacius et firmius retinentes, qui ueluti furientes alios diuersis motibus inquietant; saliunt enim tamquam hynnuli caprarum et raro in eisdem reperiuntur locis.
Quapropter inconstancia deluduntur, nisi deus amorem eis dederit discipline. Et siquidem fleumatici pigri atque sompnolenti tardioris sunt capescencie et facilis obliuionis propter habundantem in eis humiditatem. Unde oportet illos quadam frequentia sollicitare, ut ingenio calescant. Melancolici autem silicine duriciei maximo labore capiunt atque non delebili memoria seruant et horum obtusitas diligencia studii permollitur. Primi ergo auxiliandi sunt debita correctione, ut eorum lasciuia reprimatur.
Secundi custodibus scolarium et accusatoribus sunt minandi, ut insolencia sedetur in eis. Tercii uero et quarti repetitoribus sunt muniendi, qui crebra eis subueniant lectionum reciprocacione. Nam sibi ipsis metunt, qui aliis proficiunt, atque qui alium docet, se ipsum instruit. Sed ingenu disposicio in discipline processu apud pueros uelociter experitur. Reperiuntur enim in eodem genere composicionis quidam acuti, alii acuciores, tercii acutissimi eorum, sic eciam obtusi et obtusiores et durissimi quasi ingenii desperati.
Et hec uarietas ex elementorum graduali prouenit latitudine, quam / nemo phisicorum seu eciam medicorum punctualiter concipere potest concurrentibus in hiis differenciis astrorum uariis aspectibus et quasi uiribus innumeris eorum in puerorum concepcione, formacione et natiuitate, que super corpora humana influunt occultas quodammodo affectiones, ex quibus humana ingenia secundum plus et minus ingrossantur aut subtiliantur; quoniam, ut ars testatur phisonomie, anime sequuntur corpora in disposicionibus suis.
110
Sic ergo rector puerorum eos dirigat, ut timidos uerbis comgat, friuolos uirgis magistret atque unicuique secundum suas exigencias dona dispenset litterarum. Nec semper scolares libris imminere tenentur et tabulis pugillaribus, sed dandum est interuallum studiis quandoque atque ludis congruis inhyandum, ut spiritus exaltentur et sanguis sublimetur ludi delectacione. Sic etenim puerorum ingenia subtiliantur et recreantur tediis scolasticis prius fatigati. Capitulum octauum de graduali proeessu in ordine scienciarum.
Specialius autem descendendo dicamus, quod cum septennes pueri gramata proferre didicerint et figuras nouerint elementorum atque eadem ortographice componere sciuerint in sillabas, et sillabas in dictiones congregare, oportunum est, ut ethymologice insistant interpretacioni, tam scilicet dietionum significacionibus quam parcium proprietatibus, quas modernorum perspicacitas modos significandi nominat, obnixius immorantes et, cum medullam sumpserint in hiis, dyasintheticis oracionum constructionibus innitantur. Nec est inconueniens illa mixtim edoceri, quoniam alterum alterius miniculo gaudet.
Interea uero commisceri oportet rerum moralium atque poetice deductionis codicillos, in quibus tam fructus uirtutum quam bonorum morum fertilitas carpitur et rethorice uenustatis uestigia in eisdem reperiuntur. Taus autem in hiis processus primo scolastico maturatur septennio quousque in finem quartidecimi anni scolaris. Tunc enim elucescere incipit lumen racionis in eo atque hinc conuenit dyaletice proponere inuoluciones acutis et hiis melioribus cum incidenciis rethorice pulchritudinis, nichilominus quandoque de facilioribus aliarum scienciarum ysagogis aliquos congerendo libellos.
Consueuit etenim practica musice pariter cum lactifera concurrere gramatica in scolarium educacione necnon ars algoristica practice deseruiens arismetice. Similiter et tractatus de speris celestibus introductorii in astronomiam cum dyaleticis atque rethoricis dissercionibus concurrunt. Hinc autem a uicesimoprimo anno angeli scolastici uniuersaliter solidiora capiunt, utpote scienciam naturalem in sua latitudine ambiendo, methaphisicam audiendo, Euclidis speculando descripciones quousque in finem tercii septennii litterarum, et sic in / uicesimooctauo anno aptus est archiscolaris cathedre magistratus.
Sed poterunt hec tria septennia scolastica in quinquennia succingi in acucioribus ingeniis et excellenter acutis. Difficile tamen est qualicumque ingenio humano tot et tanta taliaque in hiis annorum funditus capere clausuris. Cui autem data est desuper ingeniorum tanta capacitas, longe amplioribus mensuris sibi laudabilius mecietur. Qui uero ad sacram festinat paginam aut qui ius appetit canonicum, sufficit, ut triuium possideat ad eloquenciam diuinarum scripturarum intelligendam.
115
Et hic cum artes audit seculares, scolas theologicas nichilominus accedat seu cathedras iuristarum frequentet, quousque tenacitatem sibi in artibus hiis acceperit sufficientem. Sed quanto perfectior in artibus, tanto laudabilior theologus erit, quia solius theologi est disputare de quolibet et noscere uniuersa, ut inuisibilia dei per ea, que uisibilia sunt in creaturis, luculencius ualeat declarare. Sacre namque scripture de omnibus rebus uniuersi faciunt rememoracionem.
Medico uero est opus saltem triuii et naturalis sciencie atque astronomie noticia forsitan aliqualis, quam tamen si perfecte haberet, caucius utique mederetur. Capitulum nonum soluens quedam dubia circa dicta. Oritur tamen questio ex dictis, an liceat clerico christiano, quod studeat artes seculares. Et uidetur, quod non. Legitur enim de beato Ieronimo, quod cum librum legeret Ciceronis, ab angelo correptus est, eoquod uir christianus paganorum figmentis intenderet.
Et preterea racione conuincitur non esse libris gentilium insudandum per uirum christianum, quoniam raciones eorum fidei catholice contrariantur. Raciocinatus est enim Aristotiles UIII° Phisicorum et I° Celi mundum fuisse ab eterno et non dandum esse primum hominem sicut nec postremum. Sed illud contrariatur expresse huic, quod credimus de creacione, ut patet in libro Geneseos Moysi. Uerum eciam Auerroys III° De anima unam probat esse animam rationalem indiuiduam in omnibus hominibus, que singulis eorum tamquam unus nauta pluribus nauibus approprietur.
Et uere hoc nobis manifeste abnegat uitam eternam in deliciis paradisi atque supplicium indeficiens hiis, qui Tartareis penis iusto dei iudicio deputantur. Quare sequitur non esse phas pueros christianos in hiis uanitatibus erudiri, quia que consueuimus agilius mentem nostram agitant et habenant. Concordat eciam huic, quod alii de filio prodigo scribunt comparando eum, qui siliquas porcorum manducauerat atque hiis uentrem suum replere concupiuerat eis, qui gentilium insistunt documentis et mentem suam farciri affectant eisdem.
Sic eciam Orienes per cyniphes et ranas, quibus Egipcii percussi sunt, uanam dyaleticorum garrulitatem et sophistica intelligit argumenta. Iterum autem Ieronimus ad Damasum de prodigo filio sic dicit: Sacerdotes dei ob/missis ewangeliis et prophetis uidemus commedias legere, amatoria bucolicorum uersuum uerba cantare, tenere Uirgilium in manibus et id, quod in pueris est causa necessitatis, crimen facere uoluptatis. Atque iterum: Nonne uobis in uanitate uidetur sensus et obscuritate mentis ingredi, qui diebus ac noctibus in dyaletica arte torquetur, qui phisicus perscrutator oculos trans celos leuat et ultra profundum terrarum et abyssi ad quoddam inane demergitur?
120
Qui iambum feruet, qui tantam metrorum siluam in suo studiosus corde distinguit et congerit? Uideretur ergo aliquibus ex hiis libros gentilium philosophorum a nobis non esse legendos nec poetarum poesibus immorandum. Capitulum decimum arguens in oppositum. In contrarium nichilominus arguitur, quoniam in libris secularium scienciarum innumera utilia inueniri possunt. Sed quare utilia legere prohiberemur? Sunt etenim in eis ueritates, que dona dei sunt.
Unde Ysidorus in libro De summo bono: Multum mundo, inquit, philosophi predicant in dimensione temporum cursuque syderum ac discussione elementorum et tamen hoc non nisi a deo habuerunt. Et si in dictis eorum aliqua nonnumquam sunt erronea, licet ea nos legere, ut uitemus. Unde Ambrosius super Lucam: Legimus aliqua, ne negligantur; legimus, ne ignoremus; legimus, ut non teneamus, sed ut repudiemus.
Exhortatur eciam nos ad idem, quod Beda super libros Regum scribit dicens: Turbat acumen legencium et deficere cogit, qui eos a legendis secularibus libris omnimodis estimat prohibendos, in quibus si qua inuenta sunt utilia, quasi sua sumere licet. Alioquin Moyses et Daniel sapiencia et litteris Egipciorum Caldeorumque non paterentur erudiri, quorum tamen supersticiones simul et delicias horrebant. Nec ipse magister gencium, scilicet Paulus aliquot uersus poetarum suis scripturis indidisset uel dictis, supple: si legi non deberent.
Ad id eciam accedit, quod asserit Gracianus in decretis dicens: Legitur, quod precepit dominus filiis Israhel, ut spoliarent Egipcios auro et argento moraliter instruens, ut siue aurum sapiencie siue argentum eloquencie apud poetas inuenerimus, in usum salutifere erudicionis uertamus. In Leuitico eciam primicias mellis, id est dulcedinem humane eloquencie domino iubemur offerre. Magi quoque tria munera obtulerunt domino, in quibus nonnulli tres partes philosophie intelligi uolunt.
Hec Gracianus. Et intelligit per tres partes philosophie sermocinalem philosophiam, que in triuio consistit, atque realem philosophiam, que quadruuium respicit et alias sciencias sub quadruuio comprehensas, ut supra deduxeram. Tercia quoque pars philosophie est philosophia moralis, que in genere ethica dicitur, tres habens partes principales, ut supra patuit. Corroborat / eciam propositum nostrum hoc, quod Ieronimus scribit super epistolam ad Thythum: Si quis, inquit, gramaticam artem nouerit uel dyaleticam, ut recte loquendi racionem habeat et inter uera et falsa diiudicet, non improbamus.
125
Geometria autem et arismetica et musica habent in sua sciencia ueritatem, sed non est sciencia illa pietatis. Seiencia autem pietatis est: nosse legere scripturas et intelligere prophetas, in ewangelio credere, apostolos non ignorare. Gramaticorum autem doctrina potest eciam proficere ad uitam, dum fuerit in meliores usus assumpta, supple: sic eciam est de omnibus aliis scienciis gencium et Caldeorum, que liberales nominantur.
Capitulum undecimum soluens questionem supradictam. Ad soluendum autem dictam questionem diligenter perpendendi sunt fines, gracia quorum in hiis aut in aliis scienciis laboramus. Quidam enim student propter solum scire et in illo adeo delectantur, ut nil aliud felicitatis aut utilitatis sibi uel aliis inde amministrent. Et qui sic seculares legunt sciencias, detestandi sunt, quia non fructificant in uitam eternam. Quibus dicit Ysidorus in libro De summo bono: Philosophi gencium non, sicut oportet, deum querentes in angelos inciderunt preuaricatores, factusque est illis mediator ad mortem dyabolus, sicut nobis ad uitam Christus.
Et iterum: Ideo prohibentur christianis figmenta inanium fabularum, quia mentem excitant ad incentiua libidinum. Et post dicit: Quidam plus meditari delectantur gentilium dicta propter tumentem et ornatum sermonem quam scripturam sanctam propter eloquium humile. Sed quid prodest in mundanis doctrinis proficere et inanescere in diuinis, caduca sequi figmenta et celestia fastidire misteria? Cauendi sunt tales libri et propter amorem sanctarum scripturarum uitandi, supple: gracia talis finis legendi.
Quidam uero sic student mundanas sciencias precipue, ut sciantur, et istorum finis est uana gloria. Quibus Ysidorus ait: Nichil aliud agit amor humane seu mundane sciencie, nisi extollere laudibus hominem. Nam quanto maiora fuerint litterature studia, tanto animus arrogancie fastu inflatus maiori intumescit iactancia. Ecce illi quasi nichil diuine admittunt ueritatis, quin ipsum dentibus derideant canine subsannacionis atque quod uerum esse intelligunt, fastu superbie, quasi non sit eorum inuencio, nullatenus admittunt.
Quibus iterum Ysidorus ait: Philosophi mundi utique deum cognouerunt, sed quia displicuit illis humilitas Christi in inuio transierunt non in uia. Ideoque euanescentes gloriam dei in mendacium mutauerunt et rectitudinem uie relinquentes in anfractus inciderunt errorums. Sunt quoque tercii studentes sciencias, ut lucrentur, et hos auaricia magistrat, qui si terrenos apices ab inicio possiderent, raro scripturarum uolumina reuoluerent aut studerent.
130
Sic autem / artes liberales nostris temporibus non amantur, nisi quantum subtiliant ad possessiones aliarum scienciarum. Crudus etenim artista, nisi aliis scienciis digestus sit, semper quasi mendicus apud nos reperitur. Quod attendens uersificator ait: Esurit ars, decreta tument, lex ipsa superbit / Pontificat Moyses, thalamos medicina subintrat. Quarti uero student, ut edificentur ad intelligendum ea, que sunt fidei, et sapiendum illa, que in felicitatem ducunt humanam.
Et sic sciencias mundanas licet nos legere, sicut probant raciones et auctoritates ad oppositum questionis superius inducte. Omnium etenim scienciarum subtilitas in diuinis eloquiis uestigia sua pingit et describit. Unde Cassiodorus in exposicione psalterii dicit: Omnis splendor rethorice eloquencie, omnis modus poetice locucionis, quelibet uarietas decore pronunciacionis a diuinis scripturis sumpsit exordium. Atque cum hoc consonat, quod Ambrosius dicit super epistola Colocensium: Omnis, inquit, racio superne sciencie uel terrene creature in eo est, qui est caput earum et auctor, ut qui hunc nouit, ultra nichil querat.
Quia hic est perfecta uirtus et sapiencia; quicquid alibi queritur, hic perfecte inuenietur. Quinti uero student sciencias non solum, ut edificentur, sed ut alios edificent, et hos magistrat caritas atque dilectio proximi. Istis ualde licitum est legere sciencias gentilium, ut maledica eorum detestari ualeant et utilia, que in eis inuenerint, ad usum sacre erudicionis tamquam felices uiri conuertere possint. Unde Ieronimus super epistolam ad Thythum dicit: Quomodo, si quispiam aduersus mathematicos uelit scribere imperitus mathezeos, risui pateat, et aduersus philosophos disputans, si ignorat dogmata philosophorum?
Discant ergo ea mente doctrinam Caldaicam, qua et Moyses omnem scienciam seu sapienciam Egipciorum didicerat. Et iterum dicit: Si quando cogimur litterarum secularium recordari et aliqua ex hiis disserere, que olim obmisimus, non nostre est uoluntatis, sed, ut ita dicam, grauissime necessitatis, ut probemus ea, que a sanctis prophetis ante secula multa predicta sunt, tam Grecorum quam Latinorum et aliorum gentilium litteris contineri.
Ex hiis elucescere potest, ad quas intenciones patres diuinarum scripturarum liberales inhibuerint artes gentilium magistrorum et ad quas commendauerint easdem, quia non est illis inhyandum tamquam uoluptuosis, ut ea que sunt fidei delectamenta deserantur. Capitulum duodecimum, qualiter rectores scolarium in triuio errant. Ex sinodo eciam Eugenii pape precipitur omnino cura et diligencia haberi, ut magistri et doctores constituantur, qui studia litterarum liberaliumque arcium dogmata assidue doceant, quia, ut eadem sancta sinodus asserit, in hiis maxime diuina manifestantur atque declarantur / mandata.
135
Sed huic nostris temporibus in plerisque locis Teutonie cura minima subministrat, quoniam scolarium rectoribus, ut deceret, minime prouidetur nec eorum promocionibus ab episcopis intenditur, ut oporteret. Quapropter ab hac sollicitudine illuminati uiri apostatare coguntur et aliis statibus immorari, surguntque miseri quidam, qui se numquam dignos nouerunt discipulos, et quod penitus nesciunt, docere presumunt atque, quod condolendo refero, tales nobilibus ingeniis pocius seductores quam doctores preficiuntur.
Gramaticam indignis molestant derisibus affirmantes, quod nulla parcium oracionis constructio est transitiua, quomodo Appollonius Grecus, Priscianus quoque Latinus et ante hunc Donatus Romanus alias oracionum transitiuas, alias uero intransitiuas construebant. Asserunt enim, quod nichil transeat, nisi pedes habeat. Quapropter aqua non transit in fluuiis secundum eos, neque uenti uolant, quoniam alas non habent. Nec poterit dici, quod una pars oracionis regat aliam secundum modorum significandi proporciones, quia intellectus humanus omnes partes oracionis regit et dirigit.
Proprietates enim parcium oracionis nichil sunt, ut dicunt. Tandem fraudem hii in pueris faciunt tantam, ut nec gramatice loqui sciant nec quod loquuntur intelligant, sed ut corui crocitantes et graculi garrientes dictiones barbarizant et oraciones turpiter soloecizant. Quia tamen ignoranciam propriam ignorant, elatis frontibus magistraliter incedunt et paucissima cognoscentes de quolibet disputant plene. Rhetoricam eloquenciam adeo sua cecitate postergant, ut nec flores uerborum nec colores sentenciarum capiant, sed flores in pratis crescere et colores uarios pictores componere et pulchre uariare ad instar nature affirmant.
Qualiter hii dulciloquia sacrarum interpretentur scripturarum, queuis racio disposita noscit nec est dubium hereses ex hiis innumeras pullulare. Scriptura etenim sacra non semel uterum uirginalem uirgam uocat et filium dei inde conceptum florem appellat. Et si de uirtute sermonis iste oraciones false sunt, sequitur rethoricam in pulcherrimis speciebus transumpcionis nullam ad oraciones habere uirtutem, et sic rethorica quasi euanuit tota.
Loycam autem se scire diuulgant, cum duodenam uocatorum insolubilium et obligacionum senarium pauperem ciliose grandibus impresserunt nisibus cecitati. Negant hii quaslibet consequeneias tam racione materie congruas, quia naturas rerum penitus ignorant, quam eciam racione forme conuenientes, quoniam ad latitudinem loyce minime peruenerunt. Quid plura? Tantus error est in hiis auctus, ut eciam senum canicies non abhorreat hiis uilibus insudare, et hoc facit errophilie commoditas et uere philosophie grauitas angoriosa.
140
Facilius est enim in singulis / errare quam ueritatis attingere metas. Quapropter diurnus fit magister qui errophilat, trigennarius autem qui philosophat. Capitulum tredecimum, qualiter aliqui magistri in artibus nimis extollunt philosophiam gentilium. Alii uero realem sic amant philosophiam gentilium similiter et moralem, ut dicant omnes sciencias preternecessarias excepta gentilium philosophica disciplina, alias autem non dicant necessarias nisi in hominum consuetudine.
Error est, quoniam theologica necessarior est sciencia in salutem generis humani omnibus scienciis humahis, que mirabilia dei predicat et de moribus hominum in uitam eternam felicitantibus disputat. Sic eciam sciencia sacrorum canonum necessaria est ad bene uiuere in fide orthodoxa tamquam beatissima omnium moralium scienciarum. Dicunt eciam, quod nulla questio disputabilis sit per racionem, quam philosophus gentilium nutritus doctrinis non debeat disputare atque determinare, quia raciones accipiuntur a rebus; philosophia autem humana habet omnes res considerare secundum diuersas sui partes.
Errant, quia principia theologie, que diuinitus est sanctissimis hominibus inspirata, philosophis humanitus philosophantibus sunt incognita. Et per consequens solus theologus immorans eisdem et ea tamquam uera presupponens questiones theologicas disputare habet et determinare. Licet autem philosophus gentilis omnes res consideret, non tamen omnibus realibus modis necque deo possibilibus uiis. Negant enim philosophi humani miracula dei, que supernaturaliter effluunt a plenitudine diuine bonitatis.
Asserunt nichilominus, quod possibile uel impossibile simpliciter, id est omnibus modis, sit possibile uel impossibile secundum philosophiam. Et malum est, quoniam impossibile philosophie humane, que lumine nature est acquisita, est possible philosophie diuine, que diuino spiramine ad nos peruenit et ex miraculis dei nobis illuxit. Quomodo enim humanus philosophus deum incarnari acciperet aut accidencia panis sine subiecto esse in sacramento altaris?
Ego uero eciam scio secundum gencium philosophiam, quod ingenium dei maioris est capacitatis sine comparacione quocumque ingenio humano. Numquid igitur deus innumera potest ex ingenio suo, que totum ingenium latent humanum? Noli ergo dicere nichil possibile apud deum, nisi quod tu comprehendere poteris humana racione. Unde Ysidorus in libro De summo bono: Ideo libri sancti simplici sermone conscripti sunt, inquit, ut non in sapiencia uerbi, sed in ostensione spiritus homines ad fidem perducantur.
145
Nam si a dyaletici acuminis uersucia aut rethorice artis eloquencia editi essent, nequaquam putaretur fides Christi in dei uirtute, sed in eloquencie humane argumentis existere et sic nullatenus crederemus ad fidem diuino inspiramine prouocari, sed pocius uerborum seduci calliditate. Affirmant insuper nonnulli humane cultores philosophie, quod sapientes mundi sunt philosophi tantum. Error est, quoniam, ut dicit Ysidorus ubi supra, omnis secularis doctrina spumantibus uerbis resonans ac / se per eloquencie tumorem attollens per doctrinam simplicem et humilem christianam euacuata est, sicut scriptum est: Nonne stultam fecit deus sapienciam huius mundi fastidiosis atque loquacibus?
Longe igitur sapienciores sunt diuinis immorantes miraculis quam sapienciis innitentes humanis. Ad tantam eciam ascendunt pertinaciam, ut dicant non esse excellenciorem statum quam uacare philosophie. Error est, quoniam nemo excellencior, quam qui deo amicior. Nemo autem deo amicior quam qui in deum feruidior atque nullus in deum feruidior, quam qui deo obediencior et gracia dei refercior inuenitur. Quapropter eos maiores esse cognoscimus atque in studiis leciores, qui spiritu sancto reuelante aliqua didicerint, quam qui humanis doctrinis imbuuntur.
Unde Ysidorus ubi prius c. De spiritu sancto dicit: Credo equidem, quod magnam leticiam sentit, qui aliquid reuelante dei spiritu didicit. Capitulum decimumquartum de erroribus quorundam artistarum, cuius prima pars est de erroribus circa deum. Ut autem magis in specie cognoscas errores precipuos, propter quos philosophi detestantur inanes, noscas omnes articulos subnotatos maturo consilio atque perspicaci collacione Parisius a magistris sacre pagine esse refutatos tamquam fidei catholice inimicos.
Primus est, quod deus non est trinus et unus quoniam trinitas non stats cum summa simplicitate. Ubi enim est pluralitas realis, ibi est addicio et composicio. Exemplum de aceruo lapidum. Error est, quem incidit abbas Ioachim, et reprobatus De summa trinitate et fide catholica primo decretalium, nec motiuum ualet, quoniam plures lapides non sunt una substancia indiuisa, sicut sunt tres persone in diuinis.
Nemo eciam humana disputacione trinitatem sanctam hanc atque indiuiduam in summa simplicitate diuina gurgitare poterit, tamquam gurges sit humanis pedibus transeundus. Sed quod nobis ueritas plena gracia retulit, simpliciter credere conuenit hiis, qui diuinis claruerunt miraculis, quorum nemo racionem naturalem poterit assignare. Numquid hiis magis credam, qui mortuos resuscitauerant ad uitam et mare suis pedibus calcauerant, quam illis, qui fantasticam michi rethorizant racionem?
150
Nequit nocticorax uidere lumen solare. Igitur si sermone et racione uterentur nocticoraces, unus alteri crederet non esse solis talem tantamque claritatem, qualem et quantam perspicaciores oculi contuentur. Et tamen ueritas aliter se haberet. Mirum est, cum nec innumerabilium rerum naturalium possis assignare causas et raciones, tu dei consistencie scire superbis apicem non porrigibilem tibi. Scimus ex historiis, que per maximos philosophorum de naturis animalium scribuntur, quod echinus piscis est semipedalis tante uirtutis, ut nauem / adherendo detineat.
Ruant enim uenti, seuiant procelle, tollantur fluctus et unde agitentur, nauis quasi radicata immobilis stat nec procedere potest nec redire pisciculo eam non tam detinente quam ei adherente. In hoc concordant egregii philosophi beatus Ambrosius, Ysidorus, Aristotiles, Iacobus Aquensis et magnus Basilius. Que autem huius racio in tam mirando prodigio? Dicat michi naturalis magister racionem. Et uere fingi non poterit, nisi quod deus in creaturis suis mirabilis predicetur et inanium sapientum stulticia in huiusmodi facturis confundatur.
Trinitas in diuinis nobis per uerbum dei manifestata est. Qualiter ergo credam Auerroy XII° Methaphisice, qui redarguit Iohannem Gramaticum super eo, quod trinitatem asseruerat in deo. Secundus articulus, quod deus non potest generare sibi similem. Quod enim generatur, ab aliquo habet principium aliquod, a quo dependet. Et quod in deo generare non est signum perfectionis. Error duplex est, quia sacrosancta ecclesia dei cottidianis concinit in horis filium dei a patre solo non factum nec creatum, sed genitum, et quod qualis sit pater, talis sit filius, talis et spiritus sanctus.
Generat autem deus pater deum filium sibi similem coeternum et coequalem. Nec ualet racio erroris, quoniam hec generacio in diuinis equiuoce dicitur ad eam, que est in creaturis generacionem. Unde in generacione diuina non est generans multiplicans substanciam inter se et generatum nec ipsum genitum dependet a generante tamquam a principio priori et maiori, quoniam in hac generacione nichil est prius aut posterius, nichil maius aut minus.
Est quoque signum diuine perfectionis generare sibi similem ea generacione, quam nemo humana racione ualeat declarare Ysaya dicente: Generacionem eius quis enarrabit? Quapropter adiunctus error est dicere, quod in deo generare non sit signum perfectionis. Non tamen deus posset generare alium deum substancialiter a se, ut sint duo du similes et equales, quoniam hoc repugnat essenciali ordini uniuersi, ut sit pluralitas principancium substancialis.
155
De necessitate igitur est unus princeps substanciali unitate uniuersi. Tercius articulus est, quod deus non cognoscat alia a se, id est quod non cognoscat alia encia, que non sunt deus, sed solum se ipsum. Istam conclusionem disputant philosophi XII° Methaphisice ›Est igitur sentencia patrum‹. Et sine dubio error est, quia quomodo sollicitudo diuine prouidencie prouideret singulis entibus aliis a se, nisi cognosceret ea?
Uerumtamen dei noticia seu sciencia sua longe est alterius racionis a sciencia nostra, eoquod sciencia humana perficit scientem et addicionem dicit in eo. Sciencia uero dei eadem est cum substancia sua. Et iterum: sciencia dei causat res, scientia uero humana causatur a rebus. Quartus articulus est, quod deus non potest dare perpetuitatem rei transmutabili uel corruptibili. Error, quoniam eciam philosophice dicendo a deo dependet celum et tota / natura in esse suo.
Sed quod ab alio dependet in esse, conseruatur in esse ab eodem, et secundum se quolibet instanti cederet in non esse. Ergo quodlibet citra primum secundum se est desinibile in esse suo, sed sustinetur a deo. Nulli autem dubium, quin celi et angeli celorum sint perpetui saltem a parte post, quare sequitur deum perpetuitatem dare plurimis rebus secundum se desinibilibus in esse suo.
Quintus articulus est, quod prima causa, id est deus, non posset producere effectum sibi equalem, nisi temperaret potenciam ‹suam›. Error est, si intelligatur de omni producente seu efficiente, prout eciam ad generans se extendit, et uocando effectum ipsum genitum uel productum, quia sine temperata potencia deus pater generat deum filium atque sine temperata potencia patris et filii deus Spiritus sanctus procedit ab utroque.
Et intelligo ›temperata‹ id est remissa potencia dei. Nam omnipotens pater, omnipotens filius, omnipotens spiritus sanctus, non tamen tres omnipotentes, sed unus omnipotens. Sextus articulus est, quod deus non posset facere plures animas in numero, id est plures animas eiusdem speciei tantum indiuidualiter differentes. Error est, quia sic solum esset una anima racionalis indiuidua in omnibus hominibus atque dei potencia indigeret causa extrinseca sibi ad producendum indiuiduorum multitudinem in eadem specie, sicut est diuisio prime materie uel magnitudinis uel aliquid talis, quod directe tollit omnipotenciam dei.
160
Septimus articulus est, quod deus numquam plus creauit intelligenciam, id est naturam angelicam, quam modo creat. Error, quia sic eciam de qualibet alia posset dici creatura. Et sic celum et terra in principio creacionis non plus accepissent esse a deo quam modo, nec aliter tunc quam nunc, quod est omnino falsum. Tunc enim uere fuissent iste proposiciones: Celum nunc est et immediate non fuit.
Terra est nunc et sine medio non fuit. Sed iste ›nunc‹ sunt false, quia celum modo est et ante sex milia annorum fuit, similiter de angelo. Longe autem proprius et plus est creare aliquid, uidelicet producere de non esse simpliciter ad esse, quam ipsum continuare in esse, quod habet, quoniam illud proprie creare non dicitur, sed pocius conseruare. Octauus articulus est, quod deus est infinite uirtutis in duracione, non in actione.
Talis enim infinitas non est nisi in corpore infinit o, si esset. Error, quia infinite uirtutis est in actione sua agens, quod per infinitam agit distanciam; sed constat non esse simpliciter in infinitum distare ab esse, quia plus quam quodcumque esse ab alio esse in infinitum ascendendo distat non esse simpliciter ab esse. Deus itaque, qui mundum ex nichilo produxit, infinite est uirtutis in actione sua.
Et siquidem multo liberioris infinitatis atque uirtutis est forma seu substancia incorporea quam moli / magnitudinis immersa, eoquod uires corporee in actionibus suis fatigantur, sicut deducit Aristotiles UIII° Phisicorum. Nonus articulus est, quod prima causa, id est deus, non posset plures mundos facere. Error quia, quemcumque fecit effectum deus, posset illi facere equalem aut maiorem et meliorem, sicut deducitur circa finem I Sentenciarum.
Non tamen meliori modo quam fecit posset facere creaturas, si modus operacionis ad sapienciam opificis referatur. Nec deus potest aliquid facere aliter uel melius, quam facit, id est alia sapiencia uel maiori sapiencia. Nichil enim sapiencius potest facere quam facit. Si uero referatur modus ad rem ipsam, quam facitto deus, dicitur, quod alius et melior possit esse modus, et sic concedi potest, quod ea, que facit deus, potest facere melius et aliter quam facit, quia posset quibusdam meliorem modum existendi prestare et quibusdam alium, sicut deducit Petrus Lombardus.
165
Relinquitur ergo, quod deus posset facere plures mundos et quemlibet eorum isto, qui nunc est, meliorem. Decimus articulus est, quod sine agente proprio ut patre et homine eciam a deo non posset fieri homo. Error, quia prothoplastus est a deo factus sine agente tali. Et sicut deus tunc potuit, sic hodie posset, quoniam potencia eius immutabilis existit. Undecimus articulus est, quod deum in hac uita mortali possumus cognoscere seu intelligere per essenciam.
Error est, si intelligatur in lumine hominis naturali, quamuis alicui ex gracia dei hoc dari posset in aliquo raptu uisionis, sicut forte estimatur de Paulo non tamen ita clare sicut in patria, non autem uiatoris in hac uita. Duodecimus articulus est, quod deus non potuisset fecisse primam materiam nisi mediante corpore celesti. Error, quoniam potencia dei absoluta non indiget aliquo amminiculo in factione sua.
Unde materiam primam, quam Greci hyle et alii chaos rerum generabilium uocant, deus facere potuit sine omni alia causa intermedia, sicut eciam quemcumque alium effectum non implicantem contradictionem. Tredecimus articulus est, quod a uoluntate antiqua non potest nouum procedere absque transmutacione precedente. Error, quia a uoluntate dei eterna mundus nouus procedit absque uoluntatis diuine aut intellectus diuini transmutacione. In deum namque nulla transmutacio cadit.
Decimusquartus articulus est, quod prima causa non habet seienciam futurorum contingencium. Primo, quia futura contingencia non sunt encia; secundo, quia contingencia futura sunt particularia, deus autem cognoscit uirtute intellectiua, que non potest cognoscere particulare. Unde si non esset sensus, forte intellectus non distingueret inter Socratem et Platonem, licet distingueret inter hominem et asinum; tercio propter ordinem cause ad causatum. / Presciencia enim diuina est causa necessaria prescitorum.
Quarta racio est ordo sciencie ad scitum. Quamuis enim sciencia non sit causa sciti, ex quo tamen scitur, determinatur ad alteram partem contradictionis. Error est, quoniam omne possibile deus scit esse possibile, futura uero contingencia sunt possibilia. Unde Ambrosius in libro De trinitate dicit: Ita cognoscit ea deus, que non sunt, ut ea, que sunt. Et hinc est, quod omnia dicuntur ei presencia, non solum ea, que sunt, sed eciam ea, ‹que preterierunt) et ea, que sunt futura.
170
Iterum Augustinus super illum locum psalmi: Et pulchritudo agri mecum est. Ideo, inquit, mecum est, quia nichil apud deum preteriit, nichil futurum est, cum illo sunt omnia futura et ei non detrahuntur iam preterita, cum illo sunt omnia cognicione quadam ineffabili dei. Propter hoc tamen non est putandum, quod res future sint causa presciencie dei, nisi causa sine qua non, quoniam eius quod eternum est nulla creatura est causa proprie dicta, sed nec dei presciencia pro sola sumpta noticia causa est rerum, nisi sumatur, prout beneplacitum includit.
Unde Orienes super epistolam ad Romanos: Non propterea aliquid erit, quia deus scit id futurum ‹sed quia futurum est› ideo prescitur a deo, antequam fiat. Ad raciones autem erroris faciliter dicitur. Prima namque a secundum quid ad simpliciter arguit, quoniam non sequitur: est non ens; poterit enim esse ens futurum. Secunda eciam racio falsum assumit, utpote quod intellectus singulariter non cognoscat, quia uirtus cognoscitiua discurrens ab uniuersali ad singulare, qualis intellectus est, cognoscit utrumque, ut arguendo sic; omnis homo est risibilis.
Petrus est homo, ergo Petrus est risibilis. Quare igitur intellectus Petrum non cognosceret? Sed nec intellectus dei abstractiue cognoscit qualiter intellectus humanus, ymmo intuitiue omnia comprehendit. Tercia similiter racio falsum presupponit, uidelicet quod presciencia dei causa sit futurorum, quod non est uerum, quia cum omnia mala sciantur et presciantur a deo sicut bona, deus iam causa esset omnium malorum. Quarta racio eciam supponit, quod quicquid determinate sciatur a deo, necessario eueniat et non possit non euenire, ut si deus presciat hunc lectorem esse cras lecturum, ille necessario cras legat et non possit non legere cras.
Et hoc sine dubio falsum. Presciuit enim deus hunc cras lecturum et cum hoc presciuit, quod potuisset non legere cras. Quo supposito in esse, scilicet quod non legat, deus presciuit eundem non lecturum et cum hoc, quod potuisset legisse. Iuxta quod notandum, quod altera pars contradictionis futurorum contingencium semper est determinate uera. Sed alteram partem contradictionis esse ueram capitur tripliciter, sicut innuit Aristotiles I° Peryermenias uersus finem, quia uno modo sic determinatur ad ueritatem, quod impossibile est ipsam esse falsam, ita quod ly determinate excludit possibilitatem ad alteram partem contradictionis pro quolibet tempore, et sic sola necessaria presumitur / determinate.
Secundo modo determinate excludit posse ad alterum extremorum contradictionis pro illo instanti, pro quo reliquum extremorum existit, et sic scitur res contingens, que iam existit, ut me sedere quando sedeo, quia pro tune non possum non sedere quando sedeo in sensu composito, quamuis, quando sedeo, possim non sedere in sensu diuiso. Tercio modo ly determinate excludit esse reliqui contradictoriorum, sed non eius possibilitatem; et sic deus prescit quodlibet futurorum contingencium determinate.
175
Decimusquintus articulus est, quod primum principium, id est deus, non potest esse causa diuersorum factorum hic inferius nisi mediantibus aliis causis, eoquod nullum transmutans transmutat diuersimode nisi transmutatum. Error, quia deus non ut agencia naturalia agit, sed libero arbitrio sue proprie uoluntatis. Unde se ipsum determinare poterit ad plura sine omni extrinseco mouente. Decimussextus articulus est, quod ab uno primo agente non potest esse multitudo effectuum.
Error est quia sic deus non potuisset creasse multitudinem rerum et conuincitur ea racione qua error precedens. Decimusseptimus articulus, quod primum principium non est propria causa eternorum nisi methaphorice, quia conseruat ea, id est quia nisi esset, ea non essent. Error est, quia sic deus non fuisset efficiens proprie dictum machine mundi, cuius oppositum fides asserit ex Mosayca prophetacione. Et iterum erratur, quia supponuntur aliqua esse eterna preter deum, que numquam de non esse exiuerunt in esse.
Decimusoctauus articulus est quod, sicut ex materia non potest aliquid fieri sine agente, sic non ‹ex agente› potest aliquid fieri sine materia, et quod deus non est causa efficiens nisi respectus materie uel respectu eius, quod habet esse in potencia materie. Error est, quia per hoc iterum tollitur creacio. Nam creator est, qui de nichilo aliquid facit et creare proprie dicitur de nichilo aliquid facere.
Sed facere non tantum de nichilo aliquid facere, sed eciam de materia. Unde et homo uel angelus dicitur aliquid facere sed non creare, uocaturque auctor uel artifex, sed non creator, quia hoc nomen soli deo proprie congruit, qui et de nichilo quedam et de aliquo sicut de materia aliqua facit. Ipse ergo creator et opifex et factor est, sed creacionis nomen sibi proprie retinuit.
Alia uero nomina eciam creaturis communicauit, quamuis in scripturis quandoque unum dictorum pro aliquo nominum sumatur. Decimusnonus articulus est, quod encia declinant ab ordine prime cause in se considerata, licet non in ordine ad alias causas agentes in uniuerso. – Error est. Nam essencialior est ordo encium ad causam primam quam ad causas inferiores. Omnis enim causa primaria plus est influens super causatum quam causa secunda, sicut declaratur in libro De causis.
180
Uicesimus articulus est, quod deus non potest esse causa noui facti nec potest aliquid de nouo facere seu producere. Error est, quia tunc deus numquam aliquid noui produxisset nec hodie produceret atque sic non produceret hominum animas nouas, quod est penitus hereticum et absurdum. Uicesimusprimus articulus est, quod deus non posset mouere celum motu recto, quia tunc relinqueret uacuum. Error est, quia licet uacuum / abhorreat natura creata, non tamen impediret dei actionem, eoquod deus est super naturam creatam.
Et iterum si deus moueret celum motu recto extra centrum suum, quod nunc habet, posset interualla aliis corporibus rarefactis uel de nouo creatis adimplere, ut uacuum non relinqueretur, sed extra celum non acciperet nouum locum, cum ibi non differencie loci uel uacui nec pleni, ymmo tantum uarietas esset respectu aliorum corporum infra mundum. Aut si omnia corpora mundi in eodem situ ad inuicem manencia simul deus moueret motu recto, mota siquidem essent, sed non ad alium locum, sicut nec nunc ultimum celum est in loco circumscriptiue dicendo.
Quapropter talis motus miraculosus esset, quia sine noui loci acquisicione esset tamen extra centrum mundi ymaginatum. Uicesimussecundus articulus est, quod deus non potest irregulariter, id est alio modo, quam mouet, aliquid mouere, quia in eo non est diuersitas uoluntatis. Error est, quia deus in sanctis suis plurimos exercuit motus ultra naturas rerum solitas. Regredi namque fecit solem ob amorem Iosue, et Mare Rubrum diuisit in diuisiones gracia filiorum Israhel atque multa alia innumeraque fecit contra solitos cursus naturarum.
Eadam quippe racione posset idem mobile in motu suo continue uelocitare aut continue tardius mouere. Et quod dicitur in deo non esse diuersitatem uoluntatis, uerum est et recte dicitur, quia uolens siue uelle dicitur deus secundum essenciam, cuius uoluntas est essencia sempiterna et immutabilis, licet ea uarientur et transeant, que ei subiecta sunt. Quapropter non potest esse iniusta neque mala et est causa omnium, que naturaliter fiunt uel facta siue futura sunt, que siquidem nulla preuenta est causa, quia eterna est.
Ideoque causa ipsius querenda non est. Hec autem inexpleta esse non potest, de qua propheta ait: Omnia quecumque uoluit, dominus fecit, et apostolus: Uoluntati eius quis resistit? Ista namque uoluntas recte dicitur beneplacitum dei siue disposicio. Aliquando uero loquendo figuratiue dicitur uoluntas dei, quod secundum proprietatem non est uoluntas eius ut precepcio, prohibicio, consilium, permissio et operacio, que omnia signa sunt diuine uoluntatis.
185
Et contra hec multa fiunt nec semper exequuntur, que deus precipit uel consulit. Quamuis autem nec potencia uoluntate nec uoluntas maior sit potencia dei, nichilominus deus plura potest quam uelit, quia plura sunt subiecta eius potencie quam uoluntati. Unde deus multa facere potest, que non uult, et posset dimittere, que facit. Ut dicit Augustinus in Enchiridion, potuit enim facere, ut duodecim legiones angelorum pugnarent contra illos qui Christum ceperunt, quod non fecit.
Posset eciam aliud uelle quam uult, et tamen eius uoluntas nec alia nec noua nec mutabilis aliquo modo esse potest. Etsi enim possit uelle, quod numquam uoluit, non tamen nouiter nec noua uoluntate, sed sempiterna tantum uelle potest. Potest enim uelle, quod potest ab eterno uoluisse. Habet enim potenciam uolendi et nunc ‹et› ab eterno, quod tamen nec modo uult nec ab eterno uoluit.
Uicesimustercius articulus est, quod deus est eternus in mouendo sicut in essendo; alioquin ab alio determinaretur, quod esset prius illo. Error est, quia / sic motus esset coeternus essencie dei, quod est falsum, cum motus dei inceperit cum celo. Essencia uero dei nec inicium habet nec finem. Et iterum deus, cum sit agens liberum se ipsum determinat ad actum nouum, ita scilicet, ut nouitas sit ex parte rei.
Uicesimusquartus articulus est, quod illud, quod de se determinatur ut deus, aut agit semper aut numquam, et quod multa sunt eterna. Error binus est, quia primo erratur in eo, quod dicitur determinans se ipsum aut semper mouere aut numquam, tamquam agens libere atque uoluntarie non possit se ipsum sistere aut determinare ad aliquem motum, et hoc falsum est, sicut eciam experimur in uoluntate nostra.
Nam duobus equaliter omnino apparentibus bonis, sicut duobus pomis aureis propositis tibi ad eligendum alterum eorum, capis hoc et non illud, nec poteris huius assignare racionem, quare hoc acceperis et non aliud, nisi quia uoluntas tua te ad hoc determinauit. Attamen te ipsum sistere posses ab eadem acceptacione, sicut prosequeris eam. Secundo erratur in eo, quod dicitur multa esse eterna, cum solus deus proprie sit eternus a parte ante et a parte post.
190
Omnia uero alia a deo inicium acceperunt. Uicesimusquintus articulus est, quod deus necessario facit, quicquid facit immediate ab eo procedens. Error est, siue intelligatur de necessitate coactionis, quia tollit libertatem arbitrii in deo, siue de necessitate immutabilitatis, quia ponit impossibilitatem aliter faciendi, et hoc falsum est omnino, quia quicquid deus fecit, potuisset non fecisse aut aliter fecisse, quam fecit. Uicesimussextus articulus est, quod primum principium, id est deus, non potest immediate producere generabilia, quia sunt effectus noui.
Effectus autem nouus exigit causam immediatam, que potest aliter se habere. Error est et contra opera sex dierum, que deus patrarat in principio mundi, atque super falso sustentatur, uidelicet quod a uoluntate antiqua non possit procedere nouum sine transmutacione, quod superius est reprobatum. Uicesimusseptimus articulus est, quod primum principium non potest aliud a se producere, quia omnis differencia, que est inter agens et factum, est per materiam.
Error est, qui directe tollit creacionem, quoniam deus creauit materiam sicut cetera encia et sic secundum hunc articulum oporteret, quod materia fuisset ante materiam primam et tunc non esset prima. Aut oporteret, quod materia prima esset deo coeterna, non creata a principio. Et hic est error Platonis, qui, licet poneret creacionem, plura tamen posuit principia sine principio, scilicet deum et exemplar et materiam, atque sic posuit deum non creatorem mundi, sed artificem eius, ut patet circa principium II Sentenciarum.
Uicesimusoctauus articuhis est, quod deus non potest immediate cognoscere contingencia nisi per aliam causam particularem et proximam. Error est, quia in ista secunda causa aut relucerent contingencia ut contingencia, et tunc pari racione deus cognosceret ea in se ipsis. Non enim oportet istam causam secundam ponere contingencia rerum representatricem propter hoc, quod abstrahat ea et modo spirituali representet ipsa intellectui diuino, quia deus non abstractiue cognoscit, sed intuitiue omnia; / aut ipsa contingencia relucerent in ista causa secunda non ut contingencia, sed ut necessaria, et sic false representarentur menti diuine, quod est absurdum.
Relinquitur ergo deum contingencia cognoscere per se ipsum. Uicesimusnonus articulus est, quod si omnes cause aliquando fuerint, necesse est deum ponere mobilem, id est, si omnes cause post deum non semper fuerint, sed aliquando, tunc deus non produxit eas nisi quia ab aliquo motus. Error est, quia cum sit libere uoluntatis, poterat se ipsum determinare ad actum creandi eas sine aliquo extrinseco mouente.
195
Tricesimus articulus est, quod deus est necessaria causa intelligencie prime, qua posita ponitur effectus et sunt simul duracione. Error duplex est, primus, quia deus non est sic necessaria causa intelligencie prime post deum, quod ipso posito mox necessario ponatur intelligencia, quia deus potuisset non creasse uel eius creacionem distulisse, cum sit agens mere uoluntarium, non necessitabile ab aliquo. Secundus error est, quod deus et intelligencia prima post deum simul sint duracione sic, quod potencia dei habens se ad utrumlibet ad actum creandi et non creandi non mediauerit inter deum et intelligenciam primam.
Sunt tamen simul duracione sic, quod nulla mensura partes habens, sicut est tempus, mediauit inter deum et intelligenciam creatam, et sic eciam totus mundus creatus simul est cum deo creatore, quia nec tempus nec aliqua alia mensura successiua fuit cum deo ante mundi creacionem, sed solum indiuisibile nunc eternitatis non differens a substancia eius. Attamen hec proposicio uera est, quod deus poterat mundum cicius creasse quam creauit, quia posito, quod mundus steterit per 6557 annos, deus poterat fecisse, quod iam stetisset per mille milia annorum, ymmo quantocumque magno numero dato poterat mundum creasse numero annorum excellenciori in infinitum.
Quapropter deus potuisset fuisse causa efficiens mundi posito, quod tempus inicium non haberet, sicut pes causa uestigii, si ab eterno in sabulo stetisset. Tricesimusprimus articulus est, quod deus est causa necessaria motus corporum supernorum, idP est celestium, atque coniunctionis et diuisionis in stellis contingentis. Error est, si intelligatur necessitate coactionis et immutabilitatis, sicut arguebatur in articulo uicesimoquinto. Tricesimussecundus articulus est ‹quod› ad hoc, quod effectus omnes sint necessarii respectu cause prime non sufficit, quod ipsa causa prima non sit impedibilis, sed exigitur, quod cause medie non sint impedibiles. – Error est, quia tunc deus non potuisset nec posset aliquem effectum facere necessarium sine causis posterioribus et sic in actione sua dependeret ab aliis entibus extra se, quod est omnino absurdum.
Nam cum omnia dependeant ab ipso, ipse simpliciter est independens. Tricesimustercius articulus est, quod deus possit agere contraria, hoc est mediante corpore celesti, quod est diuersum in ubi. Error, quoniam uirtus libera et uoluntaria se ipsa potest in contrarios effectus, / quemadmodum intellectus hominis in uicia et uirtutes. Sic et deus potest se ipso hanc rem calefacere aut frigescere sine medio.
Nam ipse immediate contrarias uirtutes agendi creauit. Non tamen potest omnia contraria, quia uicia non potest, sicut potest uirtutes operari; sed omnia facere potest preter ea sola, quibus eius dignitas lederetur eiusque excellencie derogaretur. Tricesimusquartus articulus est, quod deus est infinitus uirtute, non quia faciat aliquid de nichilo, sed quia continuat motum infinitum. Error, quia tollit creacionem proprie dictam, ut patuit supra.
200
Tricesimusquintus articulus est, quod deus non possit in effectum cause secundarie. Error est, quoniam, ut ait Augustinus in libro Questionum ueteris et noue legis, omnia quidem potest deus, sed non facit, nisi quod conuenit ueritati eius et iusticie. Quasdam autem actiones causarum posteriorum deus in se habere non potest, sicut ambulare, loqui et huiusmodi, cum horum instrumenta nullatenus habere queat, ut dicit magister Sentenciarum.
Non tamen hee operaciones a dei potencia aliene sunt, sed ad ipsam pertinent, quoniam eas in creaturis potest operari. Facit enim, ut homo ambulet et loquatur. Tricesimussextus articulus est, quod effectus immediatus a primo, id est deo, debet esse unus tantum et simillimus primo. Error duplex est, primus, quod deus immediate non possit nisi unum effectum, quia sic non posset plurimas animas humanas immediate creare, ymmo omnia et singula, que deus quodam ordine successionis creauit, simul fecisse potuisset.
Unde Augustinus in libro Questionum ueteris et noue legis: Potuisset, inquit, deus cuncta simul facere, sed racio prohibuit, id est uoluntas. Secundus error est, quod effectus immediate a deo factus sit illi simillimus, quia tune deus non posset immediate facere muscam nec aliam rem quamcumque, que sibi similis non esset; quod dicere tollit in deo uelle liberum faciendi. Tricesimusseptimus articulus est, quod deus uel intelligencia non infundit scienciam anime humane in sompno nisi mediante corpore celesti.
Error, quia spiritus sancti operacio a corpore celesti non dependet nec uirtutes astrorum in animas influunt, nisi in quantum afficiunt corpora earum. Deus autem per se uel angelum suum potest animam humanam diuine lucis radiis illuminare preter corporis humani alteracionem. Tricesimusoctauus articulus est, quod plures sunt motores primi. Error est, quia per hoc tollitur ordo primi principiantis ad principiata. Nam qua facilitate plures eque primi ponerentur motores, eadem eciam leuitate possent poni plures du proprie dicti, quod est absurdum.
Unde et Aristotiles in fine XII Methaphisice: Encia nolunt male disponi, inquit. Iam autem male disponerentur, si tolleretur ordo principancium. Unus ergo princeps. Sicut ergo non sunt plures du, sic nec plures motores eque primi. Tricesimusnonus articulus est, quod primum immobile simpliciter non mouet nisi mediante aliquo moto et quod tale mouens immobile est pars moti ex se. Error duplex est.
205
Primus, quod primum / mouens immobile non mouet nisi mediante aliquo moto, quia siue primum mouens ponatur deus siue intelligencia prima citra deum ipsum mouet primum mobile sine aliquo alio moto intermedio; alias in mobilibus in infinitum procederetur. Eciam deus aut angelus ex imperio dei quamlibet rem mobilem immediate mouere poterit absque alia re mota, quoniam hoc non degruit omnipotencie sue, uidelicet ut moueat aerem aut aliam rem preter hoc, quod celum moueat uel aliud mobile intermedium.
Secundus error huius articuli est dicere, quod primum mouens immobile sit pars moti ex se. Oportet enim intelligere, quod sit pars ipsius moti ex se, id est moti ex principio intrinseco, non quidem pars ut materia, sed pars ut forma; et sic primum mouens immobile esset forma inherens celo primo. Unde celum esset corpus animatum et rediret error eorum, qui dixerunt celum esse animal magnum, quod est absurdum eciam in philosophia.
Bene tamen uerum est, quod principium mouens immobile est motor extrinsecus primi mobilis, id est primi celi, appropriatus eidem tamquam nauta naui et sic ad motum celi sui non mouetur nec per se nec per accidens; . . . si esset forma intrinseca celo, quoniam ad motum celi moueretur et sic non esset mouens immobile simpliciter. Quadragesimus articulus est, quod potencia actiua, que potest esse sine operacione, est permixta potencie passiue. – Error est, si intelligatur de quacumque operacione cuiuscumque operantis, quoniam deus potenciam habet actiuam aliquid faciendi quod aut fecit et modo cessat facere, sicut patet de mundi creacione; aut numquam fecit aut faciet sicut creare plures mundos.
Et tamen potencia dei actiua non est permixta in eo cum aliqua potencia passiua, id est alicuius forinseci receptiua, nec passiua passione defectus. Unde Augustinus in libro De simbolo: Deus omnipotens non potest mori, non potest falli, non potest miser fieri nec potest uinci; hec utique et huiusmodi absit, ut possit omnipotens. Si enim huiusmodi passionibus atque defectibus subici posset, omnipotens minime foret; et inde monstratur omnipotens, quia ei hec appropinquare non ualent.
Potest tamen hec in aliis operari. Quadragesimusprimus articulus est, quod deus non potest multiplicare indiuidua sub una specie sine materia. Error est, quoniam in eadem specie angelica non tamen composita ex materia et forma plures sunt fratres angeli, scilicet indiuidui solo numero differentes, quamuis substancia eiusdem speciei in diuersis suis indiuiduis differencias acceperit indiuiduas sue puritatis et excellencie in essencia et forma atque in facultate arbitrii sui.
210
Et siquidem sacra consueuerunt eloquia personam angeli substanciam dicere et sapienciam eius formam atque arbitrium eius potestatem. Non tamen est in illis composicio ex materia et forma proprie dictis, / qualis est in generabilibus rebus, cum angeli sint substancie simplices et indiuisibiles in essenciis suis. Suo modo dicendum est de intellectibus humanis, qui a deo immediate creantur. Quadragesimussecundus articulus est, quod form a, quam oportet esse et fieri in materia, non potest agi ab illo, quod non agit ex materia.
Error est, quia deus quamcumque formam cuiusque rei creare potest ex nichilo, non siquidem educendo eam ex potencia materie per transmutacionem naturalem, et infundere illam materie illius rei atque constituere compositum ex ambobus, quamuis agens naturale non faciat hoc, nisi educendo formam de potencia materie per transmutacionem naturalem. Quadragesimustercius articulus est, quod deus non potest facere accidens ‹esse› sine subiecto nec plures dimensiones simul esse.
Error duplex est. Primus est contra miraculum dei in sacramento altaris, ubi accidencia panis et uini sine subiectis existunt, quoniam substancie illorum in substanciam Christi transsubstanciantur remanentibus accidentibus illorum. Unde claudicat frater Wilhelmus de Occham, qui quantitatem eandem rem cum substancia dicit esse, quia tunc transsubstanciata substancia panis eciam quantitas eius in substanciam Christi transsubstanciaretur; quod tamen non est uerum, cum senciamus figuram et quantitatem panis in sacramento eukaristie remanere.
Secundus error est dicere, quod deus non posset facere simul esse plures dimensiones, sicut duas magnitudines in eodem loco preter ipsius loci maioritatem, quia, licet natura id abhorreat, non tamen repugnat omnipotencie diuine. Nam deus facere potest, quod non cadente aliquo corpore locato de loco suo aliud corpus per eundem locum transgrediatur, et sic necessario fit penetracio dimensionum. Sic enim pie credimus unigenitum dei incarnatum ex incorrupto uirginis utero prodiisse in exilium nostrum, sicut et clausis ianuis ad discipulos intrauit.
Pauperis enim esset potencie deus, si materiam mutare non posset cuiuscumque rei et non ultra naturam operari. Quadragesimusquartus articulus est, quod impossibile simpliciter non potest fieri a deo nec ab agente alio. – Error est, si intelligatur de impossibili secundum naturam, quoniam impossibile est nature mortuum resuscitare. Attamen legitur deum plurimos resuscitasse. Intelligo autem per impossibile simpliciter impossibile sine condicione.
215
Aliquid enim impossibile est in casu, quod non est impossibile simpliciter et absolute dicendo. Uerumtamen licet deus posset omnia, que rerum nature possunt in hiis, que non degruunt sue iusticie atque bonitati, non tamen poterit contradictoria, quia non potest facere, quod iam uirgo corrupta non sit corrupta, et in hoc tam philosophi quam theologi concordant. Unde et Aristotiles UI° Ethicorum quendam ueterum philosophorum nomine Agaton commendat in hoc uerbo: Hoc solo, inquit, priuatur deus, quod non potest facere genita esse ingenita.
Quadragesimusquintus articulus est, quod alius est intellectus in racione, secundum quod deus intelligit se et alia, supple: encia a se. – Errorest, quia, licet sit alia racio intelligendi ex parte intellectorum, eoquod unum intellectorum sit idem / quod intelligens, scilicet deus, et alterum, scilicet creatura a deo intellecta sit ens aliud ab intelligente, non tamen est alius intellectus diuinus secundum racionem, supple: debitam et regularem, ymmo quelibet racio disposita eundem concipit esse intellectum diuinum, qui tam intelligit se quam alia a se.
Quadragesimussextus articulus est, quod prima causa sit ‹causa› encium remotissima. – Error est, si intelligatur cum precisione causandi et influendi super causata, scilicet quod non sit propinquissima tam presencialiter quam effectiue, quoniam deus presens est omnibus rebus, et cuilibet secundarum causarum dat efficaciam causandi effectus suos. Unde Ysidorus in libro De summo bono: Immensitas, inquit, diuine magnitudinis ita est, ut intelligamus deum intra omnia sed non inclusum, extra omnia sed non exclusum, et ideo interiorem, ut omnia contineat, ideo exteriorem, ut incircumscripta magnitudinis sue immensitate omnia concludat.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.